حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَحْمَدَ ، حَدَّثَنَا حَنْبَلُ بْنُ إِسْحَاقَ . ح وَثنا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنِ , قَالا : نا بِشْرُ بْنُ مُوسَى , قَالا : ثنا الْحُمَيْدِيُّ ، قَالَ : ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدِ بْنِ عَمَّارِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عَائِذٍ الْقَرَظُ , حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ , وَعَمَّارُ , وَعُمَرُ ابْنَا حَفْصِ بْنِ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ , عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ , عَنْ أَبِيهِ سَعْدٍ الْقَرَظِ , أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ : إِنَّ هَذَا الأَذَانَ أَذَانُ بِلالٍ الَّذِي أَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَإِقَامَتُهُ , وَهُوَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ " , ثُمَّ يَرْجِعُ , فَيَقُولُ : " أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ , حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ , حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ , حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ , حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ , اللَّهُ أَكْبَرُ , اللَّهُ أَكْبَرُ , لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " , وَالإِقَامَةُ وَاحِدَةٌ وَاحِدَةٌ , وَيَقُولُ : " قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ مَرَّةً وَاحِدَةً " , قَالَ سَعْدُ بْنُ عَائِذٍ : وَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا سَعْدُ إِذَا لَمْ تَرَ بِلالا مَعِيَ فَأَذِّنْ " , وَمَسَحَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَأْسَهُ , وَقَالَ : " بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ يَا سَعْدُ , إِذَا لَمْ تَرَ بِلالا مَعِيَ فَأَذِّنْ " , قَالَ : فَأَذَّنَ سَعْدٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقُبَاءٍ ثَلاثَ مَرَّاتٍ . قَالَ : فَلَمَّا اسْتَأْذَنَ بِلالٌ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ , فِي الْخُرُوجِ إِلَى الْجِهَادِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ , قَالَ لَهُ عُمَرُ : إِلَى مَنْ أَدْفَعُ الأَذَانَ يَا بِلالُ ؟ قَالَ : إِلَى سَعْدٍ ؛ فَإِنَّهُ قَدْ أَذَّنَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقُبَاءٍ , فَدَعَى عُمَرُ سَعْدًا , فَقَالَ : الأَذَانُ إِلَيْكَ وَإِلَى عَقِبِكَ مِنْ بَعْدَكِ , وَأَعْطَاهُ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ الْعَنَزَةَ الَّتِي كَانَ يَحْمِلُ بِلالٌ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : أمْشِ بِهَا بَيْنَ يَدَيَّ كَمَا كَانَ بِلالٌ يَمْشِي بِهَا بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , حَتَّى تَرْكَزَهَا بِالْمُصَلَّى فَفَعَلَ
Saʼd al-Qaraz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U shunday der edi: Bu azon — Rasululloh ﷺ Bilolni buyurgan azonlari va uning iqomatidir: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh». Soʻng qaytarib: «Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-solah, hayya alas-solah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», deydi. Iqomat esa bir martadan boʻlib, u: «Qad qomatis-solah», deb bir marta aytadi. Saʼd ibn Oiz aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Saʼd, Bilolni men bilan koʻrmasang, azon ayt», dedilar; Rasululloh ﷺ uning boshini silab: «Alloh senga baraka bersin, ey Saʼd; Bilolni men bilan koʻrmasang, azon ayt», dedilar. (Roviy) aytdi: Saʼd Rasululloh ﷺ uchun Quboda uch marta azon aytdi. Bilol Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan Alloh yoʻlida jihodga chiqishga izn soʻraganida, Umar unga: «Azonni kimga topshiray, ey Bilol?» dedi. U: «Saʼdga; chunki u Quboda Rasululloh ﷺ uchun azon aytgan», dedi. Shunda Umar Saʼdni chaqirib: «Azon senga va sendan keyin naslingga (topshirildi)», dedi. Umar (roziyallohu anhu) unga Bilol Nabiy ﷺ uchun koʻtarib yuradigan nayzani berdi va: «Bilol uni Rasululloh ﷺning oldilarida koʻtarib yurgani kabi, sen ham uni mening oldimda koʻtarib yur, toki uni namozgohga sanchgin», dedi. U shunday qildi.Саъд ал-Қараз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У шундай дер эди: Бу азон — Расулуллоҳ ﷺ Билолни буюрган азонлари ва унинг иқоматидир: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ». Сўнг қайтариб: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алас-солаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», дейди. Иқомат эса бир мартадан бўлиб, у: «Қад қоматис-солаҳ», деб бир марта айтади. Саъд ибн Оиз айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Саъд, Билолни мен билан кўрмасанг, азон айт», дедилар; Расулуллоҳ ﷺ унинг бошини силаб: «Аллоҳ сенга барака берсин, эй Саъд; Билолни мен билан кўрмасанг, азон айт», дедилар. (Ровий) айтди: Саъд Расулуллоҳ ﷺ учун Қубода уч марта азон айтди. Билол Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан Аллоҳ йўлида жиҳодга чиқишга изн сўраганида, Умар унга: «Азонни кимга топширай, эй Билол?» деди. У: «Саъдга; чунки у Қубода Расулуллоҳ ﷺ учун азон айтган», деди. Шунда Умар Саъдни чақириб: «Азон сенга ва сендан кейин наслингга (топширилди)», деди. Умар (розияллоҳу анҳу) унга Билол Набий ﷺ учун кўтариб юрадиган найзани берди ва: «Билол уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида кўтариб юргани каби, сен ҳам уни менинг олдимда кўтариб юр, токи уни намозгоҳга санчгин», деди. У шундай қилди.