نَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ يَعْنِي ابْنَ أَبِي خَالِدٍ ، عَنْ قَيْسٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيه ، قَالَ : " رَآنِي النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَخْطُبُ ، فَأَمَرَنِي فَحَوَّلْتُ إِلَى الظِّلِّ " وَفِي خَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ بِشْرٍ : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ وَهُوَ يَخْطُبُ لِمَنْ أَخَّرَ الْمَجِيءَ : " اجْلِسْ فَقَدْ آذَيْتَ وَآنَيْتَ " وَفِي خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ : فَإِنْ كَانَ لَهُ حَاجَةٌ بِبَعْثٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ ذَكَرَهُ لِلنَّاسِ ، وَإِنْ كَانَتْ لَهُ حَاجَةٌ أَمَرَهُمْ بِهَا ، وَكَانَ يَقُولُ : " تَصَدَّقُوا " وَفِي خَبَرِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عِيَاضٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، فِي الْخُطْبَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ : فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلدَّاخِلِ : " هَلْ صَلَّيْتَ ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " قُمْ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " ، ثُمَّ قَالَ لِلنَّاسِ : " تَصَدَّقُوا " وَفِي أَخْبَارِ جَابِرٍ فِي قِصَّةِ سُلَيْكٍ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَصَلَّيْتَ ؟ " قَالَ : لا قَالَ : " قُمْ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " ، ثُمَّ قَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَلْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " ، فَفِي هَذِهِ الأَخْبَارِ كُلِّهَا دِلالَةٌ عَلَى أَنَّ الْخُطْبَةَ لَيْسَتْ بِصَلاةٍ ، وَأَنَّ لِلْخَاطِبِ أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي خُطْبَتِهِ بِالأَمْرِ وَالنَّهْيِ ، وَمَا يَنُوبُ الْمُسْلِمِينَ ، وَيُعَلِّمُهُمْ مِنْ أَمْرِ دِينِهِمْ
Qays (ibn Abu Hozim) otasidan rivoyat qiladi; (otasi) aytdi: Nabiy ﷺ xutba qilib turgan holda meni koʻrdilar va menga buyurdilar, shunda men soyaga oʻtdim. Ubaydulloh ibn Bishrning xabarida esa: Nabiy ﷺ xutba qilib turgan holda kech kelgan kishiga: «Oʻtir, (odamlarga) ozor berding va kechikding», dedilar, (deyilgan). Abu Saidning xabarida: Agar u zotning qoʻshin joʻnatish yoki undan boshqa bir hojatlari boʻlsa, uni odamlarga zikr qilar, hojatlari boʻlsa, ularni unga buyurar edilar; va u zot: «Sadaqa qilinglar», der edilar, (deyilgan). Ibn Ajlonning Iyoddan, uning Abu Saiddan juma kunidagi xutba haqida (rivoyat qilgan) xabarida esa: Nabiy ﷺ (masjidga) kirgan kishiga: «Namoz oʻqidingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Turib, ikki rakat namoz oʻqi», dedilar. Soʻng odamlarga: «Sadaqa qilinglar», dedilar, (deyilgan). Jobirning Sulayk qissasi haqidagi xabarlarida esa Nabiy ﷺ: «Namoz oʻqidingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Turib, ikki rakat namoz oʻqi», dedilar. Soʻng u zot ﷺ: «Biringiz juma kuni imom xutba qilayotgan paytda kelsa, ikki rakat namoz oʻqisin», dedilar, (deyilgan). Bas, bu xabarlarning barchasida xutba namoz emasligiga va xutba qiluvchi kishi oʻz xutbasida buyruq va qaytariq bilan, musulmonlarga tegishli ishlar bilan gapirishi hamda ularga dinlari ishidan taʼlim berishi joizligiga dalolat bordir.Қайс (ибн Абу Ҳозим) отасидан ривоят қилади; (отаси) айтди: Набий ﷺ хутба қилиб турган ҳолда мени кўрдилар ва менга буюрдилар, шунда мен сояга ўтдим. Убайдуллоҳ ибн Бишрнинг хабарида эса: Набий ﷺ хутба қилиб турган ҳолда кеч келган кишига: «Ўтир, (одамларга) озор бердинг ва кечикдинг», дедилар, (дейилган). Абу Саиднинг хабарида: Агар у зотнинг қўшин жўнатиш ёки ундан бошқа бир ҳожатлари бўлса, уни одамларга зикр қилар, ҳожатлари бўлса, уларни унга буюрар эдилар; ва у зот: «Садақа қилинглар», дер эдилар, (дейилган). Ибн Ажлоннинг Иёддан, унинг Абу Саиддан жума кунидаги хутба ҳақида (ривоят қилган) хабарида эса: Набий ﷺ (масжидга) кирган кишига: «Намоз ўқидингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Туриб, икки ракат намоз ўқи», дедилар. Сўнг одамларга: «Садақа қилинглар», дедилар, (дейилган). Жобирнинг Сулайк қиссаси ҳақидаги хабарларида эса Набий ﷺ: «Намоз ўқидингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Туриб, икки ракат намоз ўқи», дедилар. Сўнг у зот ﷺ: «Бирингиз жума куни имом хутба қилаётган пайтда келса, икки ракат намоз ўқисин», дедилар, (дейилган). Бас, бу хабарларнинг барчасида хутба намоз эмаслигига ва хутба қилувчи киши ўз хутбасида буйруқ ва қайтариқ билан, мусулмонларга тегишли ишлар билан гапириши ҳамда уларга динлари ишидан таълим бериши жоизлигига далолат бордир.