نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " بَيْنَمَا أَنَا عِنْدَ الْبَيْتِ بَيْنَ النَّائِمِ وَالْيَقْظَانِ ، إِذْ سَمِعْتُ قَائِلا ، يَقُولُ : خُذْ بَيْنَ الثَّلاثَةِ ، فَأُوتِيتُ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ فِيهَا مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ " ، قَالَ : " فَشُرِحَ صَدْرِي إِلَى كَذَا وَكَذَا " ، ‏ قَالَ قَتَادَةُ : قُلْتُ : مَا يَعْنِي بِهِ ؟ قَالَ : إِلَى أَسْفَلِ بَطْنِهِ " فَاسْتُخْرِجَ قَلْبِي ، فَغُسِلَ بِمَاءِ زَمْزَمَ ، ثُمَّ أُعِيدَ مَكَانَهُ ثُمَّ حُشِيَ إِيمَانًا وَحِكْمَةً ، ثُمَّ أُوتِيتُ بِدَابَّةٍ أَبْيَضَ ، يُقَالُ لَهُ : الْبُرَاقُ ، فَوْقَ الْحِمَارِ وَدُونَ الْبَغْلِ ، يَقَعُ خُطَاهُ أَقْصَى طَرْفِهِ ، فَحُمِلْتُ عَلَيْهِ ، ثُمَّ انْطَلَقْتُ حَتَّى أَتَيْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا ، وَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ ، فَقِيلَ : مِنْ هَذَا ؟ قَالَ : جِبْرِيلُ ، قِيلَ : مَنْ مَعَكَ ؟ قَالَ : مُحَمَّدٌ ، قِيلَ : وَبُعِثَ إِلَيْهِ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، فَفُتِحَ لَنَا ، قَالَ : مَرْحَبًا بِهِ وَلَنِعْمَ الْمَجِيءُ ، فَأَتَيْتُ عَلَى آدَمَ ، فَقُلْتُ : يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَذَا ؟ قَالَ : هَذَا أَبُوكَ آدَمُ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِالابْنِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ " ، قَالَ : " ثُمَّ انْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَا إِلَى السَّمَاءِ الثَّانِيَةِ ، فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ ، قِيلَ : مَنْ هَذَا ؟ قَالَ : جِبْرِيلُ ، قِيلَ : وَمَنْ مَعَكَ ؟ قَالَ : مُحَمَّدٌ ، قِيلَ : وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، فَفُتِحَ لَنَا ، قَالَ : مَرْحَبًا بِهِ وَلَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ ، فَأَتَيْتُ عَلَى يَحْيَى ، وَعِيسَى ، فَقُلْتُ : يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَذَانِ ؟ قَالَ : يَحْيَى ، وَعِيسَى ، ‏ قَالَ سَعِيدٌ : إِنِّي حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثِهِ : ابْنَيِ الْخَالَةِ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِمَا ، فَقَالا : مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ " ، قَالَ : " ثُمَّ انْطَلَقْنَا حَتَّى انْتَهَيْنَا إِلَى السَّمَاءِ الثَّالِثَةِ ، فَاسْتَفْتَحَ جِبْرِيلُ ، قِيلَ : مَنْ هَذَا ؟ قَالَ : جِبْرِيلُ ، قِيلَ : وَمَنْ مَعَكَ ؟ قَالَ : مُحَمَّدٌ ، قَالَ : وَقَدْ بُعِثَ إِلَيْهِ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : فَفُتِحَ لَنَا ، وَقَالَ : مَرْحَبًا بِهِ وَلَنِعْمَ الْمَجِيءُ جَاءَ ، قَالَ : فَأَتَيْتُ عَلَى يُوسُفَ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ ، ثُمَّ انْطَلِقَا إِلَى السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ ، فَكَانَ نَحْوٌ مَنْ كَلامِ جِبْرِيلَ وَكَلامِهِمْ ، فَأَتَيْتُ عَلَى إِدْرِيسَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ، ثُمَّ انْتَهَيْنَا إِلَى السَّمَاءِ الْخَامِسَةِ ، فَأَتَيْتُ عَلَى هَارُونَ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ، ثُمَّ انْطَلَقْنَا إِلَى السَّمَاءِ السَّادِسَةِ ، فَأَتَيْتُ عَلَى مُوسَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِالأَخِ الصَّالِحِ وَالنَّبِيِّ الصَّالِحِ ، فَلَمَّا جَاوَزْتُ بَكَى ، قَالَ : ثُمَّ رَجَعْتُ إِلَى سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى ، فَحَدَّثَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ نَبْقَهَا مِثْلُ قِلالِ هَجَرَ ، وَوَرَقَهَا مِثْلُ آذَانِ الْفِيَلَةِ ، وَحَدَّثَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ رَأَى أَرْبَعَةَ أَنْهَارٍ يَخْرُجُ مَنْ أَصْلِهَا نَهْرَانِ ظَاهِرَانِ وَنَهْرَانِ بَاطِنَانِ ، فَقُلْتُ : يَا جِبْرِيلُ ، مَا هَذِهِ الأَنْهَارُ ؟ قَالَ : أَمَّا النَّهَرَانِ الْبَاطِنانِ ، فَنَهْرَانِ فِي الْجَنَّةِ ، وَأَمَّا الظَّاهِرَانِ : فَالنِّيلُ وَالْفُرَاتُ ، ثُمَّ رُفِعَ لَنَا الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ ، قُلْتُ : يَا جِبْرِيلُ مَا هَذَا ؟ قَالَ : هَذَا الْبَيْتُ الْمَعْمُورُ ، يَدْخُلُهُ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعُونَ أَلْفَ مَلِكٍ ، إِذَا خَرَجُوا مِنْهَا لَمْ يَعُودُوا فِيهِ آخِرَ مَا عَلَيْهِمْ ، قَالَ : ثُمَّ أُوتِيتُ بِإِنَاءَيْنِ ، أَحَدُهُمَا خَمْرٌ ، وَالآخَرُ لَبَنٌ ، يُعْرَضَانِ عَلَيَّ ، فَاخْتَرْتُ اللَّبَنَ ، فَقِيلَ : أَصَبْتَ أَصَابَ اللَّهُ بِكَ أُمَّتَكَ عَلَى الْفِطْرَةِ ، فَفُرِضَتْ عَلَيَّ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسُونَ صَلاةً ، فَأَقْبَلْتُ بِهِنَّ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى مُوسَى ، فَقَالَ : بِمَا أُمِرْتَ ؟ قُلْتُ : بِخَمْسِينَ صَلاةً كُلَّ يَوْمٍ ، قَالَ : إِنَّ أُمَّتَكَ لا تُطِيقُ ذَلِكَ ، إِنِّي قَدْ بَلَوْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ قَبْلَكَ ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ ، فَسَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ فَرَجَعْتُ ، فَخَفَّفَ عَنِّي خَمْسًا ، فَمَا زِلْتُ أَخْتَلِفُ بَيْنَ رَبِّي وَبَيْنَ مُوسَى ، يَحُطُّ عَنِّي ، وَيَقُولُ لِي مِثْلَ مَقَالَتِهِ حَتَّى رَجَعْتُ بِخَمْسِ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ ، قَالَ : إِنَّ أُمَّتَكَ لا تُطِيقُ ذَلِكَ قَدْ بَلَوْتُ النَّاسَ قَبْلَكَ ، وَعَالَجْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَشَدَّ الْمُعَالَجَةِ ، فَارْجِعْ إِلَى رَبِّكَ فَسَلْهُ التَّخْفِيفَ لأُمَّتِكَ " ، قَالَ : " لَقَدِ اخْتَلَفْتُ إِلَى رَبِّي حَتَّى اسْتَحْيَيْتُ ، لَكِنِّي أَرْضَى وَأُسَلِّمُ ، فَنُودِيتُ إِنِّي قَدْ أَجَزْتُ ، أَوْ أَمْضَيْتُ فَرِيضَتِي ، وَخَفَّفْتُ عَنْ عِبَادِي ، وَجَعَلْتُ بِكُلِّ حَسَنَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا " . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ ، نا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى الْعَوْذِيُّ ثُمَّ الْمَحْمَلِيُّ ، قَالَ : سَمِعْتُ قَتَادَةَ يُحَدِّثُ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنَّ مَالِكَ بْنَ صَعْصَعَةَ حَدَّثَهُمْ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثَهُمْ عَنْ لَيْلَةِ أُسْرِيَ بِهِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ قَتَادَةُ : فَقُلْتُ لِلْجَارُودِ ، وَهُوَ إِلَى جَنْبِي : مَا يَعْنِي بِهِ ؟ قَالَ : " مِنْ ثَغْرَةِ نَحْرِهِ إِلَى شِعْرَتِهِ " ، وَقَدْ سَمِعْتُهُ ، يَقُولُ : " مَنْ قُصَّتِهِ إِلَى شِعْرَتِهِ " ، فَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَ قَتَادَةَ فِي خَبَرِ سَعِيدٍ ، فَقُلْتُ لَهُ : لَمْ يُرِدْ بِهِ , فَقُلْتُ لأَنَسٍ إِنَّمَا أَرَادَ فَقُلْتُ لِلْجَارُودِ

Molik ibn Saʼsaʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Paygʻambari ﷺ shunday dedilar: «Men Baytning yonida — uxlagan bilan uygʻoq orasida — ekanimda, bir aytuvchining: ‹Uchovning oʻrtadagisini ol›, deyayotganini eshitdim. Soʻng menga ichida Zamzam suvi boʻlgan oltin tovoq keltirildi». U zot: «Koʻkragim mana bunaqadan mana bunaqagacha yorildi», dedilar. Qatoda aytdi: Men: «U buning bilan nimani nazarda tutadi?» dedim. U: «Qornining pastigacha», dedi. «Soʻng qalbim chiqarildi va Zamzam suvi bilan yuvildi, keyin oʻrniga qaytarildi va iymon hamda hikmat bilan toʻldirildi. Soʻng menga oq bir jonivor — unga Buroq deyiladi, eshakdan kattaroq, xachirdan kichikroq, qadami koʻzi yetgan joyning eng oxiriga tushadigan — keltirildi va men unga mindirildim. Soʻng yoʻlga tushdim, toki dunyo osmoniga keldik. Jibril eshikni ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sen bilan kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga yuborilganmi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. Bas, bizga ochildi va u: ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi kelish!› dedi. Men Odamning oldiga keldim va: ‹Ey Jibril, bu kim?› dedim. U: ‹Bu — otang Odam›, dedi. Men unga salom berdim. U: ‹Solih farzandga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi». U zot dedilar: «Soʻng yoʻlga tushdik, toki ikkinchi osmonga keldik. Jibril eshikni ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sen bilan kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga yuborilganmi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. Bas, bizga ochildi va u: ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi kelish bilan keldi!› dedi. Men Yahyo va Isoning oldiga keldim va: ‹Ey Jibril, bu ikkovi kim?› dedim. U: ‹Yahyo va Iso›, dedi». Said aytdi: Men u oʻz hadisida: «ikki xolavachcha», dedi deb oʻylayman. «Men ikkoviga salom berdim, ular: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedilar». U zot dedilar: «Soʻng yoʻlga tushdik, toki uchinchi osmonga yetdik. Jibril eshikni ochishni soʻradi. ‹Bu kim?› deyildi. U: ‹Jibril›, dedi. ‹Sen bilan kim bor?› deyildi. U: ‹Muhammad›, dedi. ‹Unga yuborilganmi?› deyildi. U: ‹Ha›, dedi. Bas, bizga ochildi va u: ‹Unga marhabo! Qanday yaxshi kelish bilan keldi!› dedi. Men Yusufning oldiga kelib, unga salom berdim. U: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. Soʻng ikkovimiz toʻrtinchi osmonga yoʻl oldik; u yerda ham Jibrilning soʻzi va ularning soʻzi shunga oʻxshash boʻldi. Men Idrisning oldiga kelib, unga salom berdim. U: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng beshinchi osmonga yetdik. Men Horunning oldiga kelib, unga salom berdim. U: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Soʻng oltinchi osmonga yoʻl oldik. Men Musoning — Allohning salavoti ularning barchasiga boʻlsin — oldiga kelib, unga salom berdim. U: ‹Solih birodarga va solih paygʻambarga marhabo!› dedi. Men undan oʻtganimda, u yigʻladi. Soʻng Sidratul-Muntahoga qaytdim». Allohning Paygʻambari ﷺ uning mevalari Hajar kuzalari kabi, barglari esa fil quloqlari kabi ekanini hadis qilib aytdilar. Yana Allohning Paygʻambari ﷺ toʻrtta daryoni koʻrganlarini — uning tagidan ikkita zohir va ikkita botin daryo chiqishini — hadis qilib aytdilar. «Men: ‹Ey Jibril, bu daryolar nima?› dedim. U: ‹Ikkita botin daryo — jannatdagi ikki daryo; ikkita zohir daryo esa — Nil va Furot›, dedi. Soʻng bizga Baytul-Maʼmur koʻtarib koʻrsatildi. Men: ‹Ey Jibril, bu nima?› dedim. U: ‹Bu — Baytul-Maʼmur; unga har kuni yetmish ming farishta kiradi; undan chiqsalar, ortiq unga qaytmaydilar — bu ularning oxirgisi boʻladi›, dedi. Soʻng menga ikkita idish — biri xamr, ikkinchisi sut — keltirilib, menga taqdim etildi. Men sutni tanladim. Shunda: ‹Toʻgʻri qilding; Alloh sen orqali ummatingni fitrat uzra qildi›, deyildi. Soʻng menga har kuni ellik namoz farz qilindi. Men ular bilan qaytib, Musoning oldiga keldim. U: ‹Senga nima buyurildi?› dedi. Men: ‹Har kuni ellik namoz›, dedim. U: ‹Albatta, ummating bunga toqat qila olmaydi; men sendan oldin Bani Isroilni sinaganman va Bani Isroil bilan qattiq mashaqqat chekkanman. Rabbingga qayt va ummating uchun yengillik soʻra›, dedi. Men qaytdim, U mendan beshtasini yengillashtirdi. Men Rabbim bilan Muso oʻrtasida borib-kelaverdim: U mendan kamaytirar, u esa menga oʻsha gapini qaytarardi — toki men har kuni besh namoz bilan qaytdim. U: ‹Albatta, ummating bunga toqat qila olmaydi; men sendan oldin odamlarni sinaganman va Bani Isroil bilan qattiq mashaqqat chekkanman. Rabbingga qayt va ummating uchun yengillik soʻra›, dedi». U zot dedilar: «Men Rabbimga shu qadar borib-keldimki, hatto uyaldim; lekin men roziman va taslim boʻlaman. Shunda menga: ‹Men farzimni joriy qildim — yoki: oʻtkazdim — va bandalarimdan yengillashtirdim, hamda har bir yaxshilikni oʻn barobar qildim›, deb nido qilindi». Qatoda aytdi: Men yonimdagi Jorudga: «U buning bilan nimani nazarda tutadi?» dedim. U: «Koʻkragining oʻyigʻidan qorin tukigacha», dedi. Men uning: «Boʻyni tagidan qorin tukigacha», deganini ham eshitganman. Abu Bakr aytdi: Bu lafz Qatodaning Said xabaridagi: «Men unga aytdim» degan soʻzi bilan «Men Anasga aytdim»ni nazarda tutmaganiga dalolat qiladi; u faqat: «Men Jorudga aytdim»ni nazarda tutgan.Молик ибн Саъсаъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ шундай дедилар: «Мен Байтнинг ёнида — ухлаган билан уйғоқ орасида — эканимда, бир айтувчининг: ‹Учовнинг ўртадагисини ол›, деяётганини эшитдим. Сўнг менга ичида Замзам суви бўлган олтин товоқ келтирилди». У зот: «Кўкрагим мана бунақадан мана бунақагача ёрилди», дедилар. Қатода айтди: Мен: «У бунинг билан нимани назарда тутади?» дедим. У: «Қорнининг пастигача», деди. «Сўнг қалбим чиқарилди ва Замзам суви билан ювилди, кейин ўрнига қайтарилди ва иймон ҳамда ҳикмат билан тўлдирилди. Сўнг менга оқ бир жонивор — унга Буроқ дейилади, эшакдан каттароқ, хачирдан кичикроқ, қадами кўзи етган жойнинг энг охирига тушадиган — келтирилди ва мен унга миндирилдим. Сўнг йўлга тушдим, токи дунё осмонига келдик. Жибрил эшикни очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сен билан ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга юборилганми?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. Бас, бизга очилди ва у: ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келиш!› деди. Мен Одамнинг олдига келдим ва: ‹Эй Жибрил, бу ким?› дедим. У: ‹Бу — отанг Одам›, деди. Мен унга салом бердим. У: ‹Солиҳ фарзандга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди». У зот дедилар: «Сўнг йўлга тушдик, токи иккинчи осмонга келдик. Жибрил эшикни очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сен билан ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга юборилганми?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. Бас, бизга очилди ва у: ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келиш билан келди!› деди. Мен Яҳё ва Исонинг олдига келдим ва: ‹Эй Жибрил, бу иккови ким?› дедим. У: ‹Яҳё ва Исо›, деди». Саид айтди: Мен у ўз ҳадисида: «икки холавачча», деди деб ўйлайман. «Мен икковига салом бердим, улар: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› дедилар». У зот дедилар: «Сўнг йўлга тушдик, токи учинчи осмонга етдик. Жибрил эшикни очишни сўради. ‹Бу ким?› дейилди. У: ‹Жибрил›, деди. ‹Сен билан ким бор?› дейилди. У: ‹Муҳаммад›, деди. ‹Унга юборилганми?› дейилди. У: ‹Ҳа›, деди. Бас, бизга очилди ва у: ‹Унга марҳабо! Қандай яхши келиш билан келди!› деди. Мен Юсуфнинг олдига келиб, унга салом бердим. У: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. Сўнг икковимиз тўртинчи осмонга йўл олдик; у ерда ҳам Жибрилнинг сўзи ва уларнинг сўзи шунга ўхшаш бўлди. Мен Идриснинг олдига келиб, унга салом бердим. У: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг бешинчи осмонга етдик. Мен Ҳоруннинг олдига келиб, унга салом бердим. У: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Сўнг олтинчи осмонга йўл олдик. Мен Мусонинг — Аллоҳнинг салавоти уларнинг барчасига бўлсин — олдига келиб, унга салом бердим. У: ‹Солиҳ биродарга ва солиҳ пайғамбарга марҳабо!› деди. Мен ундан ўтганимда, у йиғлади. Сўнг Сидратул-Мунтаҳога қайтдим». Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ унинг мевалари Ҳажар кузалари каби, барглари эса фил қулоқлари каби эканини ҳадис қилиб айтдилар. Яна Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ тўртта дарёни кўрганларини — унинг тагидан иккита зоҳир ва иккита ботин дарё чиқишини — ҳадис қилиб айтдилар. «Мен: ‹Эй Жибрил, бу дарёлар нима?› дедим. У: ‹Иккита ботин дарё — жаннатдаги икки дарё; иккита зоҳир дарё эса — Нил ва Фурот›, деди. Сўнг бизга Байтул-Маъмур кўтариб кўрсатилди. Мен: ‹Эй Жибрил, бу нима?› дедим. У: ‹Бу — Байтул-Маъмур; унга ҳар куни етмиш минг фаришта киради; ундан чиқсалар, ортиқ унга қайтмайдилар — бу уларнинг охиргиси бўлади›, деди. Сўнг менга иккита идиш — бири хамр, иккинчиси сут — келтирилиб, менга тақдим этилди. Мен сутни танладим. Шунда: ‹Тўғри қилдинг; Аллоҳ сен орқали умматингни фитрат узра қилди›, дейилди. Сўнг менга ҳар куни эллик намоз фарз қилинди. Мен улар билан қайтиб, Мусонинг олдига келдим. У: ‹Сенга нима буюрилди?› деди. Мен: ‹Ҳар куни эллик намоз›, дедим. У: ‹Албатта, умматинг бунга тоқат қила олмайди; мен сендан олдин Бани Исроилни синаганман ва Бани Исроил билан қаттиқ машаққат чекканман. Раббингга қайт ва умматинг учун енгиллик сўра›, деди. Мен қайтдим, У мендан бештасини енгиллаштирди. Мен Раббим билан Мусо ўртасида бориб-келавердим: У мендан камайтирар, у эса менга ўша гапини қайтарарди — токи мен ҳар куни беш намоз билан қайтдим. У: ‹Албатта, умматинг бунга тоқат қила олмайди; мен сендан олдин одамларни синаганман ва Бани Исроил билан қаттиқ машаққат чекканман. Раббингга қайт ва умматинг учун енгиллик сўра›, деди». У зот дедилар: «Мен Раббимга шу қадар бориб-келдимки, ҳатто уялдим; лекин мен розиман ва таслим бўламан. Шунда менга: ‹Мен фарзимни жорий қилдим — ёки: ўтказдим — ва бандаларимдан енгиллаштирдим, ҳамда ҳар бир яхшиликни ўн баробар қилдим›, деб нидо қилинди». Қатода айтди: Мен ёнимдаги Жорудга: «У бунинг билан нимани назарда тутади?» дедим. У: «Кўкрагининг ўйиғидан қорин тукигача», деди. Мен унинг: «Бўйни тагидан қорин тукигача», деганини ҳам эшитганман. Абу Бакр айтди: Бу лафз Қатоданинг Саид хабаридаги: «Мен унга айтдим» деган сўзи билан «Мен Анасга айтдим»ни назарда тутмаганига далолат қилади; у фақат: «Мен Жорудга айтдим»ни назарда тутган.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ الْعَطَّارُ ، نا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " إِنَّ الصَّلاةَ أَوَّلُ مَا افْتُرِضَتْ رَكْعَتَانِ ، فَأُقِرَّتْ صَلاةُ السَّفَرِ ، وَأُتِمَّتْ صَلاةُ الْحَضَرِ " ، فَقُلْتُ لِعُرْوَةَ : فَمَا لَهَا كَانَتْ تُتِمُّ ؟ فَقَالَ : إِنَّهَا تَأَوَّلَتْ مَا تَأَوَّلَ عُثْمَانُ . نا بِهِ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، بِمِثْلِهِ غَيْرُ ، أَنَّهُ قَالَ فِي كُلِّهَا : عَنْ

Urva ibn Zubayr Oishaning (roziyallohu anho) shunday deganini eshitdi: «Namoz dastlab farz qilinganda ikki rakaat edi. Soʻng safar namozi oʻz holicha qoldirildi, muqimlik namozi esa toʻldirildi». Men Urvaga: «Nega u toʻliq oʻqir edi?» dedim. U: «U Usmon taʼvil qilgan narsani taʼvil qildi», dedi.Урва ибн Зубайр Оишанинг (розияллоҳу анҳо) шундай деганини эшитди: «Намоз дастлаб фарз қилинганда икки ракаат эди. Сўнг сафар намози ўз ҳолича қолдирилди, муқимлик намози эса тўлдирилди». Мен Урвага: «Нега у тўлиқ ўқир эди?» дедим. У: «У Усмон таъвил қилган нарсани таъвил қилди», деди.

نا يُونُسُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَخْنَسِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " فَرَضَ اللَّهُ الصَّلاةَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا ، وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ ، وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Alloh namozni Paygʻambaringiz ﷺ tili orqali muqimlikda toʻrt rakaat, safarda ikki rakaat va xavf paytida bir rakaat qilib farz qildi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ намозни Пайғамбарингиз ﷺ тили орқали муқимликда тўрт ракаат, сафарда икки ракаат ва хавф пайтида бир ракаат қилиб фарз қилди».

نا أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ الْمُقْرِئُ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْعَطَّارُ الْبَصْرِيُّ ، ‏ قَالَ أَحْمَدُ : أَخْبَرَنَا , وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : حَدَّثَنَا مَحْبُوبُ بْنُ الْحَسَنِ ، نا دَاوُدُ يَعْنِي ابْنَ أَبِي هِنْدَ ، عَنِ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " فَرْضُ صَلاةِ السَّفَرِ وَالْحَضَرِ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ، فَلَمَّا أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْمَدِينَةِ ، زِيدَ فِي صَلاةِ الْحَضَرِ رَكْعَتَانِ رَكْعَتَانِ ، وَتُرِكَتْ صَلاةُ الْفَجْرِ لِطُولِ الْقِرَاءَةِ ، وَصَلاةُ الْمَغْرِبِ لأَنَّهَا وِتْرُ النَّهَارِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ، لَمْ يُسْنِدْهُ أَحَدٌ أَعْلَمُهُ غَيْرُ مَحْبُوبِ بْنِ الْحَسَنِ ، رَوَاهُ أَصْحَابُ دَاوُدَ ، فَقَالُوا : عَنِ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ ، خَلا مَحْبُوبِ بْنِ الْحَسَنِ

Masruq Oishadan (roziyallohu anho) rivoyat qiladi. U aytdi: «Safar va muqimlik namozining farzi ikki rakaat-ikki rakaat edi. Rasululloh ﷺ Madinada muqim boʻlganlarida, muqimlik namoziga ikki rakaat-ikki rakaat qoʻshildi. Bomdod namozi qiroatning uzunligi sababli, shom namozi esa u kunduzning vitri boʻlgani uchun oʻz holida qoldirildi». Abu Bakr aytdi: Bu gʻarib hadis; men bilishimcha, uni Mahbub ibn al-Hasandan boshqa hech kim musnad qilmagan. Dovudning ashoblari uni rivoyat qilib: Shaʼbiydan, u Oishadan, deyishgan — Mahbub ibn al-Hasan bundan mustasno.Масруқ Оишадан (розияллоҳу анҳо) ривоят қилади. У айтди: «Сафар ва муқимлик намозининг фарзи икки ракаат-икки ракаат эди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинада муқим бўлганларида, муқимлик намозига икки ракаат-икки ракаат қўшилди. Бомдод намози қироатнинг узунлиги сабабли, шом намози эса у кундузнинг витри бўлгани учун ўз ҳолида қолдирилди». Абу Бакр айтди: Бу ғариб ҳадис; мен билишимча, уни Маҳбуб ибн ал-Ҳасандан бошқа ҳеч ким муснад қилмаган. Довуднинг ашоблари уни ривоят қилиб: Шаъбийдан, у Оишадан, дейишган — Маҳбуб ибн ал-Ҳасан бундан мустасно.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا أَبُو سُهَيْلٍ وَهُوَ عَمُّ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ ثَائِرُ الرَّأْسِ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَخْبِرْنِي مَاذَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيَّ مِنَ الصَّلاةِ ؟ قَالَ : " الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ ، إِلا أَنْ تَطَوَّعَ شَيْئًا " ، قَالَ : أَخْبِرْنِي مَاذَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيَّ مِنَ الزَّكَاةِ ؟ قَالَ : فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِشَرَائِعِ الإِسْلامِ ، قَالَ : وَالَّذِي أَكْرَمَكَ لا أَتَطَوَّعُ شَيْئًا ، وَلا أُنْقِصُ شَيْئًا مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَلَيَّ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْلَحَ وَأَبِيهِ إِنْ صَدَقَ ، ‏ أَوْ دَخَلَ الْجَنَّةَ وَأَبِيهِ إِنْ صَدَقَ "

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Sochi toʻzigʻan bir aʼrobiy Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, Alloh menga namozdan nimani farz qilganini menga xabar bering», dedi. U zot: «Besh vaqt namoz. Ammo oʻzing nafl qilsang, boshqasi bundan mustasno», dedilar. U: «Alloh menga zakotdan nimani farz qilganini xabar bering», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga Islom qonun-qoidalarini xabar berdilar. U: «Sizni ulugʻlagan Zotga qasamki, men hech qanday nafl qilmayman va Alloh menga farz qilgan narsadan hech nimani kamaytirmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Otasiga qasamki, agar rost soʻzlagan boʻlsa, najot topdi», yoki: «Otasiga qasamki, agar rost soʻzlagan boʻlsa, jannatga kirdi», dedilar.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сочи тўзиған бир аъробий Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳ менга намоздан нимани фарз қилганини менга хабар беринг», деди. У зот: «Беш вақт намоз. Аммо ўзинг нафл қилсанг, бошқаси бундан мустасно», дедилар. У: «Аллоҳ менга закотдан нимани фарз қилганини хабар беринг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга Ислом қонун-қоидаларини хабар бердилар. У: «Сизни улуғлаган Зотга қасамки, мен ҳеч қандай нафл қилмайман ва Аллоҳ менга фарз қилган нарсадан ҳеч нимани камайтирмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Отасига қасамки, агар рост сўзлаган бўлса, нажот топди», ёки: «Отасига қасамки, агар рост сўзлаган бўлса, жаннатга кирди», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا أَبُو عَامِرٍ ، نا قُرَّةَ جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ وَهُوَ نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : إِنَّ جَرَّةً لِي أَنْتَبِذُ فِيهَا ، فَأَشْرَبُ مِنْهُ ، فَإِذَا أَطَلْتُ الْجُلُوسَ مَعَ الْقَوْمِ خَشِيتُ أَنْ أَفْتَضِحَ مَنْ حَلاوَتِهِ ، قَالَ : قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " مَرْحَبًا بِالْوَفْدِ ، غَيْرَ خَزَايَا وَلا نَدَامَى " ، فَقَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ مُضَرَ ، وَإِنَّا لا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلا فِي الأَشْهُرِ الْحُرُمِ ، فَحَدِّثْنَا جُمَلا مِنَ الأَمْرِ إِذَا أَخَذْنَا عَمِلْنَا بِهِ ، أَوْ إِذَا أَحَدُنَا عَمِلَ بِهِ ، دَخَلَ بِهِ الْجَنَّةَ ، وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا ، قَالَ : " آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ : الإِيمَانُ بِاللَّهِ ، وَهَلْ تَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ ؟ " ، قَالُوا : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ، قَالَ : " شَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامُ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ ، وَتُعْطُوا الْخُمُسَ مِنَ الْمَغَانِمِ ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ النَّبِيذِ فِي الدُّبَّا , وَالنَّقِيرِ ، وَالْحَنْتَمِ ، وَالْمُزَفَّتِ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ قُرَّةَ بْنِ خَالِدٍ

Abu Jamra ad-Dubaiy aytdi: Men Ibn Abbosga (roziyallohu anhumo): «Mening bir kuzam bor, unda nabiz tayyorlab, undan ichaman. Qavm bilan oʻtirishni choʻzsam, uning shirinligidan sharmanda boʻlishdan qoʻrqaman», dedim. U dedi: Abdulqays vakillari Rasululloh ﷺ huzurlariga keldilar. U zot: «Vakillarga marhabo — xor ham emas, pushaymon ham emas holda keldilar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, biz bilan sizning orangizda Muzarning mushriklari bor, biz sizning huzuringizga faqat harom oylarda yeta olamiz. Bizga bir necha ishni aytib bering — uni olsak, unga amal qilaylik, — yoki: birimiz unga amal qilsa, u bilan jannatga kirsin, — va ortimizdagilarni ham unga daʼvat qilaylik», dedilar. U zot: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman: Allohga iymon keltirish. Allohga iymon nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq», dedilar. U zot: «Allohdan boʻlak iloh yoʻq deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Ramazon roʻzasini tutish va oʻljalardan beshdan birini berishingiz. Va sizlarni dubbo, naqir, hantam hamda muzaffatdagi nabizdan qaytaraman», dedilar. Bu — Qurra ibn Xolid hadisining lafzi.Абу Жамра ад-Дубаий айтди: Мен Ибн Аббосга (розияллоҳу анҳумо): «Менинг бир кузам бор, унда набиз тайёрлаб, ундан ичаман. Қавм билан ўтиришни чўзсам, унинг ширинлигидан шарманда бўлишдан қўрқаман», дедим. У деди: Абдулқайс вакиллари Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдилар. У зот: «Вакилларга марҳабо — хор ҳам эмас, пушаймон ҳам эмас ҳолда келдилар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз билан сизнинг орангизда Музарнинг мушриклари бор, биз сизнинг ҳузурингизга фақат ҳаром ойларда ета оламиз. Бизга бир неча ишни айтиб беринг — уни олсак, унга амал қилайлик, — ёки: биримиз унга амал қилса, у билан жаннатга кирсин, — ва ортимиздагиларни ҳам унга даъват қилайлик», дедилар. У зот: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман: Аллоҳга иймон келтириш. Аллоҳга иймон нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ», дедилар. У зот: «Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш ва ўлжалардан бешдан бирини беришингиз. Ва сизларни дуббо, нақир, ҳантам ҳамда музаффатдаги набиздан қайтараман», дедилар. Бу — Қурра ибн Холид ҳадисининг лафзи.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا رَوْحُ بْنُ عِبَادَةَ ، عَنْ حَنْظَلَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدِ بْنِ الْعَاصِ ، يُحَدِّثُ طَاوُسًا ، أَنَّ رَجُلا قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ : أَلا تَغْزُو ؟ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ : شَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامُ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَصِيَامُ رَمَضَانَ ، وَحَجُّ الْبَيْتِ "

Ikrima ibn Xolid ibn al-Os Tovusga hadis aytishicha, bir kishi Abdulloh ibn Umarga (roziyallohu anhumo): «Gʻazot qilmaysanmi?» dedi. Shunda Abdulloh ibn Umar: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman: ‹Islom besh narsa ustiga bino qilingan: Allohdan boʻlak iloh yoʻq deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Ramazon roʻzasini tutish va Baytni haj qilish›», dedi.Икрима ибн Холид ибн ал-Ос Товусга ҳадис айтишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Умарга (розияллоҳу анҳумо): «Ғазот қилмайсанми?» деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Умар: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман: ‹Ислом беш нарса устига бино қилинган: Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш ва Байтни ҳаж қилиш›», деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، نا أَبُو النَّضْرِ ، نا عَاصِمٌ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ : شَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، وَإِقَامُ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَحَجُّ الْبَيْتِ ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ " . نا بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ، نا عَاصِمٌ ، أَخْبَرَنِي وَاقِدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْحَدِيثِ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ

Ibn Umardan (roziyallohu anhumo), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Islom besh asos ustiga bino qilindi: Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Baytni haj qilish va Ramazon roʻzasini tutish», dedilar. Ibn Umar aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar — xuddi shunga oʻxshash. Abu Bakr aytdi: Men bu hadisning yoʻllarini Kitobul-iymonda chiqarganman.Ибн Умардан (розияллоҳу анҳумо), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Ислом беш асос устига бино қилинди: Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Байтни ҳаж қилиш ва Рамазон рўзасини тутиш», дедилар. Ибн Умар айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар — худди шунга ўхшаш. Абу Бакр айтди: Мен бу ҳадиснинг йўлларини Китобул-иймонда чиқарганман.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ الْمِصْرِيُّ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، عَنْ مَخْرَمَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ سَعْدًا ، وَنَاسًا مَنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُونَ : كَانَ رَجُلانِ أَخَوَانِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَكَانَ أَحَدُهُمَا أَفْضَلَ مِنَ الآخَرِ ، فَتُوُفِّيَ الَّذِي هُوَ أَفْضَلُهُمَا ، ثُمَّ عَمَّرَ الآخَرُ بَعْدَهُ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً ثُمَّ تُوُفِّيَ ، فَذُكِرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَضِيلَةُ الأَوَّلِ عَلَى الآخَرِ ، فَقَالَ : " أَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي ؟ " ، قَالُوا : بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَكَانَ لا بَأْسَ بِهِ ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَمَا يُدْرِيكُمْ مَاذَا بَلَغَتْ بِهِ صَلاتُهُ ؟ إِنَّمَا مَثَلُ الصَّلاةِ كَمَثَلِ نَهَرٍ جَارٍ بِبَابِ رَجُلٍ غَمْرٍ عَذْبٍ ، يَقْتَحِمُ فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسَ مَرَّاتٍ ، فَمَا تَرَوْنَ ذَلِكَ يُبْقِي مِنْ دَرَنِهِ ! لا تَدْرُونَ مَاذَا بَلَغَتْ بِهِ صَلاتُهُ "

Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos aytdi: Men Saʼdni va Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan bir necha kishini shunday deyayotganini eshitdim: Rasululloh ﷺ zamonlarida ikki aka-uka bor edi; ularning biri ikkinchisidan afzalroq edi. Ularning afzalrogʻi vafot etdi, soʻng ikkinchisi undan keyin qirq kecha yashab, keyin vafot etdi. Rasululloh ﷺ ga birinchisining ikkinchisidan afzalligi zikr qilinganida, u zot: «U namoz oʻqimasmidi?» dedilar. Ular: «Ha, ey Allohning Rasuli, u yomon kishi emas edi», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Uning namozi uni qayerga yetkazganini sizlar qayerdan bilasizlar? Namozning misoli bir kishining eshigi oldida oqib turgan, suvi moʻl, chuchuk daryoning misolidir: u har kuni besh marta unga shoʻngʻiydi. Shu uning kirini qoldiradi deb oʻylaysizlarmi?! Sizlar uning namozi uni qayerga yetkazganini bilmaysizlar», dedilar.Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос айтди: Мен Саъдни ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан бир неча кишини шундай деяётганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ замонларида икки ака-ука бор эди; уларнинг бири иккинчисидан афзалроқ эди. Уларнинг афзалроғи вафот этди, сўнг иккинчиси ундан кейин қирқ кеча яшаб, кейин вафот этди. Расулуллоҳ ﷺ га биринчисининг иккинчисидан афзаллиги зикр қилинганида, у зот: «У намоз ўқимасмиди?» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули, у ёмон киши эмас эди», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг намози уни қаерга етказганини сизлар қаердан биласизлар? Намознинг мисоли бир кишининг эшиги олдида оқиб турган, суви мўл, чучук дарёнинг мисолидир: у ҳар куни беш марта унга шўнғийди. Шу унинг кирини қолдиради деб ўйлайсизларми?! Сизлар унинг намози уни қаерга етказганини билмайсизлар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ بِالإِسْكَنْدَرِيَّةِ ، نا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبُو عَمَّارٍ وَهُوَ شَدَّادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُمَامَةَ ، قَالَ : أَتَى رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْهُ عَلَيَّ ؟ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ، وَأُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمَّا سَلَّمَ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي أَصَبْتُ حَدًّا فَأَقِمْهُ عَلَيَّ ، قَالَ : " هَلْ تَوَضَّأْتَ حِينَ أَقْبَلْتَ ؟ " ، قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : " اذْهَبْ فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ عَفَا عَنْكَ "

Abu Umoma (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men hadd talab qiladigan gunoh qildim, uni menga joriy qiling», dedi. U zot undan yuz oʻgirdilar. Namozga iqomat aytildi va Rasululloh ﷺ namoz oʻqidilar. Salom berganlarida u: «Ey Allohning Rasuli, men hadd talab qiladigan gunoh qildim, uni menga joriy qiling», dedi. U zot: «Kelayotganingda tahorat oldingmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Boraver, Alloh seni kechirdi», dedilar.Абу Умома (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳадд талаб қиладиган гуноҳ қилдим, уни менга жорий қилинг», деди. У зот ундан юз ўгирдилар. Намозга иқомат айтилди ва Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқидилар. Салом берганларида у: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен ҳадд талаб қиладиган гуноҳ қилдим, уни менга жорий қилинг», деди. У зот: «Келаётганингда таҳорат олдингми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Боравер, Аллоҳ сени кечирди», дедилар.

أنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، قَالا : حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، عَنْ أَبِيهِ ، نا أَبُو عُثْمَانَ ، عَنِ ابْنُ مَسْعُودٍ ، أَنَّ رَجُلا أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرَ لَهُ أَنَّهُ أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ إِمَّا قُبْلَةً ، أَوْ مَسًّا بَيْدٍ ، أَوْ شَيْئًا كَأَنَّهُ يَسْأَلُ عَنْ كَفَّارَتِهَا ، قَالَ : فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ ، إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ، ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ، قَالَ : فَقَالَ الرَّجُلُ : أَلِي هَذِهِ ؟ قَالَ : " هِيَ لِمَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ أُمَّتِي " . قَالَ : وَحَدَّثَنَاهُ الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدَ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ وَهُوَ التَّمِيمِيُّ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ، فَقَالَ : أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةً ، وَلَمْ يَشُكَّ ، وَلَمْ يَقُلْ كَأَنَّهُ يَسْأَلُ عَنْ كَفَّارَتِهَا

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib, bir ayolni — yo oʻpib qoʻyganini, yo qoʻli bilan teginib qoʻyganini, yoxud shunga oʻxshash bir narsa qilganini aytdi, goʻyo uning kafforatini soʻrayotgandek edi. Shunda Alloh azza va jalla: «Kunduzning ikki tarafida va kechaning kunduzga yaqin soatlarida namozni toʻkis ado et. Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu — eslovchilar uchun eslatmadir», oyatini nozil qildi. U kishi: «Bu menga xosmi?» dedi. U zot: «U — ummatimdan kim unga amal qilsa, oʻshanga», dedilar. Sulaymon at-Tamimiy shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qildi va: «bir ayolni oʻpib qoʻygan», dedi; shubha qilmadi va: goʻyo uning kafforatini soʻrayotgandek edi, demadi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир киши Набий ﷺ нинг олдиларига келиб, бир аёлни — ё ўпиб қўйганини, ё қўли билан тегиниб қўйганини, ёхуд шунга ўхшаш бир нарса қилганини айтди, гўё унинг каффоратини сўраётгандек эди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: «Кундузнинг икки тарафида ва кечанинг кундузга яқин соатларида намозни тўкис адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу — эсловчилар учун эслатмадир», оятини нозил қилди. У киши: «Бу менга хосми?» деди. У зот: «У — умматимдан ким унга амал қилса, ўшанга», дедилар. Сулаймон ат-Тамимий шу иснод билан худди шундай ривоят қилди ва: «бир аёлни ўпиб қўйган», деди; шубҳа қилмади ва: гўё унинг каффоратини сўраётгандек эди, демади.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا وَكِيعٌ ، نا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، وَالأَسْوَدِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي لَقِيتُ امْرَأَةً فِي الْبُسْتَانِ ، فَضَمَمْتُهَا إِلَيَّ وَبَاشَرْتُهَا ، وَقَبَّلْتُهَا ، وَفَعَلْتُ بِهَا كُلَّ شَيْءٍ ، إِلا أَنِّي لَمْ أُجَامِعْهَا ، فَسَكَتَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ‏ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ، ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ، فَدَعَاهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَرَأَهَا عَلَيْهِ ، فَقَالَ عُمَرَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , أَلَهُ خَاصَّةً أَوْ لِلنَّاسِ كَافَّةً ؟ فَقَالَ : " لا , بَلْ لِلنَّاسِ كَافَّةً "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men bogʻda bir ayolni uchratdim va uni oʻzimga tortdim, unga tegdim, uni oʻpdim va unga har narsani qildim, faqat u bilan qoʻshilmadim», dedi. Nabiy ﷺ sukut qildilar. Shunda: «Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu — eslovchilar uchun eslatmadir», degan oyat nozil boʻldi. Nabiy ﷺ uni chaqirib, unga oyatni oʻqib berdilar. Shunda Umar: «Ey Allohning Rasuli, bu unga xosmi yoki barcha odamlarga umumiymi?» dedi. U zot: «Yoʻq, balki barcha odamlarga», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен боғда бир аёлни учратдим ва уни ўзимга тортдим, унга тегдим, уни ўпдим ва унга ҳар нарсани қилдим, фақат у билан қўшилмадим», деди. Набий ﷺ сукут қилдилар. Шунда: «Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу — эсловчилар учун эслатмадир», деган оят нозил бўлди. Набий ﷺ уни чақириб, унга оятни ўқиб бердилар. Шунда Умар: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу унга хосми ёки барча одамларга умумийми?» деди. У зот: «Йўқ, балки барча одамларга», дедилар.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْقُوبَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ ، وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ ، كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh vaqt namoz va bir jumadan keyingi juma — agar kabira gunohlar qilinmagan boʻlsa — ularning orasidagi gunohlarga kafforatdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш вақт намоз ва бир жумадан кейинги жума — агар кабира гуноҳлар қилинмаган бўлса — уларнинг орасидаги гуноҳларга каффоратдир», дедилар.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، أَنَّ ابْنَ أَبِي هِلالٍ ، حَدَّثَهُ ، أَنَّ نُعَيْمَ بْنَ الْمُجْمِرِ ، حَدَّثَهُ ، أَنَّ صُهَيْبًا مَوْلَى الْعُتْوَارِيِّينَ ، حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، وَأَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، يُخْبِرَانِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ ، ثُمَّ قَالَ : " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ " ، ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، ثُمَّ يَسْكُتُ ، فَأَكَبَّ كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا يَبْكِي حَزِينًا لِيَمِينِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَالَ : " مَا مِنْ عَبْدٍ يَأْتِي بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ ، وَيَصُومُ رَمَضَانَ ، وَيَجْتَنِبُ الْكَبَائِرَ السَّبْعَ ، إِلا فُتِحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ، حَتَّى إِنَّهَا لَتَصْطَفِقُ ، ثُمَّ تَلا : ‏ إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ "

Utvoriylarning mavlosi Suhayb Abu Hurayra va Abu Said al-Xudriyning (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺ dan xabar berayotganlarini eshitdi: u zot minbarga oʻtirdilar, soʻng uch marta: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasam!» dedilar, keyin jim qoldilar. Shunda bizdan har bir kishi Rasululloh ﷺ ning qasamlaridan qaygʻurib, boshini quyi solib yigʻladi. Soʻng u zot: «Qaysi bir banda besh vaqt namozni ado etsa, Ramazon roʻzasini tutsa va yettita kabira gunohdan saqlansa, Qiyomat kuni unga jannat eshiklari — hatto ular taraqlab ochilguncha — ochiladi», dedilar. Soʻng: «Agar qaytarilayotgan katta gunohlardan saqlansangiz, yomonliklaringizni sizlardan yopamiz», oyatini tilovat qildilar.Утворийларнинг мавлоси Суҳайб Абу Ҳурайра ва Абу Саид ал-Худрийнинг (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺ дан хабар бераётганларини эшитди: у зот минбарга ўтирдилар, сўнг уч марта: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасам!» дедилар, кейин жим қолдилар. Шунда биздан ҳар бир киши Расулуллоҳ ﷺ нинг қасамларидан қайғуриб, бошини қуйи солиб йиғлади. Сўнг у зот: «Қайси бир банда беш вақт намозни адо этса, Рамазон рўзасини тутса ва еттита кабира гуноҳдан сақланса, Қиёмат куни унга жаннат эшиклари — ҳатто улар тарақлаб очилгунча — очилади», дедилар. Сўнг: «Агар қайтарилаётган катта гуноҳлардан сақлансангиз, ёмонликларингизни сизлардан ёпамиз», оятини тиловат қилдилар.

نا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، نا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، نا الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ هِشَامٍ الْمُعَيْطِيُّ ، حَدَّثَنِي مَعْدَانُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيُّ ، قَالَ : لَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْتُ لَهُ : دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يَنْفَعْنِي اللَّهُ بِهِ ، أَوْ يُدْخِلْنِي الْجَنَّةَ ، قَالَ : فَسَكَتَ عَنِّي ثَلاثًا ، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيَّ ، فَقَالَ : عَلَيْكَ بِالسُّجُودِ ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " مَا مِنْ عَبْدٍ يَسْجُدُ لِلَّهِ سَجْدَةً ، إِلا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً ، وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " . قَالَ أَبُو عَمَّارٍ : هَكَذَا قَالَ الْوَلِيدُ : يَعْنِي سَجْدَةً بِنَصْبِ السِّينِ

Maʼdon ibn Abu Talha al-Yaʼmariy aytdi: Rasululloh ﷺ ning mavlolari Savbonni (roziyallohu anhu) uchratib, unga: «Menga shunday bir amalni koʻrsatgin-ki, Alloh u bilan menga foyda bersin yoki meni jannatga kiritsin», dedim. U mendan uch marta sukut qildi, soʻng menga yuzlanib: «Sajda qilishni lozim tut, chunki men Rasululloh ﷺ ning: ‹Qaysi bir banda Alloh uchun bir sajda qilsa, Alloh albatta u bilan uni bir daraja koʻtaradi va u bilan undan bir xatoni tushiradi›, deb aytganlarini eshitganman», dedi. Abu Ammor aytdi: Valid mana shunday — yaʼni sajdatan deb — aytdi.Маъдон ибн Абу Талҳа ал-Яъмарий айтди: Расулуллоҳ ﷺ нинг мавлолари Савбонни (розияллоҳу анҳу) учратиб, унга: «Менга шундай бир амални кўрсатгин-ки, Аллоҳ у билан менга фойда берсин ёки мени жаннатга киритсин», дедим. У мендан уч марта сукут қилди, сўнг менга юзланиб: «Сажда қилишни лозим тут, чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Қайси бир банда Аллоҳ учун бир сажда қилса, Аллоҳ албатта у билан уни бир даража кўтаради ва у билан ундан бир хатони туширади›, деб айтганларини эшитганман», деди. Абу Аммор айтди: Валид мана шундай — яъни саждатан деб — айтди.

نا بُنْدَارٌ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ ، نا قَيْسٌ ، قَالَ : قَالَ جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ : كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لا تُغْلَبُوا عَلَى صَلاةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا "

Qays aytdi: Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) dedi: Biz Nabiy ﷺ huzurlarida oʻtirgan edik. U zot: «Agar quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin oʻqiladigan namozdan yengilmaslikka qodir boʻlsangiz, shunday qilinglar», dedilar.Қайс айтди: Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) деди: Биз Набий ﷺ ҳузурларида ўтирган эдик. У зот: «Агар қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин ўқиладиган намоздан енгилмасликка қодир бўлсангиз, шундай қилинглар», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، قَالا : حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عُمَارَةَ بْنِ رُوَيْبَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ صَلَّى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ، وَقَبْلَ غُرُوبِهَا ، حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ " ، وَقَالَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ : وَأَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Umora ibn Ruvayba (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Kim quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin namoz oʻqisa, Alloh uni doʻzaxga harom qiladi», deb aytayotganlarini eshitdim. Basra ahlidan bir kishi: «Men ham buni Rasululloh ﷺ dan eshitganman», dedi.Умора ибн Рувайба (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ким қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин намоз ўқиса, Аллоҳ уни дўзахга ҳаром қилади», деб айтаётганларини эшитдим. Басра аҳлидан бир киши: «Мен ҳам буни Расулуллоҳ ﷺ дан эшитганман», деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، نا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ رُوَيْبَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَنْ يَلِجَ النَّارَ مَنْ صَلَّى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا "

Umora ibn Ruvayba (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin namoz oʻqigan kishi hech qachon doʻzaxga kirmaydi», dedilar.Умора ибн Рувайба (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин намоз ўқиган киши ҳеч қачон дўзахга кирмайди», дедилар.

نَاهُ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا شَيْبَانُ ، نا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَارَةَ بْنَ رُوَيْبَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لَنْ يَلِجَ النَّارَ أَحَدٌ صَلَّى قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ، وَلا غُرُوبِهَا " ، فَجَاءَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ ، فَقَالَ : أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : وَأَنَا أَشْهَدُ بِأَنَّكَ سَمِعْتَهُ

Abdulmalik ibn Umayr aytdi: Men Umora ibn Ruvaybaning (roziyallohu anhu) shunday deyayotganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺ ning: «Quyosh chiqishidan oldin va botishidan oldin namoz oʻqigan hech kim doʻzaxga kirmaydi», deb aytayotganlarini eshitdim. Shunda uning oldiga Basra ahlidan bir kishi kelib: «Sen buni Rasululloh ﷺ dan eshitdingmi?» dedi. U: «Ha», dedi. U kishi: «Men ham sen buni eshitganingga guvohlik beraman», dedi.Абдулмалик ибн Умайр айтди: Мен Умора ибн Рувайбанинг (розияллоҳу анҳу) шундай деяётганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Қуёш чиқишидан олдин ва ботишидан олдин намоз ўқиган ҳеч ким дўзахга кирмайди», деб айтаётганларини эшитдим. Шунда унинг олдига Басра аҳлидан бир киши келиб: «Сен буни Расулуллоҳ ﷺ дан эшитдингми?» деди. У: «Ҳа», деди. У киши: «Мен ҳам сен буни эшитганингга гувоҳлик бераман», деди.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ لِلَّهِ مَلائِكَةً يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ ، فَإِذَا كَانَ صَلاةُ الْفَجْرِ نَزَلَتْ مَلائِكَةُ النَّهَارِ فَشَهِدُوا مَعَكُمُ الصَّلاةَ جَمِيعًا ، ثُمَّ صَعِدَتْ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ ، وَمَكَثَتْ مَعَكُمْ مَلائِكَةُ النَّهَارِ ، فَيَسْأَلُهُمْ رَبُّهُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ : مَا تَرَكْتُمْ عِبَادِي يَصْنَعُونَ ؟ قَالَ : فَيَقُولُونَ : جِئْنَا وَهُمْ يُصَلُّونَ وَتَرَكْنَاهُمْ يُصَلُّونَ ، فَإِذَا كَانَ صَلاةُ الْعَصْرِ ، نَزَلَتْ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ فَشَهِدُوا مَعَكُمُ الصَّلاةَ جَمِيعًا ، ثُمَّ صَعِدَتْ مَلائِكَةُ النَّهَارِ ، وَمَكَثَتْ مَعَكُمْ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ ، قَالَ : فَيَسْأَلُهُمْ رَبُّهُمْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِهِمْ ، فَيَقُولُ : مَا تَرَكْتُمْ عِبَادِي يَصْنَعُونَ ؟ قَالَ : فَيَقُولُونَ : جِئْنَا وَهُمْ يُصَلُّونَ ، وَتَرَكْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ ‏ قَالَ : فَحَسِبْتُ أَنَّهُمْ ، يَقُولُونَ : فَاغْفِرْ لَهُمْ يَوْمَ الدِّينِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Allohning farishtalari bor — ular sizlarning oralaringizda navbatlashib turadilar. Bomdod namozi boʻlganida kunduz farishtalari tushadi va hammalari siz bilan birga namozda hozir boʻladilar; soʻng tun farishtalari koʻtariladi, kunduz farishtalari esa siz bilan qoladi. Shunda Rabbilari — U ularni bilguvchiroq boʻlgani holda — ulardan: ‹Bandalarimni nima qilayotgan holda tark etdingiz?› deb soʻraydi. Ular: ‹Biz kelganimizda ular namoz oʻqiyotgan edilar, ularni tark etganimizda ham namoz oʻqiyotgan edilar›, deydilar. Asr namozi boʻlganida tun farishtalari tushadi va hammalari siz bilan birga namozda hozir boʻladilar; soʻng kunduz farishtalari koʻtariladi, tun farishtalari esa siz bilan qoladi. Shunda Rabbilari — U ularni bilguvchiroq boʻlgani holda — ulardan: ‹Bandalarimni nima qilayotgan holda tark etdingiz?› deb soʻraydi. Ular: ‹Biz kelganimizda ular namoz oʻqiyotgan edilar, ularni tark etganimizda ham namoz oʻqiyotgan edilar›, deydilar», dedilar. Roviy dedi: Men ular: «Bas, ularni jazo kunida magʻfirat qil», deydilar deb oʻyladim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳнинг фаришталари бор — улар сизларнинг ораларингизда навбатлашиб турадилар. Бомдод намози бўлганида кундуз фаришталари тушади ва ҳаммалари сиз билан бирга намозда ҳозир бўладилар; сўнг тун фаришталари кўтарилади, кундуз фаришталари эса сиз билан қолади. Шунда Раббилари — У уларни билгувчироқ бўлгани ҳолда — улардан: ‹Бандаларимни нима қилаётган ҳолда тарк этдингиз?› деб сўрайди. Улар: ‹Биз келганимизда улар намоз ўқиётган эдилар, уларни тарк этганимизда ҳам намоз ўқиётган эдилар›, дейдилар. Аср намози бўлганида тун фаришталари тушади ва ҳаммалари сиз билан бирга намозда ҳозир бўладилар; сўнг кундуз фаришталари кўтарилади, тун фаришталари эса сиз билан қолади. Шунда Раббилари — У уларни билгувчироқ бўлгани ҳолда — улардан: ‹Бандаларимни нима қилаётган ҳолда тарк этдингиз?› деб сўрайди. Улар: ‹Биз келганимизда улар намоз ўқиётган эдилар, уларни тарк этганимизда ҳам намоз ўқиётган эдилар›, дейдилар», дедилар. Ровий деди: Мен улар: «Бас, уларни жазо кунида мағфират қил», дейдилар деб ўйладим.

نَاهُ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، نا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ وَهُوَ الأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " يَجْتَمِعُ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلائِكَةُ النَّهَارِ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ وَصَلاةِ الْعَصْرِ ، فَيَجْتَمِعُونَ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ ، فَتَصْعَدُ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ ، وَتَثْبُتُ مَلائِكَةُ النَّهَارِ ، وَيَجْتَمِعُونَ فِي صَلاةِ الْعَصْرِ ، فَتَصْعَدُ مَلائِكَةُ النَّهَارِ ، وَتَثْبُتُ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ ، فَيَسْأَلُهُمْ رَبُّهُمْ : كَيْفَ تَرَكْتُمْ عِبَادِي ؟ فَيَقُولُونَ : أَتَيْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ وَتَرَكْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ ، فَاغْفِرْ لَهُمْ يَوْمَ الدِّينِ "

Abu Hurayradan (roziyallohu anhu), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Tun farishtalari va kunduz farishtalari bomdod namozida hamda asr namozida yigʻiladilar. Bomdod namozida yigʻiladilar-da, tun farishtalari koʻtariladi, kunduz farishtalari qoladi; asr namozida yigʻiladilar-da, kunduz farishtalari koʻtariladi, tun farishtalari qoladi. Shunda Rabbilari ulardan: ‹Bandalarimni qanday holda tark etdingiz?› deb soʻraydi. Ular: ‹Biz ularning oldiga kelganimizda namoz oʻqiyotgan edilar, ularni tark etganimizda ham namoz oʻqiyotgan edilar. Bas, ularni jazo kunida magʻfirat qil›, deydilar», dedilar.Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Тун фаришталари ва кундуз фаришталари бомдод намозида ҳамда аср намозида йиғиладилар. Бомдод намозида йиғиладилар-да, тун фаришталари кўтарилади, кундуз фаришталари қолади; аср намозида йиғиладилар-да, кундуз фаришталари кўтарилади, тун фаришталари қолади. Шунда Раббилари улардан: ‹Бандаларимни қандай ҳолда тарк этдингиз?› деб сўрайди. Улар: ‹Биз уларнинг олдига келганимизда намоз ўқиётган эдилар, уларни тарк этганимизда ҳам намоз ўқиётган эдилар. Бас, уларни жазо кунида мағфират қил›, дейдилар», дедилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحُسَيْنِ ، وَأَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، وَمُوسَى بْنُ خَاقَانَ الْبَغْدَادِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ وَهُوَ ابْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ ، ‏ وَهَذَا حَدِيثُ الدَّوْرَقِيِّ ، نا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ وَقْتِ الصَّلَوَاتِ ، فَقَالَ : " صَلِّ مَعَنَا " ، فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ ، وَقَالَ : وَصَلَّى الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ نَقِيَّةٌ ، وَصَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ ، وَصَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ، وَصَلَّى الْفَجْرَ بِغَلَسٍ ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ ، أَمَرَ بِلالا فَأَذَّنَ الظُّهْرَ فَأَبْرَدَ بِهَا ، فَأَنْعَمَ أَنْ يُبْرِدَ بِهَا ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ ، أَخَّرَ فَوْقَ الَّذِي كَانَ ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ قَبْلَ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ بَعْدَمَا ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْفَجْرَ فَأَسْفَرَ بِهَا ، ثُمَّ قَالَ : " أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ وَقْتِ الصَّلاةِ ؟ " قَالَ : أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " وَقْتُ صَلاتِكُمْ بَيْنَ مَا رَأَيْتُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ أَجِدْ فِي كِتَابِي عَنِ الزَّعْفَرَانِيِّ الْمَغْرِبَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي . نا بُنْدَارٌ ، نا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فِي الْمَوَاقِيتِ لَمْ يَزِدْنَا بُنْدَارٌ عَلَى هَذَا ، قَالَ بُنْدَارٌ : فَذَكَرْتُهُ لأَبِي دَاوُدَ ، فَقَالَ : صَاحِبُ هَذَا الْحَدِيثِ يَنْبَغِي أَنْ يُكَبَّرَ عَلَيْهِ ، قَالَ بُنْدَارٌ : فَمَحَوْتُهُ مِنْ كِتَابِي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يَنْبَغِي أَنْ يُكَبَّرَ عَلَى أَبِي دَاوُدَ حَيْثُ غَلَطَ ، وَأَنْ يُضْرَبَ بُنْدَارٌ عَشَرَةً ، حَيْثُ مَحَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ كِتَابِهِ ، حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى مَا رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ أَيْضًا عَنْ عَلْقَمَةَ ، غَلَطَ أَبُو دَاوُدَ ، وَغَيَّرَ بُنْدَارٌ ، هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ، رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ أَيْضًا ، عَنْ عَلْقَمَةَ . نا بِخَبَرِ حَرَمِيِّ بْنِ عُمَارَةَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : نا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، عَنْ شُعْبَةَ ، بِالْحَدِيثِ تَمَامِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ رَادٌّ عَلَى زَعْمِ الْعِرَاقِيِّينَ ، أَنَّ الْمُقِرَّ عِنْدَ الْحَاكِمِ أَنَّ لِفُلانٍ عَلَيْهِ مَا بَيْنَ دِرْهَمٍ إِلَى عَشَرَةِ دَرَاهِمَ ، أَنَّ عَلَيْهِ ثَمَانِيَةَ دَرَاهِمَ ، فَجَعَلُوا هَذَا الْمُحَالَ مِنَ الْمَقَالِ بَابًا طَوِيلا ، فَرَّعُوا مَسَائِلَ عَلَى هَذَا الْخَطَإِ ، وَقَوْدُ مَقَالَتِهِمْ يُوجِبُ أَنَّ جِبْرِيلَ صَلَّى بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْيَوْمَيْنِ وَاللَّيْلَتَيْنِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ فِي غَيْرِ مَوَاقِيتِهَا ، لأَنَّ قَوْدَ مَقَالَتِهِمْ أَنَّ أَوْقَاتِ الصَّلاةِ مَا بَيْنَ الْوَقْتِ الأَوَّلِ ، وَالْوَقْتِ الثَّانِي ، وَأَنَّ الْوَقْتَ الأَوَّلَ ، وَالثَّانِي خَارِجَانِ مِنْ وَقْتِ الصَّلاةِ كَزَعْمِهِمْ أَنَّ الدِّرْهَمَ وَالْعَشَرَةَ خَارِجَانِ مِمَّا أَقَرَّ بِهِ الْمُقِرُّ ، وَأَنَّ الثَّمَانِيَةَ هُوَ بَيْنَ دِرْهَمٍ إِلَى عَشَرَةٍ ، قَدْ أَمْلَيْتُ مَسْأَلَةً طَوِيلَةً مِنْ هَذَا الْجِنْسِ

Sulaymon ibn Burayda otasidan (Burayda (roziyallohu anhu)) rivoyat qiladi. U aytdi: Nabiy ﷺ huzurlariga bir kishi kelib, u zotdan namozlarning vaqti haqida soʻradi. U zot: «Biz bilan namoz oʻqi», dedilar. Quyosh ogʻganida Rasululloh ﷺ peshinni oʻqidilar; asrni quyosh baland va tiniq turganida oʻqidilar; shomni quyosh botganida oʻqidilar; xuftonni shafaq gʻoyib boʻlganida oʻqidilar; bomdodni qorongʻulikda oʻqidilar. Ertasi kun boʻlganida Bilolga buyurdilar, u peshinga azon aytdi va uni salqinga qoldirdi — uni salqinga qoldirishni mukammal qildi. Yana unga buyurdilar, u asrga iqomat aytdi — quyosh hali tirik edi, uni oldingisidan koʻra kechroqqa surdi. Yana unga buyurdilar, u shomga shafaq gʻoyib boʻlishidan oldin iqomat aytdi. Yana unga buyurdilar, u xuftonga tunning uchdan biri ketganidan keyin iqomat aytdi. Yana unga buyurdilar, u bomdodga iqomat aytdi va uni yorishtirdi. Soʻng u zot: «Namoz vaqti haqida soʻragan qani?» dedilar. U: «Men, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Namozingizning vaqti — sizlar koʻrgan ikki vaqt orasidadir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men kitobimda Zaʼfaroniydan ikkinchi kundagi shomni topmadim. Bundor aytdi: Men buni Abu Dovudga zikr qildim, u: «Bu hadisning sohibiga takbir aytilishi kerak», dedi. Bundor aytdi: Shunda men uni kitobimdan oʻchirib tashladim. Abu Bakr aytdi: Xato qilgani uchun Abu Dovudning oʻziga takbir aytilishi kerak, Bundorga esa bu hadisni kitobidan oʻchirgani uchun oʻn darra urilishi kerak; u sahih hadisdir — Savriy ham uni Alqamadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud xato qildi, Bundor esa oʻzgartirdi; bu sahih hadis, uni Savriy ham Alqamadan rivoyat qilgan. Abu Bakr aytdi: Bu xabar iroqliklarning: ‹Hokim huzurida falonchining zimmasida bir dirhamdan oʻn dirhamgacha qarz borligini iqror qilgan kishining zimmasida sakkiz dirham boʻladi› degan daʼvolarini rad qiladi. Ular bu botil soʻzdan uzun bir bob yasab, shu xatoning ustiga masalalar tarmoqlantirdilar. Ularning soʻzlarining oqibati esa Jibril Nabiy ﷺ ga ikki kunu ikki kechada besh vaqt namozni oʻz vaqtlaridan tashqarida oʻqitgan boʻlishini taqozo qiladi. Chunki ularning soʻzlarining oqibati shuki, namoz vaqtlari birinchi vaqt bilan ikkinchi vaqt orasidadir, birinchi va ikkinchi vaqtning oʻzi esa namoz vaqtidan tashqaridadir — xuddi ular bir dirham va oʻn dirham iqror qilgan kishining iqroridan tashqarida, sakkiz esa bir dirhamdan oʻngacha boʻlgani deb daʼvo qilganlaridek. Men bu turdagi uzun bir masalani imlo qildirganman.Сулаймон ибн Бурайда отасидан (Бурайда (розияллоҳу анҳу)) ривоят қилади. У айтди: Набий ﷺ ҳузурларига бир киши келиб, у зотдан намозларнинг вақти ҳақида сўради. У зот: «Биз билан намоз ўқи», дедилар. Қуёш оғганида Расулуллоҳ ﷺ пешинни ўқидилар; асрни қуёш баланд ва тиниқ турганида ўқидилар; шомни қуёш ботганида ўқидилар; хуфтонни шафақ ғойиб бўлганида ўқидилар; бомдодни қоронғуликда ўқидилар. Эртаси кун бўлганида Билолга буюрдилар, у пешинга азон айтди ва уни салқинга қолдирди — уни салқинга қолдиришни мукаммал қилди. Яна унга буюрдилар, у асрга иқомат айтди — қуёш ҳали тирик эди, уни олдингисидан кўра кечроққа сурди. Яна унга буюрдилар, у шомга шафақ ғойиб бўлишидан олдин иқомат айтди. Яна унга буюрдилар, у хуфтонга туннинг учдан бири кетганидан кейин иқомат айтди. Яна унга буюрдилар, у бомдодга иқомат айтди ва уни ёриштирди. Сўнг у зот: «Намоз вақти ҳақида сўраган қани?» дедилар. У: «Мен, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Намозингизнинг вақти — сизлар кўрган икки вақт орасидадир», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен китобимда Заъфаронийдан иккинчи кундаги шомни топмадим. Бундор айтди: Мен буни Абу Довудга зикр қилдим, у: «Бу ҳадиснинг соҳибига такбир айтилиши керак», деди. Бундор айтди: Шунда мен уни китобимдан ўчириб ташладим. Абу Бакр айтди: Хато қилгани учун Абу Довуднинг ўзига такбир айтилиши керак, Бундорга эса бу ҳадисни китобидан ўчиргани учун ўн дарра урилиши керак; у саҳиҳ ҳадисдир — Саврий ҳам уни Алқамадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд хато қилди, Бундор эса ўзгартирди; бу саҳиҳ ҳадис, уни Саврий ҳам Алқамадан ривоят қилган. Абу Бакр айтди: Бу хабар ироқликларнинг: ‹Ҳоким ҳузурида фалончининг зиммасида бир дирҳамдан ўн дирҳамгача қарз борлигини иқрор қилган кишининг зиммасида саккиз дирҳам бўлади› деган даъволарини рад қилади. Улар бу ботил сўздан узун бир боб ясаб, шу хатонинг устига масалалар тармоқлантирдилар. Уларнинг сўзларининг оқибати эса Жибрил Набий ﷺ га икки куну икки кечада беш вақт намозни ўз вақтларидан ташқарида ўқитган бўлишини тақозо қилади. Чунки уларнинг сўзларининг оқибати шуки, намоз вақтлари биринчи вақт билан иккинчи вақт орасидадир, биринчи ва иккинчи вақтнинг ўзи эса намоз вақтидан ташқаридадир — худди улар бир дирҳам ва ўн дирҳам иқрор қилган кишининг иқроридан ташқарида, саккиз эса бир дирҳамдан ўнгача бўлгани деб даъво қилганларидек. Мен бу турдаги узун бир масалани имло қилдирганман.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا مُغِيرَةُ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ ابْنُ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الزُّرَقِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو أَحْمَدَ ، نا سُفْيَانُ . ح وَحَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ . ح قَالَ وَكِيعٌ : عَنِ الزُّرَقِيِّ ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَمَّنِي جِبْرِيلُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ ، فَصَلَّى بِيَ الظُّهْرَ حِينَ مَالَتِ الشَّمْسُ قَدْرَ الشِّرَاكِ ، وَصَلَّى بِيَ الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ ، وَصَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ حِينَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ، وَصَلَّى بِيَ الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ، وَصَلَّى بِيَ الْفَجْرَ حِينَ حُرِّمَ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ عَلَى الصَّائِمِ ، وَصَلَّى بِيَ الْغَدَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ ، وَصَلَّى بِيَ الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ ، وَصَلَّى بِيَ الْمَغْرِبَ حِينَ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ، وَصَلَّى بِيَ الْعِشَاءَ حِينَ مَضَى ثُلُثُ اللَّيْلِ ، وَصَلَّى بِيَ الْغَدَاةَ بَعْدَ مَا أَسْفَرَ ، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيَّ ، فَقَالَ : يَا مُحَمَّدُ ، الْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ ، هَذَا وَقْتُكَ وَوَقْتُ الأَنْبِيَاءِ قَبْلَكَ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَةَ ، وَفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ : حَكِيمُ بْنُ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Jibril menga Baytning yonida ikki marta imom boʻldi. U menga peshin namozini quyosh ogʻib, soya tasma miqdoricha boʻlganida oʻqidi; va menga asr namozini har bir narsaning soyasi oʻzicha boʻlganida oʻqidi; va menga shom namozini roʻzador iftor qiladigan paytda oʻqidi; va menga xufton namozini shafaq gʻoyib boʻlganida oʻqidi; va menga bomdod namozini roʻzadorga taom va ichimlik harom boʻladigan paytda oʻqidi. Ertasi kun boʻlganida esa, menga peshin namozini har bir narsaning soyasi oʻzicha boʻlganida oʻqidi; va menga asr namozini har bir narsaning soyasi oʻzining ikki barobaricha boʻlganida oʻqidi; va menga shom namozini roʻzador iftor qiladigan paytda oʻqidi; va menga xufton namozini kechaning uchdan biri oʻtganida oʻqidi; va menga bomdod namozini yorishganidan keyin oʻqidi. Soʻng menga yuzlanib: ‹Ey Muhammad, vaqt mana shu ikki vaqt orasidadir; bu — sening vaqting va sendan oldingi paygʻambarlarning vaqtidir›, dedi». Bu — Ahmad ibn Abda hadisining lafzi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Жибрил менга Байтнинг ёнида икки марта имом бўлди. У менга пешин намозини қуёш оғиб, соя тасма миқдорича бўлганида ўқиди; ва менга аср намозини ҳар бир нарсанинг сояси ўзича бўлганида ўқиди; ва менга шом намозини рўзадор ифтор қиладиган пайтда ўқиди; ва менга хуфтон намозини шафақ ғойиб бўлганида ўқиди; ва менга бомдод намозини рўзадорга таом ва ичимлик ҳаром бўладиган пайтда ўқиди. Эртаси кун бўлганида эса, менга пешин намозини ҳар бир нарсанинг сояси ўзича бўлганида ўқиди; ва менга аср намозини ҳар бир нарсанинг сояси ўзининг икки баробарича бўлганида ўқиди; ва менга шом намозини рўзадор ифтор қиладиган пайтда ўқиди; ва менга хуфтон намозини кечанинг учдан бири ўтганида ўқиди; ва менга бомдод намозини ёришганидан кейин ўқиди. Сўнг менга юзланиб: ‹Эй Муҳаммад, вақт мана шу икки вақт орасидадир; бу — сенинг вақтинг ва сендан олдинги пайғамбарларнинг вақтидир›, деди». Бу — Аҳмад ибн Абда ҳадисининг лафзи.

نا بُنْدَارُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا صَلَّيْتُمُ الصُّبْحَ ، فَهُوَ وَقْتٌ إِلَى أَنْ يَطْلُعَ قَرْنُ الشَّمْسِ الأَوَّلِ ، فَإِذَا صَلَّيْتُمُ الظُّهْرَ ، فَهُوَ وَقْتٌ إِلَى أَنْ تُصَلُّوا الْعَصْرَ ، فَإِذَا صَلَّيْتُمُ الْعَصْرَ ، فَهُوَ وَقْتٌ إِلَى أَنْ تَصْفَرَّ الشَّمْسُ ، فَإِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ ، فَهُوَ وَقْتٌ إِلَى أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ ، فَإِذَا غَابَ الشَّفَقُ ، فَهُوَ وَقْتٌ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Paygʻambari ﷺ: «Bomdodni oʻqisangiz, uning vaqti quyoshning birinchi cheti chiqquncha. Peshinni oʻqisangiz, uning vaqti asrni oʻqiguningizcha. Asrni oʻqisangiz, uning vaqti quyosh sargʻayguncha. Quyosh botganida esa, uning vaqti shafaq gʻoyib boʻlguncha. Shafaq gʻoyib boʻlganida, uning vaqti yarim tungachadir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ: «Бомдодни ўқисангиз, унинг вақти қуёшнинг биринчи чети чиққунча. Пешинни ўқисангиз, унинг вақти асрни ўқигунингизча. Асрни ўқисангиз, унинг вақти қуёш сарғайгунча. Қуёш ботганида эса, унинг вақти шафақ ғойиб бўлгунча. Шафақ ғойиб бўлганида, унинг вақти ярим тунгачадир», дедилар.

نا بُنْدَارُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، نا مَالِكُ بْنُ مِغْوَلٍ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَيُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ ؟ قَالَ : " الصَّلاةُ فِي أَوَّلِ وَقْتِهَا "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ dan: «Amalning qaysi biri afzal?» deb soʻradim. U zot: «Namozni oʻz vaqtining avvalida oʻqish», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ дан: «Амалнинг қайси бири афзал?» деб сўрадим. У зот: «Намозни ўз вақтининг аввалида ўқиш», дедилар.

نا بُنْدَارُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنِ الْمُهَاجِرِ أَبِي الْحَسَنِ ، أَنَّهُ سَمِعَ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ يُحَدِّثُهُ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، قَالَ : أَذَّنَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَبْرِدْ أَبْرِدْ " ، أَوْ قَالَ : " انْتَظِرِ انْتَظِرْ " ، فَقَالَ : " إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ، فَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا بِالصَّلاةِ " . قَالَ أَبُو ذَرٍّ : حَتَّى رَأَيْنَا فَيْءَ التُّلُولِ

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning muazzini peshinga azon aytdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Salqinga qoldir, salqinga qoldir», dedilar yoki: «Kut, kut», dedilar va: «Albatta, issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir; bas, issiq qattiq boʻlsa, namozni salqinga qoldiringlar», dedilar. Abu Zarr dedi: Hatto biz tepaliklarning soyasini koʻrdik.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг муаззини пешинга азон айтди. Шунда Набий ﷺ: «Салқинга қолдир, салқинга қолдир», дедилар ёки: «Кут, кут», дедилар ва: «Албатта, иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир; бас, иссиқ қаттиқ бўлса, намозни салқинга қолдиринглар», дедилар. Абу Зарр деди: Ҳатто биз тепаликларнинг соясини кўрдик.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وسَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، وَأَحْمَدَ بْنِ عَبْدَةَ الضَّبِّيِّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاةِ ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Issiq qattiq boʻlganida namozni salqin tushguncha kechiktiringlar, chunki issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Иссиқ қаттиқ бўлганида намозни салқин тушгунча кечиктиринглар, чунки иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир», дедилар.

نا بُنْدَارُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي الثَّقَفِيَّ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ، فَأَبْرِدُوا الصَّلاةَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ "

Ibn Umardan (roziyallohu anhumo), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Albatta, issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir; bas, qattiq issiqda namozni salqinga qoldiringlar», dedilar.Ибн Умардан (розияллоҳу анҳумо), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Албатта, иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир; бас, қаттиқ иссиқда намозни салқинга қолдиринглар», дедилар.

نا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ ، نا عَبْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ دَاوُدَ الْخُرَيْبِيَّ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَبْرِدُوا الظُّهْرَ فِي الْحَرِّ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Issiqda peshinni salqinga qoldiringlar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Иссиқда пешинни салқинга қолдиринглар», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَفِظْنَاهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ ، عَنْ عَائِشَةَ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمَخْزُومِيِّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ طَالِعَةٌ فِي حُجْرَتِي ، لَمْ يَظْهَرِ الْفَيْءُ بَعْدُ " ، قَالَ أَحْمَدُ : فِي حُجْرَتِهَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الظُّهُورِ عِنْدَ الْعَرَبِ يَكُونُ عَلَى مَعْنَيَيْنِ : أَحَدُهُمَا أَنْ يَظْهَرَ الشَّيْءُ حَتَّى يُرَى وَيُتَبَيَّنُ فَلا خَفَاءَ ، وَالثَّانِي أَنْ يَغْلِبَ الشَّيْءُ عَلَى الشَّيْءِ ، كَمَا يَقُولُ الْعَرَبُ : ظَهَرَ فُلانٌ عَلَى فُلانٍ ، وَظَهَرَ جَيْشُ فُلانٍ عَلَى جَيْشِ فُلانٍ ، أَيْ غَلَبَهُمْ ، فَمَعْنَى قَوْلِهَا : لَمْ يَظْهَرِ الْفَيْءُ بَعْدُ ، أَيْ لَمْ يَتَغَلَّبِ الْفَيْءُ عَلَى الشَّمْسِ فِي حُجْرَتِهَا ، أَيْ لَمْ يَكُنِ الظِّلُّ فِي الْحُجْرَةِ أَكْثَرَ مِنَ الشَّمْسِ حِينَ صَلاةِ الْعَصْرِ

Urva Oishadan (roziyallohu anho) rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ asr namozini quyosh mening hujramda turgan, soya hali zohir boʻlmagan holda oʻqir edilar. Ahmad: «uning hujrasida», dedi. Abu Bakr aytdi: Arablarda zuhur ikki maʼnoda boʻladi: birinchisi — narsaning koʻrinib, ayon boʻlishi, unda hech yashirinlik qolmasligi; ikkinchisi — bir narsaning boshqa narsadan gʻolib kelishi, arablar: «Falonchi falonchidan gʻolib keldi», «Falonchining qoʻshini falonchining qoʻshinidan gʻolib keldi», yaʼni ularni yengdi, deganlaridek. Bas, uning: «Soya hali zohir boʻlmagan edi» degan soʻzining maʼnosi — soya uning hujrasida quyoshdan gʻolib kelmagan edi, yaʼni asr namozi paytida hujrada soya quyoshdan koʻproq emas edi, degani.Урва Оишадан (розияллоҳу анҳо) ривоят қиладики, Набий ﷺ аср намозини қуёш менинг ҳужрамда турган, соя ҳали зоҳир бўлмаган ҳолда ўқир эдилар. Аҳмад: «унинг ҳужрасида», деди. Абу Бакр айтди: Арабларда зуҳур икки маънода бўлади: биринчиси — нарсанинг кўриниб, аён бўлиши, унда ҳеч яширинлик қолмаслиги; иккинчиси — бир нарсанинг бошқа нарсадан ғолиб келиши, араблар: «Фалончи фалончидан ғолиб келди», «Фалончининг қўшини фалончининг қўшинидан ғолиб келди», яъни уларни енгди, деганларидек. Бас, унинг: «Соя ҳали зоҳир бўлмаган эди» деган сўзининг маъноси — соя унинг ҳужрасида қуёшдан ғолиб келмаган эди, яъни аср намози пайтида ҳужрада соя қуёшдан кўпроқ эмас эди, дегани.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْقُوبَ ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي دَارِهِ بِالْبَصْرَةِ ، حَتَّى انْصَرَفَ مِنَ الظُّهْرِ ، قَالَ : وَدَارُهُ بِجَنْبِ الْمَسْجِدِ ، فَلَمَّا دَخَلْنَا عَلَيْهِ ، قَالَ : صَلَّيْتُمُ الْعَصْرَ ؟ قُلْنَا لَهُ : إِنَّمَا انْصَرَفْنَا السَّاعَةَ مِنَ الظُّهْرِ ، قَالَ : فَصَلَّوَا الْعَصْرَ ، فَقُمْنَا فَصَلَّيْنَا ، فَلَمَّا انْصَرَفْنَا ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " تِلْكَ صَلاةُ الْمُنَافِقِ ، يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ ، حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ ، قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا ، لا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلا قَلِيلا " . نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، بِهَذَا نَحْوَهُ

Al-Alo ibn Abdurrahmon Basradagi uyida Anas ibn Molikning (roziyallohu anhu) huzuriga, u peshin namozidan qaytgan paytda kirdi. Uning uyi masjidning yonida edi. Biz uning huzuriga kirganimizda, u: «Asr namozini oʻqidingizmi?» dedi. Biz unga: «Endigina peshin namozidan qaytdik», dedik. U: «Unday boʻlsa, asr namozini oʻqinglar», dedi. Shunda biz turib namoz oʻqidik. Namozdan qaytganimizda u dedi: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: ‹Bu munofiqning namozidir: u oʻtirib, quyoshni kuzatadi, toki u shaytonning ikki shoxi orasiga kelganida turib, uni toʻrt rakaat qilib tezgina choʻqib oladi; unda Allohni juda oz zikr qiladi›».Ал-Ало ибн Абдурраҳмон Басрадаги уйида Анас ибн Моликнинг (розияллоҳу анҳу) ҳузурига, у пешин намозидан қайтган пайтда кирди. Унинг уйи масжиднинг ёнида эди. Биз унинг ҳузурига кирганимизда, у: «Аср намозини ўқидингизми?» деди. Биз унга: «Эндигина пешин намозидан қайтдик», дедик. У: «Ундай бўлса, аср намозини ўқинглар», деди. Шунда биз туриб намоз ўқидик. Намоздан қайтганимизда у деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: ‹Бу мунофиқнинг намозидир: у ўтириб, қуёшни кузатади, токи у шайтоннинг икки шохи орасига келганида туриб, уни тўрт ракаат қилиб тезгина чўқиб олади; унда Аллоҳни жуда оз зикр қилади›».

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ الْبَكْرَاوِيُّ أَبُو بَحْرٍ ، نا شُعْبَةُ ، نا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ يَعْقُوبَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ . قَالَ : وَسَمِعْتُ أَبَا مُوسَى مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى ، يَقُولُ : وَجَدْتُ فِي كِتَابِي بِخَطِّ يَدِي فِيمَا نَسَخَتْ مِنْ كِتَابٍ ، ابن جَعْفَرٍ ، قَالَ : نا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْعَلاءَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، يُحَدِّثُ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ تِلْكَ صَلاةُ الْمُنَافِقِ ، يَنْتَظِرُ حَتَّى إِذَا اصْفَرَّتِ الشَّمْسُ وَكَانَتْ بَيْنَ قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ ، أَوْ عَلَى قَرْنَيِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَهَا أَرْبَعًا ، لا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلا قَلِيلا " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى ، وَقَالَ ابْنُ بَزِيعٍ : " بَيْنَ قَرْنَيْ شَيْطَانٍ أَوْ فِي قَرْنَيْ شَيْطَانٍ " ، وَقَالَ : قَالَ شُعْبَةُ : " نَقَرَهَا أَرْبَعًا لا يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلا قَلِيلا "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu — munofiqning namozi: u kutib turadi, toki quyosh sargʻayib, shaytonning ikki shoxi orasiga — yoki shaytonning ikki shoxi ustiga — kelganida turib, uni toʻrt rakaat qilib choʻqib oladi; unda Allohni juda oz zikr qiladi», dedilar. Bu — Abu Muso hadisining lafzi. Ibn Bazeʼ esa: «bir shaytonning ikki shoxi orasida», yoki: «bir shaytonning ikki shoxida», dedi. Shuʼba: «Uni toʻrt rakaat qilib choʻqib oladi; unda Allohni juda oz zikr qiladi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу — мунофиқнинг намози: у кутиб туради, токи қуёш сарғайиб, шайтоннинг икки шохи орасига — ёки шайтоннинг икки шохи устига — келганида туриб, уни тўрт ракаат қилиб чўқиб олади; унда Аллоҳни жуда оз зикр қилади», дедилар. Бу — Абу Мусо ҳадисининг лафзи. Ибн Базеъ эса: «бир шайтоннинг икки шохи орасида», ёки: «бир шайтоннинг икки шохида», деди. Шуъба: «Уни тўрт ракаат қилиб чўқиб олади; унда Аллоҳни жуда оз зикр қилади», деди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، نا الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الَّذِي تَفُوتُهُ صَلاةُ الْعَصْرِ ، كَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ " ، قَالَ مَالِكٌ : تَفْسِيرُهُ ذَهَابُ الْوَقْتِ

Solim otasidan (Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Asr namozi qoʻldan ketgan kishi goʻyo ahli va molidan judo boʻlgan kishidek boʻladi», dedilar. Molik aytdi: Uning tafsiri — vaqtning ketishidir.Солим отасидан (Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Аср намози қўлдан кетган киши гўё аҳли ва молидан жудо бўлган кишидек бўлади», дедилар. Молик айтди: Унинг тафсири — вақтнинг кетишидир.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ ، نا هِشَامٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، أَنَّ أَبَا قِلابَةَ ، حَدَّثَهُ ، أَنَّ أَبَا الْمَلِيحِ الْهُذَلِيَّ ، حَدَّثَهُ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ فِي غَزْوَةٍ فِي يَوْمِ غَيْمٍ ، فَقَالَ : بَكِّرُوا بِالصَّلاةِ ، فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ تَرَكَ صَلاةَ الْعَصْرِ أُحْبِطَ عَمَلُهُ " . نا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ أَبُو عَمَّارٍ ، نا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ ، عَنْ هِشَامٍ صَاحِبِ الدَّسْتُوَائِيِّ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ : بِهَذَا مِثْلَهُ ، غَيْرُ أَنَّهُ قَالَ : " فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ "

Abul-Malih al-Huzaliy aytdi: Biz Burayda al-Aslamiy (roziyallohu anhu) bilan bulutli bir kunda gʻazotda edik. U: «Namozni erta oʻqinglar, chunki Rasululloh ﷺ: ‹Kim asr namozini tark etsa, uning amali behuda ketadi›, dedilar», dedi. Boshqa rivoyatda xuddi shunday, faqat u: «Uning amali behuda ketibdi», dedi.Абул-Малиҳ ал-Ҳузалий айтди: Биз Бурайда ал-Асламий (розияллоҳу анҳу) билан булутли бир кунда ғазотда эдик. У: «Намозни эрта ўқинглар, чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким аср намозини тарк этса, унинг амали беҳуда кетади›, дедилар», деди. Бошқа ривоятда худди шундай, фақат у: «Унинг амали беҳуда кетибди», деди.

نا بُنْدَارٌ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَغْرِبَ ، ثُمَّ نَأْتِي بَنِي سَلِمَةَ فَنُبْصِرُ مَوَاقِعَ النَّبْلِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: «Biz Nabiy ﷺ bilan shom namozini oʻqir, soʻng Banu Salima mahallasiga borar va oʻq tushgan joylarni koʻrar edik».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Биз Набий ﷺ билан шом намозини ўқир, сўнг Бану Салима маҳалласига борар ва ўқ тушган жойларни кўрар эдик».

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرَّمِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّهُمْ كَانُوا " يُصَلُّونَ الْمَغْرِبَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يَرْجِعُونَ فَيَرَى أَحَدُهُمْ مَوَاقِعَ نَبْلِهِ "

Anasdan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinishicha, ular Rasululloh ﷺ bilan shom namozini oʻqir, soʻng qaytishar va ularning biri oʻz oʻqi tushgan joylarni koʻrar edi.Анасдан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинишича, улар Расулуллоҳ ﷺ билан шом намозини ўқир, сўнг қайтишар ва уларнинг бири ўз ўқи тушган жойларни кўрар эди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَمُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ الْيَشْكُرِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، نا عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْيَزَنِيِّ ، قَالَ : قَدِمَ عَلَيْنَا أَبُو أَيُّوبَ غَازِيًا ، وَعُقْبَةُ بْنُ عَامِرٍ يَوْمَئِذٍ عَلَى مِصْرَ ، فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ ، فَقَامَ إِلَيْهِ أَبُو أَيُّوبَ ، فَقَالَ : مَا هَذِهِ الصَّلاةُ يَا عُقْبَةُ ؟ فَقَالَ : شُغِلْنَا ، فَقَالَ : أَمَا وَاللَّهِ ، مَا بِي إِلا أَنْ يَظُنَّ النَّاسُ أَنَّكَ رَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصْنَعُ هَكَذَا ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ أَوْ عَلَى الْفِطْرَةِ ، مَا لَمْ يُؤَخِّرُوا الْمَغْرِبَ حَتَّى تَشْتَبِكَ النُّجُومُ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الدَّوْرَقِيِّ ، وَقَالَ الْمُؤَمَّلُ , وَالْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ : أَمَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا تَزَالُ أُمَّتِي . نا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْحَرَشِيُّ ، نا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ : فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : أَمَا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ أَوْ عَلَى الْفِطْرَةِ مَا لَمْ يُؤَخِّرُوا الْمَغْرِبَ حَتَّى تَشْتَبِكَ النُّجُومُ ؟ " قَالَ : بَلَى

Marsad ibn Abdulloh al-Yazaniy aytdi: Abu Ayyub (roziyallohu anhu) bizning oldimizga gʻazotchi boʻlib keldi; oʻsha kunlarda Uqba ibn Omir Misr voliysi edi. U shom namozini kechiktirdi. Shunda Abu Ayyub uning oldiga turib borib: «Ey Uqba, bu qanday namoz?» dedi. U: «Band boʻlib qoldik», dedi. Abu Ayyub: «Ogoh boʻl, Allohga qasamki, meni faqat odamlar sen Rasululloh ﷺ ni shunday qilayotgan holda koʻrgansan deb oʻylashlari tashvishga soldi. Men Rasululloh ﷺ ning: ‹Ummatim yulduzlar qalin chiqquncha shom namozini kechiktirmas ekan, doimo yaxshilikda — yoki: fitratda — boʻlaveradi›, deganlarini eshitganman», dedi. Bu — Davraqiy hadisining lafzi. Muammal va Fazl ibn Yaʼqub esa: «Sen Rasululloh ﷺ ning: ‹Ummatim doimo...› deganlarini eshitmaganmiding?» dedilar. Boshqa rivoyatda u hadisni zikr qilib: «Sen Rasululloh ﷺ ning: ‹Ummatim yulduzlar qalin chiqquncha shom namozini kechiktirmas ekan, doimo yaxshilikda — yoki: fitratda — boʻlaveradi›, deganlarini eshitmaganmiding?» dedi. U: «Ha, eshitganman», dedi.Марсад ибн Абдуллоҳ ал-Язаний айтди: Абу Айюб (розияллоҳу анҳу) бизнинг олдимизга ғазотчи бўлиб келди; ўша кунларда Уқба ибн Омир Миср волийси эди. У шом намозини кечиктирди. Шунда Абу Айюб унинг олдига туриб бориб: «Эй Уқба, бу қандай намоз?» деди. У: «Банд бўлиб қолдик», деди. Абу Айюб: «Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, мени фақат одамлар сен Расулуллоҳ ﷺ ни шундай қилаётган ҳолда кўргансан деб ўйлашлари ташвишга солди. Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Умматим юлдузлар қалин чиққунча шом намозини кечиктирмас экан, доимо яхшиликда — ёки: фитратда — бўлаверади›, деганларини эшитганман», деди. Бу — Даврақий ҳадисининг лафзи. Муаммал ва Фазл ибн Яъқуб эса: «Сен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Умматим доимо...› деганларини эшитмаганмидинг?» дедилар. Бошқа ривоятда у ҳадисни зикр қилиб: «Сен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Умматим юлдузлар қалин чиққунча шом намозини кечиктирмас экан, доимо яхшиликда — ёки: фитратда — бўлаверади›, деганларини эшитмаганмидинг?» деди. У: «Ҳа, эшитганман», деди.

نا أَبُو زُرْعَةَ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى ، نا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يَزَالُ أُمَّتِي عَلَى الْفِطَرِ ، مَا لَمْ يُؤَخِّرُوا الْمَغْرِبَ حَتَّى تَشْتَبِكَ النُّجُومُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي قَوْلِهِ : " لا تَزَالُ أُمَّتِي بِخَيْرٍ ، مَا لَمْ يُؤَخِّرُوا الْمَغْرِبَ حَتَّى تَشْتَبِكَ النُّجُومُ " , دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ فِي خَبَرِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ : وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ مَا لَمْ يَسْقُطْ ثَوْرُ الشَّفَقِ ، إِنَّمَا أَرَادَ وَقْتَ الْعُذْرِ وَالضَّرُورَةِ لا أَنْ يُتَعَمَّدَ تَأْخِيرُ صَلاةِ الْمَغْرِبِ إِلَى أَنْ تَقْرُبَ غَيْبُوبَةُ الشَّفَقِ ، لأَنَّ اشْتِبَاكَ النُّجُومِ يَكُونُ قَبْلَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ بِوَقْتٍ طَوِيلٍ يُمْكِنُ أَنْ يُصَلَّى بَعْدَ اشْتِبَاكِ النُّجُومِ قَبْلَ غَيْبُوبَةِ الشَّفَقِ رَكَعَاتٌ كَثِيرَةٌ أَكْثَرُ مِنْ أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ

Abbos ibn Abdulmuttalibdan (roziyallohu anhu), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Ummatim yulduzlar qalin chiqquncha shom namozini kechiktirmas ekan, doimo fitrat uzra boʻlaveradi», dedilar. Abu Bakr aytdi: U zotning: «Ummatim yulduzlar qalin chiqquncha shom namozini kechiktirmas ekan, doimo yaxshilikda boʻlaveradi» degan soʻzlarida Abdulloh ibn Amr ibn al-Osning xabaridagi: «Shomning vaqti shafaqning qizilligi tushmaguncha» degan soʻz faqat uzr va zarurat vaqtini nazarda tutganiga dalolat bor; shom namozini shafaqning gʻoyib boʻlishiga yaqinlashguncha ataylab kechiktirish emas. Chunki yulduzlarning qalin chiqishi shafaqning gʻoyib boʻlishidan ancha oldin boʻladi — yulduzlar qalin chiqqanidan keyin, shafaq gʻoyib boʻlishidan oldin toʻrt rakaatdan koʻproq, koʻp rakaatlar oʻqish mumkin.Аббос ибн Абдулмутталибдан (розияллоҳу анҳу), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Умматим юлдузлар қалин чиққунча шом намозини кечиктирмас экан, доимо фитрат узра бўлаверади», дедилар. Абу Бакр айтди: У зотнинг: «Умматим юлдузлар қалин чиққунча шом намозини кечиктирмас экан, доимо яхшиликда бўлаверади» деган сўзларида Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Оснинг хабаридаги: «Шомнинг вақти шафақнинг қизиллиги тушмагунча» деган сўз фақат узр ва зарурат вақтини назарда тутганига далолат бор; шом намозини шафақнинг ғойиб бўлишига яқинлашгунча атайлаб кечиктириш эмас. Чунки юлдузларнинг қалин чиқиши шафақнинг ғойиб бўлишидан анча олдин бўлади — юлдузлар қалин чиққанидан кейин, шафақ ғойиб бўлишидан олдин тўрт ракаатдан кўпроқ, кўп ракаатлар ўқиш мумкин.

نا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ الْعَنْبَرِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، حَدَّثَنِي الْحُسَيْنُ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ بُرَيْدَةَ ، نا عَبْدُ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يَغْلِبَنَّكُمُ الأَعْرَابُ عَلَى اسْمِ صَلاةِ الْمَغْرِبِ " . قَالَ : وَيَقُولُ الأَعْرَابُ : هِيَ الْعِشَاءُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُغَفَّلِ

Abdulloh al-Muzaniydan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺ: «Aʼrobiylar sizlarni shom namozining nomida yengib qoʻymasinlar», dedilar. Roviy aytdi: Aʼrobiylar uni isho deb ataydilar. Abu Bakr aytdi: Abdulloh al-Muzaniy — u Abdulloh ibn Mugʻaffaldir.Абдуллоҳ ал-Музанийдан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Аъробийлар сизларни шом намозининг номида енгиб қўймасинлар», дедилар. Ровий айтди: Аъробийлар уни ишо деб атайдилар. Абу Бакр айтди: Абдуллоҳ ал-Музаний — у Абдуллоҳ ибн Муғаффалдир.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ الْعَطَّارُ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . ح وَنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، وَابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . ح وَنا عَبْدُ الْجَبَّارِ ، مَرَّةً ، قَالَ : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . ح وَعَمْرٌو ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخَّرَ صَلاةَ الْعِشَاءِ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، فَخَرَجَ عُمَرُ ، فَقَالَ : الصَّلاةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ! رَقَدَ النِّسَاءُ وَالْوِلْدَانُ ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمَاءُ يَقْطُرُ عَنْ رَأْسِهِ وَهُوَ يَمْسَحُهُ عَنْ شِقَّيْهِ ، وَهُوَ يَقُولُ : " لَوْلا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي ، لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُصَلُّوا هَذِهِ السَّاعَةَ " . وَقَالَ أَحَدُهُمَا : إِنَّهُ الْوَقْتُ لَوْلا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عَبْدِ الْجَبَّارِ حِينَ جَمَعَ الْحَدِيثَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَعَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، وَقَالَ لَمَّا أَفْرَدَ خَبَرَ ابْنَ جُرَيْجٍ : " إِنَّهُ الْوَقْتُ لَوْلا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي " ، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ : " لَوْلا أَنْ أَشُقَّ عَلَى الْمُؤْمِنِينِ لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُصَلُّوا هَذِهِ الصَّلاةَ هَذِهِ السَّاعَةَ "

Ato Ibn Abbosdan (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ bir kecha xufton namozini kechiktirdilar. Shunda Umar chiqib: «Namoz, ey Allohning Rasuli! Ayollar va bolalar uxlab qolishdi», dedi. Rasululloh ﷺ boshlaridan suv tomib turgan, uni ikki chakkalaridan siqib turgan holda chiqdilar va: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlishidan qoʻrqmaganimda, ularga mana shu soatda namoz oʻqishni buyurgan boʻlardim», dedilar. Ikkovidan biri: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlishidan qoʻrqmaganimda, albatta bu — uning vaqtidir», dedi. Bu — Abdujabbor hadisining lafzi. Ahmad ibn Abda esa: «Agar moʻminlarga mashaqqat boʻlishidan qoʻrqmaganimda, ularga bu namozni mana shu soatda oʻqishni buyurgan boʻlardim», dedi.Ато Ибн Аббосдан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ бир кеча хуфтон намозини кечиктирдилар. Шунда Умар чиқиб: «Намоз, эй Аллоҳнинг Расули! Аёллар ва болалар ухлаб қолишди», деди. Расулуллоҳ ﷺ бошларидан сув томиб турган, уни икки чаккаларидан сиқиб турган ҳолда чиқдилар ва: «Агар умматимга машаққат бўлишидан қўрқмаганимда, уларга мана шу соатда намоз ўқишни буюрган бўлардим», дедилар. Икковидан бири: «Агар умматимга машаққат бўлишидан қўрқмаганимда, албатта бу — унинг вақтидир», деди. Бу — Абдужаббор ҳадисининг лафзи. Аҳмад ибн Абда эса: «Агар мўминларга машаққат бўлишидан қўрқмаганимда, уларга бу намозни мана шу соатда ўқишни буюрган бўлардим», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : أَعْتَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْعِشَاءِ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، فَنَادَاهُ عُمَرُ ، فَقَالَ : نَامَ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ ، فَقَالَ : " مَا يَنْتَظِرُ هَذِهِ الصَّلاةَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ غَيْرُكُمْ " . قَالَ الزُّهْرِيِّ : وَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي يَوْمَئِذٍ إِلا مَنْ بِالْمَدِينَةِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ bir kecha xuftonni kechiktirdilar. Shunda Umar u zotni chaqirib: «Ayollar va bolalar uxlab qolishdi», dedi. U zot ularning oldiga chiqib: «Yer ahlidan sizlardan boshqa hech kim bu namozni kutmaydi», dedilar. Zuhriy aytdi: Oʻsha kunda Madinadagilardan boshqa hech kim bu namozni oʻqimas edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир кеча хуфтонни кечиктирдилар. Шунда Умар у зотни чақириб: «Аёллар ва болалар ухлаб қолишди», деди. У зот уларнинг олдига чиқиб: «Ер аҳлидан сизлардан бошқа ҳеч ким бу намозни кутмайди», дедилар. Зуҳрий айтди: Ўша кунда Мадинадагилардан бошқа ҳеч ким бу намозни ўқимас эди.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كُنَّا ذَاتَ لَيْلَةٍ نَنْتَظِرُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِصَلاةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ، فَخَرَجَ إِلَيْنَا حَتَّى ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ، وَلا نَدْرِي أَيُّ شَيْءٍ شَغَلَهُ فِي أَهْلِهِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ ، فَقَالَ حِينَ خَرَجَ : " إِنَّكُمْ لَتَنْتَظِرُونَ صَلاةً مَا يَنْتَظِرُهَا أَهْلُ دِينٍ غَيْرُكُمْ ، وَلَوْلا أَنْ يَثْقُلَ عَلَى أُمَّتِي لَصَلَّيْتُ بِهِمْ هَذِهِ السَّاعَةَ " ، ثُمَّ أَمَرَ الْمُؤَذِّنَ فَأَقَامَ الصَّلاةَ فَصَلَّى

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Biz bir kecha oxirgi xufton namozi uchun Rasululloh ﷺ ni kutib turdik. U zot tunning uchdan biri oʻtguncha kechikib, soʻng bizning oldimizga chiqdilar. Biz u zotni oilalarida biror ish band qildimi yoki boshqa narsami — bilmaymiz. Chiqqanlarida: ‹Albatta, sizlar shunday namozni kutyapsizki, uni sizlardan boshqa hech bir din ahli kutmaydi. Agar ummatimga ogʻir boʻlmasa edi, ularga mana shu soatda namoz oʻqib berardim›, dedilar». Soʻng muazzinga buyurdilar, u namozga iqomat aytdi va u zot namoz oʻqidilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Биз бир кеча охирги хуфтон намози учун Расулуллоҳ ﷺ ни кутиб турдик. У зот туннинг учдан бири ўтгунча кечикиб, сўнг бизнинг олдимизга чиқдилар. Биз у зотни оилаларида бирор иш банд қилдими ёки бошқа нарсами — билмаймиз. Чиққанларида: ‹Албатта, сизлар шундай намозни кутяпсизки, уни сизлардан бошқа ҳеч бир дин аҳли кутмайди. Агар умматимга оғир бўлмаса эди, уларга мана шу соатда намоз ўқиб берардим›, дедилар». Сўнг муаззинга буюрдилар, у намозга иқомат айтди ва у зот намоз ўқидилар.

نا بُنْدَارٌ ، وَنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ دَاوُدَ . ح وَحَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، نا عَبْدُ الْوَارِثِ ، نا دَاوُدُ . ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، نا عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ دَاوُدَ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : انْتَظَرْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِصَلاةِ الْعِشَاءِ حَتَّى ذَهَبَ مِنْ شَطْرِ اللَّيْلِ ، ثُمَّ ، جَاءَ فَصَلَّى بِنَا ، ثُمَّ قَالَ : " خُذُوا مَقَاعِدَكُمْ ، فَإِنَّ النَّاسَ قَدْ أَخَذُوا مَضَاجِعَهُمْ ، فَإِنَّكُمْ لَنْ تَزَالُوا فِي صَلاةٍ مُنْذُ انْتَظَرْتُمُوهَا ، وَلَوْلا ضَعْفُ الضَّعِيفِ وَسَقَمُ السَّقِيمِ وَحَاجَةُ ذِي الْحَاجَةِ ، لأَخَّرْتُ هَذِهِ الصَّلاةَ إِلَى شَطْرِ اللَّيْلِ " . هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ ni xufton namozi uchun kutdik — toki tunning yarmidan bir qismi ketdi. Soʻng u zot kelib, bizga namoz oʻqib berdilar va: «Joylaringizni egallanglar; chunki odamlar oʻz yotoqlarini egallab boʻldilar. Sizlar esa uni kutganingizdan buyon namozda boʻlib turibsizlar. Agar zaifning zaifligi, kasalning kasalligi va hojatlining hojati boʻlmaganida, bu namozni tunning yarmigacha kechiktirgan boʻlardim», dedilar. Bu — Bundorning hadisi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ни хуфтон намози учун кутдик — токи туннинг ярмидан бир қисми кетди. Сўнг у зот келиб, бизга намоз ўқиб бердилар ва: «Жойларингизни эгалланглар; чунки одамлар ўз ётоқларини эгаллаб бўлдилар. Сизлар эса уни кутганингиздан буён намозда бўлиб турибсизлар. Агар заифнинг заифлиги, касалнинг касаллиги ва ҳожатлининг ҳожати бўлмаганида, бу намозни туннинг ярмигача кечиктирган бўлардим», дедилар. Бу — Бундорнинг ҳадиси.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا عَوْفٌ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ ، عَنْ عَوْفٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، وَعَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ ، وَابْنُ عُلَيَّةَ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا عَوْفٌ ، عَنْ سَيَّارِ بْنِ سَلامَةَ ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ ، وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا " . هَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ بْنِ مَنِيعٍ

Abu Barza (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ xuftondan oldin uxlashni va undan keyin gaplashishni yoqtirmas edilar». Bu — Ahmad ibn Maniʼning hadisi.Абу Барза (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ хуфтондан олдин ухлашни ва ундан кейин гаплашишни ёқтирмас эдилар». Бу — Аҳмад ибн Маниънинг ҳадиси.

وَفِي حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا سَيَّارُ بْنُ سَلامَةَ أَبُو الْمِنْهَالِ ، قَالَ : دَخَلْتُ مَعَ أَبِي عَلَى أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ ، فَسَأَلَهُ أَبِي : كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ ؟ قَالَ : " كَانَ يَسْتَحِبُّ أَنْ يُؤَخِّرَ الْعِشَاءَ الَّتِي تَدْعُونَهَا الْعَتَمَةَ ، وَكَانَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَهَا ، وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا " . وَفِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، وَعَبْدِ الْوَهَّابِ ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ ، وَمَتْنُ حَدِيثِهِمَا مِثْلُ مَتْنِ حَدِيثِ يَحْيَى

Sayyor ibn Salama Abul-Minhol aytdi: Men otam bilan Abu Barza al-Aslamiyning (roziyallohu anhu) huzuriga kirdim. Otam undan: «Rasululloh ﷺ farz namozni qanday oʻqir edilar?» deb soʻradi. U aytdi: «U zot sizlar atama deb ataydigan xuftonni kechiktirishni yaxshi koʻrar, undan oldin uxlashni va undan keyin gaplashishni yoqtirmas edilar». Muhammad ibn Jaʼfar va Abdulvahhobning hadisi Abul-Minholdan rivoyat qilingan boʻlib, ikkalasining matni Yahyoning hadisi matniga oʻxshaydi.Сайёр ибн Салама Абул-Минҳол айтди: Мен отам билан Абу Барза ал-Асламийнинг (розияллоҳу анҳу) ҳузурига кирдим. Отам ундан: «Расулуллоҳ ﷺ фарз намозни қандай ўқир эдилар?» деб сўради. У айтди: «У зот сизлар атама деб атайдиган хуфтонни кечиктиришни яхши кўрар, ундан олдин ухлашни ва ундан кейин гаплашишни ёқтирмас эдилар». Муҳаммад ибн Жаъфар ва Абдулваҳҳобнинг ҳадиси Абул-Минҳолдан ривоят қилинган бўлиб, иккаласининг матни Яҳёнинг ҳадиси матнига ўхшайди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ يَعْنِي الْبُرْسَانِيَّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شُغِلَ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، عَنْ صَلاةِ الْعَتَمَةِ حَتَّى رَقَدْنَا ، ثُمَّ اسْتَيْقَظْنَا ، ثُمَّ رَقَدْنَا ، ثُمَّ اسْتَيْقَظْنَا ، ثُمَّ خَرَجَ ، فَقَالَ : " لَيْسَ يَنْتَظِرُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ هَذِهِ الصَّلاةَ غَيْرُكُمْ " . هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ ، وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ : حَتَّى رَقَدْنَا فِي الْمَسْجِدِ ، وَفِي خَبَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ : فَخَرَجَ عُمَرُ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ! الصَّلاةُ رَقَدَ النِّسَاءُ وَالْوِلْدَانُ

Ibn Umardan (roziyallohu anhumo) rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ bir kecha atama namozidan band boʻldilar — hatto biz uxlab qoldik, soʻng uygʻondik, yana uxladik, yana uygʻondik. Soʻng u zot chiqib: «Yer ahlidan sizlardan boshqa hech kim bu namozni kutmayapti», dedilar. Bu — Muhammad ibn Bakrning hadisi. Ibn Rofeʼ esa: «hatto biz masjidda uxlab qoldik», dedi. Ibn Abbosning xabarida esa: Umar chiqib: «Ey Allohning Rasuli, namoz! Ayollar va bolalar uxlab qolishdi», dedi.Ибн Умардан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилинишича, Набий ﷺ бир кеча атама намозидан банд бўлдилар — ҳатто биз ухлаб қолдик, сўнг уйғондик, яна ухладик, яна уйғондик. Сўнг у зот чиқиб: «Ер аҳлидан сизлардан бошқа ҳеч ким бу намозни кутмаяпти», дедилар. Бу — Муҳаммад ибн Бакрнинг ҳадиси. Ибн Рофеъ эса: «ҳатто биз масжидда ухлаб қолдик», деди. Ибн Аббоснинг хабарида эса: Умар чиқиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, намоз! Аёллар ва болалар ухлаб қолишди», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ ، أنا ابْنُ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، نا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ ، جميعا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، ‏ وَقَالَ حَجَّاجٌ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي الْمُغِيرَةُ بْنُ حَكِيمٍ ، أَنَّ أُمَّ كُلْثُومٍ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ ، أَخْبَرَتْهُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، رَضِي اللَّهُ عَنْهَا ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْتَمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، حَتَّى ذَهَبَ عَامَّةُ اللَّيْلِ ، وَحَتَّى نَامَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى ، وَقَالَ : " إِنَّهُ وَقْتُهَا لَوْلا أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي " . وَفِي خَبَرِ أَبِي عَاصِمٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ بَكْرٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي الْمُغِيرَةُ بْنُ حَكِيمِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا أَخَّرَ صَلاةَ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ ، حَتَّى نَامَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ ، لَمْ يَزْجُرْهُمْ عَنِ النَّوْمِ لَمَّا خَرَجَ عَلَيْهِمْ ، وَلَوْ كَانَ نَوْمُهُمْ قَبْلَ صَلاةِ الْعِشَاءِ لَمَّا أَخَّرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ مَكْرُوهًا لأَشْبَهَ أَنْ يَزْجُرَهُمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ فِعْلِهِمْ ، وَيُوَبِّخَهُمْ عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ فِعْلُهُ ، وَفِي خَبَرِ عَطَاءٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَوَاقِيتِ ، قَالَ : فِي وَقْتِ صَلاةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ فِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ ، فَنِمْنَا ثُمَّ قُمْنَا ، ثُمَّ نِمْنَا ثُمَّ قُمْنَا ، ثُمَّ نِمْنَا مِرَارًا

Ummu Kulsum bint Abu Bakr Oishadan (roziyallohu anho) xabar berishicha, Rasululloh ﷺ bir kecha xuftonni kechiktirdilar — hatto tunning koʻp qismi ketdi va masjid ahli uxlab qoldi. Soʻng u zot chiqib namoz oʻqidilar va: «Agar ummatimga mashaqqat boʻlishidan qoʻrqmaganimda, albatta bu — uning vaqtidir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ oxirgi xufton namozini masjid ahli uxlab qolguncha kechiktirganlarida, ularning oldiga chiqqanlarida ularni uyqudan qaytarmadilar. Agar Nabiy ﷺ namozni kechiktirganlarida ularning xufton namozidan oldin uxlashlari makruh boʻlganida edi, Nabiy ﷺ ularni bu ishlaridan qaytarishlari va ularga oʻzlariga joiz boʻlmagan ishni qilganliklari uchun taʼna qilishlari kerak edi. Atoning Jobir ibn Abdullohdan, uning Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan vaqtlar haqidagi xabarida esa ikkinchi kechada oxirgi xufton namozining vaqti haqida: «Biz uxladik, soʻng turdik, yana uxladik, soʻng turdik, yana uxladik — bir necha marta», deyilgan.Умму Кулсум бинт Абу Бакр Оишадан (розияллоҳу анҳо) хабар беришича, Расулуллоҳ ﷺ бир кеча хуфтонни кечиктирдилар — ҳатто туннинг кўп қисми кетди ва масжид аҳли ухлаб қолди. Сўнг у зот чиқиб намоз ўқидилар ва: «Агар умматимга машаққат бўлишидан қўрқмаганимда, албатта бу — унинг вақтидир», дедилар. Абу Бакр айтди: Набий ﷺ охирги хуфтон намозини масжид аҳли ухлаб қолгунча кечиктирганларида, уларнинг олдига чиққанларида уларни уйқудан қайтармадилар. Агар Набий ﷺ намозни кечиктирганларида уларнинг хуфтон намозидан олдин ухлашлари макруҳ бўлганида эди, Набий ﷺ уларни бу ишларидан қайтаришлари ва уларга ўзларига жоиз бўлмаган ишни қилганликлари учун таъна қилишлари керак эди. Атонинг Жобир ибн Абдуллоҳдан, унинг Набий ﷺ дан ривоят қилган вақтлар ҳақидаги хабарида эса иккинчи кечада охирги хуфтон намозининг вақти ҳақида: «Биз ухладик, сўнг турдик, яна ухладик, сўнг турдик, яна ухладик — бир неча марта», дейилган.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَبِيدٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا يَغْلِبَنَّكُمُ الأَعْرَابُ عَلَى اسْمِ صَلاتِكُمْ ، إِنَّهُمْ يُعْتِمُونَ عَلَى الإِبِلِ ، إِنَّهَا صَلاةُ الْعِشَاءِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Aʼrobiylar sizlarni namozingizning nomida yengib qoʻymasinlar. Ular tuya sogʻish bilan kech qoladilar. Albatta, u — isho namozidir», deb aytayotganlarini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Аъробийлар сизларни намозингизнинг номида енгиб қўймасинлар. Улар туя соғиш билан кеч қоладилар. Албатта, у — ишо намозидир», деб айтаётганларини эшитдим.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَالْمَخْزُومِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ‏ قَالَ أَحْمَدُ : أَخْبَرَنَا ، وَقَالَ الآخَرَانِ : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كُنَّ نِسَاءَ الْمُؤْمِنَاتِ يُصَلِّينَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاةَ الصُّبْحِ ، ثُمَّ يَخْرُجْنَ مُتَلَفِّعَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ مَا يُعْرَفْنَ " . زَادَ أَحْمَدُ : ثُمَّ ذَكَرَ الْغَلَسَ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Moʻmina ayollar Rasululloh ﷺ bilan bomdod namozini oʻqir, soʻng ridolariga oʻralgan holda chiqib ketar edilar — ular tanilmasdi». Ahmad rivoyatida qoʻshimcha qildi: soʻng u qorongʻulikni zikr qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мўмина аёллар Расулуллоҳ ﷺ билан бомдод намозини ўқир, сўнг ридоларига ўралган ҳолда чиқиб кетар эдилар — улар танилмасди». Аҳмад ривоятида қўшимча қилди: сўнг у қоронғуликни зикр қилди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، أنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَزَا خَيْبَرَ ، قَالَ : " فَصَلَّيْنَا عِنْدَهَا صَلاةَ الْغَدَاةِ بِغَلَسٍ "

Anasdan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Xaybarga gʻazot qildilar. Anas dedi: Biz uning yonida tong qorongʻusida bomdod namozini oʻqidik.Анасдан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга ғазот қилдилар. Анас деди: Биз унинг ёнида тонг қоронғусида бомдод намозини ўқидик.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ ، أَخْبَرَهُ ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ كَانَ قَاعِدًا عَلَى الْمِنْبَرِ ، فَأَخَّرَ الصَّلاةَ شَيْئًا ، ‏ فَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ : أَمَا إِنَّ جِبْرِيلَ قَدْ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِوَقْتِ الصَّلاةِ ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ : اعْلَمْ مَا تَقُولُ ، فَقَالَ عُرْوَةُ : سَمِعْتُ بَشِيرَ بْنَ أَبِي مَسْعُودٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " نَزَلَ جِبْرِيلُ فَأَخْبَرَنِي بِوَقْتِ الصَّلاةِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ ، ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ، ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ، ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَهُ ، فَحَسَبَ بِأَصَابِعِهِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ "

Ibn Shihobdan rivoyat qilinishicha, Umar ibn Abdulaziz minbarda oʻtirgan edi, u namozni biroz kechiktirdi. Shunda Urva ibn Zubayr: «Ogoh boʻlki, Jibril Muhammadga ﷺ namoz vaqtini xabar bergan edi», dedi. Umar unga: «Nima deyayotganingni bilib gapir», dedi. Urva: «Men Bashir ibn Abu Masʼudning shunday deganini eshitdim: ‹Men Abu Masʼud al-Ansoriyning shunday deganini eshitdim: men Rasululloh ﷺ ning: ‹Jibril nozil boʻlib, menga namoz vaqtini xabar berdi. Men u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim, soʻng u bilan birga namoz oʻqidim›, deb barmoqlari bilan besh vaqt namozni sanaganlarini eshitdim›», dedi.Ибн Шиҳобдан ривоят қилинишича, Умар ибн Абдулазиз минбарда ўтирган эди, у намозни бироз кечиктирди. Шунда Урва ибн Зубайр: «Огоҳ бўлки, Жибрил Муҳаммадга ﷺ намоз вақтини хабар берган эди», деди. Умар унга: «Нима деяётганингни билиб гапир», деди. Урва: «Мен Башир ибн Абу Масъуднинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Абу Масъуд ал-Ансорийнинг шундай деганини эшитдим: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Жибрил нозил бўлиб, менга намоз вақтини хабар берди. Мен у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим, сўнг у билан бирга намоз ўқидим›, деб бармоқлари билан беш вақт намозни санаганларини эшитдим›», деди.

وَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي الظُّهْرَ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ ، وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حِينَ يَشْتَدُّ الْحَرُّ ، وَرَأَيْتُهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ بَيْضَاءُ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَهَا الصُّفْرَةُ ، فَيَنْصَرِفُ الرَّجُلُ مِنَ الصَّلاةِ فَيَأْتِي ذَا الْحُلَيْفَةَ قَبْلَ غُرُوبِ الشَّمْسِ ، وَيُصَلِّي الْمَغْرِبَ حِينَ تَسْقُطُ الشَّمْسُ ، وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ ، وَرُبَّمَا أَخَّرَهَا حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ ، وَصَلَّى الصُّبْحَ مَرَّةً بِغَلَسٍ ، ثُمَّ صَلَّى مَرَّةً أُخْرَى فَأَسْفَرَ بِهَا ، ثُمَّ كَانَتْ صَلاتُهَ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْغَلَسِ حَتَّى مَاتَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ لَمْ يُعِدْ إِلَى أَنْ يُسْفِرَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ الزِّيَادَةُ لَمْ يَقُلْهَا أَحَدٌ غَيْرُ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ فِي هَذَا الْخَبَرِ كُلِّهِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ الشَّفَقَ الْبَيَاضُ لا الْحُمْرَةُ ، لأَنَّ فِي الْخَبَرِ : وَيُصَلِّي الْعِشَاءَ حِينَ يَسْوَدُّ الأُفُقُ ، وَإِنَّمَا يَكُونُ اسْوِدَادُ الأُفُقِ بَعْدَ ذَهَابِ الْبَيَاضِ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَ سُقُوطِ الْحُمْرَةِ ، لأَنَّ الْحُمْرَةَ إِذَا سَقَطَتْ مَكَثَ الْبَيَاضُ بَعْدَهُ ، ثُمَّ يَذْهَبُ الْبَيَاضُ فَيَسْوَدُّ الأُفُقُ ، وَفِي خَبَرِ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ أَذَّنَ بِلالٌ الْعِشَاءَ حِينَ ذَهَبَ بَيَاضُ النَّهَارِ ، فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَقَامَ الصَّلاةَ فَصَلَّى

Men Rasululloh ﷺ ni peshin namozini quyosh ogʻgan paytda oʻqiyotganlarini koʻrdim; baʼzan issiq qattiq boʻlganida uni kechiktirardilar. Yana men u zotning asr namozini quyosh baland va oq, unga sargʻishlik kirmasidan oldin oʻqiganlarini koʻrdim — shunda bir kishi namozdan chiqib, quyosh botishidan oldin Zul-Hulayfaga yetib borardi. Va u zot shomni quyosh botganida oʻqir edilar; xuftonni esa ufq qoraygan paytda oʻqir, baʼzan uni odamlar yigʻilgunicha kechiktirardilar. Bomdodni bir marta qorongʻulikda oʻqidilar, soʻng yana bir marta uni yorishtirib oʻqidilar; soʻng undan keyin u zotning namozlari ﷺ vafot etgunlarigacha qorongʻulikda oʻqish boʻlib qoldi va boshqa yorishtirib oʻqishga qaytmadilar. Abu Bakr aytdi: Bu ziyodani bu xabarda Usoma ibn Zayddan boshqa hech kim aytmagan. Bunda shafaq oqlik ekaniga, qizillik emasligiga dalolat bor; chunki xabarda: «xuftonni ufq qoraygan paytda oʻqir edilar», deyilgan. Ufqning qorayishi esa qizillik tushganidan keyingi oqlik ketganidan soʻng boʻladi — chunki qizillik tushsa, undan keyin oqlik qoladi, soʻng oqlik ketib, ufq qoradi. Sulaymon ibn Musoning Ato ibn Abu Rabohdan, uning Jobir ibn Abdullohdan, uning Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan xabarida esa: «Soʻng Bilol kunduzning oqligi ketganida xuftonga azon aytdi, Nabiy ﷺ unga buyurdilar, u namozga iqomat aytdi va u zot namoz oʻqidilar», deyilgan.Мен Расулуллоҳ ﷺ ни пешин намозини қуёш оғган пайтда ўқиётганларини кўрдим; баъзан иссиқ қаттиқ бўлганида уни кечиктирардилар. Яна мен у зотнинг аср намозини қуёш баланд ва оқ, унга сарғишлик кирмасидан олдин ўқиганларини кўрдим — шунда бир киши намоздан чиқиб, қуёш ботишидан олдин Зул-Ҳулайфага етиб борарди. Ва у зот шомни қуёш ботганида ўқир эдилар; хуфтонни эса уфқ қорайган пайтда ўқир, баъзан уни одамлар йиғилгунича кечиктирардилар. Бомдодни бир марта қоронғуликда ўқидилар, сўнг яна бир марта уни ёриштириб ўқидилар; сўнг ундан кейин у зотнинг намозлари ﷺ вафот этгунларигача қоронғуликда ўқиш бўлиб қолди ва бошқа ёриштириб ўқишга қайтмадилар. Абу Бакр айтди: Бу зиёдани бу хабарда Усома ибн Зайддан бошқа ҳеч ким айтмаган. Бунда шафақ оқлик эканига, қизиллик эмаслигига далолат бор; чунки хабарда: «хуфтонни уфқ қорайган пайтда ўқир эдилар», дейилган. Уфқнинг қорайиши эса қизиллик тушганидан кейинги оқлик кетганидан сўнг бўлади — чунки қизиллик тушса, ундан кейин оқлик қолади, сўнг оқлик кетиб, уфқ қоради. Сулаймон ибн Мусонинг Ато ибн Абу Рабоҳдан, унинг Жобир ибн Абдуллоҳдан, унинг Набий ﷺ дан ривоят қилган хабарида эса: «Сўнг Билол кундузнинг оқлиги кетганида хуфтонга азон айтди, Набий ﷺ унга буюрдилар, у намозга иқомат айтди ва у зот намоз ўқидилар», дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَرْقِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ ، نا صَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الدِّمَشْقِيُّ ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ وَهُوَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدٍ الْكَلاعِيُّ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ رَجُلا أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَأَلَهُ عَنْ وَقْتِ الصَّلاةِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ فِي مَوَاقِيتِ الصَّلاةِ فِي الْيَوْمَيْنِ وَاللَّيْلَتَيْنِ ، وَقَالَ فِي اللَّيْلَةِ الأُولَى : ثُمَّ أَذَّنَ بِلالٌ الْعِشَاءَ حِينَ ذَهَبَ بَيَاضُ النَّهَارِ ، وَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَقَامَ الصَّلاةَ فَصَلَّى ، وَقَالَ فِي اللَّيْلَةِ الثَّانِيَةِ : ثُمَّ أَذَّنَ بِلالٌ الْعِشَاءَ حِينَ ذَهَبَ بَيَاضُ النَّهَارِ ، فَأَخَّرَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنِمْنَا ، ثُمَّ نِمْنَا مِرَارًا ، ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : " إِنَّ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا وَرَقَدُوا ، وَإِنَّكُمْ لَمْ تَزَالُوا فِي صَلاةٍ مُنْذُ انْتَظَرْتُمُ الصَّلاةَ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ

Ato ibn Abu Roboh Jobir ibn Abdullohdan (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishicha, bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, u zotdan namoz vaqti haqida soʻradi. Soʻng u ikki kunu ikki kechadagi namoz vaqtlari haqidagi hadisni toʻliq zikr qildi va birinchi kecha haqida: «Soʻng Bilol kunduzning oqligi ketganida xuftonga azon aytdi; Nabiy ﷺ unga buyurdilar, u namozga iqomat aytdi va u zot namoz oʻqidilar», dedi. Ikkinchi kecha haqida esa: «Soʻng Bilol kunduzning oqligi ketganida xuftonga azon aytdi, ammo Nabiy ﷺ uni kechiktirdilar. Biz uxladik, soʻng bir necha marta uxladik. Soʻng Rasululloh ﷺ chiqib: ‹Albatta, odamlar namozni oʻqib, uxlab boʻldilar. Sizlar esa namozni kutganingizdan buyon namozda boʻlib turibsizlar›, dedilar», dedi. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi.Ато ибн Абу Робоҳ Жобир ибн Абдуллоҳдан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишича, бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб, у зотдан намоз вақти ҳақида сўради. Сўнг у икки куну икки кечадаги намоз вақтлари ҳақидаги ҳадисни тўлиқ зикр қилди ва биринчи кеча ҳақида: «Сўнг Билол кундузнинг оқлиги кетганида хуфтонга азон айтди; Набий ﷺ унга буюрдилар, у намозга иқомат айтди ва у зот намоз ўқидилар», деди. Иккинчи кеча ҳақида эса: «Сўнг Билол кундузнинг оқлиги кетганида хуфтонга азон айтди, аммо Набий ﷺ уни кечиктирдилар. Биз ухладик, сўнг бир неча марта ухладик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ чиқиб: ‹Албатта, одамлар намозни ўқиб, ухлаб бўлдилар. Сизлар эса намозни кутганингиздан буён намозда бўлиб турибсизлар›, дедилар», деди. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди.

نا عَمَّارُ بْنُ خَالِدٍ الْوَاسِطِيُّ ، نا مُحَمَّدٌ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ وَهُوَ الْوَاسِطِيُّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَقْتُ الظُّهْرِ إِلَى الْعَصْرِ ، وَوَقْتُ الْعَصْرِ إِلَى اصْفِرَارِ الشَّمْسِ ، وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ إِلَى أَنْ تَذْهَبَ حُمْرَةُ الشَّفَقِ ، وَوَقْتُ الْعِشَاءِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ ، وَوَقْتُ صَلاةِ الصُّبْحِ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَلَوْ صَحَّتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِي هَذَا الْخَبَرِ ، لَكَانَ فِي هَذَا الْخَبَرِ بَيَانُ أَنَّ الشَّفَقَ الْحُمْرَةُ ، إِلا أَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ تَفَرَّدَ بِهَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ ، إِنْ كَانَتْ حُفِظَتْ عَنْهُ ، وَإِنَّمَا قَالَ أَصْحَابُ شُعْبَةَ فِي هَذَا الْخَبَرِ : ثَوْرُ الشَّفَقِ مَكَانَ مَا ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ : حُمْرَةُ الشَّفَقِ . نا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ وَهُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ قَتَادَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا أَيُّوبَ الأَزْدِيُّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالا فِي الْخَبَرِ : وَوَقْتُ الْمَغْرِبِ مَا لَمْ يَسْقُطْ ثَوْرُ الشَّفَقِ ، وَلَمْ يَرْفَعَاهُ . نا مُحَمَّدُ بْنُ لَبِيدٍ ، أَخْبَرَنِي عُقْبَةُ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ شُعْبَةُ : رَفَعَهُ مَرَّةً ، وَقَالَ بُنْدَارٌ : بِمِثْلِ حَدِيثِ الأَوَّلِ . وَرَوَاهُ أَيْضًا هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ ، عَنْ قَتَادَةَ ، وَرَفَعَهُ ، قَدْ أَمْلَيْتُهُ قَبْلُ . وَقَالَ : إِلَى أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ ، وَلَمْ يَقُلْ : ثَوْرٌ وَلا حُمْرَةٌ وَرَوَاهُ أَيْضًا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْحُمْرَةَ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ L6795 ، عَنْ شُعْبَةَ مَوْقُوفًا ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْحُمْرَةَ ، عَنْ شُعْبَةَ . ثنا بِهِمَا أَبُو مُوسَى ، نا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ . ح وَحَدَّثَنَا أَيْضًا أَبُو مُوسَى ، نا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، كِلَيْهِمَا ، عَنْ قَتَادَةَ ، فَهَذَا الْحَدِيثُ مَوْقُوفًا لَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ الْحُمْرَةِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَالْوَاجِبُ فِي النَّظَرِ إِذَا لَمْ يَثْبُتْ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الشَّفَقَ هُوَ الْحُمْرَةُ ، وَثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعِشَاءِ إِذَا غَابَ الشَّفَقُ ، أَنْ لا يُصَلِّيَ الْعِشَاءَ حَتَّى يَذْهَبَ بَيَاضُ الأُفُقِ ، لأَنَّ مَا يَكُونُ مَعْدُومًا فَهُوَ مَعْدُومٌ ، حَتَّى يُعْلَمَ كَوْنُهُ بِيَقِينٍ ، فَمَا لَمْ يُعْلَمْ بِيَقِينٍ أَنَّ وَقْتَ الصَّلاةِ قَدْ دَخَلَ ، لَمْ تَجِبِ الصَّلاةُ ، وَلَمْ يَجُزْ أَنْ يُؤَدَّى الْفَرْضُ إِلا بَعْدَ يَقِينِ أَنَّ الْفَرْضَ قَدْ وَجَبَ ، فَإِذَا غَابَتِ الْحُمْرَةُ وَالْبَيَاضُ قَائِمٌ لَمْ يَغِبْ ، فَدُخُولُ وَقْتِ صَلاةِ الْعِشَاءِ شَكٌّ لا يَقِينٌ ، لأَنَّ الْعُلَمَاءُ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي الشَّفَقِ ، قَالَ بَعْضُهُمُ : الْحُمْرَةُ ، وَقَالَ بَعْضُهُمُ : الْبَيَاضُ ، وَلَمْ يَثْبُتْ عِلْمِيًّا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ الشَّفَقَ الْحُمْرَةُ ، وَمَا لَمْ يَثْبُتْ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَمْ يَتَّفِقِ الْمُسْلِمُونَ عَلَيْهِ ، فَغَيْرُ وَاجِبٍ فَرْضُ الصَّلاةِ ، إِلا أَنْ يُوجِبَهُ اللَّهُ أَوْ رَسُولُهُ أَوِ الْمُسْلِمُونَ فِي وَقْتٍ ، فَإِذَا كَانَ الْبَيَاضُ قَائِمًا فِي الأُفُقِ ، وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ بِإِيجَابِ فَرْضِ صَلاةِ الْعِشَاءِ ، وَلَمْ يَثْبُتْ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرٌ بِإِيجَابِ فَرْضِ الصَّلاةِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ ، فَإِذَا ذَهَبَ الْبَيَاضُ وَاسْوَدَّ فَقَدِ اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى إِيجَابِ فَرْضِ صَلاةِ الْعِشَاءِ فَجَائِزٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ أَدَاءُ فَرْضِ تِلْكَ الصَّلاةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ ، بِصِحَّةِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ الَّتِي ذُكِرَتْ فِي حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو

Abu Ayyub Abdulloh ibn Amrdan (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Peshinning vaqti asrgacha; asrning vaqti quyosh sargʻayguncha; shomning vaqti shafaqning qizilligi ketguncha; xuftonning vaqti yarim tungacha; bomdod namozining vaqti quyosh chiqquncha», dedilar. Abu Bakr aytdi: Agar bu xabardagi mana shu lafz sahih boʻlsa, bu xabarda shafaq qizillik ekaniga bayon bor edi. Lekin bu lafz bilan Muhammad ibn Yazid yolgʻiz qolgan — agar undan toʻgʻri yodlangan boʻlsa. Shuʼbaning ashoblari bu xabarda Muhammad ibn Yazid «shafaqning qizilligi» degan oʻrinda «shafaqning yoyilishi», deyishgan. Ular xabarda: «shomning vaqti shafaqning yoyilishi tushmaguncha», deyishdi va uni marfuʼ qilishmadi. Shuʼba: uni bir marta marfuʼ qildi, dedi. Uni Hishom ad-Dastuvoiy ham Qatodadan rivoyat qilib, marfuʼ qilgan — men buni ilgari imlo qildirganman. U: «shafaq gʻoyib boʻlguncha», dedi va na savr, na qizillik demadi. Uni Said ibn Abu Aruba ham rivoyat qilib, marfuʼ qilmagan va qizillikni zikr qilmagan. Ibn Abu Adiy ham uni Shuʼbadan mavquf holda rivoyat qilgan va Shuʼbadan qizillikni zikr qilmagan. Demak, bu hadis mavquf boʻlib, unda qizillik zikri yoʻq. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ dan shafaq qizillik ekani sobit boʻlmagan, Nabiy ﷺ dan esa xufton vaqtining avvali shafaq gʻoyib boʻlgan payt ekani sobit boʻlgan ekan, nazar boʻyicha vojib narsa — ufqning oqligi ketmaguncha xuftonni oʻqimaslikdir. Chunki maʼdum narsa, uning borligi yaqin bilan bilinmaguncha, maʼdum sanaladi. Namoz vaqti kirgani yaqin bilan bilinmas ekan, namoz vojib boʻlmaydi va farzni ado etish faqat farz vojib boʻlgani yaqin bilan bilingandan keyingina joiz boʻladi. Bas, qizillik gʻoyib boʻlib, oqlik hali turgan, gʻoyib boʻlmagan boʻlsa, xufton namozi vaqtining kirgani — yaqin emas, shakdir. Zero, olimlar shafaq haqida ixtilof qilganlar: baʼzilari: qizillik, dedi; baʼzilari: oqlik, dedi. Nabiy ﷺ dan shafaq qizillik ekani ilm bilan sobit boʻlmagan. Nabiy ﷺ dan sobit boʻlmagan va musulmonlar ittifoq qilmagan narsa bilan esa namoz farzi vojib boʻlmaydi — magar Alloh, yo Uning Rasuli, yo musulmonlar uni bir vaqtda vojib qilsalar. Ufqda oqlik turgan, olimlar esa xufton namozi farzining vojib boʻlishida ixtilof qilgan va Nabiy ﷺ dan oʻsha vaqtda namoz farzining vojib boʻlishi haqida xabar sobit boʻlmagan boʻlsa, unda namoz vojib emas. Oqlik ketib, ufq qoraygan paytda esa olimlar xufton namozi farzining vojibligiga ittifoq qilganlar — bas, oʻsha vaqtda oʻsha namoz farzini ado etish joizdir. Abdulloh ibn Amrning hadisida zikr qilingan mana shu lafzning sahihligini Alloh bilguvchiroqdir.Абу Айюб Абдуллоҳ ибн Амрдан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Пешиннинг вақти асргача; асрнинг вақти қуёш сарғайгунча; шомнинг вақти шафақнинг қизиллиги кетгунча; хуфтоннинг вақти ярим тунгача; бомдод намозининг вақти қуёш чиққунча», дедилар. Абу Бакр айтди: Агар бу хабардаги мана шу лафз саҳиҳ бўлса, бу хабарда шафақ қизиллик эканига баён бор эди. Лекин бу лафз билан Муҳаммад ибн Язид ёлғиз қолган — агар ундан тўғри ёдланган бўлса. Шуъбанинг ашоблари бу хабарда Муҳаммад ибн Язид «шафақнинг қизиллиги» деган ўринда «шафақнинг ёйилиши», дейишган. Улар хабарда: «шомнинг вақти шафақнинг ёйилиши тушмагунча», дейишди ва уни марфуъ қилишмади. Шуъба: уни бир марта марфуъ қилди, деди. Уни Ҳишом ад-Дастувоий ҳам Қатодадан ривоят қилиб, марфуъ қилган — мен буни илгари имло қилдирганман. У: «шафақ ғойиб бўлгунча», деди ва на савр, на қизиллик демади. Уни Саид ибн Абу Аруба ҳам ривоят қилиб, марфуъ қилмаган ва қизилликни зикр қилмаган. Ибн Абу Адий ҳам уни Шуъбадан мавқуф ҳолда ривоят қилган ва Шуъбадан қизилликни зикр қилмаган. Демак, бу ҳадис мавқуф бўлиб, унда қизиллик зикри йўқ. Абу Бакр айтди: Набий ﷺ дан шафақ қизиллик экани собит бўлмаган, Набий ﷺ дан эса хуфтон вақтининг аввали шафақ ғойиб бўлган пайт экани собит бўлган экан, назар бўйича вожиб нарса — уфқнинг оқлиги кетмагунча хуфтонни ўқимасликдир. Чунки маъдум нарса, унинг борлиги яқин билан билинмагунча, маъдум саналади. Намоз вақти киргани яқин билан билинмас экан, намоз вожиб бўлмайди ва фарзни адо этиш фақат фарз вожиб бўлгани яқин билан билингандан кейингина жоиз бўлади. Бас, қизиллик ғойиб бўлиб, оқлик ҳали турган, ғойиб бўлмаган бўлса, хуфтон намози вақтининг киргани — яқин эмас, шакдир. Зеро, олимлар шафақ ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзилари: қизиллик, деди; баъзилари: оқлик, деди. Набий ﷺ дан шафақ қизиллик экани илм билан собит бўлмаган. Набий ﷺ дан собит бўлмаган ва мусулмонлар иттифоқ қилмаган нарса билан эса намоз фарзи вожиб бўлмайди — магар Аллоҳ, ё Унинг Расули, ё мусулмонлар уни бир вақтда вожиб қилсалар. Уфқда оқлик турган, олимлар эса хуфтон намози фарзининг вожиб бўлишида ихтилоф қилган ва Набий ﷺ дан ўша вақтда намоз фарзининг вожиб бўлиши ҳақида хабар собит бўлмаган бўлса, унда намоз вожиб эмас. Оқлик кетиб, уфқ қорайган пайтда эса олимлар хуфтон намози фарзининг вожиблигига иттифоқ қилганлар — бас, ўша вақтда ўша намоз фарзини адо этиш жоиздир. Абдуллоҳ ибн Амрнинг ҳадисида зикр қилинган мана шу лафзнинг саҳиҳлигини Аллоҳ билгувчироқдир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ بنِ مِحْرز ، أَصْلُهُ بَغْدَاديٌّ بِالْفُسْطَاط نا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " الْفَجْرُ فَجْرَانِ ، فَجَرٌ يَحْرُمُ فِيهِ الطَّعَامُ وَيَحِلُّ فِيهِ الصَّلاةُ ، وَفَجَرٌ يَحْرُمُ فِيهِ الصَّلاةُ وَيَحِلُّ فِيهِ الطَّعَامُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي هَذَا الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ صَلاةَ الْفَرْضِ لا يَجُوزُ أَدَاؤُهَا قَبْلَ دُخُولِ وَقْتِهَا ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَوْلُهُ : " فَجَرٌ يَحْرُمُ فِيهِ الطَّعَامُ " : يُرِيدُ عَلَى الصَّائِمِ ، وَيَحِلُّ فِيهِ الصَّلاةُ ، يُرِيدُ صَلاةَ الصُّبْحِ ، " وَفَجَرٌ يَحْرُمُ فِيهِ الصَّلاةُ " : يُرِيدُ صَلاةَ الصُّبْحِ إِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ الأَوَّلُ لَمْ يَحِلَّ أَنْ يُصَلَّى فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ صَلاةُ الصُّبْحِ ، لأَنَّ الْفَجْرَ الأَوَّلَ يَكُونُ بِاللَّيْلِ ، وَلَمْ يَرِدْ أَنَّهُ لا يَجُوزُ أَنْ يُتَطَوَّعَ بِالصَّلاةِ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الأَوَّلِ ، وَقَوْلُهُ : " وَيَحِلُّ فِيهِ الطَّعَامُ " : يُرِيدُ لِمَنْ يُرِيدُ الصِّيَامَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَرْفَعْهُ فِي الدُّنْيَا غَيْرُ أَبِي أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيِّ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Fajr ikkitadir: bir fajrda taom harom boʻlib, namoz halol boʻladi; yana bir fajrda esa namoz harom boʻlib, taom halol boʻladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda farz namozni vaqti kirmasidan oldin ado etish joiz emasligiga dalolat bor. Abu Bakr aytdi: U zotning: «bir fajrda taom harom boʻladi» degan soʻzlari roʻzadorga nisbatan aytilgan; «unda namoz halol boʻladi» — bomdod namozini nazarda tutadi. «Bir fajrda namoz harom boʻladi» — bomdod namozini nazarda tutadi: birinchi fajr chiqqanida oʻsha vaqtda bomdod namozini oʻqish halol boʻlmaydi, chunki birinchi fajr kechada boʻladi. Bu bilan birinchi fajr chiqqanidan keyin nafl namoz oʻqish joiz emas deyilmoqchi emas. «Unda taom halol boʻladi» degan soʻzlari esa roʻza tutmoqchi boʻlgan kishi uchundir. Abu Bakr aytdi: Buni dunyoda Abu Ahmad az-Zubayriydan boshqa hech kim marfuʼ qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Фажр иккитадир: бир фажрда таом ҳаром бўлиб, намоз ҳалол бўлади; яна бир фажрда эса намоз ҳаром бўлиб, таом ҳалол бўлади», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабарда фарз намозни вақти кирмасидан олдин адо этиш жоиз эмаслигига далолат бор. Абу Бакр айтди: У зотнинг: «бир фажрда таом ҳаром бўлади» деган сўзлари рўзадорга нисбатан айтилган; «унда намоз ҳалол бўлади» — бомдод намозини назарда тутади. «Бир фажрда намоз ҳаром бўлади» — бомдод намозини назарда тутади: биринчи фажр чиққанида ўша вақтда бомдод намозини ўқиш ҳалол бўлмайди, чунки биринчи фажр кечада бўлади. Бу билан биринчи фажр чиққанидан кейин нафл намоз ўқиш жоиз эмас дейилмоқчи эмас. «Унда таом ҳалол бўлади» деган сўзлари эса рўза тутмоқчи бўлган киши учундир. Абу Бакр айтди: Буни дунёда Абу Аҳмад аз-Зубайрийдан бошқа ҳеч ким марфуъ қилмаган.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا وَيَزِيدُ فِي الْحَسَنَاتِ ؟ " ، قَالُوا : بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ فِي الْمَكَارِهِ ، وَانْتِظَارُ الصَّلاةِ بَعْدَ الصَّلاةِ ، مَا مِنْكُمْ مِنْ رَجُلٍ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ ، فَيُصَلِّي مَعَ الإِمَامِ ، ثُمَّ يَجْلِسُ يَنْتَظِرُ الصَّلاةَ الأُخْرَى إِلا وَالْمَلائِكَةُ ، تَقُولُ : اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ " . ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَرْوِ هَذَا غَيْرُ أَبِي عَاصِمٍ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh u bilan xatolarni oʻchiradigan va yaxshiliklarni ziyoda qiladigan narsani sizlarga koʻrsatmaymi?» dedilar. Ular: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedilar. U zot: «Mashaqqatlarga qaramay tahoratni mukammal qilish va bir namozdan keyin yana namozni kutish. Sizlardan biror kishi uyidan chiqib, imom bilan namoz oʻqisa, soʻng oʻtirib boshqa namozni kutsa, farishtalar albatta: ‹Allohim, uni magʻfirat qil; Allohim, unga rahm qil›, deb turadilar», dedilar. Soʻng u hadisni zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Buni Abu Osimdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ у билан хатоларни ўчирадиган ва яхшиликларни зиёда қиладиган нарсани сизларга кўрсатмайми?» дедилар. Улар: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. У зот: «Машаққатларга қарамай таҳоратни мукаммал қилиш ва бир намоздан кейин яна намозни кутиш. Сизлардан бирор киши уйидан чиқиб, имом билан намоз ўқиса, сўнг ўтириб бошқа намозни кутса, фаришталар албатта: ‹Аллоҳим, уни мағфират қил; Аллоҳим, унга раҳм қил›, деб турадилар», дедилар. Сўнг у ҳадисни зикр қилди. Абу Бакр айтди: Буни Абу Осимдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " سَبْعَةٌ يُظِلُّهُمُ اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لا ظِلَّ إِلا ظِلُّهُ : الإِمَامُ الْعَادِلُ ، وَشَابٌّ نَشَأَ فِي عِبَادَةِ اللَّهِ ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مُعَلَّقٌ فِي الْمَسَاجِدِ ، وَرَجُلانِ تَحَابَّا فِي اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ ، وَرَجُلٌ طَلَبَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ ، فَقَالَ : إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ ، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بِصَدَقَةٍ أَخْفَاهَا ، لا تَعْلَمُ يَمِينُهُ مَا تُنْفِقُ شِمَالُهُ ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِيًا فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ " . قَالَ لَنَا بُنْدَارٌ مَرَّةً : امْرَأَةٌ ذَاتُ حَسَبٍ وَجَمَالٍ ، فَقَالَ : إِنِّي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ لا تَعْلَمُ يَمِينُهُ مَا تُنْفِقُ شِمَالُهُ ، قَدْ خُولِفَ فِيهَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، فَقَالَ : مَنْ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ غَيْرُ يَحْيَى ، لا يَعْلَمُ شِمَالُهُ مَا يُنْفِقُ يَمِينُهُ

Abu Hurayradan (roziyallohu anhu), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Allohning soyasidan boshqa soya boʻlmaydigan kunda Alloh yetti kishini Oʻz soyasiga oladi: odil imom; Allohga ibodatda ulgʻaygan yigit; qalbi masjidlarga bogʻlangan kishi; Alloh yoʻlida bir-birini sevgan, Uning yoʻlida yigʻilib, Uning yoʻlida ajrashgan ikki kishi; mansab va goʻzallik sohibi boʻlgan ayol oʻziga chorlaganida: ‹Men Allohdan qoʻrqaman›, degan kishi; oʻng qoʻli chap qoʻli nima infoq qilayotganini bilmaydigan darajada yashirib sadaqa qilgan kishi; va yolgʻiz holda Allohni zikr qilib, koʻzlaridan yosh oqqan kishi», dedilar. Bundor bizga bir marta: «hasab va goʻzallik sohibi ayol», dedi. Abu Bakr aytdi: «Oʻng qoʻli chap qoʻli nima infoq qilayotganini bilmaydi» degan mana shu lafzda Yahyo ibn Saidga muxolafat qilingan: Yahyodan boshqa bu xabarni rivoyat qilganlar: «Chap qoʻli oʻng qoʻli nima infoq qilayotganini bilmaydi», deyishgan.Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Аллоҳнинг соясидан бошқа соя бўлмайдиган кунда Аллоҳ етти кишини Ўз соясига олади: одил имом; Аллоҳга ибодатда улғайган йигит; қалби масжидларга боғланган киши; Аллоҳ йўлида бир-бирини севган, Унинг йўлида йиғилиб, Унинг йўлида ажрашган икки киши; мансаб ва гўзаллик соҳиби бўлган аёл ўзига чорлаганида: ‹Мен Аллоҳдан қўрқаман›, деган киши; ўнг қўли чап қўли нима инфоқ қилаётганини билмайдиган даражада яшириб садақа қилган киши; ва ёлғиз ҳолда Аллоҳни зикр қилиб, кўзларидан ёш оққан киши», дедилар. Бундор бизга бир марта: «ҳасаб ва гўзаллик соҳиби аёл», деди. Абу Бакр айтди: «Ўнг қўли чап қўли нима инфоқ қилаётганини билмайди» деган мана шу лафзда Яҳё ибн Саидга мухолафат қилинган: Яҳёдан бошқа бу хабарни ривоят қилганлар: «Чап қўли ўнг қўли нима инфоқ қилаётганини билмайди», дейишган.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا مِنْ رَجُلٍ كَانَ يُوَطِّنُ الْمَسَاجِدَ فَشَغَلَهُ أَمْرٌ أَوْ عِلَّةٌ ، ثُمَّ عَادَ إِلَى مَا كَانَ ، إِلا تَبَشْبَشَ اللَّهُ إِلَيْهِ كَمَا يَتَبَشْبَشُ أَهْلُ الْغَائِبِ بِغَائِبِهِمْ إِذَا قَدِمَ "

Abu Hurayradan (roziyallohu anhu), u Nabiy ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Masjidlarni oʻziga makon qilib olgan qaysi bir kishini biror ish yoki kasallik band qilsa, soʻng u avvalgi holiga qaytsa, Alloh unga xuddi gʻoyib boʻlgan kishining ahli u qaytib kelganida quvonganidek quvonadi», dedilar.Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу), у Набий ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Масжидларни ўзига макон қилиб олган қайси бир кишини бирор иш ёки касаллик банд қилса, сўнг у аввалги ҳолига қайтса, Аллоҳ унга худди ғойиб бўлган кишининг аҳли у қайтиб келганида қувонганидек қувонади», дедилар.

نا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ الْعَنْبَرِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، نا حَمَّادٌ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ الْعَبْدُ فِي صَلاةٍ مَا دَامَ فِي مُصَلاهُ يَنْتَظِرُ الصَّلاةَ ، تَقُولُ الْمَلائِكَةُ : اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ ، مَا لَمْ يَنْصَرِفْ أَوْ يُحْدِثْ " ، قَالُوا : مَا يُحْدِثُ ؟ قَالَ : " يَفْسُو أَوْ يَضْرِطُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ : يَفْسُو أَوْ يَضْرِطُ ، مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي يَقُولُ إِنَّ ذِكْرَهُمَا لِعِلَّةٍ ، لأَنَّهُمَا وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الانْفِرَادِ يَنْقُضُ طُهْرَ الْمُتَوَضِّئِ ، وَكُلُّ مَا نَقَضَ طُهْرَ الْمُتَوَضِّئِ مِنَ الأَحْدَاثِ كُلِّهَا فَحُكْمُهُ حُكْمُ هَذَيْنِ الْحَدَثَيْنِ ، وَهَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَجَبْتُ بَعْضَ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ مِنَ الْخَبَرِ الْمُعَلَّلِ الَّذِي يَجُوزُ أَنْ يُشَبَّهَ بِهِ مَا هُوَ مِثْلُهُ فِي الْحُكْمِ ، وَلَوْ كَانَ التَّشْبِيهُ وَالتَّمْثِيلُ لا يَجُوزُ عَلَى أَخْبَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، عَلَى مَا تَوَهَّمَ بَعْضُ مَنْ خَالَفَنَا ، لَكَانَ الْبَائِلُ فِي كُوزٍ أَوْ قَارُورَةٍ ، وَالْمُتَغَوِّطُ فِي طَشْتٍ ، أَوْ أُجَانَةٍ إِذَا جَلَسَ فِي الْمَسْجِدِ يَنْتَظِرُ الصَّلاةَ ، كَانَ لَهُ أَجْرُ الْمُصَلِّي ، وَالْمُحْدِثُ إِذَا خَرَجَتْ مِنْهُ رِيحٌ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَجْرُ الْمُصَلِّي ، وَإِنْ جَلَسَ فِي الْمَسْجِدِ بَعْدَ خُرُوجِ الرِّيحِ مِنْهُ يَنْتَظِرُ الصَّلاةَ ، وَمَنْ فَهِمَ الْعِلْمَ وَعَقَلَهُ وَلَمْ يُعَانِدْ وَلَمْ يُكَابِرْ غَفَلَةً ، عَلِمَ أَنَّ قَوْلَهُ : " يَفْسُو أَوْ يَضْرِطُ " ، إِنَّمَا أَرَادَ أَنَّ الْفِسَاء وَالضِّرَاطُ يَنْقُضَانِ طُهْرَ الْمُتَوَضِّئِ ، وَأَنَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَجْعَلْ لِمُنْتَظِرِ الصَّلاةِ بَعْدَ هَذَيْنِ الْحَدَثَيْنِ فَضِيلَةَ الْمُصَلِّي ، لأَنَّهُ غَيْرُ الْمُتَوَضِّئِ ، فَكُلُّ مُنْتَظِرِ الصَّلاةَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ غَيْرُ طَاهِرٍ طَهَارَةً تُجْزِيهِ الصَّلاةُ مَعَهَا ، فَحُكْمُهُ حُكْمُ مَنْ خَرَجَتْ مِنْهُ رِيحٌ نَقَضَتْ عَلَيْهِ الطَّهَارَةَ

Abu Rofeʼ Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi. U aytdi: Nabiy ﷺ: «Banda namozni kutib, namozgohida turar ekan, namozda sanalaveradi; farishtalar: ‹Allohim, uni magʻfirat qil; Allohim, unga rahm qil›, deb turadilar — toki u ketmaguncha yoki hadas qilmaguncha», dedilar. Ular: «Hadas nima?» dedilar. U zot: «Ovozsiz yoki ovoz bilan shamol chiqarishidir», dedilar. Abu Bakr aytdi: «Ovozsiz yoki ovoz bilan shamol chiqarishi» degan mana shu lafz — ularning zikri bir illat uchun aytilgan turdandir. Chunki bu ikkovi — va ularning har biri alohida — tahorat qilgan kishining tahoratini buzadi; tahorat qilgan kishining tahoratini buzadigan barcha hadaslarning hukmi ham shu ikki hadasning hukmidadir. Bu — men baʼzi ashoblarimizga javob berganimdek, hukmda unga oʻxshash narsani unga qiyoslash joiz boʻlgan muallal xabar turidandir. Agar bizga muxolif boʻlganlarning baʼzilari xayol qilganidek, Nabiy ﷺ ning xabarlariga tashbeh va tamsil joiz boʻlmaganida edi, koʻzaga yoki shishaga siygan, tos yoki togʻoraga hojat chiqargan kishi masjidda oʻtirib namozni kutsa, unga namoz oʻqiyotgan kishining ajri boʻlar edi; shamol chiqib hadas qilgan kishi esa, shamol chiqqanidan keyin masjidda oʻtirib namozni kutsa ham, namoz oʻqiyotgan kishining ajrini olmas edi. Kim ilmni tushunib, uni anglasa, inodkorlik va gʻaflat bilan kibr qilmasa, u zotning: «Ovozsiz yoki ovoz bilan shamol chiqarishidir» degan soʻzlari bilan faqat shuni nazarda tutganlarini biladi: ovozsiz va ovoz bilan chiqadigan shamol tahorat qilgan kishining tahoratini buzadi; Nabiy ﷺ bu ikki hadasdan keyin namozni kutuvchiga namoz oʻqiyotgan kishining fazilatini bermadilar, chunki u tahoratli emas. Bas, masjidda oʻtirib namozni kutayotgan, oʻzi bilan namoz oʻqish joiz boʻladigan tahoratda boʻlmagan har bir kishining hukmi — tahoratini buzgan shamol chiqqan kishining hukmidir.Абу Рофеъ Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади. У айтди: Набий ﷺ: «Банда намозни кутиб, намозгоҳида турар экан, намозда саналаверади; фаришталар: ‹Аллоҳим, уни мағфират қил; Аллоҳим, унга раҳм қил›, деб турадилар — токи у кетмагунча ёки ҳадас қилмагунча», дедилар. Улар: «Ҳадас нима?» дедилар. У зот: «Овозсиз ёки овоз билан шамол чиқаришидир», дедилар. Абу Бакр айтди: «Овозсиз ёки овоз билан шамол чиқариши» деган мана шу лафз — уларнинг зикри бир иллат учун айтилган турдандир. Чунки бу иккови — ва уларнинг ҳар бири алоҳида — таҳорат қилган кишининг таҳоратини бузади; таҳорат қилган кишининг таҳоратини бузадиган барча ҳадасларнинг ҳукми ҳам шу икки ҳадаснинг ҳукмидадир. Бу — мен баъзи ашобларимизга жавоб берганимдек, ҳукмда унга ўхшаш нарсани унга қиёслаш жоиз бўлган муаллал хабар туридандир. Агар бизга мухолиф бўлганларнинг баъзилари хаёл қилганидек, Набий ﷺ нинг хабарларига ташбеҳ ва тамсил жоиз бўлмаганида эди, кўзага ёки шишага сийган, тос ёки тоғорага ҳожат чиқарган киши масжидда ўтириб намозни кутса, унга намоз ўқиётган кишининг ажри бўлар эди; шамол чиқиб ҳадас қилган киши эса, шамол чиққанидан кейин масжидда ўтириб намозни кутса ҳам, намоз ўқиётган кишининг ажрини олмас эди. Ким илмни тушуниб, уни англаса, инодкорлик ва ғафлат билан кибр қилмаса, у зотнинг: «Овозсиз ёки овоз билан шамол чиқаришидир» деган сўзлари билан фақат шуни назарда тутганларини билади: овозсиз ва овоз билан чиқадиган шамол таҳорат қилган кишининг таҳоратини бузади; Набий ﷺ бу икки ҳадасдан кейин намозни кутувчига намоз ўқиётган кишининг фазилатини бермадилар, чунки у таҳоратли эмас. Бас, масжидда ўтириб намозни кутаётган, ўзи билан намоз ўқиш жоиз бўладиган таҳоратда бўлмаган ҳар бир кишининг ҳукми — таҳоратини бузган шамол чиққан кишининг ҳукмидир.

نا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كَانَ الْمُسْلِمُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَجْتَمِعُونَ فَيَتَحَيَّنُونَ الصَّلاةَ ، وَلَيْسَ يُنَادِي بِهَا أَحَدٌ ، فَتَكَلَّمُوا يَوْمًا فِي ذَلِكَ ، فَقَالَ بَعْضُهُمُ : اتَّخِذُوا نَاقُوسًا مِثْلَ نَاقُوسِ النَّصَارَى ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : بَلْ قَرْنًا مِثْلَ قَرْنِ الْيَهُودِ ، فَقَالَ عُمَرُ : أَفَلا تَبْعَثُونَ رَجُلا يُنَادِي بِالصَّلاةِ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قُمْ يَا بِلالُ ، فَنَادِ بِالصَّلاةِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Musulmonlar Madinaga kelgan paytlarida yigʻilishib, namoz vaqtini chamalab kutishar, biroq unga hech kim nido qilmas edi. Bir kuni ular bu haqda gaplashib qolishdi. Baʼzilari: ‹Nasorolarning qoʻngʻirogʻiga oʻxshash qoʻngʻiroq ishlating›, dedi. Baʼzilari esa: ‹Yoʻq, yahudiylarning shoxiga oʻxshash shox ishlating›, dedi. Shunda Umar: ‹Bir kishini yuborsangiz, u namozga nido qilsa boʻlmaydimi?› dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Ey Bilol, tur va namozga nido qil›, dedilar».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мусулмонлар Мадинага келган пайтларида йиғилишиб, намоз вақтини чамалаб кутишар, бироқ унга ҳеч ким нидо қилмас эди. Бир куни улар бу ҳақда гаплашиб қолишди. Баъзилари: ‹Насороларнинг қўнғироғига ўхшаш қўнғироқ ишлатинг›, деди. Баъзилари эса: ‹Йўқ, яҳудийларнинг шохига ўхшаш шох ишлатинг›, деди. Шунда Умар: ‹Бир кишини юборсангиз, у намозга нидо қилса бўлмайдими?› деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Эй Билол, тур ва намозга нидо қил›, дедилар».

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ بِلالا كَانَ يَقُولُ أَوَّلَ مَا أَذَّنَ : " أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ : قُلْ فِي أَثَرَهَا : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ " ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قُلْ كَمَا أَمَرَكَ عُمَرُ "

Ibn Umardan (roziyallohu anhumo) rivoyat qilinishicha, Bilol azon aytgan dastlabki paytida: «Ashhadu an la ilaha illalloh, hayya alas-solah», der edi. Shunda Umar unga: «Uning ketidan: ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh›, deb ayt», dedi. Rasululloh ﷺ: «Umar senga buyurganidek ayt», dedilar.Ибн Умардан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилинишича, Билол азон айтган дастлабки пайтида: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ҳайя алас-солаҳ», дер эди. Шунда Умар унга: «Унинг кетидан: ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ›, деб айт», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Умар сенга буюрганидек айт», дедилар.

نا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ ، نا أَبِي ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : لَمَّا أَصْبَحْنَا أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرْتُهُ بِالرُّؤْيَا ، فَقَالَ : " إِنَّ هَذِهِ الرُّؤْيَا حَقٌّ ، فَقُمْ مَعَ بِلالٍ ، فَإِنَّهُ أَنْدَى أَوْ أَمَدُّ صَوْتًا مِنْكَ ، فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا قِيلَ لَكَ ، فَيُنَادِي بِذَلِكَ " ، قَالَ : فَفَعَلْتُ ، فَلَمَّا سَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ نِدَاءَ بِلالٍ بِالصَّلاةِ ، خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ ، وَهُوَ يَقُولُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ ، لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي ، قَالَ : فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَلِلَّهِ الْحَمْدُ "

Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd otasidan (Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)) rivoyat qiladi. U aytdi: Tonglaganimizda Rasululloh ﷺ huzurlariga keldik va men u zotga tushimni xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta, bu — rost tushdir. Bilol bilan turgin, chunki u sendan koʻra jarangdorroq — yoki: baland ovozliroqdir. Senga aytilgan narsani unga oʻrgat, u shu bilan nido qilsin», dedilar. U aytdi: Men shunday qildim. Umar ibn al-Xattob Bilolning namozga nido qilganini eshitganida, ridosini sudragan holda Rasululloh ﷺ huzurlariga chiqdi va: «Ey Allohning Rasuli, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men ham u koʻrgan narsaning oʻxshashini koʻrgan edim», der edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohga hamd boʻlsin», dedilar.Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд отасидан (Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)) ривоят қилади. У айтди: Тонглаганимизда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдик ва мен у зотга тушимни хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта, бу — рост тушдир. Билол билан тургин, чунки у сендан кўра жарангдорроқ — ёки: баланд овозлироқдир. Сенга айтилган нарсани унга ўргат, у шу билан нидо қилсин», дедилар. У айтди: Мен шундай қилдим. Умар ибн ал-Хаттоб Билолнинг намозга нидо қилганини эшитганида, ридосини судраган ҳолда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига чиқди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ҳам у кўрган нарсанинг ўхшашини кўрган эдим», дер эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедилар.

نا بِشْرُ بْنُ هِلالٍ ، نا عَبْدُ الْوَارِثِ يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، نا أَبُو أَيُّوبَ . ح ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، نا خَالِدٌ عَنْ مُحَمَّدٍ غَيْرُ مُفَسَّرٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ ، نا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، نا خَالِدٌ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا هِشَامٌ ، عَنْ خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، كِلَيْهِمَا ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " أُمِرَ بِلالٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ ، وَيُوتِرَ الإِقَامَةِ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Bilol azonni juft, iqomatni toq aytishga buyurildi».Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Билол азонни жуфт, иқоматни тоқ айтишга буюрилди».

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ خَالِدًا ، يُحَدِّثُ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّهُ حَدَّثَ : " أَنَّهُمُ الْتَمَسُوا ، شَيْئًا يُؤَذِّنُونَ بِهِ عِلْمًا لِلصَّلاةِ ، قَالَ : فَأُمِرَ بِلالٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ وَيُوتِرَ الإِقَامَةَ "

Anas (roziyallohu anhu) hadis aytishicha, ular namozni bildirish uchun nido qiladigan biror narsani izladilar. U aytdi: Shunda Bilol azonni juft, iqomatni toq aytishga buyurildi.Анас (розияллоҳу анҳу) ҳадис айтишича, улар намозни билдириш учун нидо қиладиган бирор нарсани изладилар. У айтди: Шунда Билол азонни жуфт, иқоматни тоқ айтишга буюрилди.

نا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ ، نا خَالِدٌ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " لَمَّا كَثُرَ النَّاسُ ذَكَرُوا أَنْ يَعْلَمُوا وَقْتَ الصَّلاةِ بِشَيْءٍ يَعْرِفُونَهُ ، فَذَكَرُوا أَنْ يُنَوِّرُوا نَارًا ، أَوْ يَضْرِبُوا نَاقُوسًا ، فَأُمِرَ بِلالٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ ، وَيُوتِرَ الإِقَامَةَ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Odamlar koʻpayganida, namoz vaqtini oʻzlari taniydigan biror narsa bilan bilishni gaplashdilar. Olov yoqishni yoki qoʻngʻiroq chalishni tilga olishdi. Soʻng Bilol azonni juft, iqomatni toq aytishga buyurildi».Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Одамлар кўпайганида, намоз вақтини ўзлари танийдиган бирор нарса билан билишни гаплашдилар. Олов ёқишни ёки қўнғироқ чалишни тилга олишди. Сўнг Билол азонни жуфт, иқоматни тоқ айтишга буюрилди».

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ ، نا رَوْحُ بْنُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : كَانَتِ الصَّلاةُ إِذَا حَضَرَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَعَى رَجُلٌ فِي الطَّرِيقِ فَنَادَى : " الصَّلاةُ الصَّلاةُ الصَّلاةُ ، فَاشْتَدَّ ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ ، فَقَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، لَوِ اتَّخَذْنَا نَاقُوسًا ؟ قَالَ : " ذَلِكَ لِلنَّصَارَى " قَالَ : فَلَوِ اتَّخَذْنَا بُوقًا ، قَالَ : " ذَلِكَ لِلْيَهُودِ " ، قَالَ : فَأُمِرَ بِلالٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ ، وَيُوتِرَ الإِقَامَةَ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ zamonlarida namoz vaqti kirganida bir kishi yoʻlda yugurib: «Namoz, namoz, namoz!» deb nido qilardi. Bu odamlarga ogʻir kelib, ular: «Ey Allohning Rasuli, qoʻngʻiroq qilsak boʻlmasmi?» dedilar. U zot: «U — nasorolarniki», dedilar. U: «Karnay qilsak-chi?» dedi. U zot: «U — yahudiylarniki», dedilar. U aytdi: Shunda Bilol azonni juft, iqomatni toq aytishga buyurildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ замонларида намоз вақти кирганида бир киши йўлда югуриб: «Намоз, намоз, намоз!» деб нидо қиларди. Бу одамларга оғир келиб, улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, қўнғироқ қилсак бўлмасми?» дедилар. У зот: «У — насороларники», дедилар. У: «Карнай қилсак-чи?» деди. У зот: «У — яҳудийларники», дедилар. У айтди: Шунда Билол азонни жуфт, иқоматни тоқ айтишга буюрилди.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، نا سَلَمَةُ يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، قَالَ : وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ قَدِمَهَا ، إِنَّمَا يَجْتَمِعُ النَّاسُ إِلَيْهِ لِلصَّلاةِ بِحِينِ مَوَاقِيتِهَا بِغَيْرِ دَعْوَةٍ ، فَهَمَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَجْعَلَ بُوقًا كَبُوقِ الْيَهُودِ الَّذِي يَدْعُونَ بِهِ لِصَلَوَاتِهِمْ ، ثُمَّ كَرِهَهُ ، ثُمَّ أَمَرَ بِالنَّاقُوسِ ، فَنُحِتَ لَيَضْرِبَ بِهِ لِلْمُسْلِمِينَ إِلَى الصَّلاةِ ، فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى ذَلِكَ ، أُرِيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، أَخُو الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ النِّدَاءَ ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ لَهُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّهُ طَافَ بِي هَذِهِ اللَّيْلَةَ طَائِفٌ مَرَّ بِي رَجُلٌ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ أَخْضَرَانِ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ ، فَقُلْتُ : يَا عَبْدَ اللَّهِ ، أَتَبِيعُ هَذَا النَّاقُوسَ ؟ فَقَالَ : وَمَا تَصْنَعُ بِهِ ؟ قُلْتُ : نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلاةِ ، فَقَالَ : أَلا أَدُلُّكَ عَلَى خَيْرٍ مِنْ ذَلِكَ ؟ قُلْتُ : وَمَا هُوَ ؟ قَالَ : " تَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، ثُمَّ اسْتَأْخَرَ غَيْرَ كَثِيرٍ ، ثُمَّ قَالَ : مِثْلَ مَا قَالَ : وَجَعَلَهَا وِتْرًا ، إِلا قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " ، فَلَمَّا خَبَّرْتُهَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ، فَقُمْ مَعَ بِلالٍ فَأَلْقِهَا عَلَيْهِ فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْكَ ، فَلَمَّا أَذَّنَ بِلالٌ ، سَمِعَ بِهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ ، فَخَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ ، وَهُوَ يَقُولُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا رَأَى ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَلِلَّهِ الْحَمْدُ ، فَذَاكَ أَثْبُتُ "

Muhammad ibn Ishoq aytdi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, odamlar u zotning huzurlariga namoz vaqtlarida hech qanday chaqiruvsiz yigʻilishardi. Rasululloh ﷺ yahudiylar oʻz namozlariga chaqiradigan karnayga oʻxshash karnay qilishni koʻngillariga tugdilar, soʻng uni yoqtirmadilar. Keyin qoʻngʻiroqqa buyurdilar va u musulmonlarni namozga chaqirish uchun urilsin deb yoʻnib tayyorlandi. Ular shu holatda ekanlar, Xazrajning al-Horis urugʻidan boʻlgan Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihiga tushida nido koʻrsatildi. U Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, u zotga: «Ey Allohning Rasuli, bu kecha mening atrofimda bir aylanuvchi aylandi: yonimdan ustida ikkita yashil kiyim boʻlgan, qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtargan bir kishi oʻtdi. Men: ‹Ey Abdulloh, bu qoʻngʻiroqni sotasanmi?› dedim. U: ‹Uni nima qilasan?› dedi. Men: ‹Uning bilan namozga chaqiramiz›, dedim. U: ‹Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?› dedi. Men: ‹U nima?› dedim. U dedi: ‹Sen: Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar; ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh; ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh; hayya alas-solah, hayya alas-solah; hayya alal-falah, hayya alal-falah; Allohu akbar, Allohu akbar; la ilaha illalloh, deysan›. Soʻng u koʻp emas, bir oz orqaga surildi, keyin aytgan narsasining oʻxshashini aytdi va uni toq qildi — faqat: ‹Qad qomatis-solah, qad qomatis-solah; Allohu akbar, Allohu akbar; la ilaha illalloh› bundan mustasno», dedi. Men buni Rasululloh ﷺ ga xabar berganimda, u zot: «Bu, inshaalloh, rost tushdir. Bilol bilan turgin-da, buni unga oʻrgat, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», dedilar. Bilol azon aytganida, buni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob eshitib qoldi va ridosini sudragan holda Rasululloh ﷺ huzurlariga chiqib: «Ey Allohning Nabiysi, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men ham u koʻrgan narsaning oʻxshashini koʻrgan edim», der edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohga hamd boʻlsin, bu — yanada mustahkamroqdir», dedilar.Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, одамлар у зотнинг ҳузурларига намоз вақтларида ҳеч қандай чақирувсиз йиғилишарди. Расулуллоҳ ﷺ яҳудийлар ўз намозларига чақирадиган карнайга ўхшаш карнай қилишни кўнгилларига тугдилар, сўнг уни ёқтирмадилар. Кейин қўнғироққа буюрдилар ва у мусулмонларни намозга чақириш учун урилсин деб йўниб тайёрланди. Улар шу ҳолатда эканлар, Хазражнинг ал-Ҳорис уруғидан бўлган Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳига тушида нидо кўрсатилди. У Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу кеча менинг атрофимда бир айланувчи айланди: ёнимдан устида иккита яшил кийим бўлган, қўлида қўнғироқ кўтарган бир киши ўтди. Мен: ‹Эй Абдуллоҳ, бу қўнғироқни сотасанми?› дедим. У: ‹Уни нима қиласан?› деди. Мен: ‹Унинг билан намозга чақирамиз›, дедим. У: ‹Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?› деди. Мен: ‹У нима?› дедим. У деди: ‹Сен: Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар; ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ; ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ; ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алас-солаҳ; ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ; Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар; ла илаҳа иллаллоҳ, дейсан›. Сўнг у кўп эмас, бир оз орқага сурилди, кейин айтган нарсасининг ўхшашини айтди ва уни тоқ қилди — фақат: ‹Қад қоматис-солаҳ, қад қоматис-солаҳ; Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар; ла илаҳа иллаллоҳ› бундан мустасно», деди. Мен буни Расулуллоҳ ﷺ га хабар берганимда, у зот: «Бу, иншааллоҳ, рост тушдир. Билол билан тургин-да, буни унга ўргат, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», дедилар. Билол азон айтганида, буни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб эшитиб қолди ва ридосини судраган ҳолда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига чиқиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ҳам у кўрган нарсанинг ўхшашини кўрган эдим», дер эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ҳамд бўлсин, бу — янада мустаҳкамроқдир», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ ، قَالَ : " لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّاقُوسِ ، فَعُمِلَ لَيُضْرَبَ بِهِ لِلنَّاسِ فِي الْجَمْعِ لِلصَّلاةِ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ مِثْلَ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ الْفَضْلِ . قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : لَيْسَ فِي أَخْبَارِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي قِصَّةِ الأَذَانِ خَبَرٌ أَصَحُّ مِنْ هَذَا ، لأَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ سَمِعَهُ مِنْ أَبِيهِ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ

Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ odamlarni namozga yigʻish uchun urilsin deb qoʻngʻiroqqa buyurganlarida, u yasaldi». Soʻng u hadisni Salama ibn Fazlning hadisi kabi toʻliq zikr qildi. Roviy dedi: Men Muhammad ibn Yahyoning shunday deganini eshitdim: Abdulloh ibn Zaydning azon qissasi haqidagi xabarlari ichida bundan sahihrogʻi yoʻq, chunki Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd uni otasidan eshitgan; Abdurrahmon ibn Abu Laylo esa uni Abdulloh ibn Zayddan eshitmagan.Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ одамларни намозга йиғиш учун урилсин деб қўнғироққа буюрганларида, у ясалди». Сўнг у ҳадисни Салама ибн Фазлнинг ҳадиси каби тўлиқ зикр қилди. Ровий деди: Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг шундай деганини эшитдим: Абдуллоҳ ибн Зайднинг азон қиссаси ҳақидаги хабарлари ичида бундан саҳиҳроғи йўқ, чунки Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд уни отасидан эшитган; Абдурраҳмон ибн Абу Лайло эса уни Абдуллоҳ ибн Зайддан эшитмаган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ فِي عَقِبِ حَدِيثِهِ ، قَالَ : حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، نا أَبِي ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ ، قَالَ : فَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ بِهَذَا الْخَبَرِ ، قَالَ : فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ هَذِهِ لَرُؤْيَا حَقٌّ إِنَّ شَاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ أَمَرَ بِالتَّأْذِينِ ، فَكَانَ بِلالٌ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ يُؤَذِّنُ بِذَلِكَ "

Said ibn al-Musayyab Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan (roziyallohu anhu) shu xabarni zikr qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ unga: «Albatta, bu — rost tushdir, inshaalloh», dedilar. Soʻng azon aytishga buyurdilar va Abu Bakrning mavlosi Bilol shu bilan azon aytadigan boʻldi.Саид ибн ал-Мусайяб Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан (розияллоҳу анҳу) шу хабарни зикр қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Албатта, бу — рост тушдир, иншааллоҳ», дедилар. Сўнг азон айтишга буюрдилар ва Абу Бакрнинг мавлоси Билол шу билан азон айтадиган бўлди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ، يُحَدِّثُ ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ الْمُثَنَّى ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " إِنَّمَا كَانَ الأَذَانُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّتَيْنِ وَالإِقَامَةُ مَرَّةً ، غَيْرُ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، فَإِذَا سَمِعْنَا ذَلِكَ تَوَضَّأْنَا ثُمَّ خَرَجْنَا " . قَالَ مُحَمَّدٌ : قَالَ شُعْبَةُ : لَمْ أَسْمَعْ مِنْ أَبِي جَعْفَرٍ غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ . نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ الْمُثَنَّى ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، مِثْلَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺ zamonlarida azon ikki martadan, iqomat esa bir martadan edi — faqat u: ‹Qad qomatis-solah, qad qomatis-solah›, der edi. Biz buni eshitsak, tahorat qilib, soʻng chiqar edik». Muhammad aytdi: Shuʼba: «Men Abu Jaʼfardan bu hadisdan boshqasini eshitmaganman», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида азон икки мартадан, иқомат эса бир мартадан эди — фақат у: ‹Қад қоматис-солаҳ, қад қоматис-солаҳ›, дер эди. Биз буни эшитсак, таҳорат қилиб, сўнг чиқар эдик». Муҳаммад айтди: Шуъба: «Мен Абу Жаъфардан бу ҳадисдан бошқасини эшитмаганман», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " كَانَ بِلالٌ يُثَنِّي الأَذَانَ وَيُوتِرُ الإِقَامَةَ ، إِلا قَوْلَهُ : قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَخَبَرُ ابْنِ الْمُثَنَّى ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Bilol azonni ikki martadan aytar, iqomatni toq aytar edi — faqat: ‹Qad qomatis-solah, qad qomatis-solah› degani bundan mustasno». Abu Bakr aytdi: Ibn al-Musannoning Ibn Umardan rivoyat qilgan xabari ham shu bobdandir.Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Билол азонни икки мартадан айтар, иқоматни тоқ айтар эди — фақат: ‹Қад қоматис-солаҳ, қад қоматис-солаҳ› дегани бундан мустасно». Абу Бакр айтди: Ибн ал-Мусаннонинг Ибн Умардан ривоят қилган хабари ҳам шу бобдандир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، نا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، نا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، نا سِمَاكُ بْنُ عَطِيَّةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " أُمِرَ بِلالٌ أَنْ يَشْفَعَ الأَذَانَ ، وَأَنْ يُوتِرَ الإِقَامَةَ ، إِلا الإِقَامَةَ يَعْنِي قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Bilol azonni juft, iqomatni toq aytishga buyurildi — iqomat, yaʼni ‹Qad qomatis-solah› bundan mustasno».Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Билол азонни жуфт, иқоматни тоқ айтишга буюрилди — иқомат, яъни ‹Қад қоматис-солаҳ› бундан мустасно».

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ ، عَنْ هَمَّامٍ ، عَنْ عَامِرٍ الأَحْوَلِ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَمَرَ نَحْوًا مِنْ عِشْرِينَ رَجُلا ، فَأَذَّنُوا ، فَأَعْجَبَهُ صَوْتُ أَبِي مَحْذُورَةَ ، فَعَلَّمَهُ الأَذَانُ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَعَلَّمَهُ الإِقَامَةَ مَثْنَى "

Ibn Muhayriz Abu Mahzuradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ yigirmatacha kishiga buyurdilar va ular azon aytdilar. U zotga Abu Mahzuraning ovozi yoqdi va unga azonni oʻrgatdilar: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-solah, hayya alas-solah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh». Va unga iqomatni ikki martadan oʻrgatdilar.Ибн Муҳайриз Абу Маҳзурадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ йигирматача кишига буюрдилар ва улар азон айтдилар. У зотга Абу Маҳзуранинг овози ёқди ва унга азонни ўргатдилар: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алас-солаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ». Ва унга иқоматни икки мартадан ўргатдилар.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الْحَرَامِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الْعَزِيزِ ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ ، جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْعَدَهُ فَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ، ‏ قَالَ بِشْرٌ : قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ : هُوَ مِثْلُ أَذَانِنَا هَذَا ، فَقُلْتُ لَهُ : أَعِدْ عَلَيَّ ، فَقَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، قَالَ : بِصَوْتٍ دُونَ ذَلِكَ الصَّوْتِ يُسْمِعُ مَنْ حَوْلَهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ مَرَّتَيْنِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ مَرَّتَيْنِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْخَبَرِ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، إِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . نَاهُ بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ . ح وَحَدَّثَنَاهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا رَوْحٌ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَيْرِيزٍ أَخْبَرَهُ ، وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي مَحْذُورَةَ بْنِ مِعْيَرٍ حِينَ جَهَّزَهُ إِلَى الشَّامِ ، فَقُلْتُ لأَبِي مَحْذُورَةَ : إِنِّي خَارِجٌ إِلَى الشَّامِ ، وَإِنِّي أُسْأَلُ عَنْ تَأْذِينِكَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، إِلا أَنَّ بُنْدَارًا قَالَ فِي الْخَبَرِ : مِنْ أَوَّلِ الأَذَانِ ، وَأَلْقَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّأْذِينَ هُوَ نَفْسِهِ ، فَقَالَ : قُلْ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ذَكَرَ بَقِيَّةَ الأَذَانِ مِثْلَ خَبَرِ مَكْحُولٍ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الإِقَامَةَ ، وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ زِيَادَةً كَثِيرَةً قَبْلَ ذِكْرِ الأَذَانِ وَبَعْدَهُ . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " وَبَاقِي حَدِيثِهِ مِثْلُ لَفْظِ بُنْدَارٍ . وَهَكَذَا رَوَاهُ رَوْحٌ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لَمْ يَقُلْهُ أَرْبَعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابِ التَّثْوِيبِ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ . وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَقَالا فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ ابْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ثَابِتٌ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَخَبَرُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِي ثَابِتٍ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لأَنَّ ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ أَبِيهِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ ، وَلَيْسَ هُوَ مِمَّا دَلَّسَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَخَبَرُ أَيُّوبَ وَخَالِدٍ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ صَحِيحٌ لا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ فِي صِحَّتِهِ ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الآمِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا غَيْرُهُ ، فَأَمَّا مَا رَوَى الْعِرَاقِيُّونَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَقَدْ ثَبَتَ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَقَدْ خَلَطُوا فِي أَسَانِيدِهِمُ الَّتِي رَوَوْهَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ جَمِيعًا ، فَرَوَاهُ الأَعْمَشُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَمَّا رَأَى الأَذَانَ ، أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ : عَلِّمْهُ بِلالا ، فَقَامَ بِلالٌ ، فَأَذَّنَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَأَقَامَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَقَعَدَ قَعْدَةً . نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ . حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ ، نا ابْنُ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . وَهَكَذَا ، رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، فَقَالَ : عَنْ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا بِخَبَرِ الْمَسْعُودِيِّ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادٌ أَيْضًا ، نا عَاصِمٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ ، نا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا بِخَبَرِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ الْحَسَنُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مِهْرَانَ الزَّيَّاتُ ، نا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، نا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذٍ . وَرَوَاهُ حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى مُرْسَلا ، فَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا ذَكَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا قَالَ : لَمَّا رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ مِنَ النِّدَاءِ مَا رَأَى ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . نا الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، وَعَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ، بَلْ أَرْسَلَهُ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، وَحُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَاهَمَهُ الأَذَانُ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَابْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ زَيْدٍ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، ‏ وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يُسَمِّ أَحَدًا مِنْهُمْ

Abu Mahzuradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni oʻtqazib qoʻyib, azonni unga harfma-harf oʻrgatdilar. Bishr aytdi: Ibrohim menga: «U mana shu bizning azonimizga oʻxshaydi», dedi. Men unga: «Menga qaytadan aytib ber», dedim. U dedi: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta». Soʻng oʻsha ovozdan pastroq ovoz bilan, atrofidagilarga eshittirib: «Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta», dedi. Soʻng ovozini koʻtarib: «Hayya alas-solah — ikki marta. Hayya alal-falah — ikki marta. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», dedi. Abu Bakr aytdi: Abdulaziz ibn Abdulmalik bu xabarni Abu Mahzuradan eshitmagan; uni faqat Abdulloh ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzuradan rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Muhayriz xabar berishicha, u Abu Mahzura ibn Miʼyarning tarbiyasidagi yetim edi; u uni Shomga joʻnatayotganida, men Abu Mahzuraga: «Men Shomga chiqmoqdaman, mendan sening azoning haqida soʻraladi», dedim. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Faqat Bundor xabarda azonning avvalidan boshlab: Rasululloh ﷺ unga azonni oʻzlari oʻrgatdilar va: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, deb ayt», dedilar, dedi. Soʻng azonning qolganini Makhulning Ibn Muhayrizdan rivoyat qilgan xabari kabi zikr qildi, iqomatni zikr qilmadi va hadisda azon zikridan oldin ham, keyin ham koʻp ziyodalar keltirdi. Davraqiy aytdi: U azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi; hadisining qolgani esa Bundorning lafzi kabidir. Ravh ham Ibn Jurayjdan, u Usmon ibn Soibdan, u Abdulmalik ibn Abu Mahzuraning onasidan, u Abu Mahzuradan shunday rivoyat qilgan: u azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi, uni toʻrt marta aytmadi. Men buni bomdod azonidagi tasvib bobida chiqarganman. Uni Abu Osim va Abdurrazzoq ham Ibn Jurayjdan rivoyat qilishgan va ikkovi azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», deyishgan. Abu Bakr aytdi: Ibn Abu Mahzuraning xabari naql jihatidan sobit va sahihdir; Muhammad ibn Ishoqning Muhammad ibn Ibrohimdan, uning Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, uning otasidan rivoyat qilgan xabari ham naql jihatidan sahihdir — chunki Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd uni otasidan eshitgan, Muhammad ibn Ishoq esa uni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan eshitgan va bu Muhammad ibn Ishoq tadlis qilgan narsalardan emas. Ayyub va Xolidning Abu Qilobadan, uning Anasdan rivoyat qilgan xabari esa sahihdir — uning sahihligida shak ham, shubha ham yoʻq; biz bunga buyurgan Zot Nabiy ﷺ ekanlariga, boshqasi emasligiga dalil keltirdik. Iroqliklarning Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan narsasiga kelsak, ular Abdulloh ibn Zayddan azon va iqomatning ikkalasini ham juft qilish haqida rivoyat qilgan isnodlarida chalkashtirganlar. Aʼmash uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Bizga Muhammad ﷺ ning ashoblari hadis aytishicha, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrganida, Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, u zotga xabar berdi. U zot: ‹Buni Bilolga oʻrgat›, dedilar. Bilol turib, azonni ikki martadan aytdi, iqomatni ham ikki martadan aytdi va bir oʻtirish oʻtirdi», dedi. Uni Ibn Abu Laylo ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan. Masʼudiy esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilgan. Abu Bakr ibn Ayyosh ham Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muozdan deb shunday rivoyat qilgan. Husayn ibn Abdurrahmon esa uni Ibn Abu Laylodan mursal qilib rivoyat qilgan: na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va Nabiy ﷺ ning ashoblaridan hech kimni zikr qilmagan; u faqat: «Abdulloh ibn Zayd nidodan koʻrganini koʻrganida, Rasululloh ﷺ unga aytdilar», degan. Savriy ham uni Husayn va Amr ibn Murradan, ular Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilgan va na Muozdan, na Abdulloh ibn Zayddan demagan, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, na: Muhammadning ashoblari, degan — balki uni mursal qilgan. Men Muhammad ibn Yahyoning: «Ibn Abu Laylo Ibn Zaydga yetishmagan», deganini eshitdim. Bu xabarni Sharik ham Husayndan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan, deb hadisni zikr qilgan. Shuʼba esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, deb ulardan hech birining nomini aytmagan.Абу Маҳзурадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни ўтқазиб қўйиб, азонни унга ҳарфма-ҳарф ўргатдилар. Бишр айтди: Иброҳим менга: «У мана шу бизнинг азонимизга ўхшайди», деди. Мен унга: «Менга қайтадан айтиб бер», дедим. У деди: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта». Сўнг ўша овоздан пастроқ овоз билан, атрофидагиларга эшиттириб: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта», деди. Сўнг овозини кўтариб: «Ҳайя алас-солаҳ — икки марта. Ҳайя алал-фалаҳ — икки марта. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», деди. Абу Бакр айтди: Абдулазиз ибн Абдулмалик бу хабарни Абу Маҳзурадан эшитмаган; уни фақат Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Муҳайриз хабар беришича, у Абу Маҳзура ибн Миъярнинг тарбиясидаги етим эди; у уни Шомга жўнатаётганида, мен Абу Маҳзурага: «Мен Шомга чиқмоқдаман, мендан сенинг азонинг ҳақида сўралади», дедим. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Фақат Бундор хабарда азоннинг аввалидан бошлаб: Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўзлари ўргатдилар ва: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, деб айт», дедилар, деди. Сўнг азоннинг қолганини Макҳулнинг Ибн Муҳайриздан ривоят қилган хабари каби зикр қилди, иқоматни зикр қилмади ва ҳадисда азон зикридан олдин ҳам, кейин ҳам кўп зиёдалар келтирди. Даврақий айтди: У азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди; ҳадисининг қолгани эса Бундорнинг лафзи кабидир. Равҳ ҳам Ибн Журайждан, у Усмон ибн Соибдан, у Абдулмалик ибн Абу Маҳзуранинг онасидан, у Абу Маҳзурадан шундай ривоят қилган: у азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди, уни тўрт марта айтмади. Мен буни бомдод азонидаги тасвиб бобида чиқарганман. Уни Абу Осим ва Абдурраззоқ ҳам Ибн Журайждан ривоят қилишган ва иккови азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», дейишган. Абу Бакр айтди: Ибн Абу Маҳзуранинг хабари нақл жиҳатидан собит ва саҳиҳдир; Муҳаммад ибн Ишоқнинг Муҳаммад ибн Иброҳимдан, унинг Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, унинг отасидан ривоят қилган хабари ҳам нақл жиҳатидан саҳиҳдир — чунки Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд уни отасидан эшитган, Муҳаммад ибн Ишоқ эса уни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан эшитган ва бу Муҳаммад ибн Ишоқ тадлис қилган нарсалардан эмас. Айюб ва Холиднинг Абу Қилобадан, унинг Анасдан ривоят қилган хабари эса саҳиҳдир — унинг саҳиҳлигида шак ҳам, шубҳа ҳам йўқ; биз бунга буюрган Зот Набий ﷺ эканларига, бошқаси эмаслигига далил келтирдик. Ироқликларнинг Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган нарсасига келсак, улар Абдуллоҳ ибн Зайддан азон ва иқоматнинг иккаласини ҳам жуфт қилиш ҳақида ривоят қилган иснодларида чалкаштирганлар. Аъмаш уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Бизга Муҳаммад ﷺ нинг ашоблари ҳадис айтишича, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганида, Набий ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга хабар берди. У зот: ‹Буни Билолга ўргат›, дедилар. Билол туриб, азонни икки мартадан айтди, иқоматни ҳам икки мартадан айтди ва бир ўтириш ўтирди», деди. Уни Ибн Абу Лайло ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган. Масъудий эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилган. Абу Бакр ибн Айёш ҳам Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоздан деб шундай ривоят қилган. Ҳусайн ибн Абдурраҳмон эса уни Ибн Абу Лайлодан мурсал қилиб ривоят қилган: на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва Набий ﷺ нинг ашобларидан ҳеч кимни зикр қилмаган; у фақат: «Абдуллоҳ ибн Зайд нидодан кўрганини кўрганида, Расулуллоҳ ﷺ унга айтдилар», деган. Саврий ҳам уни Ҳусайн ва Амр ибн Муррадан, улар Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилган ва на Муоздан, на Абдуллоҳ ибн Зайддан демаган, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, на: Муҳаммаднинг ашоблари, деган — балки уни мурсал қилган. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «Ибн Абу Лайло Ибн Зайдга етишмаган», деганини эшитдим. Бу хабарни Шарик ҳам Ҳусайндан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан, деб ҳадисни зикр қилган. Шуъба эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деб улардан ҳеч бирининг номини айтмаган.

نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : أُحِيلَتِ الصَّلاةُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، وَالصِّيَامُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، فَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لَقَدْ أَعْجَبَنِي أَنْ تَكُونَ صَلاةُ الْمُؤْمِنِينَ أَوِ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةً ، حَتَّى لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبُثَّ رِجَالا فِي الدُّورِ فَيُؤْذِنُونَ النَّاسَ بِحِينِ الصَّلاةِ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . وَقَالَ عَمْرٌو : حَدَّثَنِي بِهَذَا حُصَيْنٌ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى . قَالَ شُعْبَةُ : وَقَدْ سَمِعَتْهُ مِنْ حُصَيْنٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ رَجُلٍ . بَعْضُ هَذَا الْخَبَرِ أَعِنِّي قَوْلَهُ : " أُحِيلَتِ الصَّلاةُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ " ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ ، وَلا مُعَاذًا . نَاهُ يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : أُحِيلَتِ الصَّلاةُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، وَأُحِيلَ الصَّوْمُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ ، وَلا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ ، وَلا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يَقُلْ أَيْضًا : عَنْ رَجُلٍ . نَاهُ هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا خَبَرُ الْعِرَاقِيِّينَ الَّذِينَ احْتَجُّوا بِهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ، وَفِي أَسَانِيدِهِمْ مِنَ التَّخْلِيطِ مَا بَيَّنْتُهُ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ، وَلا مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ صَاحِبِ الأَذَانِ ، فَغَيْرُ جَايِزٍ أَنْ يُحْتَجَّ بِخَبَرٍ غَيْرِ ثَابِتٍ عَلَى أَخْبَارٍ ثَابِتَةٍ ، وَسَأُبَيِّنُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِتَمَامِهَا فِي كِتَابِ الصَّلاةِ ، الْمُسْنَدُ الْكَبِيرُ ، لا الْمُخْتَصَرُ

Abdurrahmon ibn Abu Laylo aytdi: Namoz uch holatga oʻzgartirildi, roʻza ham uch holatga oʻzgartirildi. Bizga ashoblarimiz hadis aytishicha, Rasululloh ﷺ: «Moʻminlarning — yoki musulmonlarning — namozi bir boʻlishi menga yoqdi; hatto men uylarga kishilarni yuborib, ular odamlarni namoz vaqtidan ogoh qilishlarini koʻngilga tugdim», dedilar. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Amr aytdi: Menga buni Husayn Ibn Abu Laylodan aytib berdi. Shuʼba aytdi: Men uni Husayndan, u Ibn Abu Laylodan deb eshitganman. Jarir esa uni Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u bir kishidan, degan. Ibn Fuzayl ham uni Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Namoz uch holatga oʻzgartirildi, roʻza ham uch holatga oʻzgartirildi», dedi va hadisni toʻliq zikr qildi; na Abdulloh ibn Zaydni, na Muoz ibn Jabalni, na Nabiy ﷺ ning ashoblaridan birontasini zikr qilmadi, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, dedi, na: bir kishidan, dedi. Abu Bakr aytdi: Bu — iroqliklarning azon va iqomatni juft qilish haqida Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilib hujjat keltirgan xabaridir; ularning isnodlarida esa men bayon qilgan chalkashlik bor. Abdurrahmon ibn Abu Laylo na Muoz ibn Jabaldan, na azon sohibi Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan eshitgan. Bas, sobit boʻlmagan xabar bilan sobit xabarlarga qarshi hujjat keltirish joiz emas. Men bu masalani toʻliq holda Kitobus-salotda — al-Musnadul-kabirda, muxtasarda emas — bayon qilaman.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло айтди: Намоз уч ҳолатга ўзгартирилди, рўза ҳам уч ҳолатга ўзгартирилди. Бизга ашобларимиз ҳадис айтишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминларнинг — ёки мусулмонларнинг — намози бир бўлиши менга ёқди; ҳатто мен уйларга кишиларни юбориб, улар одамларни намоз вақтидан огоҳ қилишларини кўнгилга тугдим», дедилар. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Амр айтди: Менга буни Ҳусайн Ибн Абу Лайлодан айтиб берди. Шуъба айтди: Мен уни Ҳусайндан, у Ибн Абу Лайлодан деб эшитганман. Жарир эса уни Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у бир кишидан, деган. Ибн Фузайл ҳам уни Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Намоз уч ҳолатга ўзгартирилди, рўза ҳам уч ҳолатга ўзгартирилди», деди ва ҳадисни тўлиқ зикр қилди; на Абдуллоҳ ибн Зайдни, на Муоз ибн Жабални, на Набий ﷺ нинг ашобларидан биронтасини зикр қилмади, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деди, на: бир кишидан, деди. Абу Бакр айтди: Бу — ироқликларнинг азон ва иқоматни жуфт қилиш ҳақида Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилиб ҳужжат келтирган хабаридир; уларнинг иснодларида эса мен баён қилган чалкашлик бор. Абдурраҳмон ибн Абу Лайло на Муоз ибн Жабалдан, на азон соҳиби Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан эшитган. Бас, собит бўлмаган хабар билан собит хабарларга қарши ҳужжат келтириш жоиз эмас. Мен бу масалани тўлиқ ҳолда Китобус-салотда — ал-Муснадул-кабирда, мухтасарда эмас — баён қиламан.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا رَوْحٌ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ بْنُ السَّائِبِ ، عَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ بْنُ السَّائِبِ مَوْلاهُمْ ، عَنْ أَبِيهِ مَوْلَى أَبِي مَحْذُورَةَ ، وَعَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّهُمَا سَمِعَا ذَلِكَ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . ح وَحَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ السَّائِبِ ، أَخْبَرَنِي أَبِي ، وَأَمُّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، وَهَذَا حَدِيثُ الدَّوْرَقِيِّ ، قَالَ : لَمَّا رَجَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ حُنَيْنٍ ، خَرَجْتُ عَاشِرَ عَشَرَةٍ مِنْ مَكَّةَ نَطْلُبُهُمْ ، فَسَمِعْتَهُمْ يُؤَذِّنُونَ بِالصَّلاةِ ، فَقُمْنَا نُؤَذِّنُ نَسْتَهْزِئُ بِهِمْ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَقَدْ سَمِعْتُ فِيَ هَؤُلاءِ تَأْذِينَ إِنْسَانٍ حَسَنِ الصَّوْتِ " ، فَأَرْسَلَ إِلَيْنَا ، فَأَذَّنَّا رَجُلا رَجُلا ، فَكُنْتُ آخِرَهُمْ ، فَقَالَ حِينَ أَذَّنْتُ : " تَعَالَ " ، فَأَجْلَسَنِي بَيْنَ يَدَيْهِ ، فَمَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِي وَبَارَكَ عَلَيَّ ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، ثُمَّ قَالَ : " اذْهَبْ فَأَذِّنْ عِنْدَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ " ، قُلْتُ : كَيْفَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ ! فَعَلَّمَنِي الأَذَانَ كَمَا يُؤَذِّنُونَ الآنَ بِهَا : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، الصَّلاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ ، الصَّلاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ ، فِي الأَوَّلِ مِنَ الصُّبْحِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، قَالَ : وَعَلَّمَنِي الإِقَامَةَ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْنِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . قَالَ ابْنَ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ هَذَا الْخَبَرَ كُلَّهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، وَعَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّهَا سَمِعِتَ ذَلِكَ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ ، وَيَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ فِي الْحَدِيثِ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، وَذَكَرَ يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ الإِقَامَةَ مَرَّتَيْنِ ، كَذِكْرِ الدَّوْرَقِيِّ سَوَاءً . وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ فِي حَدِيثِهِ : وَإِذَا أَقَمْتَ فَقُلْهَا مَرَّتَيْنِ : قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، قَدْ قَامَتِ الصَّلاةُ ، أَسَمِعْتَ ؟ وَزَادَ ، فَكَانَ أَبُو مَحْذُورَةَ لا يَجُزُّ نَاصِيَتَهُ ، وَلا يَفْرُقُهَا ، لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَسَحَ عَلَيْهَا ، وَزَادَ يَزِيدُ بْنُ سِنَانٍ فِي آخِرِ حَدِيثِهِ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ هَذَا الْخَبَرَ كُلَّهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، وَعَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ أَنَّهُمَا سَمِعَا ذَلِكَ ، مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ

Abu Mahzura (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ Hunayndan qaytganlarida, men Makkadan oʻn kishining oʻninchisi boʻlib, ularni izlab chiqdim. Biz ularning namozga azon aytayotganini eshitdik-da, ularni masxara qilib, azon aytishga turdik. Shunda Nabiy ﷺ: «Men bularning orasida ovozi chiroyli bir insonning azonini eshitdim», dedilar. U zot bizga odam yubordilar. Biz bittalab azon aytdik, men ularning oxirgisi edim. Men azon aytganimda u zot: «Kel», dedilar-da, meni oldilariga oʻtqazib, peshonamni siladilar va menga uch marta baraka tiladilar. Soʻng: «Bor, Baytul-Harom oldida azon ayt», dedilar. Men: «Qanday, ey Allohning Rasuli?» dedim. Shunda u zot menga hozir u yerda azon aytilayotganidek azonni oʻrgatdilar: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-solah, hayya alas-solah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. As-solatu xayrun minan-navm, as-solatu xayrun minan-navm — bomdodning birinchisida. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh». U aytdi: Va u zot menga iqomatni ikki martadan oʻrgatdilar: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu an la ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-solah, hayya alas-solah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Qad qomatis-solah, qad qomatis-solah. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh». Ibn Rofeʼ va Yazid ibn Sinon hadisda azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», dedilar; Yazid ibn Sinon iqomatni ikki martadan, xuddi Davraqiy zikr qilganidek zikr qildi. Ibn Rofeʼ oʻz hadisida: «Iqomat aytsang, uni ikki marta ayt: Qad qomatis-solah, qad qomatis-solah. Eshitdingmi?» dedi va shuni qoʻshdi: Abu Mahzura peshona sochini na qirqar, na uni ajratar edi, chunki Rasululloh ﷺ uni silagan edilar.Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ Ҳунайндан қайтганларида, мен Маккадан ўн кишининг ўнинчиси бўлиб, уларни излаб чиқдим. Биз уларнинг намозга азон айтаётганини эшитдик-да, уларни масхара қилиб, азон айтишга турдик. Шунда Набий ﷺ: «Мен буларнинг орасида овози чиройли бир инсоннинг азонини эшитдим», дедилар. У зот бизга одам юбордилар. Биз битталаб азон айтдик, мен уларнинг охиргиси эдим. Мен азон айтганимда у зот: «Кел», дедилар-да, мени олдиларига ўтқазиб, пешонамни силадилар ва менга уч марта барака тиладилар. Сўнг: «Бор, Байтул-Ҳаром олдида азон айт», дедилар. Мен: «Қандай, эй Аллоҳнинг Расули?» дедим. Шунда у зот менга ҳозир у ерда азон айтилаётганидек азонни ўргатдилар: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алас-солаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Ас-солату хайрун минан-навм, ас-солату хайрун минан-навм — бомдоднинг биринчисида. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ». У айтди: Ва у зот менга иқоматни икки мартадан ўргатдилар: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алас-солаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-солаҳ, қад қоматис-солаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ». Ибн Рофеъ ва Язид ибн Синон ҳадисда азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», дедилар; Язид ибн Синон иқоматни икки мартадан, худди Даврақий зикр қилганидек зикр қилди. Ибн Рофеъ ўз ҳадисида: «Иқомат айтсанг, уни икки марта айт: Қад қоматис-солаҳ, қад қоматис-солаҳ. Эшитдингми?» деди ва шуни қўшди: Абу Маҳзура пешона сочини на қирқар, на уни ажратар эди, чунки Расулуллоҳ ﷺ уни силаган эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنِ ابْنِ عَوْفٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " مِنَ السَّنَةِ إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ : حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، قَالَ : الصَّلاةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Muazzin bomdod azonida ‹Hayya alal-falah› deganida, ‹As-solatu xayrun minan-navm› deyishi sunnatdandir».Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Муаззин бомдод азонида ‹Ҳайя алал-фалаҳ› деганида, ‹Ас-солату хайрун минан-навм› дейиши суннатдандир».

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَوْنٍ وَهُوَ بْنُ أَبِي جُحَيْفَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " رَأَيْتُ بِلالا يُؤَذِّنُ فَيَتْبَعُ بِفِيهِ " ، وَوَصَفَ سُفْيَانُ : يَمِيلُ بِرَأْسِهِ يَمِينًا وَشِمَالا . نا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، نا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ ، عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ ، قَالَ : شَهِدْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْبَطْحَاءِ وَهُوَ فِي قُبَّةٍ حَمْرَاءَ ، وَعِنْدَهُ نَاسٌ يَسِيرُ ، فَجَاءَ بِلالٌ فَأَذَّنَ ، ثُمَّ حَوَّلَ يَتْبَعُ فَاهُ هَهُنَا ، يَعْنِي بِقَوْلِهِ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ . وَقَالَ وَكِيعٌ ، عَنِ الثَّوْرِيِّ فِي هَذَا الْخَبَرِ : فَجَعَلَ يَقُولُ فِي أَذَانِهِ هَكَذَا ، وَيُحَرِّفُ رَأْسَهُ ، يَمِينًا وَشِمَالا بِحَيَّ عَلَى الْفَلاحِ . نَاهُ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنَا وَكِيعٌ

Avn ibn Abu Juhayfa otasidan (Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)) rivoyat qiladi. U aytdi: «Men Bilolni azon aytayotganini va ogʻzini u yoq-bu yoqqa burayotganini koʻrdim». Sufyon buni: boshini oʻngga va chapga egardi, deb tavsifladi. Abu Juhayfa aytdi: Men Nabiy ﷺ ni Bathoda koʻrdim; u zot qizil chodirda edilar, huzurlarida ozgina odam bor edi. Shunda Bilol kelib azon aytdi, soʻng burilib, ogʻzini u yoq-bu yoqqa burdi — yaʼni: «Hayya alas-solah, hayya alal-falah» degan soʻzida. Vakiʼ Savriydan bu xabarda: U azonida mana shunday der va boshini «Hayya alal-falah»da oʻngga va chapga burar edi, dedi.Авн ибн Абу Жуҳайфа отасидан (Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)) ривоят қилади. У айтди: «Мен Билолни азон айтаётганини ва оғзини у ёқ-бу ёққа бураётганини кўрдим». Суфён буни: бошини ўнгга ва чапга эгарди, деб тавсифлади. Абу Жуҳайфа айтди: Мен Набий ﷺ ни Батҳода кўрдим; у зот қизил чодирда эдилар, ҳузурларида озгина одам бор эди. Шунда Билол келиб азон айтди, сўнг бурилиб, оғзини у ёқ-бу ёққа бурди — яъни: «Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ» деган сўзида. Вакиъ Саврийдан бу хабарда: У азонида мана шундай дер ва бошини «Ҳайя алал-фалаҳ»да ўнгга ва чапга бурар эди, деди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا هِشَامٌ ، عَنْ حَجَّاجٍ ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " رَأَيْتُ بِلالا يُؤَذِّنُ ، وَقَدْ جَعَلَ أُصْبُعَهُ فِي أُذُنَيْهِ وَهُوَ يَلْتَوِي فِي أَذَانِهِ يَمِينًا وَشِمَالا "

Avn ibn Abu Juhayfa otasidan (Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)) rivoyat qiladi. U aytdi: «Men Bilolni azon aytayotganini koʻrdim: u barmogʻini ikki qulogʻiga qoʻygan va azonida oʻngga hamda chapga burilar edi».Авн ибн Абу Жуҳайфа отасидан (Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)) ривоят қилади. У айтди: «Мен Билолни азон айтаётганини кўрдим: у бармоғини икки қулоғига қўйган ва азонида ўнгга ҳамда чапга бурилар эди».

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ أَبُو سَعِيدٍ : إِذَا كُنْتَ فِي الْبَوَادِي ، فَارْفَعْ صَوْتَكَ بِالنِّدَاءِ ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا يَسْمَعُ صَوْتَهُ شَجَرٌ ، وَلا مَدَرٌ ، وَلا حَجَرٌ ، وَلا جِنٌّ ، وَلا إِنْسٌ إِلا شَهِدَ لَهُ " . وَقَالَ مَرَّةً : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي سَعِيدٍ ، وَكَانَتْ أُمُّهُ عِنْدَ أَبِي سَعِيدٍ

Abdurrahmon ibn Abu Saʼsaʼa otasidan rivoyat qilib aytdi: Abu Said (roziyallohu anhu) dedi: «Choʻllarda boʻlsang, nidoni baland ovoz bilan ayt; chunki men Rasululloh ﷺ ning: ‹Uning ovozini eshitgan hech bir daraxt, kesak, tosh, jin va inson yoʻqki, unga guvohlik bermasin›, deb aytganlarini eshitganman». Roviy bir marta: Menga Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Abu Saʼsaʼa hadis aytdi: menga otam hadis aytdi — u Abu Saidning tarbiyasidagi yetim edi, onasi esa Abu Saidning nikohida edi, dedi.Абдурраҳмон ибн Абу Саъсаъа отасидан ривоят қилиб айтди: Абу Саид (розияллоҳу анҳу) деди: «Чўлларда бўлсанг, нидони баланд овоз билан айт; чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Унинг овозини эшитган ҳеч бир дарахт, кесак, тош, жин ва инсон йўқки, унга гувоҳлик бермасин›, деб айтганларини эшитганман». Ровий бир марта: Менга Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Абу Саъсаъа ҳадис айтди: менга отам ҳадис айтди — у Абу Саиднинг тарбиясидаги етим эди, онаси эса Абу Саиднинг никоҳида эди, деди.

نا بُنْدَارٌ مُحَمَّدٌ ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا يَحْيَى ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْمُؤَذِّنُ يُغْفَرُ لَهُ مَدَى صَوْتِهِ ، وَيَشْهَدُ لَهُ كُلُّ رَطْبٍ وَيَابِسٍ ، وَشَاهِدُ الصَّلاةِ يُكْتَبُ لَهُ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ حَسَنَةً ، وَيُكَفَّرُ عَنْهُ مَا بَيْنَهُمَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يُرِيدُ مَا بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Muazzin ovozi yetgan joygacha magʻfirat qilinadi va unga har bir hoʻl hamda quruq narsa guvohlik beradi. Namozga hozir boʻlgan kishiga esa yigirma besh yaxshilik yoziladi va ular orasidagi gunohlari kechiriladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ikki namoz orasidagini nazarda tutadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Муаззин овози етган жойгача мағфират қилинади ва унга ҳар бир ҳўл ҳамда қуруқ нарса гувоҳлик беради. Намозга ҳозир бўлган кишига эса йигирма беш яхшилик ёзилади ва улар орасидаги гуноҳлари кечирилади», дедилар. Абу Бакр айтди: Икки намоз орасидагини назарда тутади.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا ، أَخْبَرَهُ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ ، نا مَالِكٌ ، عَنْ سُمَيٍّ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي الأَذَانِ وَالصَّفِّ الأَوَّلِ ، ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلا أَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ ، لاسْتَهَمُوا عَلَيْهِ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ حَكِيمٍ . نا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْيَحْمَدِيُّ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ ، عَنْ سُمَيٍّ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar odamlar azonda va birinchi safda nima fazilat borligini bilganlarida, soʻng uni faqat qurʼa tashlash bilangina topa olganlarida edi, albatta uning uchun qurʼa tashlardilar», dedilar. Bu — Yahyo ibn Hakim hadisining lafzi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар одамлар азонда ва биринчи сафда нима фазилат борлигини билганларида, сўнг уни фақат қуръа ташлаш билангина топа олганларида эди, албатта унинг учун қуръа ташлардилар», дедилар. Бу — Яҳё ибн Ҳаким ҳадисининг лафзи.

نا الْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْبِسْطَامِيُّ ، نا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ رَبَاحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا سَمِعَ الشَّيْطَانُ الأَذَانَ بِالصَّلاةِ أَدْبَرَ ، وَلَهُ ضِرَاطٌ حَتَّى لا يَسْمَعَهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Shayton namozga azon aytilganini eshitsa, uni eshitmaslik uchun ovoz chiqarib shamol chiqargan holda orqasiga qochadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Шайтон намозга азон айтилганини эшитса, уни эшитмаслик учун овоз чиқариб шамол чиқарган ҳолда орқасига қочади», дедилар.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ ، وَاللَّفْظُ لِجَرِيرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " إِنَّ الشَّيْطَانَ إِذَا سَمِعَ النِّدَاءَ بِالصَّلاةِ ، ذَهَبَ ، حَتَّى يَكُونَ مَكَانَ الرَّوْحَاءِ " . قَالَ سُلَيْمَانُ : فَسَأَلْتُهُ عَنِ الرَّوْحَاءِ ، فَقَالَ : هِيَ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى سِتَّةٍ وَثَلاثِينَ مِيلا

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Albatta, shayton namozga nido qilinganini eshitsa, Ravho degan joy masofasida boʻlguncha ketib qoladi», deb aytayotganlarini eshitdim. Sulaymon dedi: Men undan Ravho haqida soʻradim. U: «U Madinadan oʻttiz olti mil masofada», dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Албатта, шайтон намозга нидо қилинганини эшитса, Равҳо деган жой масофасида бўлгунча кетиб қолади», деб айтаётганларини эшитдим. Сулаймон деди: Мен ундан Равҳо ҳақида сўрадим. У: «У Мадинадан ўттиз олти мил масофада», деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ مُهَاجِرٍ أَبِي الْحَسَنِ ، قَالَ : سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ ، فَأَرَادَ الْمُؤَذِّنُ أَنْ يُؤَذِّنَ ، فَقَالَ : " أَبْرِدْ " ، ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُؤَذِّنَ ، فَقَالَ : " أَبْرِدْ " ، ‏ قَالَ شُعْبَةُ : حَتَّى سَاوَى الظِّلُّ التُّلُولَ ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ، فَأَبْرِدُوا بِالصَّلاةِ "

Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan bir safarda edik. Muazzin azon aytmoqchi boʻldi, u zot: «Salqinga qoldir», dedilar. Soʻng u yana azon aytmoqchi boʻldi, u zot: «Salqinga qoldir», dedilar. Shuʼba aytdi: hatto soya tepaliklar bilan tenglashdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Albatta, issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir; bas, namozni salqinga qoldiringlar», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бир сафарда эдик. Муаззин азон айтмоқчи бўлди, у зот: «Салқинга қолдир», дедилар. Сўнг у яна азон айтмоқчи бўлди, у зот: «Салқинга қолдир», дедилар. Шуъба айтди: ҳатто соя тепаликлар билан тенглашди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир; бас, намозни салқинга қолдиринглар», дедилар.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ ، نا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ ، قَالَ : أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَا وَرَجُلٌ ، فَوَدَّعَنَا ، ثُمَّ قَالَ : " إِذَا سَافَرْتُمَا وَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ، فَأَذِّنَا وَأَقِيمَا ، وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا " . قَالَ الْحَذَّاءُ : وَكَانَا مُتَقَارِبَيْنِ فِي الْقِرَاءَةِ

Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu) aytdi: Men va bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga keldik. U zot biz bilan xayrlashdilar, soʻng: «Safarga chiqsangiz va namoz vaqti kirsa, azon va iqomat aytinglar; sizlarga kattarogʻingiz imomlik qilsin», dedilar. Hazzo aytdi: Ular ikkovi qiroatda bir-biriga yaqin edilar.Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен ва бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келдик. У зот биз билан хайрлашдилар, сўнг: «Сафарга чиқсангиз ва намоз вақти кирса, азон ва иқомат айтинглар; сизларга каттароғингиз имомлик қилсин», дедилар. Ҳаззо айтди: Улар иккови қироатда бир-бирига яқин эдилар.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ ، قَالَ : أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَا وَابْنُ عَمٍّ لِي ، فَقَالَ : " إِذَا سَافَرْتُمَا ، فَأَذِّنَا وَأَقِيمَا وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا "

Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu) aytdi: Men va amakivachcham Rasululloh ﷺ huzurlariga keldik. U zot: «Safarga chiqsangiz, azon va iqomat aytinglar; sizlarga kattarogʻingiz imomlik qilsin», dedilar.Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен ва амакиваччам Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдик. У зот: «Сафарга чиқсангиз, азон ва иқомат айтинглар; сизларга каттароғингиз имомлик қилсин», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، نا أَيُّوبُ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، نا مَالِكُ بْنُ الْحُوَيْرِثِ ، قَالَ : أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَنَحْنُ شَبِيبَةٌ مُتَقَارِبُونَ ، فَأَقَمْنَا عِشْرِينَ لَيْلَةً ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَحِيمًا رَفِيقًا ، فَلَمَّا ظَنَّ أَنَّا قَدِ اشْتَهَيْنَا أَهْلِينَا ، أَوِ اشْتَقْنَا سَأَلَنَا عَمَّا تَرَكْنَا بَعْدَنَا ، فَأَخْبَرَنَاهُ ، فَقَالُ : " ارْجِعُوا إِلَى أَهْلِيكُمْ ، فَأَقِيمُوا فِيهِمْ ، وَعَلِّمُوهُمْ وَمُرُوهُمْ " ، وَذَكَرَ أَشْيَاءَ أَحْفَظُهَا وَأَشْيَاءَ لا أَحْفَظُهَا ، " وَصَلَّوْا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي ، فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاةُ ، فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ ، وَلْيَؤُمَّكُمْ أَكْبَرُكُمْ " . نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، بِمِثْلِ حَدِيثِ بُنْدَارٍ ، وَرُبَّمَا خَالَفَهُ فِي بَعْضِ اللَّفْظَةِ . نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَأَبُو هَاشِمٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، نا أَيُّوبُ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِتَمَامِهِ

Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlariga keldik; biz bir-birimizga yaqin yoshdagi yigitlar edik. Yigirma kecha u zot huzurlarida turdik. Rasululloh ﷺ rahmdil va mehribon edilar. U zot bizni oilalarimizni sogʻingan — yoki: ularni qoʻmsagan — deb gumon qilganlarida, bizdan ortimizda kimlarni qoldirganimizni soʻradilar, biz u zotga xabar berdik. Shunda u zot: «Oilalaringizga qaytinglar, ular orasida turinglar, ularga oʻrgatinglar va ularni buyuringlar», dedilar va men yodlagan hamda yodlamagan narsalarni zikr qildilar. «Men namoz oʻqiganimni koʻrganingizdek namoz oʻqinglar. Namoz vaqti kirsa, sizlarga biringiz azon aytsin va sizlarga kattangiz imomlik qilsin».Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдик; биз бир-биримизга яқин ёшдаги йигитлар эдик. Йигирма кеча у зот ҳузурларида турдик. Расулуллоҳ ﷺ раҳмдил ва меҳрибон эдилар. У зот бизни оилаларимизни соғинган — ёки: уларни қўмсаган — деб гумон қилганларида, биздан ортимизда кимларни қолдирганимизни сўрадилар, биз у зотга хабар бердик. Шунда у зот: «Оилаларингизга қайтинглар, улар орасида туринглар, уларга ўргатинглар ва уларни буюринглар», дедилар ва мен ёдлаган ҳамда ёдламаган нарсаларни зикр қилдилар. «Мен намоз ўқиганимни кўрганингиздек намоз ўқинглар. Намоз вақти кирса, сизларга бирингиз азон айтсин ва сизларга каттангиз имомлик қилсин».

نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ السُّلَيْمِيُّ ، نا عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، سَمِعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلا وَهُوَ فِي مَسِيرٍ لَهُ ، يَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَى الْفِطْرَةِ " ، قَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، قَالَ : " خَرَجَ مِنَ النَّارِ " ، فَاسْتَبَقَ الْقَوْمَ إِلَى الرَّجُلِ ، فَإِذَا رَاعِي غَنَمٍ حَضَرَتْهُ الصَّلاةُ ، فَقَامَ يُؤَذِّنُ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir yurishlarida bir kishining: «Allohu akbar, Allohu akbar», deganini eshitdilar. Shunda Allohning Paygʻambari ﷺ: «Fitrat uzra», dedilar. U: «Ashhadu an la ilaha illalloh», dedi. U zot: «Doʻzaxdan chiqdi», dedilar. Shunda qavm oʻsha kishiga tomon yugurishdi — u namoz vaqti kirgani uchun turib azon aytayotgan bir qoʻychi ekan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир юришларида бир кишининг: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деганини эшитдилар. Шунда Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ: «Фитрат узра», дедилар. У: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ», деди. У зот: «Дўзахдан чиқди», дедилар. Шунда қавм ўша кишига томон югуришди — у намоз вақти киргани учун туриб азон айтаётган бир қўйчи экан.

نا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الْعَلِيُّ ، نا بَهْزٌ يَعْنِي ابْنَ أَسَدٍ ، نا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُغِيرُ عِنْدَ صَلاةِ الصُّبْحِ ، فَإِنْ سَمِعَ أَذَانًا أَمْسَكَ ، وَإِلا أَغَارَ ، فَاسْتَمَعَ ذَاتَ يَوْمٍ فَسَمِعَ رَجُلا ، يَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ : " عَلَى الْفِطْرَةِ " ، فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، قَالَ : " خَرَجْتَ مِنَ النَّارِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَإِذَا كَانَ الْمَرْءُ يَطْمَعُ بِالشَّهَادَةِ بِالتَّوْحِيدِ لِلَّهِ فِي الأَذَانِ ، وَهُوَ يَرْجُو أَنْ يُخَلِّصَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ بِالشَّهَادَةِ بِاللَّهِ بِالتَّوْحِيدِ فِي أَذَانِهِ ، فَيَنْبَغِي لِكُلِّ مُؤْمِنٍ أَنْ يَتَسَارَعَ إِلَى هَذِهِ الْفَضِيلَةِ طَمَعًا فِي أَنْ يُخَلِّصَهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ ، خَلا فِي مَنْزِلِهِ أَوْ فِي بَادِيَةٍ أَوْ قَرْيَةٍ أَوْ مَدِينَةٍ ، طَلَبًا لِهَذِهِ الْفَضِيلَةِ ، وَقَدْ خَرَّجْتُ أَبْوَابَ الأَذَانِ فِي السَّفَرِ أَيْضًا فِي مَوَاضِعَ غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ ، فِي نَوْمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ صَلاةِ الصُّبْحِ حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ ، وَأَمْرُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلالا بِالأَذَانِ لِلصُّبْحِ بَعْدَ ذَهَابِ وَقْتِ تِلْكَ الصَّلاةِ ، وَتِلْكَ الأَخْبَارُ أَيْضًا خِلافُ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنْ لا يُؤَذَّنَ لِلصَّلاةِ بَعْدَ ذَهَابِ وَقْتِهَا ، وَإِنَّمَا يُقَامُ لَهَا بِغَيْرِ أَذَانٍ

Anasdan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bomdod namozi paytida hujum qilar edilar: azonni eshitsalar toʻxtardilar, eshitmasalar hujum qilardilar. Bir kuni quloq soldilar va bir kishining: «Allohu akbar, Allohu akbar», deganini eshitdilar. U zot: «Fitrat uzra», dedilar. U: «Ashhadu an la ilaha illalloh», dedi. U zot: «Doʻzaxdan chiqding», dedilar. Abu Bakr aytdi: Kishi azonda Alloh uchun tavhid bilan guvohlik berishga tamaʼ qilar va azonida Allohga tavhid bilan guvohlik berishi sababli Alloh uni doʻzaxdan xalos qilishiga umid qilar ekan, har bir moʻminga bu fazilatga shoshilishi lozim — Alloh uni doʻzaxdan xalos qilishiga tamaʼ qilib, uyida yolgʻiz boʻlsin, choʻlda, qishloqda yoki shaharda boʻlsin, shu fazilatni talab qilib azon aytsin. Men safarda azon aytish boblarini bu oʻrindan boshqa joylarda ham chiqarganman: Nabiy ﷺ ning bomdod namozidan quyosh chiqquncha uxlab qolganlari va u zotning ﷺ oʻsha namoz vaqti oʻtib ketganidan keyin Bilolga bomdodga azon aytishni buyurganlari haqida. Bu xabarlar ham namoz vaqti oʻtib ketganidan keyin unga azon aytilmaydi, faqat azonsiz iqomat aytiladi, deb daʼvo qilganlarning soʻziga xilofdir.Анасдан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бомдод намози пайтида ҳужум қилар эдилар: азонни эшитсалар тўхтардилар, эшитмасалар ҳужум қилардилар. Бир куни қулоқ солдилар ва бир кишининг: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деганини эшитдилар. У зот: «Фитрат узра», дедилар. У: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ», деди. У зот: «Дўзахдан чиқдинг», дедилар. Абу Бакр айтди: Киши азонда Аллоҳ учун тавҳид билан гувоҳлик беришга тамаъ қилар ва азонида Аллоҳга тавҳид билан гувоҳлик бериши сабабли Аллоҳ уни дўзахдан халос қилишига умид қилар экан, ҳар бир мўминга бу фазилатга шошилиши лозим — Аллоҳ уни дўзахдан халос қилишига тамаъ қилиб, уйида ёлғиз бўлсин, чўлда, қишлоқда ёки шаҳарда бўлсин, шу фазилатни талаб қилиб азон айтсин. Мен сафарда азон айтиш бобларини бу ўриндан бошқа жойларда ҳам чиқарганман: Набий ﷺ нинг бомдод намозидан қуёш чиққунча ухлаб қолганлари ва у зотнинг ﷺ ўша намоз вақти ўтиб кетганидан кейин Билолга бомдодга азон айтишни буюрганлари ҳақида. Бу хабарлар ҳам намоз вақти ўтиб кетганидан кейин унга азон айтилмайди, фақат азонсиз иқомат айтилади, деб даъво қилганларнинг сўзига хилофдир.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، يُحَدِّثُ بِقَوْلٍ ، أَخْبَرَنِي سَالِمٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى تَسْمَعُوا أَذَانَ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ " . نا بِهِ الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، وَقَالَ فِي كُلِّهَا : عَنْ ، عَنْ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Bilol kechasi azon aytadi, shuning uchun Ibn Ummu Maktumning azon aytishini eshitmaguningizcha yeb-ichinglar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Билол кечаси азон айтади, шунинг учун Ибн Умму Мактумнинг азон айтишини эшитмагунингизча еб-ичинглар», дедилар.

نا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي ، نا أَبُو عُثْمَانَ ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لا يَمْنَعَنَّ أَحَدًا مِنْكُمْ أَذَانُ بِلالٍ مِنْ سَحُورِهِ ، فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ أَوْ يُنَادِي لِيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ وَيَنْتَبِهَ نَائِمُكُمْ ، وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ هَكَذَا وَهَكَذَا ، حَتَّى يَقُولَ هَكَذَا وَهَكَذَا " . حَدَّثَنَاهُ يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ سُلَيْمَانَ وَهُوَ التَّيْمِيُّ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، بِهَذَا

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Sizlardan birortangizni Bilolning azoni saharligidan toʻsmasin, chunki u tik turganingiz qaytishi va uxlab yotganingiz uygʻonishi uchun azon aytadi yoki nido qiladi. U mana bunday va bunday deyish emas, toki mana bunday va bunday desin», dedilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Сизлардан бирортангизни Билолнинг азони саҳарлигидан тўсмасин, чунки у тик турганингиз қайтиши ва ухлаб ётганингиз уйғониши учун азон айтади ёки нидо қилади. У мана бундай ва бундай дейиш эмас, токи мана бундай ва бундай десин», дедилар.

نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، نا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " ، وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلا قَدْرُ مَا يَرْقَى هَذَا وَيَنْزِلُ هَذَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Bilol kechasi azon aytadi, shuning uchun Ibn Ummu Maktum azon aytmaguncha yeb-ichinglar», dedilar. Ularning ikkisi orasida esa faqat biri chiqib, ikkinchisi tushadigan miqdorda vaqt boʻlar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Билол кечаси азон айтади, шунинг учун Ибн Умму Мактум азон айтмагунча еб-ичинглар», дедилар. Уларнинг иккиси орасида эса фақат бири чиқиб, иккинчиси тушадиган миқдорда вақт бўлар эди.

نا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا هِشَامٌ ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمَّتِهِ أُنَيْسَةَ بِنْتِ خُبَيْبٍ ، قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَذَّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا ، وَإِذَا أَذَّنَ بِلالٌ فَلا تَأْكُلُوا وَلا تَشْرَبُوا " ، فَإِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مِنَّا لَيَبْقَى عَلَيْهَا شَيْءٌ مِنْ سُحُورِهَا ، فَتَقُولُ لِبِلالٍ : أَمْهِلْ حَتَّى أَفْرَغَ مِنْ سُحُورِي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا خَبَرٌ قَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَمَّتِهِ أُنَيْسَةَ ، فَقَالَ : إِنَّ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ أَوْ بِلالا يُنَادِي بِلَيْلٍ

Unaysa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ibn Ummi Maktum azon aytsa, yeyaveringlar va icha beringlar. Bilol azon aytsa, endi na yenglar va na ichinglar», dedilar. Bizdan boʻlgan ayolning saharligidan biror narsa qolib ketsa, u Bilolga: «Saharligimni tugatgunimcha shoshilmay tur», der edi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda Xubayb ibn Abdurrahmondan rivoyat qilishda ixtilof qilingan. Uni Shuʼba uning ammasi Unaysadan rivoyat qilib: «Ibn Ummi Maktum yoki Bilol kechasi nido qiladi», degan.Унайса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ибн Умми Мактум азон айтса, еяверинглар ва ича беринглар. Билол азон айтса, энди на енглар ва на ичинглар», дедилар. Биздан бўлган аёлнинг саҳарлигидан бирор нарса қолиб кетса, у Билолга: «Саҳарлигимни тугатгунимча шошилмай тур», дер эди. Абу Бакр айтди: Бу хабарда Хубайб ибн Абдурраҳмондан ривоят қилишда ихтилоф қилинган. Уни Шуъба унинг аммаси Унайсадан ривоят қилиб: «Ибн Умми Мактум ёки Билол кечаси нидо қилади», деган.

نَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ خُبَيْبٍ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمَّتِهِ أُنَيْسَةَ وَكَانَتْ مُصَلِّيَةً ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ أَوْ بِلالا يُنَادِي بِلَيْلٍ ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا ، حَتَّى يُنَادِيَ بِلالٌ أَوِ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " ، وَمَا كَانَ إِلا أَنْ يَنْزِلَ أَحَدُهُمَا وَيَقْعُدَ الآخَرُ فَتَأْخُذُ بِثَوْبِهِ ، فَتَقُولُ : كَمَا أَنْتَ حَتَّى أَتَسَحَّرَ . نَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مِقْدَامٍ الْعِجْلِيُّ ، نا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ أُنَيْسَةَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِيهِ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ ، وَلَكِنْ قَدْ رَوَى الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ مَعْنَى خَبَرِ مَنْصُورِ بْنِ زَاذَانَ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ

Unaysa (roziyallohu anho)dan — u koʻp namoz oʻqiydigan ayol edi — Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi: «Ibn Ummi Maktum yoki Bilol kechasi nido qiladi, bas, Bilol yoki Ibn Ummi Maktum nido qilgunicha yeb-ichinglar». Ulardan biri tushib, ikkinchisi oʻtirishi bilanoq ayol uning kiyimidan ushlab: «Saharlik qilib olgunimcha shundoq turgin», der edi. Abu Bakr aytdi: Unaysaning xabaridagi bu lafzda ular ixtilof qilishgan. Lekin ad-Darovardiy Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oishadan Mansur ibn Zazanning xabaridagi maʼnoga oʻxshash rivoyat keltirgan.Унайса (розияллоҳу анҳо)дан — у кўп намоз ўқийдиган аёл эди — Набий ﷺ дан ривоят қилинади: «Ибн Умми Мактум ёки Билол кечаси нидо қилади, бас, Билол ёки Ибн Умми Мактум нидо қилгунича еб-ичинглар». Улардан бири тушиб, иккинчиси ўтириши биланоқ аёл унинг кийимидан ушлаб: «Саҳарлик қилиб олгунимча шундоқ тургин», дер эди. Абу Бакр айтди: Унайсанинг хабаридаги бу лафзда улар ихтилоф қилишган. Лекин ад-Даровардий Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан Мансур ибн Зазаннинг хабаридаги маънога ўхшаш ривоят келтирган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ بِلالٌ ، فَإِنَّ بِلالا لا يُؤَذِّنُ حَتَّى يَرَى الْفَجْرَ " . وَرَوَى شَبِيهًا بِهَذَا الْمَعْنَى أَبُو إِسْحَاقَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ibn Ummi Maktum kechasi azon aytadi, bas, Bilol azon aytgunicha yeb-ichinglar, chunki Bilol tongni koʻrmagunicha azon aytmaydi», dedilar. Shunga oʻxshash maʼnoni Abu Isʼhoq al-Asvaddan, u Oishadan rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ибн Умми Мактум кечаси азон айтади, бас, Билол азон айтгунича еб-ичинглар, чунки Билол тонгни кўрмагунича азон айтмайди», дедилар. Шунга ўхшаш маънони Абу Исъҳоқ ал-Асваддан, у Оишадан ривоят қилган.

نَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، نا أَبُو الْمُنْذِرِ ، نا يُونُسُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : قُلْتُ لِعَائِشَةَ : أَيُّ سَاعَةٍ تُوتِرِينَ ؟ قَالَتْ : " مَا أَوْتِرُ حَتَّى يُؤَذِّنُونَ ، وَمَا يُؤَذِّنُونَ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ "

al-Asvad ibn Yazid aytdi: Men Oishadan: «Qaysi vaqtda vitr oʻqiysiz?» deb soʻradim. U: «Azon aytmagunlaricha vitr oʻqimayman, ular esa tong otmagunicha azon aytmaydilar», dedi.ал-Асвад ибн Язид айтди: Мен Оишадан: «Қайси вақтда витр ўқийсиз?» деб сўрадим. У: «Азон айтмагунларича витр ўқимайман, улар эса тонг отмагунича азон айтмайдилар», деди.

قَالَتْ : وَكَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُؤَذِّنَانِ ، فُلانٌ وَعَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَذَّنَ عَمْرٌو ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا ، فَإِنَّهُ رَجُلٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ ، وَإِذَا أَذَّنَ بِلالٌ ، فَارْفَعُوا أَيْدِيَكُمْ ، فَإِنَّ بِلالا لا يُؤَذِّنُ حَتَّى يُصْبِحَ "

U aytdi: Rasululloh ﷺ ning ikki muazzinlari bor edi: falonchi va Amr ibn Ummi Maktum. Rasululloh ﷺ: «Amr azon aytsa, yeb-ichinglar, chunki u koʻzi ojiz kishidir. Bilol azon aytsa esa, qoʻlingizni tortinglar, chunki Bilol tong otmagunicha azon aytmaydi», dedilar.У айтди: Расулуллоҳ ﷺ нинг икки муаззинлари бор эди: фалончи ва Амр ибн Умми Мактум. Расулуллоҳ ﷺ: «Амр азон айтса, еб-ичинглар, чунки у кўзи ожиз кишидир. Билол азон айтса эса, қўлингизни тортинглар, чунки Билол тонг отмагунича азон айтмайди», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ إِسْرَائِيلَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهَا ، قَالَتْ : كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَلاثَةُ مُؤَذِّنِينَ : بِلالٌ ، وَأَبُو مَحْذُورَةَ ، وَعَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَذَّنَ عَمْرٌو ، فَإِنَّهُ ضَرِيرُ الْبَصَرِ فَلا يَغُرَّنَّكُمْ ، وَإِذَا أَذَّنَ بِلالٌ فَلا يَطْعَمَنَّ أَحَدٌ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمَّا خَبَرُ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، فَإِنَّ فِيهِ نَظَرًا ، لأَنِّي لا أَقِفُ عَلَى سَمَاعِ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْخَبَرَ مِنَ الأَسْوَدِ ، فَأَمَّا خَبَرُ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، فَصَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَلَيْسَ هَذَا الْخَبَرُ يُضَادُّ خَبَرَ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، وَخَبَرَ الْقَاسِمِ عَنْ عَائِشَةَ ، إِذْ جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ كَانَ جَعَلَ الأَذَانَ بِاللَّيْلِ نَوَائِبَ بَيْنَ بِلالٍ وَبَيْنَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَأَمَرَ فِي بَعْضِ اللَّيَالِي بِلالا أَنْ يُؤَذِّنَ أَوَلا بِاللَّيْلِ ، فَإِذَا نَزَلَ بِلالٌ ، صَعِدَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَأَذَّنَ بَعْدَهُ بِالنَّهَارِ ، فَإِذَا جَاءَتْ نَوْبَةُ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، بَدَأَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَأَذَّنَ بِلَيْلٍ ، فَإِذَا نَزَلَ ، صَعِدَ بِلالٌ ، فَأَذَّنَ بَعْدَهُ بِالنَّهَارِ ، وَكَانَتْ مَقَالَةُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَتِ النَّوْبَةُ لِبِلالٍ فِي الأَذَانِ بِلَيْلٍ ، وَكَانَتْ مَقَالَتُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنُّ ابْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فِي الْوَقْتِ الَّذِي كَانَتِ النَّوْبَةُ فِي الأَذَانِ بِاللَّيْلِ نَوْبَةَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعْلِمُ النَّاسَ فِي كُلِّ الْوَقْتَيْنِ أَنَّ الأَذَانَ الأَوَّلَ مِنْهُمَا ، هُوَ أَذَانٌ بِلَيْلٍ لا بِنَهَارٍ ، وَأَنَّهُ لا يَمْنَعُ مَنْ أَرَادَ الصَّوْمَ طَعَامًا وَلا شَرَابًا ، وَأَنَّ أَذَانَ الثَّانِي إِنَّمَا يَمْنَعُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ إِذْ هُوَ بِنَهَارٍ لا بِلَيْلٍ ، فَأَمَّا خَبَرُ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ : وَمَا يُؤَذِّنُونَ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ ، فَإِنَّ لَهُ أَحَدَ مَعْنَيَيْنِ : أَحَدُهُمَا لا يُؤَذِّنُ جَمِيعُهُمْ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرَ لا أَنَّهُ لا يُؤَذِّنُ أَحَدٌ مِنْهُمْ ، أَلا تَرَاهُ أَنَّهُ قَدْ قَالَ فِي الْخَبَرِ : إِذَا أَذَّنَ عَمْرٌو ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا ، فَلَوْ كَانَ عَمْرٌو لا يُؤَذِّنُ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ ، لَكَانَ الأَكْلُ وَالشُّرْبُ عَلَى الصَّائِمِ بَعْدَ أَذَانِ عَمْرٍو مُحَرَّمَيْنِ ، وَالْمَعْنَى الثَّانِي أَنْ تَكُونَ عَائِشَةُ أَرَادَتْ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ الأَوَّلُ ، فَيُؤَذِّنُ الْبَادِي مِنْهُمْ ، بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الأَوَّلِ لا قَبْلَهُ ، وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي يَحِلُّ فِيهِ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ لِمَنْ أَرَادَ الصَّوْمَ ، إِذْ طُلُوعُ الْفَجْرِ الأَوَّلِ بِلَيْلٍ لا بِنَهَارٍ ، ثُمَّ يُؤَذِّنُ الَّذِي يَلِيهِ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الثَّانِي الَّذِي هُوَ نَهَارٌ لا لَيْلٌ ، فَهَذَا مَعْنَى هَذَا الْخَبَرِ عِنْدِي ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ ning uchta muazzinlari bor edi: Bilol, Abu Mahzura va Amr ibn Ummi Maktum. Rasululloh ﷺ: «Amr azon aytsa, u koʻzi ojiz kishidir, sizni aldab qoʻymasin; Bilol azon aytsa esa, hech kim taom yemasin», dedilar. Abu Bakr aytdi: Abu Isʼhoqning al-Asvaddan, u Oishadan qilgan xabariga kelsak, unda koʻrib chiqishga hojat bor, chunki men Abu Isʼhoq bu xabarni al-Asvaddan eshitganini aniqlay olmadim. Hishom ibn Urvaning xabari esa naql jihatidan sahihdir. Bu xabar Solimning Ibn Umardan qilgan xabariga va al-Qosimning Oishadan qilgan xabariga zid emas. Chunki Nabiy ﷺ kechasi azon aytishni Bilol bilan Ibn Ummi Maktum orasida navbatma-navbat qilib qoʻygan boʻlishlari joizdir: baʼzi kechalari Bilolga avval kechasi azon aytishni buyurgan boʻlsalar, Bilol tushgach, Ibn Ummi Maktum chiqib, undan keyin kunduzi azon aytar edi; Ibn Ummi Maktumning navbati kelganda esa, Ibn Ummi Maktum boshlab, kechasi azon aytar, u tushgach, Bilol chiqib, undan keyin kunduzi azon aytar edi. Nabiy ﷺ ning: «Bilol kechasi azon aytadi», degan soʻzlari kechasi azon aytish navbati Bilolniki boʻlgan vaqtda edi; «Ibn Ummi Maktum kechasi azon aytadi», degan soʻzlari esa kechasi azon aytish navbati Ibn Ummi Maktumniki boʻlgan vaqtda edi. Shunday qilib Nabiy ﷺ har ikki vaqtda ham odamlarga ulardan birinchisining azoni kechaning azoni ekanini, kunduzniki emasligini va u roʻza tutmoqchi boʻlgan kishini taomdan ham, ichimlikdan ham toʻsmasligini, ikkinchisining azoni esa kechasi emas, kunduzi boʻlgani uchun taom va ichimlikni toʻsishini bildirar edilar. al-Asvadning Oishadan qilgan: «Ular tong otmagunicha azon aytmaydilar», degan xabariga kelsak, uning ikki maʼnosidan biri bor. Birinchisi: tong otmagunicha ularning hammasi azon aytmaydi, ulardan hech biri azon aytmaydi degani emas. Axir xabarda: «Amr azon aytsa, yeb-ichinglar», deyilganini koʻrmaysanmi? Agar Amr tong otmagunicha azon aytmaydigan boʻlsa, Amrning azonidan keyin roʻzadorga yeyish va ichish harom boʻlar edi. Ikkinchi maʼnosi: Oisha birinchi tong otgunicha degani iroda qilgan boʻlishi, shunda ulardan boshlovchisi birinchi tong otganidan keyin azon aytadi, undan oldin emas; bu esa roʻza tutmoqchi boʻlgan kishiga taom va ichimlik halol boʻladigan vaqtdir, chunki birinchi tongning otishi kechaga tegishli, kunduzga emas. Soʻng undan keyingisi kunduz boʻlmish ikkinchi tong otganidan keyin azon aytadi, u kecha emas. Mening nazdimda bu xabarning maʼnosi shudir, Alloh bilguvchiroqdir.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ нинг учта муаззинлари бор эди: Билол, Абу Маҳзура ва Амр ибн Умми Мактум. Расулуллоҳ ﷺ: «Амр азон айтса, у кўзи ожиз кишидир, сизни алдаб қўймасин; Билол азон айтса эса, ҳеч ким таом емасин», дедилар. Абу Бакр айтди: Абу Исъҳоқнинг ал-Асваддан, у Оишадан қилган хабарига келсак, унда кўриб чиқишга ҳожат бор, чунки мен Абу Исъҳоқ бу хабарни ал-Асваддан эшитганини аниқлай олмадим. Ҳишом ибн Урванинг хабари эса нақл жиҳатидан саҳиҳдир. Бу хабар Солимнинг Ибн Умардан қилган хабарига ва ал-Қосимнинг Оишадан қилган хабарига зид эмас. Чунки Набий ﷺ кечаси азон айтишни Билол билан Ибн Умми Мактум орасида навбатма-навбат қилиб қўйган бўлишлари жоиздир: баъзи кечалари Билолга аввал кечаси азон айтишни буюрган бўлсалар, Билол тушгач, Ибн Умми Мактум чиқиб, ундан кейин кундузи азон айтар эди; Ибн Умми Мактумнинг навбати келганда эса, Ибн Умми Мактум бошлаб, кечаси азон айтар, у тушгач, Билол чиқиб, ундан кейин кундузи азон айтар эди. Набий ﷺ нинг: «Билол кечаси азон айтади», деган сўзлари кечаси азон айтиш навбати Билолники бўлган вақтда эди; «Ибн Умми Мактум кечаси азон айтади», деган сўзлари эса кечаси азон айтиш навбати Ибн Умми Мактумники бўлган вақтда эди. Шундай қилиб Набий ﷺ ҳар икки вақтда ҳам одамларга улардан биринчисининг азони кечанинг азони эканини, кундузники эмаслигини ва у рўза тутмоқчи бўлган кишини таомдан ҳам, ичимликдан ҳам тўсмаслигини, иккинчисининг азони эса кечаси эмас, кундузи бўлгани учун таом ва ичимликни тўсишини билдирар эдилар. ал-Асваднинг Оишадан қилган: «Улар тонг отмагунича азон айтмайдилар», деган хабарига келсак, унинг икки маъносидан бири бор. Биринчиси: тонг отмагунича уларнинг ҳаммаси азон айтмайди, улардан ҳеч бири азон айтмайди дегани эмас. Ахир хабарда: «Амр азон айтса, еб-ичинглар», дейилганини кўрмайсанми? Агар Амр тонг отмагунича азон айтмайдиган бўлса, Амрнинг азонидан кейин рўзадорга ейиш ва ичиш ҳаром бўлар эди. Иккинчи маъноси: Оиша биринчи тонг отгунича дегани ирода қилган бўлиши, шунда улардан бошловчиси биринчи тонг отганидан кейин азон айтади, ундан олдин эмас; бу эса рўза тутмоқчи бўлган кишига таом ва ичимлик ҳалол бўладиган вақтдир, чунки биринчи тонгнинг отиши кечага тегишли, кундузга эмас. Сўнг ундан кейингиси кундуз бўлмиш иккинчи тонг отганидан кейин азон айтади, у кеча эмас. Менинг наздимда бу хабарнинг маъноси шудир, Аллоҳ билгувчироқдир.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سِرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ : لَوْ عَرَّسْتَ بِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " إِنِّي أَخَافُ أَنْ تَنَامُوا عَنِ الصَّلاةِ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : فَاسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَالَ : " يَا بِلالُ ! قُمْ فَأَذِّنِ النَّاسَ بِالصَّلاةَ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) aytdi: Biz bir kecha Rasululloh ﷺ bilan birga yurdik. Shunda qavmdan baʼzilari: «Yo Rasululloh, bizga bir oz dam olib ketsangiz edi», deyishdi. U zot: «Uyquga ketib, namozdan mahrum boʻlishingizdan qoʻrqaman», dedilar — soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi — va aytdi: Rasululloh ﷺ uygʻondilar, soʻng: «Ey Bilol, tur, odamlarga namozdan xabar ber», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз бир кеча Расулуллоҳ ﷺ билан бирга юрдик. Шунда қавмдан баъзилари: «Ё Расулуллоҳ, бизга бир оз дам олиб кетсангиз эди», дейишди. У зот: «Уйқуга кетиб, намоздан маҳрум бўлишингиздан қўрқаман», дедилар — сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди — ва айтди: Расулуллоҳ ﷺ уйғондилар, сўнг: «Эй Билол, тур, одамларга намоздан хабар бер», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، نا بَهْزٌ يَعْنِي ابْنَ أَسَدٍ ، ثنا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَبَاحٍ ، حَدَّثَ الْقَوْمَ فِي الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ وَفِي الْقَوْمِ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ ، فَقَالَ عِمْرَانُ : مَنِ الْفَتَى ؟ فَقَالَ : امْرُؤٌ مِنَ الأَنْصَارِ ، فَقَالَ عِمْرَانُ : الْقَوْمُ أَعْلَمُ بِحَدِيثِهِمُ ، انْظُرْ كَيْفَ تُحَدِّثُ ، فَإِنِّي سَابِعُ سَبْعَةٍ تِلْكَ اللَّيْلَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ عِمْرَانُ : مَا كُنْتَ أَرَى أَحَدًا بَقِيَ يَحْفَظُ هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرِي ، فَقَالَ : سَمِعْتُ أَبَا قَتَادَةَ ، يَقُولُ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ ، فَقَالَ : " إِنَّكُمْ إِلا تُدْرِكُوا الْمَاءَ مِنْ غَدٍ تَعْطَشُوا ، فَانْطَلَقَ سَرَعَانُ النَّاسُ " ، فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ : وَلَزِمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تِلْكَ اللَّيْلَةِ ، فَنَعَسَ فَنَامَ فَدَعَمْتُهُ ، ثُمَّ نَعَسَ أَيْضًا ، فَمَالَ فَدَعَمْتُهُ ، ثُمَّ نَعَسَ فَمَالَ أُخْرَى حَتَّى كَادَ يَنْجَفِلُ ، فَاسْتَيْقَظَ ، فَقَالَ : " مَنِ الرَّجُلُ ؟ " ، فَقُلْتُ : أَبُو قَتَادَةَ ، فَقَالَ : " مِنْ كَمْ كَانَ مَسِيرَكَ هَذَا ؟ " ، قُلْتُ : مُنْذُ اللَّيْلَةِ ، فَقَالَ : " حَفِظَكَ اللَّهُ بِمَا حَفِظْتَ بِهِ نَبِيَّهُ " ، ثُمَّ قَالَ : " لَوْ عَرَّسْنَا " ، فَمَالَ إِلَى شَجَرَةٍ وَمِلْتُ مَعَهُ ، فَقَالَ : " هَلْ تَرَى مِنْ أَحَدٍ ؟ " ، قُلْتُ : نَعَمْ ، هَذَا رَاكِبٌ ، هَذَا رَاكِبٌ ، هَذَانِ رَاكِبَانِ ، هَؤُلاءِ ثَلاثَةٌ ، حَتَّى صِرْنَا سَبْعَةً ، فَقَالَ : " احْفَظُوا عَلَيْنَا صَلاتَنَا ، لا نَرْقُدُ عَنْ صَلاةِ الْفَجْرِ " ، فَضُرِبَ عَلَى آذَانِهِمْ حَتَّى أَيْقَظَهُمْ حَرُّ الشَّمْسِ ، فَقَامُوا فَاقْتَادُوا هُنَيْئَةً ثُمَّ نَزَلُوا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَمَعَكُمْ مَاءٌ ؟ " فَقُلْتُ : نَعَمْ ، مَعِي مِيضَأَةٌ لِي فِيهَا مَاءٌ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ائْتِ بِهَا " ، فَأَتَيْتُهُ بِهَا ، فَقَالَ : " مُسُّوا مِنْهَا ، مُسُّوا مِنْهَا " ، فَتَوَضَّأْنَا وَبَقِيَ مِنْهَا جُرْعَةٌ ، فَقَالَ : " ازْدَهِرْهَا يَا أَبَا قَتَادَةَ ، فَإِنَّ لِهَذِهِ نَبَأٌ ! فَأَذَّنَ بِلالٌ ، فَصَلَّوْا رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ، ثُمَّ صَلَّوَا الْفَجْرَ ، ثُمَّ رَكِبُوا ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ : فَرَّطْنَا فِي صَلاتِنَا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا تَقُولُونَ ؟ إِنْ كَانَ شَيْءٌ مِنْ أَمْرِ دُنْيَاكُمْ فَشَأْنُكُمْ بِهِ ، وَإِنْ كَانَ شَيْءٌ مِنْ أَمْرِ دِينِكُمْ فَإِلَيَّ " ، قُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَرَّطْنَا فِي صَلاتِنَا ، فَقَالَ : " إِنَّهُ لا تَفْرِيطَ فِي النَّوْمِ ، وَإِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ ، وَإِذَا سَهَا أَحَدُكُمْ عَنْ صَلاتِهِ ، فَلْيُصَلِّهَا حِينَ يَذْكُرُهَا ، وَمَنَ الْغَدِ لَلْوَقْتِ " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ

Sobit al-Bunoniydan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Roboh jomeʼ masjidda odamlarga hadis aytdi, qavm orasida Imron ibn Husayn ham bor edi. Imron: «Bu yigit kim?» dedi. U: «Ansorlardan bir kishi», dedi. Imron: «Qavm oʻz hadisini yaxshiroq biladi, qanday hadis aytayotganingga qara, chunki men oʻsha kechada Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan yetti kishining yettinchisi edim», dedi. Soʻng Imron: «Bu hadisni mendan boshqa yodida saqlab qolgan biror kishi bor deb oʻylamas edim», dedi. U: Men Abu Qatodaning shunday deganini eshitdim, dedi: Biz safarda Rasululloh ﷺ bilan birga edik. U zot: «Agar ertaga suvga yetib bormasangiz, tashna qolasiz», dedilar. Shunda odamlarning shoshqinlari oldinga joʻnab ketishdi. Abu Qatoda aytdi: Men oʻsha kechada Rasululloh ﷺ dan ajralmadim. U zot mudrab uxlab qoldilar, men u zotni tutib turdim. Soʻng yana mudradilar va egildilar, men yana tutdim. Soʻng yana mudrab, boshqa tomonga egildilar, hatto yiqilib tushayozdilar. Shunda uygʻonib: «Bu kishi kim?» dedilar. Men: «Abu Qatoda», dedim. U zot: «Bu yurishing qachondan beri?» dedilar. Men: «Kechadan beri», dedim. U zot: «Alloh Uning Nabiysini asraganing sababli seni asrasin», dedilar. Soʻng: «Dam olsak edi», dedilar-da, bir daraxt tomon burildilar, men ham u zot bilan burildim. U zot: «Birortasini koʻryapsanmi?» dedilar. Men: «Ha, mana bir otliq, mana yana bir otliq, mana ikki otliq, mana bular uchta», dedim, hatto yetti kishi boʻldik. U zot: «Namozimizni saqlanglar, bomdod namozidan uxlab qolmaylik», dedilar. Ammo ularning quloqlariga uyqu urildi, hatto quyoshning issigʻi ularni uygʻotdi. Ular turib, bir oz ulovlarini yetaklab yurdilar, soʻng tushdilar. Rasululloh ﷺ: «Sizlarda suv bormi?» dedilar. Men: «Ha, menda suv solingan idishim bor», dedim. Rasululloh ﷺ: «Uni keltir», dedilar. Men uni keltirdim. U zot: «Undan oz-ozdan oling, undan oz-ozdan oling», dedilar. Biz tahorat oldik va undan bir hoʻplam qoldi. U zot: «Ey Abu Qatoda, buni asrab qoʻy, chunki bunda bir xabar bor», dedilar. Soʻng Bilol azon aytdi, ular bomdodning ikki rakatini oʻqidilar, keyin bomdodni oʻqidilar, soʻng ulovlariga mindilar. Baʼzilari bir-biriga: «Namozimizda kamchilikka yoʻl qoʻydik», deyishdi. Rasululloh ﷺ: «Nima deyapsizlar? Agar dunyo ishlaringizdan biror narsa boʻlsa, oʻzingiz bilasiz; agar diningiz ishidan biror narsa boʻlsa, u menga aytiladi», dedilar. Biz: «Yo Rasululloh, namozimizda kamchilikka yoʻl qoʻydik», dedik. U zot: «Uyquda kamchilik boʻlmaydi, kamchilik faqat uygʻoqlikdadir. Biringiz namozini unutsa, uni eslagan paytida oʻqisin, ertasiga esa oʻz vaqtida oʻqisin», dedilar. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi.Собит ал-Бунонийдан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Робоҳ жомеъ масжидда одамларга ҳадис айтди, қавм орасида Имрон ибн Ҳусайн ҳам бор эди. Имрон: «Бу йигит ким?» деди. У: «Ансорлардан бир киши», деди. Имрон: «Қавм ўз ҳадисини яхшироқ билади, қандай ҳадис айтаётганингга қара, чунки мен ўша кечада Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган етти кишининг еттинчиси эдим», деди. Сўнг Имрон: «Бу ҳадисни мендан бошқа ёдида сақлаб қолган бирор киши бор деб ўйламас эдим», деди. У: Мен Абу Қатоданинг шундай деганини эшитдим, деди: Биз сафарда Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. У зот: «Агар эртага сувга етиб бормасангиз, ташна қоласиз», дедилар. Шунда одамларнинг шошқинлари олдинга жўнаб кетишди. Абу Қатода айтди: Мен ўша кечада Расулуллоҳ ﷺ дан ажралмадим. У зот мудраб ухлаб қолдилар, мен у зотни тутиб турдим. Сўнг яна мудрадилар ва эгилдилар, мен яна тутдим. Сўнг яна мудраб, бошқа томонга эгилдилар, ҳатто йиқилиб тушаёздилар. Шунда уйғониб: «Бу киши ким?» дедилар. Мен: «Абу Қатода», дедим. У зот: «Бу юришинг қачондан бери?» дедилар. Мен: «Кечадан бери», дедим. У зот: «Аллоҳ Унинг Набийсини асраганинг сабабли сени асрасин», дедилар. Сўнг: «Дам олсак эди», дедилар-да, бир дарахт томон бурилдилар, мен ҳам у зот билан бурилдим. У зот: «Бирортасини кўряпсанми?» дедилар. Мен: «Ҳа, мана бир отлиқ, мана яна бир отлиқ, мана икки отлиқ, мана булар учта», дедим, ҳатто етти киши бўлдик. У зот: «Намозимизни сақланглар, бомдод намозидан ухлаб қолмайлик», дедилар. Аммо уларнинг қулоқларига уйқу урилди, ҳатто қуёшнинг иссиғи уларни уйғотди. Улар туриб, бир оз уловларини етаклаб юрдилар, сўнг тушдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларда сув борми?» дедилар. Мен: «Ҳа, менда сув солинган идишим бор», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни келтир», дедилар. Мен уни келтирдим. У зот: «Ундан оз-оздан олинг, ундан оз-оздан олинг», дедилар. Биз таҳорат олдик ва ундан бир ҳўплам қолди. У зот: «Эй Абу Қатода, буни асраб қўй, чунки бунда бир хабар бор», дедилар. Сўнг Билол азон айтди, улар бомдоднинг икки ракатини ўқидилар, кейин бомдодни ўқидилар, сўнг уловларига миндилар. Баъзилари бир-бирига: «Намозимизда камчиликка йўл қўйдик», дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Нима деяпсизлар? Агар дунё ишларингиздан бирор нарса бўлса, ўзингиз биласиз; агар динингиз ишидан бирор нарса бўлса, у менга айтилади», дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, намозимизда камчиликка йўл қўйдик», дедик. У зот: «Уйқуда камчилик бўлмайди, камчилик фақат уйғоқликдадир. Бирингиз намозини унутса, уни эслаган пайтида ўқисин, эртасига эса ўз вақтида ўқисин», дедилар. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди.

نا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا مَالِكٌ ، نا الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، نا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، نا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ الأَيْلِيُّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، وَيُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُنَادِيَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Munodiyni eshitganingizda, u aytganidek ayting», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мунодийни эшитганингизда, у айтганидек айтинг», дедилар.

نا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ ، عَنْ عَمَّتِهِ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِذَا كَانَ عِنْدَهَا فِي يَوْمِهَا فَسَمِعَ الْمُؤَذِّنَ يُؤَذِّنُ ، قَالَ كَمَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ حَتَّى يَفْرُغَ "

Ummu Habiba bint Abu Sufyon (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ uning huzurida, uning kunida boʻlganlarida muazzinning azon aytayotganini eshitsalar, u tugatgunicha muazzin aytganidek aytar edilar.Умму Ҳабиба бинт Абу Суфён (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурида, унинг кунида бўлганларида муаззиннинг азон айтаётганини эшитсалар, у тугатгунича муаззин айтганидек айтар эдилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، وَبَهْزُ بْنُ أَسَدٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَانَ يَقُولُ كَمَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ حَتَّى يَسْكُتَ الْمُؤَذِّنُ "

Ummu Habiba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muazzin jim boʻlgunicha u aytganidek aytar edilar.Умму Ҳабиба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ муаззин жим бўлгунича у айтганидек айтар эдилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتُوَائِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ ، قَالَ : دَخَلْنَا مَعَ مُعَاوِيَةَ ، فَنَادَى الْمُنَادِي بِالصَّلاةِ ، فَقَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، ثُمَّ قَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : وَأَنَا أَشْهَدُ ، ثُمَّ قَالَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : وَأَنَا أَشْهَدُ ، ثُمَّ قَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ : حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ : هَكَذَا سَمِعْتُ نَبِيَّكُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ "

Iso ibn Talha aytdi: Biz Muoviya bilan birga kirdik. Shunda munodiy namozga nido qilib: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Muoviya: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Soʻng u: «Ashhadu an lo ilaha illalloh», dedi. Muoviya: «Va men ham guvohlik beraman», dedi. Soʻng u: «Ashhadu anna Muhammadan rasululloh», dedi. Muoviya: «Va men ham guvohlik beraman», dedi. Soʻng u: «Hayya alas-solah», dedi. Muoviya: «Lo havla va lo quvvata illa billah», dedi. Soʻng u: «Hayya alal-falah», dedi. Muoviya: «Lo havla va lo quvvata illa billah», dedi. Soʻng: «Men Nabiyingiz ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman», dedi.Исо ибн Талҳа айтди: Биз Муовия билан бирга кирдик. Шунда мунодий намозга нидо қилиб: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Муовия: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Сўнг у: «Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ», деди. Муовия: «Ва мен ҳам гувоҳлик бераман», деди. Сўнг у: «Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», деди. Муовия: «Ва мен ҳам гувоҳлик бераман», деди. Сўнг у: «Ҳайя алас-солаҳ», деди. Муовия: «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ», деди. Сўнг у: «Ҳайя алал-фалаҳ», деди. Муовия: «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ», деди. Сўнг: «Мен Набийингиз ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман», деди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا حَرْمَلَةُ يعني ابْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ، قَالَ : أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ ، فَقَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، قَالَ مُعَاوِيَةُ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، قَالَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، قَالَ مُعَاوِيَةُ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ مُعَاوِيَةُ : هَكَذَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ "

Usmon ibn Affonning ozod qilgan quli Muhammad ibn Yusuf aytdi: Muazzin azon aytib: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Muoviya ibn Abu Sufyon: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Soʻng u: «Ashhadu an lo ilaha illalloh», dedi. Muoviya: «Ashhadu an lo ilaha illalloh», dedi. U: «Ashhadu anna Muhammadan rasululloh», dedi. Muoviya: «Ashhadu anna Muhammadan rasululloh», dedi. Soʻng Muoviya: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitganman», dedi.Усмон ибн Аффоннинг озод қилган қули Муҳаммад ибн Юсуф айтди: Муаззин азон айтиб: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Муовия ибн Абу Суфён: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Сўнг у: «Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ», деди. Муовия: «Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ», деди. У: «Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», деди. Муовия: «Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», деди. Сўнг Муовия: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитганман», деди.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ جَدِّي ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ ، فَقَالَ الْمُؤَذِّنُ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، فَقَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، فَقَالَ مُعَاوِيَةُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، ثُمَّ قَالَ : هَكَذَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَخَبَرُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَيْضًا ، قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابٍ آخَرَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : مَعْنَى خَبَرِ أُمِّ حَبِيبَةَ : قَالَ كَمَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ حَتَّى يَفْرُغَ ، أَيْ إِلا قَوْلَهُ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، وَكَذَلِكَ مَعْنَى خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ : فَقُولُوا كَمَا يَقُولُ : أَيْ خَلا قَوْلِهِ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، وَخَبَرُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَمُعَاوِيَةَ مُفَسِّرَيْنِ لِهَذَيْنِ الْخَبَرَيْنِ ، وَقَدْ بُيِّنَ فِي خَبَرِ عُمَرَ وَمُعَاوِيَةَ أَنَّ مَنْ سَمِعَ هَذَا الْمُنَادِي يُنَادِي بِالصَّلاةِ ، إِنَّمَا يَقُولُ مِثْلَ مَا يَقُولُ ، خَلا قَوْلِهِ حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، وَيَقُولُ : إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، الْمُصَلِّي ، وَالْمُؤَذِّنُ لا يَقُولُ لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ فِي أَذَانِهِ ، فَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ سَامِعِ الْمُؤَذِّنِ لَيْسَ هُوَ مِمَّا يَقُولُهُ الْمُؤَذِّنُ

Muhammad ibn Amrning bobosi aytdi: Men Muoviya ibn Abu Sufyonning huzurida edim. Muazzin: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Muoviya: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. U: «Ashhadu an lo ilaha illalloh», dedi. Muoviya: «Ashhadu an lo ilaha illalloh», dedi. U: «Ashhadu anna Muhammadan rasululloh», dedi. Muoviya: «Ashhadu anna Muhammadan rasululloh», dedi. U: «Hayya alas-solah», dedi. Muoviya: «Lo havla va lo quvvata illa billah», dedi. U: «Hayya alal-falah», dedi. Muoviya: «Lo havla va lo quvvata illa billah», dedi. U: «Allohu akbar, Allohu akbar, lo ilaha illalloh», dedi. Muoviya: «Allohu akbar, Allohu akbar, lo ilaha illalloh», dedi. Soʻng: «Rasululloh ﷺ shunday der edilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Umar ibn al-Xattobning xabari ham shu bobdandir, uni boshqa bir bobda chiqarganman. Abu Bakr aytdi: Ummu Habibaning: «Muazzin tugatgunicha u aytganidek aytar edilar», degan xabarining maʼnosi — yaʼni «Hayya alas-solah, hayya alal-falah» degan soʻzidan boshqasida. Abu Saidning: «U aytganidek ayting», degan xabarining maʼnosi ham shunday, yaʼni «Hayya alas-solah, hayya alal-falah» degan soʻzidan boshqasida. Umar ibn al-Xattob va Muoviyaning xabari esa bu ikki xabarni tafsir qiladi. Umar va Muoviyaning xabarida bayon qilindiki, kim bu munodiyning namozga nido qilayotganini eshitsa, «Hayya alas-solah, hayya alal-falah» degan soʻzidan boshqasida u aytganidek aytadi; muazzin «Hayya alas-solah, hayya alal-falah» deganida esa namoz oʻquvchi: «Lo havla va lo quvvata illa billah», deydi. Muazzin oʻz azonida «Lo havla va lo quvvata illa billah» demaydi, demak muazzinni eshitgan kishining bu soʻzi muazzin aytadigan narsalardan emas.Муҳаммад ибн Амрнинг бобоси айтди: Мен Муовия ибн Абу Суфённинг ҳузурида эдим. Муаззин: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Муовия: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. У: «Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ», деди. Муовия: «Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ», деди. У: «Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», деди. Муовия: «Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», деди. У: «Ҳайя алас-солаҳ», деди. Муовия: «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ», деди. У: «Ҳайя алал-фалаҳ», деди. Муовия: «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ», деди. У: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, ло илаҳа иллаллоҳ», деди. Муовия: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, ло илаҳа иллаллоҳ», деди. Сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дер эдилар», деди. Абу Бакр айтди: Умар ибн ал-Хаттобнинг хабари ҳам шу бобдандир, уни бошқа бир бобда чиқарганман. Абу Бакр айтди: Умму Ҳабибанинг: «Муаззин тугатгунича у айтганидек айтар эдилар», деган хабарининг маъноси — яъни «Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ» деган сўзидан бошқасида. Абу Саиднинг: «У айтганидек айтинг», деган хабарининг маъноси ҳам шундай, яъни «Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ» деган сўзидан бошқасида. Умар ибн ал-Хаттоб ва Муовиянинг хабари эса бу икки хабарни тафсир қилади. Умар ва Муовиянинг хабарида баён қилиндики, ким бу мунодийнинг намозга нидо қилаётганини эшитса, «Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ» деган сўзидан бошқасида у айтганидек айтади; муаззин «Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ» деганида эса намоз ўқувчи: «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ», дейди. Муаззин ўз азонида «Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ» демайди, демак муаззинни эшитган кишининг бу сўзи муаззин айтадиган нарсалардан эмас.

نا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّكَنِ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا قَالَ الْمُؤَذِّنُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقَالَ أَحَدُكُمُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، ثُمَّ قَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، ثُمَّ قَالَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، قَالَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، قَالَ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ : حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ، قَالَ : لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، قَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، ثُمَّ قَالَ : لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، قَالَ : لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مِنْ قَلْبِهِ ، دَخَلَ الْجَنَّةَ "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muazzin ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desa, biringiz ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desin. Soʻng u ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh› desa, u ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh› desin. Soʻng u ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh› desa, u ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh› desin. Soʻng u ‹Hayya alas-solah› desa, u ‹Lo havla va lo quvvata illa billah› desin. Soʻng u ‹Hayya alal-falah› desa, u ‹Lo havla va lo quvvata illa billah› desin. Soʻng u ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desa, u ‹Allohu akbar, Allohu akbar› desin. Soʻng u ‹Lo ilaha illalloh› desa, u qalbidan ‹Lo ilaha illalloh› desa, jannatga kiradi», — dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муаззин ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› деса, бирингиз ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› десин. Сўнг у ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ› деса, у ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ› десин. Сўнг у ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› деса, у ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› десин. Сўнг у ‹Ҳайя алас-солаҳ› деса, у ‹Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ› десин. Сўнг у ‹Ҳайя алал-фалаҳ› деса, у ‹Ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ› десин. Сўнг у ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› деса, у ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар› десин. Сўнг у ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деса, у қалбидан ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деса, жаннатга киради», — дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ أَسْلَمَ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ ، نا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ح وحَدَّثَنَا أَبُو هَارُونَ مُوسَى بْنُ النُّعْمَانِ بِالْفُسْطَاطِ ، نا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَعْنِي الْمُقْرِئَ ، نا حَيْوَةُ ، حَدَّثَنِي كَعْبُ بْنُ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " إِذَا سَمِعْتُمُ الْمُؤَذِّنَ ، فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ ، ثُمَّ صَلُّوا عَلَيَّ ، فَإِنَّهُ مَنْ صَلَّى عَلَيَّ صَلاةً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْرًا ، ثُمَّ سَلُوا اللَّهَ لِيَ الْوَسِيلَةَ ، وَإِنَّهَا دَرَجَةٌ فِي الْجَنَّةِ لا تَنْبَغِي إِلا لِعَبْدٍ مِنْ عَبَّادِ اللَّهِ ، فَمَنْ سَأَلَ لِيَ الْوَسِيلَةَ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ " ، ‏ هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ حَيْوَةَ ، وَفِي خَبَرِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ ، قَالَ : " وَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَنَا هُوَ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Muazzinni eshitsangiz, u nima desa, siz ham shuni ayting. Soʻng menga salavot ayting, chunki kim menga bir marta salavot aytsa, Alloh unga shu sababli oʻn marta rahmat yogʻdiradi. Soʻng Allohdan men uchun vasilani soʻrang, chunki u jannatdagi bir darajadir, u Allohning bandalaridan faqat bir bandagagina munosibdir. Bas, kim men uchun vasilani soʻrasa, unga shafoat halol boʻladi». Bu — Hayvaning hadisi lafzi. Said ibn Abu Ayyubning xabarida esa u: «Men oʻsha banda boʻlishimni umid qilaman», dedilar, deyilgan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деяётганларини эшитдим: «Муаззинни эшитсангиз, у нима деса, сиз ҳам шуни айтинг. Сўнг менга салавот айтинг, чунки ким менга бир марта салавот айтса, Аллоҳ унга шу сабабли ўн марта раҳмат ёғдиради. Сўнг Аллоҳдан мен учун василани сўранг, чунки у жаннатдаги бир даражадир, у Аллоҳнинг бандаларидан фақат бир бандагагина муносибдир. Бас, ким мен учун василани сўраса, унга шафоат ҳалол бўлади». Бу — Ҳайванинг ҳадиси лафзи. Саид ибн Абу Айюбнинг хабарида эса у: «Мен ўша банда бўлишимни умид қиламан», дедилар, дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَزَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، نا مُوسَى بْنُ يَعْقُوبَ ، حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ ، أَخْبَرَهُ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " اثْنَتَانِ لا تُرَدَّانِ ، أَوْ قَلَّ مَا تُرَدَّانِ : الدُّعَاءُ عِنْدَ النِّدَاءِ ، وَعِنْدَ الْبَأْسِ حِينَ يَلْتَحِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: «Ikki duo rad qilinmaydi yoki kamdan-kam rad qilinadi: azon paytidagi duo va jang qizib, bir-birlariga qoʻshilib ketgan paytdagi duo», dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: «Икки дуо рад қилинмайди ёки камдан-кам рад қилинади: азон пайтидаги дуо ва жанг қизиб, бир-бирларига қўшилиб кетган пайтдаги дуо», дедилар.

نا مُوسَى بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، نا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ قَالَ إِذَا سَمِعَ النِّدَاءَ : اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ ، وَالصَّلاةِ الْقَائِمَةِ ، آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ ، وَابْعَثْهُ الْمَقَامَ الْمَحْمُودَ الَّذِي وَعَدْتَهُ ، إِلا حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Kim azonni eshitgan paytida: ‹Allohim, ey shu mukammal daʼvatning va barpo etilayotgan namozning Robbi, Muhammadga vasila va fazilatni ato et, hamda Sen unga vaʼda qilgan maqomi mahmudga uni yetkaz›, desa, qiyomat kuni unga shafoat halol boʻladi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Ким азонни эшитган пайтида: ‹Аллоҳим, эй шу мукаммал даъватнинг ва барпо этилаётган намознинг Робби, Муҳаммадга васила ва фазилатни ато эт, ҳамда Сен унга ваъда қилган мақоми маҳмудга уни етказ›, деса, қиёмат куни унга шафоат ҳалол бўлади».

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، نا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ ، قَالا : حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنِ الْحَكِيمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " مَنْ قَالَ حِينَ يُسْمَعُ الْمُؤَذِّنَ : وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ، رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا ، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولا ، وَبِالإِسْلامِ دِينًا ، غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ "

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺ dan rivoyat qilinadiki, u zot shunday dedilar: «Kim muazzinni eshitganda: ‹Va ana ashhadu an lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lah, va anna Muhammadan abduhu va rasuluh. Rozitu billahi robban, va bi-Muhammadin rasulan, va bil-islami dinan› (Va men ham yolgʻiz, sherigi yoʻq Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga va Muhammad Uning bandasi hamda elchisi ekaniga guvohlik beraman. Robb sifatida Allohga, elchi sifatida Muhammadga va din sifatida Islomga rozi boʻldim) — desa, uning gunohi kechiriladi».Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилинадики, у зот шундай дедилар: «Ким муаззинни эшитганда: ‹Ва ана ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, ва анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ. Розиту биллаҳи роббан, ва би-Муҳаммадин расулан, ва бил-ислами динан› (Ва мен ҳам ёлғиз, шериги йўқ Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Унинг бандаси ҳамда элчиси эканига гувоҳлик бераман. Робб сифатида Аллоҳга, элчи сифатида Муҳаммадга ва дин сифатида Исломга рози бўлдим) — деса, унинг гуноҳи кечирилади».

نا زَكَرِيَّا ابْنُ يَحْيَى بْنِ إِيَاسَ ، نا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِيرَةِ ، عَنِ الْحَكِيمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ سَمِعَ الْمُؤَذِّنَ يَتَشَهَّدُ فَالْتَفَتَ فِي وَجْهِهِ ، فَقَالَ : أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا ، وَبِالإِسْلامِ دِينًا ، غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ "

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim muazzinning shahodat aytayotganini eshitib, uning yuziga qarab: ‹Ashhadu an lo ilaha illalloh vahdahu lo sharika lah, va anna Muhammadan rasululloh. Rozitu billahi robban va bil-islami dinan› (Yolgʻiz, sherigi yoʻq Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga va Muhammad Allohning elchisi ekaniga guvohlik beraman. Robb sifatida Allohga va din sifatida Islomga rozi boʻldim) desa, uning oʻtgan gunohi kechiriladi», dedilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким муаззиннинг шаҳодат айтаётганини эшитиб, унинг юзига қараб: ‹Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, ва анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Розиту биллаҳи роббан ва бил-ислами динан› (Ёлғиз, шериги йўқ Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллоҳнинг элчиси эканига гувоҳлик бераман. Робб сифатида Аллоҳга ва дин сифатида Исломга рози бўлдим) деса, унинг ўтган гуноҳи кечирилади», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا هِشَامُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نا حَمَّادٌ ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ ، عَنْ أَبِي الْعَلاءِ ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، عَلِّمْنِي الْقُرْآنَ وَاجْعَلْنِي إِمَامَ قَوْمِي ، قَالَ : فَقَالَ : " اقْتَدِ بِأَضْعَفِهِمْ ، وَاتَّخِذْ مُؤَذِّنًا لا يَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْرًا " . نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو النُّعْمَانِ ، نا حَمَّادٌ ، نا الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ يَزِيدَ أَبِي الْعَلاءِ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ، وَلَمْ يَقُلْ : عَلِّمْنِي الْقُرْآنَ ، وَقَالَ : قَالَ : " أَنْتَ إِمَامُهُمْ وَاقْتَدِ بِأَضْعَفِهِمْ "

Usmon ibn Abul-Os (roziyallohu anhu) aytdi: «Yo Rasululloh, menga Qurʼonni oʻrgating va meni qavmimga imom qiling», dedim. U zot: «Ularning eng zaifiga qarab ish tut va azoniga haq olmaydigan muazzin tut», dedilar. Boshqa rivoyatda esa: «Menga Qurʼonni oʻrgating», deyilmagan va u zot: «Sen ularning imomisan, ularning eng zaifiga qarab ish tut», deganlar.Усмон ибн Абул-Ос (розияллоҳу анҳу) айтди: «Ё Расулуллоҳ, менга Қуръонни ўргатинг ва мени қавмимга имом қилинг», дедим. У зот: «Уларнинг энг заифига қараб иш тут ва азонига ҳақ олмайдиган муаззин тут», дедилар. Бошқа ривоятда эса: «Менга Қуръонни ўргатинг», дейилмаган ва у зот: «Сен уларнинг имомисан, уларнинг энг заифига қараб иш тут», деганлар.

نا بُنْدَارٌ ، نا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ ، فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " . قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ : وَسَمِعْتُ الْقَاسِمَ يُحَدِّثُ بِذَلِكَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا ، قَالَ : وَإِنَّمَا كَانَ بَيْنَهُمَا قَدْرُ مَا يَنْزِلُ هَذَا ، وَيَصْعَدُ هَذَا

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi: «Bilol kechasi azon aytadi, bas, Ibn Ummi Maktum azon aytgunicha yeb-ichinglar». Ubaydulloh aytdi: Men al-Qosimning buni Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilayotganini eshitdim. U: Ularning ikkisi orasida faqat biri tushib, ikkinchisi chiqadigan miqdorda vaqt boʻlar edi, dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади: «Билол кечаси азон айтади, бас, Ибн Умми Мактум азон айтгунича еб-ичинглар». Убайдуллоҳ айтди: Мен ал-Қосимнинг буни Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилаётганини эшитдим. У: Уларнинг иккиси орасида фақат бири тушиб, иккинчиси чиқадиган миқдорда вақт бўлар эди, деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، نا إِسْرَائِيلُ بْنُ يُونُسَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الدُّعَاءُ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ لا يُرَدُّ ، فَادْعُوا "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Azon bilan iqoma orasidagi duo rad qilinmaydi, bas, duo qilinglar», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Азон билан иқома орасидаги дуо рад қилинмайди, бас, дуо қилинглар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ خِدَاشٍ الزَّهْرَانِ ، ثنا سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الدُّعَاءُ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ لا يُرَدُّ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi: «Azon bilan iqoma orasidagi duo rad qilinmaydi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади: «Азон билан иқома орасидаги дуо рад қилинмайди».

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، نا أَبُو الْمُنْذِرِ هُوَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُمَرَ الْوَاسِطِيُّ ، نا يُونُسُ ، نا بُرَيْدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الدَّعْوَةُ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ لا تُرَدُّ ، فَادْعُوا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يُرِيدُ الدَّعْوَةَ الْمُجَابَةَ . نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، نا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا إِسْرَائِيلُ ، بِمِثْلِ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ زُرَيْعٍ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Azon bilan iqoma orasidagi daʼvat rad qilinmaydi, bas, duo qilinglar», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu bilan ijobat qilinadigan daʼvatni nazarda tutadi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Азон билан иқома орасидаги даъват рад қилинмайди, бас, дуо қилинглар», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу билан ижобат қилинадиган даъватни назарда тутади.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ سُفْيَانَ ، حَدَّثَنِي أَبُو إِسْحَاقَ ، قَالَ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ، يَقُولُ : " صَلَّيْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ أَوْ سَبْعَةَ عَشَرَ شَهْرًا ، ثُمَّ صُرِفْنَا نَحْوَ الْكَعْبَةِ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Baytul-Maqdis tomon oʻn olti oy yoki oʻn yetti oy namoz oʻqidik, soʻng Kaʼba tomon burildik.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Байтул-Мақдис томон ўн олти ой ёки ўн етти ой намоз ўқидик, сўнг Каъба томон бурилдик.

نَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، نا سَلَمَةُ يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالَ : وَحَدَّثَنِي مَعْبَدُ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ، وَكَانَ مِنْ أَعْلَمِ الأَنْصَارِ ، حَدَّثَنِي ، أَنَّ أَبَاهُ كَعْبًا ، حَدَّثَهُ ، وَخَبَرُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ فِي خُرُوجِ الأَنْصَارِ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ فِي بَيْعَةِ الْعَقَبَةِ ، وَذَكَرَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ الْبَرَاءَ بْنَ مَعْرُورٍ قَالَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنِّي خَرَجْتُ فِي سَفَرِي هَذَا وَقَدْ هَدَانِي اللَّهُ لِلإِسْلامِ ، فَرَأَيْتُ أَلا أَجْعَلَ هَذِهِ الْبِنْيَةَ مِنِّي بِظَهْرٍ ، فَصَلَّيْتُ إِلَيْهَا ، وَقَدْ خَالَفَنِي أَصْحَابِي فِي ذَلِكَ حَتَّى وَقَعَ فِي نَفْسِي مِنْ ذَلِكَ شَيْءٌ ، فَمَاذَا تَرَى ؟ قَالَ : " قَدْ كُنْتَ عَلَى قِبْلَةٍ لَوْ صَبَرْتَ عَلَيْهَا " ، قَالَ : فَرَجَعَ الْبَرَاءُ إِلَى قِبْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَصَلَّى مَعَنَا إِلَى الشَّامِ

Maʼbad ibn Kaʼb ibn Molik — u ansorlarning eng bilimdonlaridan edi — otasi Kaʼbdan rivoyat qildi. Kaʼb ibn Molikning xabari ansorlarning Aqaba bayʼatida Madinadan Makkaga chiqishlari haqidadir. U xabarda zikr qilishicha, Baro ibn Maʼrur Nabiy ﷺ ga: «Men bu safarimga chiqdim va Alloh meni Islomga hidoyat qilgan edi. Shu binoni orqamga olmaslikni maʼqul koʻrdim va unga qarab namoz oʻqidim. Bunda ashoblarim menga xolif boʻlishdi, hatto koʻnglimga bir narsa tushdi. Bu haqda nima deysiz?» dedi. U zot: «Sen bir qiblada eding, unga sabr qilganingda edi», dedilar. Shundan soʻng Baro Rasululloh ﷺ ning qiblalariga qaytdi va biz bilan birga Shom tomonga namoz oʻqidi.Маъбад ибн Каъб ибн Молик — у ансорларнинг энг билимдонларидан эди — отаси Каъбдан ривоят қилди. Каъб ибн Моликнинг хабари ансорларнинг Ақаба байъатида Мадинадан Маккага чиқишлари ҳақидадир. У хабарда зикр қилишича, Баро ибн Маърур Набий ﷺ га: «Мен бу сафаримга чиқдим ва Аллоҳ мени Исломга ҳидоят қилган эди. Шу бинони орқамга олмасликни маъқул кўрдим ва унга қараб намоз ўқидим. Бунда ашобларим менга холиф бўлишди, ҳатто кўнглимга бир нарса тушди. Бу ҳақда нима дейсиз?» деди. У зот: «Сен бир қиблада эдинг, унга сабр қилганингда эди», дедилар. Шундан сўнг Баро Расулуллоҳ ﷺ нинг қиблаларига қайтди ва биз билан бирга Шом томонга намоз ўқиди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ يَعْنِي ابْنَ أَسَدٍ ، نا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، نا ثَابِتٌ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابَهُ كَانُوا " يُصَلُّونَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ، مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ ، فَنَادَاهُمْ وَهُمْ رُكُوعٌ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ ، أَلا إِنَّ الْقِبْلَةَ قَدْ حُوِّلَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ ، فَمَالُوا رُكُوعًا " . نا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، نا حَمَّادٌ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : كَانُوا يُصَلُّونَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ ، وَزَادَ : وَاعْتَدَّوْا بِمَا مَضَى مِنْ صَلاتِهِمْ

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ va ashoblari Baytul-Maqdis tomonga qarab namoz oʻqir edilar. Mana bu oyat nozil boʻlganida: {Bas, yuzingni Masjidul-Harom tomonga burgin}, Banu Salama qabilasidan bir kishi oʻtib qoldi va ular bomdod namozida rukuʼda turgan edilar. U ularga: «Diqqat! Qibla Kaʼba tomonga oʻzgartirildi», deb nido qildi. Shunda ular rukuʼda turgan holicha oʻsha tomonga burildilar. Boshqa rivoyatda esa: Ular Baytul-Maqdis tomonga qarab namoz oʻqir edilar, deb shunga oʻxshash zikr qilindi va unda: Namozlaridan oʻtgan qismini hisobga oldilar, degan ziyoda bor.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ва ашоблари Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқир эдилар. Мана бу оят нозил бўлганида: {Бас, юзингни Масжидул-Ҳаром томонга бургин}, Бану Салама қабиласидан бир киши ўтиб қолди ва улар бомдод намозида рукуъда турган эдилар. У уларга: «Диққат! Қибла Каъба томонга ўзгартирилди», деб нидо қилди. Шунда улар рукуъда турган ҳолича ўша томонга бурилдилар. Бошқа ривоятда эса: Улар Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқир эдилар, деб шунга ўхшаш зикр қилинди ва унда: Намозларидан ўтган қисмини ҳисобга олдилар, деган зиёда бор.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا دَخَلَ الْبَيْتَ دَعَا فِي نَوَاحِيهِ كُلِّهَا ، وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ حَتَّى خَرَجَ مِنْهُ ، فَلَمَّا خَرَجَ رَكَعَ رَكْعَتَيْنِ فِي قُبُلِ الْكَعْبَةِ ، وَقَالَ : " هَذِهِ الْقِبْلَةُ " . وَفِي خَبَرِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ : ثُمَّ صُرِفْنَا نَحْوَ الْكَعْبَةِ . وَقَالَ إِسْرَائِيلُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الْبَرَاءِ : ثُمَّ وُجِّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ ، وَكَانَ يُحِبُّ أَنْ يُوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ . نَاهُ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ إِسْرَائِيلَ

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, Nabiy ﷺ Baytga kirib, uning barcha tomonlarida duo qildilar, ammo undan chiqmagunlaricha ichida namoz oʻqimadilar. Chiqqanlaridan soʻng Kaʼbaning yuzi qarshisida ikki rakat namoz oʻqidilar va: «Mana shu qibladir», dedilar. Baro ibn Ozibning xabarida: «Soʻng Kaʼba tomon burildik», deyilgan. Isroil Abu Isʼhoqdan, u Barodan: «Soʻng Kaʼbaga qaratildilar, u zot Kaʼbaga qaratilishlarini yaxshi koʻrar edilar», deb rivoyat qilgan.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, Набий ﷺ Байтга кириб, унинг барча томонларида дуо қилдилар, аммо ундан чиқмагунларича ичида намоз ўқимадилар. Чиққанларидан сўнг Каъбанинг юзи қаршисида икки ракат намоз ўқидилар ва: «Мана шу қибладир», дедилар. Баро ибн Озибнинг хабарида: «Сўнг Каъба томон бурилдик», дейилган. Исроил Абу Исъҳоқдан, у Бародан: «Сўнг Каъбага қаратилдилар, у зот Каъбага қаратилишларини яхши кўрар эдилар», деб ривоят қилган.

نَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، نا عُثْمَانُ بْنُ سَعْدٍ ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، قَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ أَشْهُرًا ، فَبَيْنَمَا هُوَ ذَاتَ يَوْمٍ يُصَلِّي الظُّهْرَ ، صَلَّى رَكْعَتَيْنِ إِذْ صُرِفَ إِلَى الْكَعْبَةِ ، فَقَالَ السُّفَهَاءُ : ‏ مَا وَلاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bir necha oy Baytul-Maqdis tomonga qarab namoz oʻqidilar. Bir kuni peshin namozini oʻqiyotib, ikki rakat oʻqiganlarida Kaʼba tomonga burildilar. Shunda beaqllar: {Ularni oʻzlari turgan qiblalaridan nima burdi?} dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир неча ой Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқидилар. Бир куни пешин намозини ўқиётиб, икки ракат ўқиганларида Каъба томонга бурилдилар. Шунда беақллар: {Уларни ўзлари турган қиблаларидан нима бурди?} дедилар.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ أَهْلَ قُبَاءَ كَانُوا يُصَلُّونَ قِبَلَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ ، فَأَتَاهُمْ آتٍ ، فَقَالَ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَزَلَ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ ، وَتَوَجَّهَ إِلَى الْكَعْبَةِ ، فَاسْتَقْبِلُوهَا ، فَاسْتَدَارُوا كَمَا هُمْ " . وَفِي خَبَرِ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْكَعْبَةِ . وَفِي خَبَرِ مُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : ثُمَّ صُرِفَ إِلَى الْكَعْبَةِ . وَفِي خَبَرِ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَنَسٍ ، جَاءَ مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ الْقِبْلَةَ قَدْ حُوِّلَتْ إِلَى الْكَعْبَةِ " . قَدْ خَرَّجْتُ هَذِهِ الأَخْبَارَ كُلَّهَا فِي كِتَابِ الصَّلاةِ الْكَبِيرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَدَلَّتْ هَذِهِ الأَخْبَارُ كُلُّهَا عَلَى أَنَّ الْقِبْلَةَ إِنَّمَا هِيَ الْكَعْبَةُ . وَفِي خَبَرِ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ انْطَلَقَ رَجُلٌ إِلَى أَهْلِ قُبَاءَ ، فَقَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أُمِرَ أَنْ يُصَلِّيَ إِلَى الْكَعْبَةِ . وَفِي خَبَرِ عُمَارَةَ بْنِ أَوْسٍ ، قَالَ : فَأَشْهَدُ عَلَى إِمَامِنَا أَنَّهُ تَوَجَّهَ هُوَ وَالرِّجَالُ وَالنِّسَاءُ نَحْوَ الْكَعْبَةِ . وَفِي خَبَرِ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : لَمَّا وُجِّهَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْكَعْبَةِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Quba ahli Baytul-Maqdis tomonga qarab namoz oʻqir edilar. Ularning oldiga bir kishi kelib: «Rasululloh ﷺ ga Qurʼon nozil boʻldi va u zot Kaʼbaga yuzlandilar, siz ham unga yuzlaninglar», dedi. Shunda ular turgan holicha aylandilar. Ikrimaning Ibn Abbosdan qilgan xabarida: «Nabiy ﷺ Kaʼbaga qaratilganlarida», deyilgan. Mujohidning Ibn Abbosdan qilgan xabarida: «Soʻng Kaʼbaga burildilar», deyilgan. Sumoma ibn Abdullohning Anasdan qilgan xabarida: Rasululloh ﷺ ning munodiylari kelib: «Qibla Kaʼba tomonga oʻzgartirildi», dedi, deyilgan. Bu xabarlarning barchasini Kitob as-solat al-kabirda chiqarganman. Abu Bakr aytdi: Bu xabarlarning barchasi qibla faqat Kaʼba ekaniga dalolat qildi. Abu Hozimning Sahl ibn Saʼddan qilgan xabarida: Bir kishi Quba ahli oldiga borib: Rasululloh ﷺ Kaʼbaga qarab namoz oʻqishga buyurildilar, dedi, deyilgan. Umora ibn Avsning xabarida u: «Men imomimiz haqida guvohlik beramanki, u ham, erkaklar ham, ayollar ham Kaʼba tomonga yuzlandilar», degan. Ikrimaning Ibn Abbosdan qilgan xabarida: «Rasululloh ﷺ Kaʼbaga qaratilganlarida», deyilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Қуба аҳли Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқир эдилар. Уларнинг олдига бир киши келиб: «Расулуллоҳ ﷺ га Қуръон нозил бўлди ва у зот Каъбага юзландилар, сиз ҳам унга юзланинглар», деди. Шунда улар турган ҳолича айландилар. Икриманинг Ибн Аббосдан қилган хабарида: «Набий ﷺ Каъбага қаратилганларида», дейилган. Мужоҳиднинг Ибн Аббосдан қилган хабарида: «Сўнг Каъбага бурилдилар», дейилган. Сумома ибн Абдуллоҳнинг Анасдан қилган хабарида: Расулуллоҳ ﷺ нинг мунодийлари келиб: «Қибла Каъба томонга ўзгартирилди», деди, дейилган. Бу хабарларнинг барчасини Китоб ас-солат ал-кабирда чиқарганман. Абу Бакр айтди: Бу хабарларнинг барчаси қибла фақат Каъба эканига далолат қилди. Абу Ҳозимнинг Саҳл ибн Саъддан қилган хабарида: Бир киши Қуба аҳли олдига бориб: Расулуллоҳ ﷺ Каъбага қараб намоз ўқишга буюрилдилар, деди, дейилган. Умора ибн Авснинг хабарида у: «Мен имомимиз ҳақида гувоҳлик бераманки, у ҳам, эркаклар ҳам, аёллар ҳам Каъба томонга юзландилар», деган. Икриманинг Ибн Аббосдан қилган хабарида: «Расулуллоҳ ﷺ Каъбага қаратилганларида», дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ ، نا شَرِيكٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الْبَرَاءِ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَ بَيْتِ الْمَقْدِسِ سِتَّةَ عَشَرَ شَهْرًا " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالَ : قَالَ الْبَرَاءُ : وَالشَّطْرُ فِينَا قِبَلَهُ

Baro (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ bilan birga oʻn olti oy Baytul-Maqdis tomonga qarab namoz oʻqidim — soʻng u hadisni zikr qildi. Baro aytdi: «Shatr» bizning tilimizda «uning tomoni» degani.Баро (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ билан бирга ўн олти ой Байтул-Мақдис томонга қараб намоз ўқидим — сўнг у ҳадисни зикр қилди. Баро айтди: «Шатр» бизнинг тилимизда «унинг томони» дегани.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ ، قَالَ : قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ : " أَنُلْزِمُكُمُوهَا مِنْ شَطْرِ أَنْفُسِنَا : مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِنَا " ، قَدْ خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابَ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ التَّفْسِيرِ

Amr ibn Dinor aytdi: Ibn Abbos: {Anulzimukumuha min shatri anfusina}, yaʼni oʻz tomonimizdan, deb oʻqidi. Bu bobni toʻlaligicha Kitob at-tafsirda chiqarganman.Амр ибн Динор айтди: Ибн Аббос: {Анулзимукумуҳа мин шатри анфусина}, яъни ўз томонимиздан, деб ўқиди. Бу бобни тўлалигича Китоб ат-тафсирда чиқарганман.

نا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، نا عَبْدُ الْوَارِثِ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ ، كَانَ فِي صَلاةٍ حَتَّى يَرْجِعَ ، فَلا يَقُلْ هَكَذَا ، وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Abul-Qosim ﷺ: «Biringiz uyida tahorat olib, soʻng masjidga kelsa, qaytgunicha namozda boʻladi. Bas, u mana bunday qilmasin», dedilar va barmoqlarini bir-biriga kiritib koʻrsatdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Абул-Қосим ﷺ: «Бирингиз уйида таҳорат олиб, сўнг масжидга келса, қайтгунича намозда бўлади. Бас, у мана бундай қилмасин», дедилар ва бармоқларини бир-бирига киритиб кўрсатдилар.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، نا يَحْيَى هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، نا سَعِيدٌ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ لِكَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ : " إِذَا تَوَضَّأْتَ ثُمَّ دَخَلْتَ الْمَسْجِدَ ، فَلا تُشَبِّكَنَّ بَيْنَ أَصَابِعِكَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Kaʼb ibn Ujraga: «Tahorat olib, soʻng masjidga kirsang, barmoqlaringni bir-biriga kiritma», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Каъб ибн Ужрага: «Таҳорат олиб, сўнг масжидга кирсанг, бармоқларингни бир-бирига киритма», дедилар.

432 قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ الْفَرَّاءُ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ، عَنْ أَبِي ثُمَامَةَ وَهُوَ الْخَيَّاطُ ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ عُجْرَةَ ، حَدَّثَهُ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ : " إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ ، فَلا يُشَبِّكْ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ، فَإِنَّهُ فِي الصَّلاةِ " . نَاهُ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ . وَرَوَاهُ أَنَسُ ، عَنْ عِيَاضٍ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي ثُمَامَةَ

Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Dovud ibn Qays al-Farro Saʼd ibn Isʼhoq ibn Kaʼb ibn Ujradan, u Abu Sumomadan — u tikuvchi edi — rivoyat qilgan. Unga Kaʼb ibn Ujra Rasululloh ﷺ dan shunday deganlarini aytgan: «Biringiz tahorat olib, soʻng masjidga chiqsa, barmoqlarini bir-biriga kiritmasin, chunki u namozdadir». Uni Anas Iyoddan, u Saʼd ibn Isʼhoq ibn Kaʼbdan, u Abu Said al-Maqburiydan, u Abu Sumomadan ham rivoyat qilgan.Абу Бакр айтди: Бу хабарни Довуд ибн Қайс ал-Фарро Саъд ибн Исъҳоқ ибн Каъб ибн Ужрадан, у Абу Сумомадан — у тикувчи эди — ривоят қилган. Унга Каъб ибн Ужра Расулуллоҳ ﷺ дан шундай деганларини айтган: «Бирингиз таҳорат олиб, сўнг масжидга чиқса, бармоқларини бир-бирига киритмасин, чунки у намоздадир». Уни Анас Иёддан, у Саъд ибн Исъҳоқ ибн Каъбдан, у Абу Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Сумомадан ҳам ривоят қилган.

وَنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي ثُمَامَةَ ، قَالَ : لَقِيتُ كَعْبَ بْنَ عُجْرَةَ وَأَنَا أُرِيدُ الْجُمُعَةَ ، وَقَدْ شَبَّكْتُ بَيْنَ أَصَابِعِي ، فَلَمَّا دَنَوْتُ ضَرَبَ يَدَيَّ فَفَرَّقَ بَيْنَ أَصَابِعِي ، وَقَالَ : " إِنَّا نُهِينَا أَنْ يُشَبِّكَ أَحَدٌ بَيْنَ أَصَابِعِهِ فِي الصَّلاةِ " ، قُلْتُ : إِنِّي لَسْتُ فِي صَلاةٍ ، قَالَ : أَلَيْسَ قَدْ تَوَضَّأْتَ وَأَنْتَ تُرِيدُ الْجُمُعَةَ ؟ قُلْتُ : بَلَى قَالَ : " فَأَنْتَ فِي صَلاةٍ " . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي سَالِمٍ أَخْبَرَهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ . نَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، نا ابْنُ ذِئْبٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبٍ هُوَ مِنْ بَنِي سَالِمٍ . وَرَوَاهُ أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ كَعْبٍ . نَاهُ أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا أَبُو خَالِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ . وَجَاءَ خَالِدُ بْنُ حَيَّانَ الرَّقِّيُّ بِطَامَّةٍ . رَوَاهُ عَنِ ابْنُ عَجْلانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ . وَحَدَّثَنَاهُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّعْلَبِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ حَيَّانَ الرَّقِّيَّ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلا أُحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يَرْوِيَ عَنِّي بِهَذَا الْخَبَرِ إِلا عَلَى هَذِهِ الصِّيغَةِ ، فَإِنَّ هَذَا إِسْنَادٌ مَقْلُوبٌ ، فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الصَّحِيحُ مَا رَوَاهُ أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ ، لأَنَّ دَاوُدَ بْنَ قَيْسٍ أَسْقَطَ مِنَ الإِسْنَادِ أَبَا سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيَّ ، فَقَالَ : عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي ثُمَامَةَ . وَأَمَّا ابْنُ عَجْلانَ فَقَدْ وَهِمَ فِي الإِسْنَادِ وَخَلَطَ فِيهِ ، فَمَرَّةً يَقُولُ : عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَمَرَّةً يُرْسِلُهُ ، وَمَرَّةً يَقُولُ : عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ كَعْبٍ ، وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ قَدْ بَيَّنَ أَنَّ الْمَقْبُرِيَّ سَعِيدَ بْنَ أَبِي سَعِيدٍ إِنَّمَا رَوَاهُ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي سَالِمٍ ، وَهُوَ عِنْدِي سَعْدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، إِلا أَنَّهُ غَلَطَ عَلَى سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، فَقَالَ : عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ كَعْبٍ . وَدَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ ، وَأَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ جَمِيعًا قَدِ اتَّفَقَا عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ إِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي ثُمَامَةَ

Abu Sumoma aytdi: Men jumaga bormoqchi boʻlib turganimda Kaʼb ibn Ujra bilan uchrashdim, barmoqlarimni bir-biriga kiritgan edim. Unga yaqinlashganimda qoʻllarimga urib, barmoqlarimni ajratdi va: «Biz namozda barmoqlarni bir-biriga kiritishdan qaytarilgan edik», dedi. Men: «Men namozda emasman-ku», dedim. U: «Jumaga bormoqchi boʻlib tahorat olmadingmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Demak, sen namozdasan», dedi. Uni Ibn Abu Ziʼb al-Maqburiydan, u oʻziga xabar bergan Banu Salimdan boʻlgan bir kishidan, u otasidan, u bobosidan, u Kaʼb ibn Ujradan rivoyat qilgan. Abu Bakr aytdi: Saʼd ibn Isʼhoq ibn Kaʼb Banu Salimdandir. Uni Abu Xolid al-Ahmar Ibn Ajlondan, u Saiddan, u Kaʼbdan rivoyat qilgan. Xolid ibn Hayyon ar-Raqqiy esa katta xato bilan keldi: uni Ibn Ajlondan, u Said ibn al-Musayyabdan, u Abu Saiddan deb rivoyat qildi. Abu Bakr aytdi: Men hech kimga bu xabarni mendan faqat shu tarzda rivoyat qilishdan boshqasini halol qilmayman, chunki bu maqlub, yaʼni agʻdarilgan isnoddir. Sahihi Anas ibn Iyod rivoyat qilgani boʻlishi ehtimolga yaqin, chunki Dovud ibn Qays isnoddan Abu Said al-Maqburiyni tushirib qoldirib: «Saʼd ibn Isʼhoqdan, u Abu Sumomadan», degan. Ibn Ajlon esa isnodda vahm qilib, uni aralashtirib yuborgan: baʼzan «Abu Hurayradan», deydi, baʼzan uni mursal qiladi, baʼzan esa «Saiddan, u Kaʼbdan», deydi. Ibn Abu Ziʼb esa al-Maqburiy Said ibn Abu Said uni Banu Salimdan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilganini bayon qilgan, u mening nazdimda Saʼd ibn Isʼhoqdir; faqat u Saʼd ibn Isʼhoq haqida xato qilib: «Otasidan, u bobosi Kaʼbdan», degan. Dovud ibn Qays bilan Anas ibn Iyod esa ikkovi bu xabar faqat Abu Sumomadan ekanida muvofiq boʻlishgan.Абу Сумома айтди: Мен жумага бормоқчи бўлиб турганимда Каъб ибн Ужра билан учрашдим, бармоқларимни бир-бирига киритган эдим. Унга яқинлашганимда қўлларимга уриб, бармоқларимни ажратди ва: «Биз намозда бармоқларни бир-бирига киритишдан қайтарилган эдик», деди. Мен: «Мен намозда эмасман-ку», дедим. У: «Жумага бормоқчи бўлиб таҳорат олмадингми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Демак, сен намоздасан», деди. Уни Ибн Абу Зиъб ал-Мақбурийдан, у ўзига хабар берган Бану Салимдан бўлган бир кишидан, у отасидан, у бобосидан, у Каъб ибн Ужрадан ривоят қилган. Абу Бакр айтди: Саъд ибн Исъҳоқ ибн Каъб Бану Салимдандир. Уни Абу Холид ал-Аҳмар Ибн Ажлондан, у Саиддан, у Каъбдан ривоят қилган. Холид ибн Ҳайён ар-Раққий эса катта хато билан келди: уни Ибн Ажлондан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Саиддан деб ривоят қилди. Абу Бакр айтди: Мен ҳеч кимга бу хабарни мендан фақат шу тарзда ривоят қилишдан бошқасини ҳалол қилмайман, чунки бу мақлуб, яъни ағдарилган исноддир. Саҳиҳи Анас ибн Иёд ривоят қилгани бўлиши эҳтимолга яқин, чунки Довуд ибн Қайс исноддан Абу Саид ал-Мақбурийни тушириб қолдириб: «Саъд ибн Исъҳоқдан, у Абу Сумомадан», деган. Ибн Ажлон эса иснодда ваҳм қилиб, уни аралаштириб юборган: баъзан «Абу Ҳурайрадан», дейди, баъзан уни мурсал қилади, баъзан эса «Саиддан, у Каъбдан», дейди. Ибн Абу Зиъб эса ал-Мақбурий Саид ибн Абу Саид уни Бану Салимдан бўлган бир кишидан ривоят қилганини баён қилган, у менинг наздимда Саъд ибн Исъҳоқдир; фақат у Саъд ибн Исъҳоқ ҳақида хато қилиб: «Отасидан, у бобоси Каъбдан», деган. Довуд ибн Қайс билан Анас ибн Иёд эса иккови бу хабар фақат Абу Сумомадан эканида мувофиқ бўлишган.

وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيُّ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَوَضَّأَ ثُمَّ خَرَجَ يُرِيدُ الصَّلاةَ ، فَهُوَ فِي صَلاةٍ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ ، وَلا يَقُولُ هَذَا ‏ يَعْنِي يُشَبِّكُ بَيْنَ أَصَابِعِهِ " . نَاهُ الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الرُّخَامِيُّ ، نا الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ . وَرَوَاهُ شَرِيكٌ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ

Uni Muhammad ibn Muslim at-Toifiy Ismoil ibn Umayyadan rivoyat qilib, u: Menga al-Maqburiy Abu Hurayradan xabar berdi, degan. Abu Hurayra aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim tahorat olib, soʻng namozni koʻzlab chiqsa, uyiga qaytgunicha namozda boʻladi va mana bunday qilmaydi» — yaʼni barmoqlarini bir-biriga kiritmaydi — dedilar. Uni Sharik Ibn Ajlondan, u otasidan, u Abu Hurayradan ham rivoyat qilgan.Уни Муҳаммад ибн Муслим ат-Тоифий Исмоил ибн Умайядан ривоят қилиб, у: Менга ал-Мақбурий Абу Ҳурайрадан хабар берди, деган. Абу Ҳурайра айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таҳорат олиб, сўнг намозни кўзлаб чиқса, уйига қайтгунича намозда бўлади ва мана бундай қилмайди» — яъни бармоқларини бир-бирига киритмайди — дедилар. Уни Шарик Ибн Ажлондан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، نا عَبْدُ الْوَارِثِ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ ، كَانَ فِي صَلاةٍ حَتَّى يَرْجِعَ ، فَلا يَقُلْ هَكَذَا ، وَشَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz uyida tahorat olib, soʻng masjidga kelsa, qaytgunicha namozda boʻladi. Bas, mana bunday qilmasin», dedilar va barmoqlarini bir-biriga kiritib koʻrsatdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз уйида таҳорат олиб, сўнг масжидга келса, қайтгунича намозда бўлади. Бас, мана бундай қилмасин», дедилар ва бармоқларини бир-бирига киритиб кўрсатдилар.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ رَقَدَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَأَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ ، فَخَرَجَ إِلَى الصَّلاةِ ، وَهُوَ يَقُولُ : " اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا ، وَاجْعَلْ فِي لِسَانِي نُورًا ، وَاجْعَلْ فِي سَمْعِي نُورًا ، وَاجْعَلْ فِي بَصَرِي نُورًا ، وَاجْعَلْ خَلْفِي نُورًا ، وَمِنْ أَمَامِي نُورًا ، وَاجْعَلْ مِنْ فَوْقِي نُورًا ، وَمِنْ تَحْتِي نُورًا ، اللَّهُمَّ أَعْظِمْ لِي نُورًا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : كَانَ فِي الْقَلْبِ مِنْ هَذَا الإِسْنَادِ شَيْءٌ ، فَإِنَّ حَبِيبَ بْنَ أَبِي ثَابِتٍ مُدَلِّسٌ ، وَلَمْ أَقِفْ هَلْ سَمِعَ حَبِيبٌ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَمْ لا ، ثُمَّ نَظَرْتُ ، فَإِذَا أَبُو عَوَانَةَ رَوَاهُ عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَبُو الْوَلِيدِ ، نا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ning huzurlarida uxlagan edi. U aytdi: Muazzin u zotning oldilariga keldi, u zot namozga chiqayotib: «Allohim, qalbimga nur ato et, tilimga nur ato et, qulogʻimga nur ato et, koʻzimga nur ato et, orqamga nur ato et, oldimga nur ato et, ustimga nur ato et va tagimga nur ato et. Allohim, menga nurni ulugʻ qilib ber», der edilar. Abu Bakr aytdi: Bu isnodda koʻnglimda bir narsa bor edi, chunki Habib ibn Abu Sobit mudallisdir va men Habib bu xabarni Muhammad ibn Alidan eshitgan-eshitmaganini aniqlay olmadim. Soʻng qarasam, Abu Avona uni Husayndan, u Habib ibn Abu Sobitdan rivoyat qilib, u: «Menga Muhammad ibn Ali aytdi», degan ekan. Ibn Abbos aytdi: Xolam Maymunanikida tunadim — soʻng u hadisni zikr qildi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларида ухлаган эди. У айтди: Муаззин у зотнинг олдиларига келди, у зот намозга чиқаётиб: «Аллоҳим, қалбимга нур ато эт, тилимга нур ато эт, қулоғимга нур ато эт, кўзимга нур ато эт, орқамга нур ато эт, олдимга нур ато эт, устимга нур ато эт ва тагимга нур ато эт. Аллоҳим, менга нурни улуғ қилиб бер», дер эдилар. Абу Бакр айтди: Бу иснодда кўнглимда бир нарса бор эди, чунки Ҳабиб ибн Абу Собит мудаллисдир ва мен Ҳабиб бу хабарни Муҳаммад ибн Алидан эшитган-эшитмаганини аниқлай олмадим. Сўнг қарасам, Абу Авона уни Ҳусайндан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан ривоят қилиб, у: «Менга Муҳаммад ибн Али айтди», деган экан. Ибн Аббос айтди: Холам Маймунаникида тунадим — сўнг у ҳадисни зикр қилди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ يَعْنِي ابْنَ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيَّ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : كَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ بَيْتُهُ أَقْصَى بَيْتٍ بِالْمَدِينَةِ ، وَكَانَ لا تُخْطِئُهُ الصَّلاةُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَتَوَجَّعْتُ لَهُ ، فَقُلْتُ : يَا فُلانُ ، لَوْ أَنَّكَ اشْتَرَيْتَ حِمَارًا يَقِيكَ الرَّمْضَاءَ وَيَرْفَعُكَ مِنَ الرُّقَعِ وَيَقِيكَ هَوَامَّ الأَرْضِ ، فَقَالَ لَهُ : إِنِّي وَاللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ بَيْتِي مُطَنَّبٌ بِبَيْتِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَحَمَلْتُ بِهِ حَمْلا حَتَّى أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ، قَالَ : فَدَعَاهُ ، فَسَأَلَهُ ، وَذَكَرَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ ، فَذَكَرَ أَنَّهُ يَرْجُو فِي أَثَرِهِ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ لَكَ مَا احْتَسَبْتَ "

Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Ansorlardan bir kishi bor edi, uning uyi Madinadagi eng uzoq uy edi, shunday boʻlsa-da, u Rasululloh ﷺ bilan namozni qoldirmas edi. Men unga achindim va: «Ey falonchi, sen bir eshak sotib olsang, u seni qizigan qumdan asrasa, notekis yerdan koʻtarsa va yer hasharotlaridan himoya qilsa boʻlmaydimi?» dedim. U: «Allohga qasamki, men uyim Muhammad ﷺ ning uyi yoniga tegib turishini yaxshi koʻrmayman», dedi. Bu meni tashvishga soldi, hatto Nabiy ﷺ ning oldilariga kelib, buni u zotga aytdim. U zot uni chaqirib soʻradilar, u ham shunga oʻxshash gapni aytdi va oʻz izlari evaziga ajr umid qilishini bildirdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Albatta, sen niyat qilgan narsang senga bordir», dedilar.Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Ансорлардан бир киши бор эди, унинг уйи Мадинадаги энг узоқ уй эди, шундай бўлса-да, у Расулуллоҳ ﷺ билан намозни қолдирмас эди. Мен унга ачиндим ва: «Эй фалончи, сен бир эшак сотиб олсанг, у сени қизиган қумдан асраса, нотекис ердан кўтарса ва ер ҳашаротларидан ҳимоя қилса бўлмайдими?» дедим. У: «Аллоҳга қасамки, мен уйим Муҳаммад ﷺ нинг уйи ёнига тегиб туришини яхши кўрмайман», деди. Бу мени ташвишга солди, ҳатто Набий ﷺ нинг олдиларига келиб, буни у зотга айтдим. У зот уни чақириб сўрадилар, у ҳам шунга ўхшаш гапни айтди ва ўз излари эвазига ажр умид қилишини билдирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Албатта, сен ният қилган нарсанг сенга бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : خَلَتِ الْبِقَاعُ حَوْلَ الْمَسْجِدِ ، فَأَرَادَ بَنُو سَلِمَةَ قُرْبَ الْمَسْجِدِ ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " يَا بَنِي سَلِمَةَ ، أَرَدْتُمْ أَنْ تَحَوَّلُوا قُرْبَ الْمَسْجِدِ ؟ " ، فَقَالُوا : نَعَمْ ، فَقَالَ : " يَا بَنِي سَلِمَةَ ، دِيَارَكُمْ تَكْتُبُ آثَارَكُمْ " ، قَالَهَا ثَلاثَ مَرَّاتٍ . قَدْ خَرَّجْتُ بَابَ الْمَشْيِ إِلَى الْمَسَاجِدِ فِي كِتَابِ الإِمَامَةِ بِتَمَامِهِ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Masjid atrofidagi joylar boʻsh qoldi va Banu Salima masjidga yaqin koʻchib oʻtishni istadi. Bu xabar Rasululloh ﷺ ga yetdi. U zot: «Ey Banu Salima, masjidga yaqin koʻchib oʻtmoqchi boʻldingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Ey Banu Salima, oʻz uylaringizda turinglar, izlaringiz yoziladi», dedilar. Buni uch marta aytdilar. Masjidlarga yurish bobini toʻlaligicha Kitob al-imomada chiqarganman.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Масжид атрофидаги жойлар бўш қолди ва Бану Салима масжидга яқин кўчиб ўтишни истади. Бу хабар Расулуллоҳ ﷺ га етди. У зот: «Эй Бану Салима, масжидга яқин кўчиб ўтмоқчи бўлдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Эй Бану Салима, ўз уйларингизда туринглар, изларингиз ёзилади», дедилар. Буни уч марта айтдилар. Масжидларга юриш бобини тўлалигича Китоб ал-имомада чиқарганман.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، نا الضَّحَّاكُ وَهُوَ ابْنُ عُثْمَانَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدٌ الْمَقْبُرِي ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ ، فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ ، وَلْيَقُلِ : اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ ، وَإِذَا خَرَجَ فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ ، وَلْيَقُلِ : اللَّهُمَّ أَجِرْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidga kirsa, Nabiy ﷺ ga salom aytsin va: ‹Allohummaftah liy abvoba rahmatik (Ey Alloh, menga rahmating eshiklarini ochgin)›, desin. Chiqqanida esa Nabiy ﷺ ga salom aytsin va: ‹Allohumma ajirniy minash-shaytonir-rojiym (Ey Alloh, meni quvilgan shaytondan panohingda asragin)›, desin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидга кирса, Набий ﷺ га салом айтсин ва: ‹Аллоҳуммафтаҳ лий абвоба раҳматик (Эй Аллоҳ, менга раҳматинг эшикларини очгин)›, десин. Чиққанида эса Набий ﷺ га салом айтсин ва: ‹Аллоҳумма ажирний минаш-шайтонир-рожийм (Эй Аллоҳ, мени қувилган шайтондан паноҳингда асрагин)›, десин», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ عَايِذٍ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ أَبِيهِ سَعْدٍ : أَنَّ رَجُلا جَاءَ إِلَى الصَّلاةِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي بِنَا ، فَقَالَ حِينَ انْتَهَى إِلَى الصَّفِّ : اللَّهُمَّ ائْتِنِي أَفْضَلَ مَا تُؤْتِي عِبَادَكَ الصَّالِحِينَ ، فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ قَالَ : " مَنِ الْمُتَكَلِّمُ آنِفًا ؟ " ، قَالَ الرَّجُلُ : أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذًا تَعْقِرُ جَوَادَكَ وَتُسْتَشْهَدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ "

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bizga namoz oʻqib turganlarida bir kishi namozga keldi va safga yetganida: «Allohim, menga solih bandalaringga berganingning eng afzalini bergin», dedi. Nabiy ﷺ namozni tugatganlarida: «Hozirgina soʻzlagan kim?» dedilar. Haligi kishi: «Men, yo Rasululloh», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Unda sen otingni yoʻqotasan va Alloh yoʻlida shahid boʻlasan», dedilar.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бизга намоз ўқиб турганларида бир киши намозга келди ва сафга етганида: «Аллоҳим, менга солиҳ бандаларингга берганингнинг энг афзалини бергин», деди. Набий ﷺ намозни тугатганларида: «Ҳозиргина сўзлаган ким?» дедилар. Ҳалиги киши: «Мен, ё Расулуллоҳ», деди. Шунда Набий ﷺ: «Унда сен отингни йўқотасан ва Аллоҳ йўлида шаҳид бўласан», дедилар.

نا الْحَسَنُ بْنُ عِيسَى ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الْجُنَيْدِ ، نا عِيسَى بْنُ يُونُسَ ، قَالا : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَجُلا دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَصَلَّى ، ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاةِ ، فَأَسْبِغِ الْوُضُوءَ ، ثُمَّ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ فَكَبِّرْ " ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ ابْنِ نُمَيْرٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi masjidga kirib namoz oʻqidi, soʻng kelib Nabiy ﷺ ga salom berdi — soʻng u hadisni zikr qildi — va aytdi: Rasululloh ﷺ unga: «Namozga turganingda tahoratni mukammal qil, soʻng qiblaga yuzlanib takbir ayt», dedilar — soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Bu — Ibn Numayr hadisining lafzi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши масжидга кириб намоз ўқиди, сўнг келиб Набий ﷺ га салом берди — сўнг у ҳадисни зикр қилди — ва айтди: Расулуллоҳ ﷺ унга: «Намозга турганингда таҳоратни мукаммал қил, сўнг қиблага юзланиб такбир айт», дедилар — сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Бу — Ибн Нумайр ҳадисининг лафзи.

نا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَدِيٍّ الْحَارِثِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ " ‏ زَادَ يَحْيَى بْنِ حَبِيبٍ : " وَإِنَّمَا لامْرِئٍ مَا نَوَى "

Alqama ibn Vaqqos al-Laysiy aytdi: Men Umar ibn al-Xattobning shunday deganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺ ning: «Amallar faqat niyat bilandir», deyayotganlarini eshitdim. Yahyo ibn Habib shuni ziyoda qildi: «Va kishiga faqat niyat qilgani bordir».Алқама ибн Ваққос ал-Лайсий айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Амаллар фақат ният биландир», деяётганларини эшитдим. Яҳё ибн Ҳабиб шуни зиёда қилди: «Ва кишига фақат ният қилгани бордир».

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ لِلصَّلاةِ ، رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى تَكُونَا بِحَذْوِ مَنْكِبَيْهِ ، ثُمَّ كَبَّرَ ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَرْكَعَ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ ، فَإِذَا رَفَعَ مِنَ الرُّكُوعِ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ ، وَلا يَفْعَلُهُ حِينَ يَرْفَعُ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida ikki qoʻllarini yelkalari barobariga boʻlguncha koʻtarib, soʻng takbir aytar edilar. Rukuʼga egilmoqchi boʻlganlarida ham shunday qilar, rukuʼdan koʻtarilganlarida ham shunday qilar edilar. Boshlarini sajdadan koʻtarganlarida esa buni qilmas edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида икки қўлларини елкалари баробарига бўлгунча кўтариб, сўнг такбир айтар эдилар. Рукуъга эгилмоқчи бўлганларида ҳам шундай қилар, рукуъдан кўтарилганларида ҳам шундай қилар эдилар. Бошларини саждадан кўтарганларида эса буни қилмас эдилар.

نا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابِهِ ، فَرَأَيْتُهُمْ يَرْفَعُونَ أَيْدِيَهُمْ فِي الْبَرَانِسِ "

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ va ashoblari bilan namoz oʻqidim va ularning qoʻllarini burnuslari ichida koʻtarayotganlarini koʻrdim.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ва ашоблари билан намоз ўқидим ва уларнинг қўлларини бурнуслари ичида кўтараётганларини кўрдим.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا مَا لا أُحْصِي مِنْ مَرَّةٍ إِمْلاءً وَقِرَاءَةً ، قَالَ : حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَنْشُرُ أَصَابِعَهُ فِي الصَّلاةِ نَشْرًا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ قَبْلَ رِحْلَتِنَا إِلَى الْعِرَاقِ حَدَّثَنَا بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْهُ ، قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ أَبُو سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ غَيْرُ أَنَّهُ قَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ نَشَرَ أَصَابِعَهُ نَشْرًا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ namozda barmoqlarini yozib yoyar edilar. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Rofeʼ Iroqqa safarimizdan oldin bu hadisni bizga undan rivoyat qilib: Bizga Abdulloh ibn Said al-Ashaj Abu Said al-Kindiy aytdi, degan edi; faqat u: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida barmoqlarini yozib yoyar edilar, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ намозда бармоқларини ёзиб ёяр эдилар. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Рофеъ Ироққа сафаримиздан олдин бу ҳадисни бизга ундан ривоят қилиб: Бизга Абдуллоҳ ибн Саид ал-Ашаж Абу Саид ал-Киндий айтди, деган эди; фақат у: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида бармоқларини ёзиб ёяр эдилар, деган.

نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا أَبُو عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ ، قَالَ : دَخَلَ عَلَيْنَا أَبُو هُرَيْرَةَ مَسْجِدَ بَنِي وُرَيْقٍ ، قَالَ : " ثَلاثٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُ بِهِنَّ ، تَرَكَهُنَّ النَّاسُ ، كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ ، قَالَ : هَكَذَا ، وَأَشَارَ أَبُو عَامِرٍ بِيَدِهِ وَلَمْ يُفَرِّجْ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ، وَلَمْ يَضُمَّهَا ، وَقَالَ : هَكَذَا أَرَانَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَأَشَارَ لَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ وَرَفَعَ يَدَيْهِ ، فَفَرَّجَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ تَفْرِيجًا لَيْسَ بِالْوَاسِعِ ، وَلَمْ يَضُمَّ بَيْنَ أَصَابِعِهِ ، وَلا بَاعَدَ بَيْنَهُمَا ، رَفَعَ يَدَيْهِ فَوْقَ رَأْسِهِ مَدًّا ، وَكَانَ يَقِفُ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ هُنَيَّةً يَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى مِنْ فَضْلِهِ ، وَكَانَ يُكَبِّرُ فِي الصَّلاةِ كُلَّمَا سَجَدَ وَرَفَعَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ الشَّبَكَةُ شَبَكَةٌ سَمِجَةٌ بِحَالٍ ، مَا أَدْرِي مِمَّنْ هِيَ ، وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ إِنَّمَا هِيَ : رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ، لَيْسَ فِيهِ شَكٌّ وَلا ارْتِيَابٌ أَنْ يَرْفَعَ الْمُصَلِّي يَدَيْهِ عِنْدَ افْتِتَاحِ الصَّلاةِ فَوْقَ رَأْسِهِ نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْبِسْطَامِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالا : " رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا وَلَمْ يُشَبِّكَا " . وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمَا قِصَّةُ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ أَنَّهُ أَرَاهُمْ صِفَةَ تَفْرِيجِ الأَصَابِعِ أَوْ ضَمَّهَا

Said ibn Samʼon aytdi: Abu Hurayra bizning oldimizga Banu Vurayq masjidiga kirib: «Uchta ish bor ediki, Rasululloh ﷺ ularni qilar edilar, odamlar esa ularni tark qilishdi: u zot namozga turganlarida mana bunday qilar edilar», dedi. Abu Omir qoʻli bilan ishora qildi, barmoqlarini na ajratdi, na birlashtirdi va: «Ibn Abu Ziʼb bizga mana shunday koʻrsatgan edi», dedi. Abu Bakr aytdi: Yahyo ibn Hakim bizga ishora qilib, ikki qoʻlini koʻtardi, barmoqlarini juda keng boʻlmagan tarzda ochdi, ularni na birlashtirdi, na bir-biridan uzoqlashtirdi, qoʻllarini boshi ustiga choʻzib koʻtardi. U zot qiroatdan oldin bir oz toʻxtab, Alloh taolodan Uning fazlini soʻrar edilar va namozda har sajda qilganda hamda bosh koʻtarganda takbir aytar edilar. Abu Bakr aytdi: Bu barmoq kiritish har holda xunuk bir kiritishdir, u kimdan ekanini bilmayman. Bu lafz esa faqat: Qoʻllarini choʻzib koʻtardilar, deganidir. Namoz oʻquvchi namozni boshlashda qoʻllarini boshi ustiga koʻtarishida hech shak-shubha yoʻq. Ikkovi: «Qoʻllarini choʻzib koʻtardilar va barmoqlarini bir-biriga kiritmadilar», deyishdi. Ularning hadisida Ibn Abu Ziʼbning barmoqlarni ochish yoki birlashtirish sifatini koʻrsatgani haqidagi qissa yoʻq.Саид ибн Самъон айтди: Абу Ҳурайра бизнинг олдимизга Бану Вурайқ масжидига кириб: «Учта иш бор эдики, Расулуллоҳ ﷺ уларни қилар эдилар, одамлар эса уларни тарк қилишди: у зот намозга турганларида мана бундай қилар эдилар», деди. Абу Омир қўли билан ишора қилди, бармоқларини на ажратди, на бирлаштирди ва: «Ибн Абу Зиъб бизга мана шундай кўрсатган эди», деди. Абу Бакр айтди: Яҳё ибн Ҳаким бизга ишора қилиб, икки қўлини кўтарди, бармоқларини жуда кенг бўлмаган тарзда очди, уларни на бирлаштирди, на бир-биридан узоқлаштирди, қўлларини боши устига чўзиб кўтарди. У зот қироатдан олдин бир оз тўхтаб, Аллоҳ таолодан Унинг фазлини сўрар эдилар ва намозда ҳар сажда қилганда ҳамда бош кўтарганда такбир айтар эдилар. Абу Бакр айтди: Бу бармоқ киритиш ҳар ҳолда хунук бир киритишдир, у кимдан эканини билмайман. Бу лафз эса фақат: Қўлларини чўзиб кўтардилар, деганидир. Намоз ўқувчи намозни бошлашда қўлларини боши устига кўтаришида ҳеч шак-шубҳа йўқ. Иккови: «Қўлларини чўзиб кўтардилар ва бармоқларини бир-бирига киритмадилар», дейишди. Уларнинг ҳадисида Ибн Абу Зиъбнинг бармоқларни очиш ёки бирлаштириш сифатини кўрсатгани ҳақидаги қисса йўқ.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَخَلَ الْمَسْجِدَ ، فَدَخَلَ رَجُلٌ فَصَلَّى ، ثُمَّ سَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَدَّ عَلَيْهِ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ، حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاثًا مِرَارٍ " ، فَقَالَ الرَّجُلُ : وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَعْلَمُ غَيْرَ هَذَا ، فَقَالَ : " إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاةِ فَكَبِّرْ ، ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ، ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ، ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا ، ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ، ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا ، وَافْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاتِكَ كُلِّهَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ masjidga kirdilar. Soʻng bir kishi kirib namoz oʻqidi, keyin Nabiy ﷺ ga salom berdi, u zot alik oldilar va: «Qaytib namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. Buni uch marta qilguncha shu hol takrorlandi. Shunda u kishi: «Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men bundan boshqasini bilmayman», dedi. U zot: «Namozga turganingda takbir ayt, soʻng Qurʼondan senga oson boʻlganini oʻqi, soʻng rukuʼ qilib, rukuʼda mutmain boʻlguningcha tur, soʻng bosh koʻtarib, tik turgan holda mutadil boʻl, soʻng sajda qilib, sajdada mutmain boʻlguningcha tur, soʻng bosh koʻtarib, oʻtirgan holda mutmain boʻlguningcha tur. Mana shuni butun namozingda qil», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu — Bundorning hadisi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ масжидга кирдилар. Сўнг бир киши кириб намоз ўқиди, кейин Набий ﷺ га салом берди, у зот алик олдилар ва: «Қайтиб намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. Буни уч марта қилгунча шу ҳол такрорланди. Шунда у киши: «Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен бундан бошқасини билмайман», деди. У зот: «Намозга турганингда такбир айт, сўнг Қуръондан сенга осон бўлганини ўқи, сўнг рукуъ қилиб, рукуъда мутмаин бўлгунингча тур, сўнг бош кўтариб, тик турган ҳолда мутадил бўл, сўнг сажда қилиб, саждада мутмаин бўлгунингча тур, сўнг бош кўтариб, ўтирган ҳолда мутмаин бўлгунингча тур. Мана шуни бутун намозингда қил», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу — Бундорнинг ҳадиси.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، وَأَبُو صَالِحٍ كَاتِبُ ، جميعا ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَمِّهِ الْمَاجِشُونِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّهُ كَانَ إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاةَ كَبَّرَ ، ثُمَّ قَالَ : " وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفًا ، وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ، إِنَّ صَلاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ، لا شَرِيكَ لَهُ ، وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الْمَلَكُ لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ ، أَنْتَ رَبِّي ، وَأَنَا عَبْدُكَ ، ظَلَمْتُ نَفْسِي وَاعْتَرَفْتُ بِذَنْبِي ، فَاغْفِرْ لِي ذُنُوبِي جَمِيعًا ، إِنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلا أَنْتَ ، وَاهْدِنِي لأَحْسَنِ الأَخْلاقِ لا يَهْدِي لأَحْسَنِهَا إِلا أَنْتَ ، وَاصْرِفْ عَنِّي سَيِّئَهَا لا يَصْرِفُ سَيِّئَهَا إِلا أَنْتَ ، لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ ، وَالْخَيْرُ كُلُّهُ فِي يَدَيْكَ ، وَالشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ ، أَنَا بِكَ وَإِلَيْكَ ، تَبَارَكْتَ وَتَعَالَيْتَ ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ " . قَالَ أَبُو صَالِحٍ : لا إِلَهَ لِي إِلا أَنْتَ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ ، وَعَنْ عَمِّهِ الْمَاجِشُونِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى : وَأَحَدُهُمْ يَزِيدُ عَلَى صَاحِبِهِ الْحَرْفَ وَالشَّيْءَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَوْلُهُ : " وَالشَّرُّ لَيْسَ إِلَيْكَ " : أَيْ لَيْسَ مِمَّا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَيْكَ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺ dan rivoyat qilinadiki, u zot namozni boshlaganlarida takbir aytar, soʻngra: «Men yuzimni osmonlar va yerni yaratgan Zotga, butun haqdan ogʻib yagona Allohga muslim boʻlgan holda qaratdim va men mushriklardan emasman. Albatta, namozim, qurbonligim, hayotim va oʻlimim olamlarning Robbi boʻlmish Allohnikidir. Uning sherigi yoʻq. Men shunga buyurilganman va men muslimlarning avvalimen. Ey Alloh! Sen Egasen. Sendan boshqa iloh yoʻq. Sen mening Robbimsen va men Sening bandangmen. Men oʻzimga zulm qildim va gunohimni eʼtirof etdim. Bas, gunohlarimni butunlay magʻfirat qilgin, chunki gunohlarni Sendan oʻzga magʻfirat qiladigan zot yoʻq. Va meni eng goʻzal axloqqa hidoyat qilgin, ularning eng goʻzaliga Sendan oʻzga hidoyat qiladigan zot yoʻq. Va uning yomonini mendan burgin, uning yomonini Sendan oʻzga buradigan zot yoʻq. Labbayk va saʼdayk! Butun yaxshilik Sening qoʻlingdadir, yomonlik esa Senga nisbat qilinmaydi. Men Sen bilanmen va Senga qaytajakmen. Sen barakotli va oliysen. Sendan magʻfirat soʻrayman va Senga tavba qilaman», der edilar. Abu Solih: «Mening Sendan oʻzga ilohim yoʻq», dedi. Muhammad ibn Yahyo aytdi: Ularning biri ikkinchisidan bir harfni yoki bir narsani ziyoda qiladi. Abu Bakr aytdi: U zotning: «Yomonlik Senga nisbat qilinmaydi», degan soʻzlari — yaʼni u Senga yaqinlashiladigan narsalardan emas.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилинадики, у зот намозни бошлаганларида такбир айтар, сўнгра: «Мен юзимни осмонлар ва ерни яратган Зотга, бутун ҳақдан оғиб ягона Аллоҳга муслим бўлган ҳолда қаратдим ва мен мушриклардан эмасман. Албатта, намозим, қурбонлигим, ҳаётим ва ўлимим оламларнинг Робби бўлмиш Аллоҳникидир. Унинг шериги йўқ. Мен шунга буюрилганман ва мен муслимларнинг аввалимен. Эй Аллоҳ! Сен Эгасен. Сендан бошқа илоҳ йўқ. Сен менинг Роббимсен ва мен Сенинг бандангмен. Мен ўзимга зулм қилдим ва гуноҳимни эътироф этдим. Бас, гуноҳларимни бутунлай мағфират қилгин, чунки гуноҳларни Сендан ўзга мағфират қиладиган зот йўқ. Ва мени энг гўзал ахлоққа ҳидоят қилгин, уларнинг энг гўзалига Сендан ўзга ҳидоят қиладиган зот йўқ. Ва унинг ёмонини мендан бургин, унинг ёмонини Сендан ўзга бурадиган зот йўқ. Лаббайк ва саъдайк! Бутун яхшилик Сенинг қўлингдадир, ёмонлик эса Сенга нисбат қилинмайди. Мен Сен биланмен ва Сенга қайтажакмен. Сен баракотли ва олийсен. Сендан мағфират сўрайман ва Сенга тавба қиламан», дер эдилар. Абу Солиҳ: «Менинг Сендан ўзга илоҳим йўқ», деди. Муҳаммад ибн Яҳё айтди: Уларнинг бири иккинчисидан бир ҳарфни ёки бир нарсани зиёда қилади. Абу Бакр айтди: У зотнинг: «Ёмонлик Сенга нисбат қилинмайди», деган сўзлари — яъни у Сенга яқинлашиладиган нарсалардан эмас.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، وَبَحْرُ بْنُ نَصْرِ بْنِ سَابَقٍ الْخَوْلانِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ الْمَكْتُوبَةِ كَبَّرَ ، وَيَقُولُ حِينَ يَفْتَتِحُ الصَّلاةَ بَعْدَ التَّكْبِيرِ : " وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : " وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ " . وَلَمْ يَذْكُرَا : وَاهْدِنِي لأَحْسَنِ الأَخْلاقِ لا يَهْدِي لأَحْسَنِهَا إِلا أَنْتَ ، وَلا وَاصْرِفْ عَنِّي سَيِّئَهَا لا يَصْرِفُ سَيِّئَهَا إِلا أَنْتَ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺ dan rivoyat qilinadiki, u zot farz namozga turganlarida takbir aytar va namozni boshlaganda takbirdan soʻng: «Men yuzimni osmonlar va yerni yaratgan Zotga qaratdim», der edilar — soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi — va: «Men muslimlardanmen», dedi. Ikkovi: «Va meni eng goʻzal axloqqa hidoyat qilgin, ularning eng goʻzaliga Sendan oʻzga hidoyat qiladigan zot yoʻq» degan soʻzni ham, «Va uning yomonini mendan burgin, uning yomonini Sendan oʻzga buradigan zot yoʻq» degan soʻzni ham zikr qilishmadi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺ дан ривоят қилинадики, у зот фарз намозга турганларида такбир айтар ва намозни бошлаганда такбирдан сўнг: «Мен юзимни осмонлар ва ерни яратган Зотга қаратдим», дер эдилар — сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди — ва: «Мен муслимларданмен», деди. Иккови: «Ва мени энг гўзал ахлоққа ҳидоят қилгин, уларнинг энг гўзалига Сендан ўзга ҳидоят қиладиган зот йўқ» деган сўзни ҳам, «Ва унинг ёмонини мендан бургин, унинг ёмонини Сендан ўзга бурадиган зот йўқ» деган сўзни ҳам зикр қилишмади.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، وَغَيْرُهُمْ ، ‏ قَالَ عَلِيٌّ : أَخْبَرَنَا ، وَقَالُ الآخَرُونَ : حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَبَّرَ فِي الصَّلاةِ ، سَكَتَ هُنَيَّةً ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، بِأَبِي وَأُمِّي مَا تَقُولُ فِي سُكُوتِكَ بَيْنَ التَّكْبِيرِ وَالْقِرَاءَةِ ؟ قَالَ : " أَقُولُ : اللَّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ، اللَّهُمَّ نَقِّنِي مِنْ خَطَايَايَ كَمَا يُنَقَّى الثَّوْبُ الأَبْيَضُ مِنَ الدَّنَسِ ، اللَّهُمَّ اغْسِلْنِي مِنْ خَطَايَايَ بِالثَّلْجِ وَالْمَاءِ وَالْبَرَدِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozda takbir aytganlarida, bir oz jim turardilar. Men: «Yo Rasululloh, ota-onam Sizga fido boʻlsin, takbir bilan qiroat orasidagi sukutingizda nima deysiz?» dedim. U zot: «Men shunday deyman: ‹Allohumma boid bayni va bayna xotoyaaya kama boadta baynal-mashriqi val-magʻrib, Allohumma naqqini min xotoyaaya kama yunaqqas-savbul-abyazu minad-danas, Allohummagʻsilni min xotoyaaya bis-salji val-maai val-barad› (Ey Alloh, Sharq bilan Gʻarbni uzoqlashtirganing kabi mening bilan xatolarim orasini uzoqlashtir; ey Alloh, oq kiyim kirdan tozalangani kabi meni xatolarimdan tozala; ey Alloh, meni xatolarimdan qor, suv va doʻl bilan yuvgil)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозда такбир айтганларида, бир оз жим турардилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, ота-онам Сизга фидо бўлсин, такбир билан қироат орасидаги сукутингизда нима дейсиз?» дедим. У зот: «Мен шундай дейман: ‹Аллоҳумма боид байни ва байна хотояая кама боадта байнал-машриқи вал-мағриб, Аллоҳумма наққини мин хотояая кама юнаққас-савбул-абязу минад-данас, Аллоҳуммағсилни мин хотояая бис-салжи вал-мааи вал-барад› (Эй Аллоҳ, Шарқ билан Ғарбни узоқлаштирганинг каби менинг билан хатоларим орасини узоқлаштир; эй Аллоҳ, оқ кийим кирдан тозалангани каби мени хатоларимдан тозала; эй Аллоҳ, мени хатоларимдан қор, сув ва дўл билан ювгил)», дедилар.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الصَّمَدِ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ أَنَسٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، نا بَهْزٌ يَعْنِي ابْنَ أَسَدٍ ، نا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ ، وَقَتَادَةُ ، عَنْ أَنَسٍ : أَنَّ رَجُلا جَاءَ وَقَدْ حَفَزَهُ النَّفَسُ ، فَقَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ ، فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاتَهُ ، قَالَ : " أَيُّكُمُ الْمُتَكَلِّمُ بِالْكَلِمَاتِ ؟ " فَأَرَمَّ الْقَوْمُ ، فَقَالَ : " أَيُّكُمُ الْمُتَكَلِّمُ بِالْكَلِمَاتِ ، فَإِنَّهُ لَمْ يَقُلْ بَأْسًا ؟ " ، فَقَالَ الرَّجُلُ : أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، جِئْتُ وَقَدْ حَفَزَنِي النَّفَسُ فَقُلْتُهُنَّ ، فَقَالَ : " لَقَدْ رَأَيْتُ اثْنَيْ عَشَرَ مَلَكًا يَبْتَدِرُونَهَا أَيُّهُمْ يَرْفَعُهَا " . هَذَا حَدِيثُ بَهْزِ بْنِ أَسَدٍ ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى فِي حَدِيثِهِ : إِنَّ رَجُلا دَخَلَ فِي الصَّلاةِ ، فَقَالَ : الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا كَثِيرًا طَيِّبًا مُبَارَكًا فِيهِ ، وَقَالَ أَيْضًا : فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ : أَنَا قُلْتُهَا ، وَمَا أَرَدْتُ بِهَا إِلا الْخَيْرَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَقَدِ ابْتَدَرَهَا اثْنَا عَشَرَ مَلَكًا ، فَمَا دَرَوْا كَيْفَ يَكْتُبُونَهَا حَتَّى سَأَلُوا رَبَّهُمْ ، فَقَالَ : اكْتُبُوهَا كَمَا قَالَ عَبْدِي " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَدْ رُوِيَتْ أَخْبَارٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي افْتِتَاحِهِ صَلاةَ اللَّيْلِ بِدَعَوَاتٍ مُخْتَلِفَةِ الأَلْفَاظِ ، قَدْ خَرَّجْتُهَا فِي أَبْوَابِ صَلاةِ اللَّيْلِ ، أَمَّا مَا يَفْتَتِحُ بِهِ الْعَامَّةُ صَلاتَهُمْ بِخُرَاسَانَ مِنْ قَوْلِهِمْ : سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ ، تَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ ، وَلا إِلَهَ غَيْرُكَ ، فَلا نَعْلَمُ فِي هَذَا خَبَرًا ثَابِتًا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِالْحَدِيثِ ، وَأَحْسَنُ إِسْنَادٍ نَعْلَمُهُ رُوِيَ فِي هَذَا خَبَرُ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi nafasi siqilgan holda kelib: «Allohu akbar. Alhamdulillohi hamdan kasiran toyyiban muborakan fihi», dedi. Rasululloh ﷺ namozlarini tugatganlarida: «Bu kalimalarni qaysingiz aytdi?» dedilar. Qavm jim qoldi. U zot: «Bu kalimalarni qaysingiz aytdi? Albatta, u yomon narsa aytmadi», dedilar. Haligi kishi: «Men, yo Rasululloh. Nafasim siqilgan holda keldim va ularni aytdim», dedi. U zot: «Men oʻn ikki farishtani ularni koʻtarib chiqishga qaysi biri ulgurishi uchun musobaqa qilayotganini koʻrdim», dedilar. Bu — Bahz ibn Asadning hadisi. Abu Muso oʻz hadisida: Bir kishi namozga kirib: «Alhamdulillohi hamdan kasiran toyyiban muborakan fihi», dedi, dedi. Yana u shunday dedi: Qavmdan bir kishi: «Uni men aytdim, u bilan yaxshilikdan boshqasini koʻzlaganim yoʻq», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni oʻn ikki farishta yozishga shoshildi, ammo ular uni qanday yozishni bilmay, Robblaridan soʻrashdi. U: ‹Uni bandam aytganidek yozinglar›, dedi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ dan kechasi namozlarini turli lafzli duolar bilan boshlaganlari haqida xabarlar rivoyat qilingan, ularni kechasi namoz boblarida chiqarganman. Xurosonda omma oʻz namozlarini: «Subhanaka-llohumma va bihamdik, tabaraka-smuk va taolo jadduk va lo ilaha gʻoyruk», deb boshlashiga kelsak, hadis ahli bilimdonlari nazdida bu haqda Nabiy ﷺ dan sobit boʻlgan xabarni bilmaymiz. Bu haqda rivoyat qilingan biz bilgan eng yaxshi isnod Abul-Mutavakkilning Abu Saiddan qilgan xabaridir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши нафаси сиқилган ҳолда келиб: «Аллоҳу акбар. Алҳамдулиллоҳи ҳамдан касиран тоййибан муборакан фиҳи», деди. Расулуллоҳ ﷺ намозларини тугатганларида: «Бу калималарни қайсингиз айтди?» дедилар. Қавм жим қолди. У зот: «Бу калималарни қайсингиз айтди? Албатта, у ёмон нарса айтмади», дедилар. Ҳалиги киши: «Мен, ё Расулуллоҳ. Нафасим сиқилган ҳолда келдим ва уларни айтдим», деди. У зот: «Мен ўн икки фариштани уларни кўтариб чиқишга қайси бири улгуриши учун мусобақа қилаётганини кўрдим», дедилар. Бу — Баҳз ибн Асаднинг ҳадиси. Абу Мусо ўз ҳадисида: Бир киши намозга кириб: «Алҳамдулиллоҳи ҳамдан касиран тоййибан муборакан фиҳи», деди, деди. Яна у шундай деди: Қавмдан бир киши: «Уни мен айтдим, у билан яхшиликдан бошқасини кўзлаганим йўқ», деди. Шунда Набий ﷺ: «Уни ўн икки фаришта ёзишга шошилди, аммо улар уни қандай ёзишни билмай, Роббларидан сўрашди. У: ‹Уни бандам айтганидек ёзинглар›, деди», дедилар. Абу Бакр айтди: Набий ﷺ дан кечаси намозларини турли лафзли дуолар билан бошлаганлари ҳақида хабарлар ривоят қилинган, уларни кечаси намоз бобларида чиқарганман. Хуросонда омма ўз намозларини: «Субҳанака-ллоҳумма ва биҳамдик, табарака-смук ва таоло жаддук ва ло илаҳа ғойрук», деб бошлашига келсак, ҳадис аҳли билимдонлари наздида бу ҳақда Набий ﷺ дан собит бўлган хабарни билмаймиз. Бу ҳақда ривоят қилинган биз билган энг яхши иснод Абул-Мутаваккилнинг Абу Саиддан қилган хабаридир.

نَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْحَرَشِيُّ ، نا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ ، نا عَلِيُّ بْنُ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيُّ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِيِّ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ إِلَى الصَّلاةِ كَبَّرَ ثَلاثًا ، ثُمَّ قَالَ : " سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ ، تَبَارَكَ اسْمُكَ ، وَتَعَالَى جَدُّكَ ، وَلا إِلَهَ غَيْرُكَ " ، ثُمَّ يَقُولُ : " لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، ثُمَّ يَقُولُ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ثَلاثًا ، ثُمَّ يَقُولُ : " أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ مِنْ هَمْزِهِ وَنَفْخِهِ وَنَفْثِهِ " ، ثُمَّ يَقْرَأُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذَا الْخَبَرُ لَمْ يُسْمَعْ فِي الدُّعَاءِ ، لا فِي قَدِيمِ الدَّهْرِ وَلا فِي حَدِيثِهِ ، اسْتُعْمِلَ هَذَا الْخَبَرُ عَلَى وَجْهِهِ ، وَلا حُكِيَ لَنَا عَنْ مَنْ لَمْ نُشَاهِدْهُ مِنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّهُ كَانَ يُكَبِّرُ لافْتِتَاحِ الصَّلاةِ ثَلاثَ تَكْبِيرَاتٍ ، ثُمَّ يَقُولُ : سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ إِلَى قَوْلِهِ : وَلا إِلَهَ غَيْرُكَ ، ثُمَّ يُهَلِّلُ ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، ثُمَّ يُكَبِّرُ ثَلاثًا

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ kechasi namozga turganlarida uch marta takbir aytar, soʻng: «Subhanaka-llohumma va bihamdik, tabaraka-smuk va taolo jadduk va lo ilaha gʻoyruk», der edilar. Soʻng uch marta: «Lo ilaha illalloh», der, keyin uch marta: «Allohu akbar», der, soʻng: «Aʼuzu billahis-samiʼil-aliymi minash-shaytonir-rojiym, min hamzihi va nafxihi va nafsih», der, soʻng qiroat qilar edilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabar duo haqida na oʻtgan zamonda, na keyingi zamonda eshitilmagan, bu xabar oʻz holicha amalda qoʻllanilgan emas; bizga koʻrmaganimiz olimlardan ham namozni boshlash uchun uch takbir aytib, soʻng «Subhanaka-llohumma va bihamdik»dan «va lo ilaha gʻoyruk»gacha aytib, soʻng uch marta tahlil aytib, soʻng uch marta takbir aytgani hikoya qilinmagan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ кечаси намозга турганларида уч марта такбир айтар, сўнг: «Субҳанака-ллоҳумма ва биҳамдик, табарака-смук ва таоло жаддук ва ло илаҳа ғойрук», дер эдилар. Сўнг уч марта: «Ло илаҳа иллаллоҳ», дер, кейин уч марта: «Аллоҳу акбар», дер, сўнг: «Аъузу биллаҳис-самиъил-алийми минаш-шайтонир-рожийм, мин ҳамзиҳи ва нафхиҳи ва нафсиҳ», дер, сўнг қироат қилар эдилар. Абу Бакр айтди: Бу хабар дуо ҳақида на ўтган замонда, на кейинги замонда эшитилмаган, бу хабар ўз ҳолича амалда қўлланилган эмас; бизга кўрмаганимиз олимлардан ҳам намозни бошлаш учун уч такбир айтиб, сўнг «Субҳанака-ллоҳумма ва биҳамдик»дан «ва ло илаҳа ғойрук»гача айтиб, сўнг уч марта таҳлил айтиб, сўнг уч марта такбир айтгани ҳикоя қилинмаган.

وَقَدْ رُوِيَ ، عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاةَ ، قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ كَبِيرًا " ثَلاثَ مِرَارٍ ، " الْحَمْدُ لِلَّهِ كَثِيرًا " ثَلاثَ مِرَارٍ ، " سُبْحَانَ اللَّهِ بُكْرَةً وَأَصِيلا " ثَلاثَ مِرَارٍ ، ثُمَّ يَتَعَوَّذُ بِشَبِيهٍ مِنَ التَّعَوُّذِ الَّذِي فِي خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ ، إِلا أَنَّهُمْ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي إِسْنَادِ خَبَرِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَاصِمٍ الْعَنَزِيِّ ، عَنِ ابْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ . نَاهُ بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ . وَرَوَاهُ حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، فَقَالَ : عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَاصِمٍ ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ . ح حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا ابْنُ إِدْرِيسَ . ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَابْنُ فُضَيْلٍ جَمِيعًا ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَعَاصِمٌ الْعَنَزِيُّ وَعَبَّادُ بْنُ عَاصِمٍ مَجْهُولانِ ، لا يَدْرِي مَنْ هُمَا ، وَلا يَعْلَمُ الصَّحِيحَ ، مَا رَوَى حُصَيْنٌ أَوْ شُعْبَةُ

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinganki, Nabiy ﷺ namozni boshlaganlarida uch marta: «Allohu akbaru kabiro», uch marta: «Alhamdulillahi kasiro», uch marta: «Subhanallohi bukratan va asiylo», der, soʻng Abu Saidning xabaridagi taavvuzga oʻxshash taavvuz aytar edilar. Faqat Jubayr ibn Mutʼim xabarining isnodida ular ixtilof qilishgan. Uni Shuʼba Amr ibn Murradan, u Osim al-Anaziydan, u Jubayr ibn Mutʼimning oʻgʻlidan, u otasidan rivoyat qilgan. Husayn ibn Abdurrahmon esa uni Amr ibn Murradan rivoyat qilib: Abbod ibn Osimdan, u Nofeʼ ibn Jubayr ibn Mutʼimdan, u otasidan, degan. Abu Bakr aytdi: Osim al-Anaziy va Abbod ibn Osim majhul ikki kishidir, ular kim ekani bilinmaydi va Husayn rivoyat qilgani sahihmi yoki Shuʼba rivoyat qilganimi — bilinmaydi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинганки, Набий ﷺ намозни бошлаганларида уч марта: «Аллоҳу акбару кабиро», уч марта: «Алҳамдулиллаҳи касиро», уч марта: «Субҳаналлоҳи букратан ва асийло», дер, сўнг Абу Саиднинг хабаридаги тааввузга ўхшаш тааввуз айтар эдилар. Фақат Жубайр ибн Мутъим хабарининг иснодида улар ихтилоф қилишган. Уни Шуъба Амр ибн Муррадан, у Осим ал-Аназийдан, у Жубайр ибн Мутъимнинг ўғлидан, у отасидан ривоят қилган. Ҳусайн ибн Абдурраҳмон эса уни Амр ибн Муррадан ривоят қилиб: Аббод ибн Осимдан, у Нофеъ ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у отасидан, деган. Абу Бакр айтди: Осим ал-Аназий ва Аббод ибн Осим мажҳул икки кишидир, улар ким экани билинмайди ва Ҳусайн ривоят қилгани саҳиҳми ёки Шуъба ривоят қилганими — билинмайди.

وَرَوَى حَارِثَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَعَاصِمٌ الْعَنَزِيُّ ، عَنْ عَمْرَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاةَ رَفَعَ يَدَيْهِ حَذْوَ مَنْكِبَيْهِ فَكَبَّرَ ، ثُمَّ يَقُولُ : " سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ ، وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ ، وَلا إِلَهَ غَيْرُكَ " . حَدَّثَنَاهُ مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، ‏ قَالَ مُؤَمَّلٌ ، قَالَ : حَدَّثَنَا حَارِثَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَقَالَ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ : عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، غَيْرُ أَنَّ سَلْمًا لَمْ يَقُلْ : فَكَبَّرَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَحَارِثَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ رَحِمَهُ اللَّهُ ، لَيْسَ مِمَّنْ يَحْتَجُّ أَهْلُ الْحَدِيثِ بِحَدِيثِهِ ، وَهَذَا صَحِيحٌ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ كَانَ يَسْتَفْتِحُ الصَّلاةَ مِثْلَ حَدِيثِ حَارِثَةَ ، لا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَسْتُ أَكْرَهُ الافْتِتَاحَ بِقَوْلِهِ : سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ عَلَى مَا ثَبَتَ عَنِ الْفَارُوقِ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَسْتَفْتِحُ الصَّلاةَ ، غَيْرُ أَنَّ الافْتِتَاحَ بِمَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي خَبَرِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، وَأَبِي هُرَيْرَةَ ، وَغَيْرِهِمَا بِنَقْلِ الْعَدْلِ ، عَنِ الْعَدْلِ مَوْصُولا إِلَيْهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحَبُّ إِلَيَّ ، وَأَوْلَى بِالاسْتِعْمَالِ ، إِذِ اتِّبَاعُ سُنَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَفْضَلُ وَخَيْرٌ مِنْ غَيْرِهَا

Horisa ibn Muhammad va Osim al-Anaziy Amradan, u Oishadan rivoyat qilishdi: Rasululloh namozni boshlaganlarida qoʻllarini yelkalari barobariga koʻtarib, takbir aytar, soʻng: «Subhanaka-llohumma va bihamdik, va tabaraka-smuk va taolo jadduk, va lo ilaha gʻoyruk», der edilar. Faqat Salm: «Va takbir aytdilar», demadi. Abu Bakr aytdi: Horisa ibn Muhammad rahimahulloh hadis ahli uning hadisi bilan hujjat keltiradigan kishilardan emas. Umar ibn al-Xattobning namozni Horisaning hadisidagi kabi boshlagani sahihdir, Nabiy ﷺ dan emas. Men Foruq (roziyallohu anhu)dan namozni shu bilan boshlagani sobit boʻlganiga koʻra: «Subhanaka-llohumma va bihamdik», deb boshlashni yomon koʻrmayman. Faqat Nabiy ﷺ dan Ali ibn Abu Tolib, Abu Hurayra va boshqalarning xabarida adldan adlga naql qilinib, u zotga ulangan holda sobit boʻlgan duo bilan boshlash menga sevimliroq va amal qilishga loyiqroqdir, chunki Nabiy ﷺ ning sunnatlariga ergashish boshqasidan afzal va yaxshiroqdir.Ҳориса ибн Муҳаммад ва Осим ал-Аназий Амрадан, у Оишадан ривоят қилишди: Расулуллоҳ намозни бошлаганларида қўлларини елкалари баробарига кўтариб, такбир айтар, сўнг: «Субҳанака-ллоҳумма ва биҳамдик, ва табарака-смук ва таоло жаддук, ва ло илаҳа ғойрук», дер эдилар. Фақат Салм: «Ва такбир айтдилар», демади. Абу Бакр айтди: Ҳориса ибн Муҳаммад раҳимаҳуллоҳ ҳадис аҳли унинг ҳадиси билан ҳужжат келтирадиган кишилардан эмас. Умар ибн ал-Хаттобнинг намозни Ҳорисанинг ҳадисидаги каби бошлагани саҳиҳдир, Набий ﷺ дан эмас. Мен Форуқ (розияллоҳу анҳу)дан намозни шу билан бошлагани собит бўлганига кўра: «Субҳанака-ллоҳумма ва биҳамдик», деб бошлашни ёмон кўрмайман. Фақат Набий ﷺ дан Али ибн Абу Толиб, Абу Ҳурайра ва бошқаларнинг хабарида адлдан адлга нақл қилиниб, у зотга уланган ҳолда собит бўлган дуо билан бошлаш менга севимлироқ ва амал қилишга лойиқроқдир, чунки Набий ﷺ нинг суннатларига эргашиш бошқасидан афзал ва яхшироқдир.

نا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى الْمَرْوَزِيُّ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ عَطَاءٍ وَهُوَ ابْنُ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ وَنَفْخِهِ وَهَمْزِهِ وَنَفْثِهِ " ، قَالَ : وَهَمْزِهِ الْمُوتَةُ ، وَنَفْثِهِ الشِّعْرُ ، وَنَفْخِهِ الْكِبْرِيَاءُ

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadiki, u zot: «Allohim, men Sendan quvilgan shaytondan, uning nafxidan, hamzidan va nafsidan panoh soʻrayman», der edilar. U aytdi: Uning hamzi — telbalik, nafsi — sheʼr, nafxi — kibrdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинадики, у зот: «Аллоҳим, мен Сендан қувилган шайтондан, унинг нафхидан, ҳамзидан ва нафсидан паноҳ сўрайман», дер эдилар. У айтди: Унинг ҳамзи — телбалик, нафси — шеър, нафхи — кибрдир.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْبِسْطَامِيُّ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي فُدَيْكٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " ثَلاثٌ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلَهُنَّ ، تَرَكَهُنَّ النَّاسُ ، كَانَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ، وَكَانَ يَقِفُ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ هُنَيَّةً يَسْأَلُ اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ ، وَكَانَ يُكَبِّرُ كُلَّمَا خَفَضَ وَرَفَعَ " . قَالَ بُنْدَارٌ فِي حَدِيثِهِ : ثَلاثٌ كَانَ يَعْمَلُ بِهِنَّ ، تَرَكَهُنَّ النَّاسُ ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ، وَكَانَ يَقِفُ قَبْلَ الْقِرَاءَةِ هُنَيَّةً ، يَقُولُ : " أَسْأَلُ اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ " ، وَكَانَ يُكَبِّرُ كُلَّمَا رَكَعَ وَوَضَعَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Uchta ish bor ediki, Rasululloh ﷺ ularni qilar edilar, odamlar esa ularni tark qilishdi: u zot namozga turganlarida qoʻllarini choʻzib koʻtarar edilar; qiroatdan oldin bir oz toʻxtab, Allohdan Uning fazlini soʻrar edilar; har egilganda va bosh koʻtarganda takbir aytar edilar. Bundor oʻz hadisida shunday dedi: Uchta ish bor ediki, u ularni qilar edi, odamlar esa ularni tark qilishdi: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida qoʻllarini choʻzib koʻtarar edilar; qiroatdan oldin bir oz toʻxtab: «Allohdan Uning fazlini soʻrayman», der edilar; har rukuʼ qilganda va peshonalarini qoʻyganda takbir aytar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Учта иш бор эдики, Расулуллоҳ ﷺ уларни қилар эдилар, одамлар эса уларни тарк қилишди: у зот намозга турганларида қўлларини чўзиб кўтарар эдилар; қироатдан олдин бир оз тўхтаб, Аллоҳдан Унинг фазлини сўрар эдилар; ҳар эгилганда ва бош кўтарганда такбир айтар эдилар. Бундор ўз ҳадисида шундай деди: Учта иш бор эдики, у уларни қилар эди, одамлар эса уларни тарк қилишди: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида қўлларини чўзиб кўтарар эдилар; қироатдан олдин бир оз тўхтаб: «Аллоҳдан Унинг фазлини сўрайман», дер эдилар; ҳар рукуъ қилганда ва пешоналарини қўйганда такбир айтар эдилар.

نا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، نا عَبْدُ الأَعْلَى ، نا مُحَمَّدٌ وَهُوَ ابْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ ، فَلَمَّا سَلَّمَ نَادَى رَجُلا كَانَ فِي آخِرِ الصُّفُوفِ ، فَقَالَ : " يَا فُلانُ ، أَلا تَتَّقِي اللَّهَ ، أَلا تَنْظُرُ كَيْفَ تُصَلِّي ؟ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا قَامَ يُصَلِّي ، إِنَّمَا يَقُومُ يُنَاجِي رَبَّهُ ، فَلْيَنْظُرْ كَيْفَ يُنَاجِيهِ ، إِنَّكُمْ تَرَوْنَ أَنِّي لا أَرَاكُمْ ، إِنِّي وَاللَّهِ لأَرَى مِنْ خَلْفِ ظَهْرِي كَمَا أَرَى مِنْ بَيْنِ يَدَيَّ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga peshin namozini oʻqib berdilar. Salom berganlarida saflarning oxiridagi bir kishini chaqirib: «Ey falonchi, Allohdan qoʻrqmaysanmi? Qanday namoz oʻqiyotganingga qaramaysanmi? Biringiz namoz oʻqishga tursa, u faqat Robbi bilan munojot qilish uchun turadi. Bas, Unga qanday munojot qilayotganiga qarasin. Sizlar meni sizlarni koʻrmaydi deb oʻylaysiz. Allohga qasamki, men orqamdagini ham xuddi oldimdagini koʻrgandek koʻraman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга пешин намозини ўқиб бердилар. Салом берганларида сафларнинг охиридаги бир кишини чақириб: «Эй фалончи, Аллоҳдан қўрқмайсанми? Қандай намоз ўқиётганингга қарамайсанми? Бирингиз намоз ўқишга турса, у фақат Робби билан муножот қилиш учун туради. Бас, Унга қандай муножот қилаётганига қарасин. Сизлар мени сизларни кўрмайди деб ўйлайсиз. Аллоҳга қасамки, мен орқамдагини ҳам худди олдимдагини кўргандек кўраман», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، نا سَعِيدٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَرْفَعُونَ أَبْصَارَهُمْ إِلَى السَّمَاءِ فِي صَلاتِهِمْ " ، فَاشْتَدَّ قَوْلُهُ فِي ذَلِكَ ، حَتَّى قَالَ : " لَيَنْتَهُنَّ عَنْ ذَلِكَ أَوْ لَتُخْطَفَنَّ أَبْصَارُهُمْ " . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي الأَنْصَارِيَّ ، نا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، حَدَّثَهُمْ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ سَوَاءً ، غَيْرُ أَنَّهُ قَالَ : فَاشْتَدَّ قَوْلُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذَلِكَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi: «Nima boʻldiki, baʼzi kishilar namozlarida koʻzlarini osmonga koʻtaradilar?» Bu haqdagi soʻzlarini shu qadar keskin qildilarki, hatto: «Yo bundan tiyilsinlar, yo koʻzlari sugʻurib olinadi», dedilar. Boshqa rivoyatda ham xuddi shunday keltirilib, faqat unda: Nabiy ﷺ ning bu haqdagi soʻzlari keskin boʻldi, deyilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади: «Нима бўлдики, баъзи кишилар намозларида кўзларини осмонга кўтарадилар?» Бу ҳақдаги сўзларини шу қадар кескин қилдиларки, ҳатто: «Ё бундан тийилсинлар, ё кўзлари суғуриб олинади», дедилар. Бошқа ривоятда ҳам худди шундай келтирилиб, фақат унда: Набий ﷺ нинг бу ҳақдаги сўзлари кескин бўлди, дейилган.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا ابْنُ إِدْرِيسَ ، نا عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ الْمَدِينَةَ ، فَقُلْتُ : " لأَنْظُرَنَّ إِلَى صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَرَأَيْتُ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلاةَ كَبَّرَ ، فَرَفَعَ يَعْنِي يَدَيْهِ ، فَرَأَيْتُ إِبْهَامَيْهِ بِحِذَاءِ أُذُنَيْهِ ، ثُمَّ أَخَذَ شِمَالَهُ بِيَمِينِهِ ، ثُمَّ قَرَأَ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytdi: Madinaga keldim va: «Rasululloh ﷺ ning namozlarini albatta koʻraman», dedim. U zot namozni boshlaganlarida takbir aytib, qoʻllarini koʻtarganlarini koʻrdim; bosh barmoqlari quloqlari barobarida edi. Soʻng oʻng qoʻllari bilan chap qoʻllarini ushladilar, keyin qiroat qildilar — soʻng u hadisni zikr qildi.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтди: Мадинага келдим ва: «Расулуллоҳ ﷺ нинг намозларини албатта кўраман», дедим. У зот намозни бошлаганларида такбир айтиб, қўлларини кўтарганларини кўрдим; бош бармоқлари қулоқлари баробарида эди. Сўнг ўнг қўллари билан чап қўлларини ушладилар, кейин қироат қилдилар — сўнг у ҳадисни зикр қилди.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، قَالَ : نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ، قَالَ : " كُنْتُ فِيمَنْ أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْتُ : لأَنْظُرَنَّ إِلَى صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ كَيْفَ يُصَلِّي ، فَرَأَيْتُهُ حِينَ كَبَّرَ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى حَاذَتَا أُذُنَيْهِ ، ثُمَّ ضَرَبَ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ فَأَمْسَكَهَا " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ ning huzurlariga kelganlar orasida edim va: «Rasululloh qanday namoz oʻqishlarini albatta koʻraman», dedim. U zot takbir aytganlarida qoʻllarini quloqlari barobariga yetguncha koʻtarganlarini, soʻng oʻng qoʻllarini chap qoʻllari ustiga qoʻyib, uni ushlaganlarini koʻrdim — soʻng u hadisni zikr qildi.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ нинг ҳузурларига келганлар орасида эдим ва: «Расулуллоҳ қандай намоз ўқишларини албатта кўраман», дедим. У зот такбир айтганларида қўлларини қулоқлари баробарига етгунча кўтарганларини, сўнг ўнг қўлларини чап қўллари устига қўйиб, уни ушлаганларини кўрдим — сўнг у ҳадисни зикр қилди.

نا أَبُو مُوسَى ، نا مُؤَمَّلٌ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَوَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى يَدِهِ الْيُسْرَى عَلَى صَدْرِهِ "

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqidim, u zot oʻng qoʻllarini chap qoʻllari ustiga, koʻkraklariga qoʻydilar.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқидим, у зот ўнг қўлларини чап қўллари устига, кўкракларига қўйдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو ، نا زَائِدَةُ ، نا عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ الْجَرْمِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، أَنَّ وَائِلَ بْنَ حُجْرٍ ، أَخْبَرَهُ ، قَالَ : قُلْتُ : " لأَنْظُرَنَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَيْفَ يُصَلِّي قَالَ : فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ ، قَامَ فَكَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى حَاذَتَا أُذُنَيْهِ ، ثُمَّ وَضَعَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى ظَهَرِ كَفِّهِ الْيُسْرَى وَالرُّسْغَ وَالسَّاعِدَ "

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) xabar berdi: Men: «Rasululloh ﷺ qanday namoz oʻqishlarini albatta koʻraman», dedim. U aytdi: Men u zotga qaradim: turib takbir aytdilar va qoʻllarini quloqlari barobariga yetguncha koʻtardilar, soʻng oʻng qoʻllarini chap kaftlarining orqasi, bilagi boʻgʻimi va bilagi ustiga qoʻydilar.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) хабар берди: Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қандай намоз ўқишларини албатта кўраман», дедим. У айтди: Мен у зотга қарадим: туриб такбир айтдилар ва қўлларини қулоқлари баробарига етгунча кўтардилар, сўнг ўнг қўлларини чап кафтларининг орқаси, билаги бўғими ва билаги устига қўйдилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي عَمِّي ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الأَحْوَصِ مَوْلَى بَنِي لَيْثٍ ، يُحَدِّثُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيِّبِ ، أَنَّ أَبَا ذَرٍّ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : بِمِثْلِهِ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَبُو صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الأَحْوَصِ ، يُحَدِّثُ ابْنَ الْمُسَيِّبِ ، أَنَّ أَبَا ذَرٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ اللَّهُ مُقْبِلا عَلَى الْعَبْدِ مَا لَمْ يَلْتَفِتْ ، فَإِذَا صَرَفَ وَجْهَهُ انْصَرَفَ عَنْهُ "

Abu Zar (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Banda oʻgirilmas ekan, Alloh unga yuzlanib turaveradi. Qachonki u yuzini bursa, U ham undan yuz oʻgiradi», dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Банда ўгирилмас экан, Аллоҳ унга юзланиб тураверади. Қачонки у юзини бурса, У ҳам ундан юз ўгиради», дедилар.

نا أَبُو مُحَمَّدٍ فَهْدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمِصْرِيُّ ، نا أَبُو تَوْبَةَ يَعْنِي الرَّبِيعَ بْنَ نَافِعٍ ، نا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلامٍ ، أَنَّ أَبَا سَلامٍ حَدَّثَهُ ، قَالَ : حَدَّثَنِي الْحَارِثُ الأَشْعَرِيُّ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثَهُ : " أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَمَرَ يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ يَفْعَلُ بِهِنَّ ، وَيَأْمُرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَفْعَلُوا بِهِنَّ ، يُوعَظُ النَّاسُ "

al-Horis al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)ga Nabiy ﷺ shunday hadis aytdilar: «Alloh azza va jalla Yahyo ibn Zakariyoga besh kalimani buyurdi: ularga oʻzi amal qilsin va Bani Isroilga ham ularga amal qilishlarini buyursin, odamlarga vaʼz qilinsin».ал-Ҳорис ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)га Набий ﷺ шундай ҳадис айтдилар: «Аллоҳ азза ва жалла Яҳё ибн Закариёга беш калимани буюрди: уларга ўзи амал қилсин ва Бани Исроилга ҳам уларга амал қилишларини буюрсин, одамларга ваъз қилинсин».

ثُمَّ قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ أَمْرَكُمْ بِالصَّلاةِ ، فَإِذَا نَصَبْتُمْ وُجُوهَكُمْ فَلا تَلْتَفِتُوا ، فَإِنَّ اللَّهَ يَنْصِبُ وَجْهَهُ لِوَجْهِ عَبْدِهِ حِينَ يُصَلِّي لَهُ ، فَلا يَصْرِفُ عَنْهُ وَجْهَهُ حَتَّى يَكُونَ الْعَبْدُ هُوَ يَنْصَرِفُ "

Soʻng u zot: «Albatta, Alloh sizlarni namozga buyurdi. Yuzlaringizni qaratganingizda oʻgirilmanglar, chunki Alloh bandasi Oʻziga namoz oʻqiyotganida Oʻz yuzini bandasining yuziga qaratadi va banda oʻzi burilmagunicha yuzini undan burmaydi», dedilar.Сўнг у зот: «Албатта, Аллоҳ сизларни намозга буюрди. Юзларингизни қаратганингизда ўгирилманглар, чунки Аллоҳ бандаси Ўзига намоз ўқиётганида Ўз юзини бандасининг юзига қаратади ва банда ўзи бурилмагунича юзини ундан бурмайди», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ شَيْبَانَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ أَيْضًا ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ إِسْرَائِيلَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ تَمَامٍ الْمِصْرِيُّ ، نا يُوسُفُ بْنُ عَدِيٍّ ، نا أَبُو الأَحْوَصِ ، جَمِيعًا ، عَنْ أَشْعَثَ وَهُوَ ابْنُ أَبِي الشَّعْثَاءِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الالْتِفَاتِ فِي الصَّلاةِ ، فَقَالَ : " هُوَ اخْتِلاسٌ يَخْتَلِسُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ صَلاةِ الْعَبْدِ " . وَفِي خَبَرِ أَبِي الأَحْوَصِ : سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْتِفَاتِ الرَّجُلِ فِي الصَّلاةِ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Men Rasululloh ﷺ dan namozda u yon-bu yonga qarash haqida soʻradim. U zot: «U — oʻgʻrilikning bir turidir; shayton kishining namozidan shu bilan oʻgʻirlaydi», dedilar. Abul-Ahvasning xabarida esa: Men Rasululloh ﷺ dan kishining namozda u yon-bu yonga qarashi haqida soʻradim, deyilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ дан намозда у ён-бу ёнга қараш ҳақида сўрадим. У зот: «У — ўғриликнинг бир туридир; шайтон кишининг намозидан шу билан ўғирлайди», дедилар. Абул-Аҳваснинг хабарида эса: Мен Расулуллоҳ ﷺ дан кишининг намозда у ён-бу ёнга қараши ҳақида сўрадим, дейилган.

نا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، نا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَلْتَفِتُ فِي صَلاتِهِ يَمِينًا وَشِمَالا ، وَلا يَلْوِي عُنُقَهُ خَلْفَ ظَهْرِهِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَوْلُهُ يَلْتَفِتُ فِي صَلاتِهِ : يَعْنِي يَلْحَظُ بِعَيْنِهِ يَمِينًا وَشِمَالا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ namozlarida oʻngga va chapga oʻgirilar, ammo boʻyinlarini orqalariga burmas edilar. Abu Bakr aytdi: Uning namozlarida oʻgirilar edilar, degani — yaʼni koʻzlari bilan oʻngga va chapga qarar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозларида ўнгга ва чапга ўгирилар, аммо бўйинларини орқаларига бурмас эдилар. Абу Бакр айтди: Унинг намозларида ўгирилар эдилар, дегани — яъни кўзлари билан ўнгга ва чапга қарар эдилар.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، نا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ ، عَنِ اللَّيْثِ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، أَنَّهُ قَالَ : اشْتَكَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَصَلَّيْنَا وَرَاءَهُ وَهُوَ قَاعِدٌ ، وَأَبُو بَكْرٍ يُكَبِّرُ ، فَيَسْمَعُ النَّاسُ تَكْبِيرَهُ ، قَالَ : فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا ، فَرَآنَا قِيَامًا ، فَأَشَارَ إِلَيْنَا فَقَعَدْنَا ، فَلَمَّا سَلَّمَ ، قَالَ : " إِنْ كِدْتُمْ آنِفًا تَفْعَلُونَ فِعْلَ فَارِسَ وَالرُّومِ ، يَقُومُونَ عَلَى مُلُوكِهِمْ وَهُمْ قَعُودٌ ، فَلا تَفْعَلُوا ، ائْتَمُّوا بِأَئِمَّتِكُمْ ، إِنْ صَلَّى الإِمَامُ قَائِمًا ، فَصَلُّوا قِيَامًا ، وَإِنْ صَلَّى قَاعِدًا ، فَصَلُّوا قُعُودًا " . وَفِي خَبَرِ سَهْلِ بْنِ الْحَنْظَلِيَّةِ فِي بَعْثِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَسَ بْنَ أَبِي مَرْثَدٍ لِيَحْرُسَهُمْ ، قَالَ : فَجَعَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَلْتَفِتُ إِلَى الشِّعْبِ ، حَتَّى إِذَا قَضَى صَلاتَهُ فَسَلَّمَ ، فَقَالَ لِي : أَبْشِرُوا فَقَدْ جَاءَكُمْ فَارِسُكُمْ . نَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مَعْمَرُ بْنُ يَعْمُرَ ، نا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، أَخْبَرَنِي زَيْدٌ وَهُوَ ابْنُ سَلامٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلامٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبُو كَبْشَةَ السَّلُولِيُّ ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ سَهْلُ بْنُ الْحَنْظَلِيَّةِ . حَدَّثَنَاهُ فَهْدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى أَبِي تَوْبَةَ الرَّبِيعِ بْنِ نَافِعٍ ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ kasal boʻldilar. Biz ularning ortida namoz oʻqidik, u zot esa oʻtirgan holda edilar. Abu Bakr takbir aytar, odamlar uning takbirini eshitar edi. U zot bizga oʻgirilib, tik turganimizni koʻrdilar-da, bizga ishora qildilar, biz oʻtirdik. Salom berganlarida: «Hozirgina siz forslar va rumliklarning ishini qilayozdingiz — ular podshohlari oʻtirganida ular oldida tik turadilar. Bunday qilmanglar, imomlaringizga ergashinglar: imom tik turib oʻqisa, siz ham tik turib oʻqinglar; oʻtirib oʻqisa, siz ham oʻtirib oʻqinglar», dedilar. Sahl ibn Hanzaliyaning Nabiy ﷺ Anas ibn Abu Marsadni ularni qoʻriqlash uchun yuborganlari haqidagi xabarida u aytdi: Nabiy ﷺ togʻ oraligʻiga qarab oʻgirilaverdilar, namozlarini tugatib salom berganlarida menga: «Suyunchi boʻlsin, otliqlaringiz keldi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ касал бўлдилар. Биз уларнинг ортида намоз ўқидик, у зот эса ўтирган ҳолда эдилар. Абу Бакр такбир айтар, одамлар унинг такбирини эшитар эди. У зот бизга ўгирилиб, тик турганимизни кўрдилар-да, бизга ишора қилдилар, биз ўтирдик. Салом берганларида: «Ҳозиргина сиз форслар ва румликларнинг ишини қилаёздингиз — улар подшоҳлари ўтирганида улар олдида тик турадилар. Бундай қилманглар, имомларингизга эргашинглар: имом тик туриб ўқиса, сиз ҳам тик туриб ўқинглар; ўтириб ўқиса, сиз ҳам ўтириб ўқинглар», дедилар. Саҳл ибн Ҳанзалиянинг Набий ﷺ Анас ибн Абу Марсадни уларни қўриқлаш учун юборганлари ҳақидаги хабарида у айтди: Набий ﷺ тоғ оралиғига қараб ўгирилавердилар, намозларини тугатиб салом берганларида менга: «Суюнчи бўлсин, отлиқларингиз келди», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ الْقُرَشِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا صَلاةَ لِمَنْ لا يَقْرَأُ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . هَذَا حَدِيثُ الْمَخْزُومِيِّ ، وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ : يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ ، وَقَالَ أَحْمَدُ وَعَبْدُ الْجَبَّارِ : عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ رِوَايَةً ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ : لا صَلاةَ إِلا بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi: «Kim Fotihatul-kitobni oʻqimasa, uning namozi yoʻqdir». Bu — al-Maxzumiyning hadisi. Hasan ibn Muhammad: «Uni Nabiyga yetkazadi», dedi. Ahmad va Abdul-Jabbor: «Uboda ibn Somitdan rivoyat qilib», deyishdi. Muhammad ibn al-Valid esa: «Fotihatul-kitobni oʻqimasdan namoz boʻlmaydi», dedi.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади: «Ким Фотиҳатул-китобни ўқимаса, унинг намози йўқдир». Бу — ал-Махзумийнинг ҳадиси. Ҳасан ибн Муҳаммад: «Уни Набийга етказади», деди. Аҳмад ва Абдул-Жаббор: «Убода ибн Сомитдан ривоят қилиб», дейишди. Муҳаммад ибн ал-Валид эса: «Фотиҳатул-китобни ўқимасдан намоз бўлмайди», деди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْقُوبَ ، أَنَّ أَبَا السَّائِبِ ، أَخْبَرَهُ ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَلَّى صَلاةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ ، فَهِيَ خِدَاجٌ ، فَهِيَ خِدَاجٌ ، هِيَ خِدَاجٌ غَيْرَ تَامٍّ " ، فَقُلْتُ : يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ، إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ ، قَالَ : فَغَمَزَ ذِرَاعِي ، وَقَالَ : يَا فَارِسِيُّ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Kim bir namozni oʻqib, unda Ummul-Qurʼonni oʻqimasa, u noqis, u noqis, u noqis, tugal emasdir». Men: «Ey Abu Hurayra, men baʼzan imomning orqasida boʻlaman», dedim. U bilagimni qisib: «Ey forsiy, uni ichingda oʻqi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Ким бир намозни ўқиб, унда Уммул-Қуръонни ўқимаса, у ноқис, у ноқис, у ноқис, тугал эмасдир». Мен: «Эй Абу Ҳурайра, мен баъзан имомнинг орқасида бўламан», дедим. У билагимни қисиб: «Эй форсий, уни ичингда ўқи», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تُجْزِئُ صَلاةٌ لا يَقْرَأُ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " ، قُلْتُ : فَإِنْ كُنْتُ خَلْفَ الإِمَامِ ، فَأَخَذَ بِيَدِي ، وَقَالَ : " اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ يَا فَارِسِيُّ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Unda Fotihatul-kitob oʻqilmagan namoz kifoya qilmaydi», dedilar. Men: «Imomning orqasida boʻlsam-chi?» dedim. U qoʻlimdan ushlab: «Uni ichingda oʻqi, ey forsiy», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Унда Фотиҳатул-китоб ўқилмаган намоз кифоя қилмайди», дедилар. Мен: «Имомнинг орқасида бўлсам-чи?» дедим. У қўлимдан ушлаб: «Уни ичингда ўқи, эй форсий», деди.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَبَا بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ كَانُوا " يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِ : ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn} bilan boshlar edilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн} билан бошлар эдилар.

نا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَبَا بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ كَانُوا " يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِ : ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn} bilan boshlar edilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн} билан бошлар эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّنْعَانِيُّ ، أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ خِدَاشٍ ، نا عَمْرُو بْنُ هَارُونَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ : أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَرَأَ فِي الصَّلاةِ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، فَعَدَّهَا آيَةً ، وَ ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ آيَتَيْنِ ، ‏ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ وَجَمَعَ خَمْسَ أَصَابِعِهِ "

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ namozda {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni oʻqib, uni bir oyat deb sanadilar, {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn}ni ikki oyat deb sanadilar va {va iyyaka nastaiyn} deganlarida besh barmoqlarini birlashtirdilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ намозда {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни ўқиб, уни бир оят деб санадилар, {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн}ни икки оят деб санадилар ва {ва ийяка настаийн} деганларида беш бармоқларини бирлаштирдилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ قَتَادَةَ ، يُحَدِّثُ ، عَنْ أَنَسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، فَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَقْرَأُ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْخَبَرِ وَأَلْفَاظَهَا فِي كِتَابِ الصَّلاةِ ، كِتَابِ " الْكَبِيرُ " ، وَفِي مَعَانِي الْقُرْآنِ ، وَأَمْلَيْتُ مَسْأَلَةً قَدْرَ جُزْءَيْنِ فِي الاحْتِجَاجِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ فِي أَوَائِلِ سُوَرِ الْقُرْآنِ

Anas (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Rasululloh ﷺ bilan, Abu Bakr va Umar bilan namoz oʻqidim, ulardan birortasining {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni oʻqiyotganini eshitmadim. Abu Bakr aytdi: Bu xabarning yoʻllarini va lafzlarini Kitob as-solatda — al-Kabir kitobida — hamda Maoniyl-Qurʼonda chiqarganman va bu masalada, yaʼni {Bismillahir Rohmanir Rohiym} Qurʼon suralarining avvalida Allohning kitobidan bir oyat ekani haqida hujjat keltirishda ikki juz miqdorida masala imlo qilganman.Анас (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан, Абу Бакр ва Умар билан намоз ўқидим, улардан бирортасининг {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни ўқиётганини эшитмадим. Абу Бакр айтди: Бу хабарнинг йўлларини ва лафзларини Китоб ас-солатда — ал-Кабир китобида — ҳамда Маонийл-Қуръонда чиқарганман ва бу масалада, яъни {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм} Қуръон сураларининг аввалида Аллоҳнинг китобидан бир оят экани ҳақида ҳужжат келтиришда икки жуз миқдорида масала имло қилганман.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ الْقُرَشِيُّ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَبِي بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ ، فَلَمْ يَجْهَرُوا بِ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ ning, Abu Bakr, Umar va Usmonning orqalarida namoz oʻqidim, ular {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni ovoz chiqarib oʻqishmadi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ нинг, Абу Бакр, Умар ва Усмоннинг орқаларида намоз ўқидим, улар {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни овоз чиқариб ўқишмади.

نا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا ابْنُ إِدْرِيسَ ، قَالَ : سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ أَبِي عَرُوبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " لَمْ يَجْهَرْ بِ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، وَلا أَبُو بَكْرٍ ، وَلا عُمَرُ ، وَلا عُثْمَانُ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni ovoz chiqarib oʻqimadilar, Abu Bakr ham, Umar ham, Usmon ham oʻqimadi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни овоз чиқариб ўқимадилар, Абу Бакр ҳам, Умар ҳам, Усмон ҳам ўқимади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّنْعَانِيُّ ، نا أَبُو الْجَوَّابِ ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، فَلَمْ يَجْهَرُوا بِ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ bilan, Abu Bakr va Umar bilan namoz oʻqidim, ular {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni ovoz chiqarib oʻqishmadi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ билан, Абу Бакр ва Умар билан намоз ўқидим, улар {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни овоз чиқариб ўқишмади.

نا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُرَيْحٍ الرَّازِيُّ ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ الْقَصِيرُ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يُسِرُّ بِ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فِي الصَّلاةِ ، وَأَبُو بَكْرٍ ، وَعُمَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ يُصَرِّحُ بِخِلافِ مَا تَوَهَّمَ مَنْ لَمْ يَتَبَحَّرِ الْعِلْمَ ، وَادَّعَى أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ أَرَادَ بِقَوْلِهِ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَبُو بَكْرٍ ، وَعُمَرُ يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِ ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ " ، وَبِقَوْلِهِ : " لَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَقْرَأُ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَقْرَءُونَ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ جَهْرًا وَلا خَفْيًا " ، وَهَذَا الْخَبَرُ يُصَرِّحُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُسِرُّونَ بِهِ ، وَلا يَجْهَرُونَ بِهِ ، عِنْدَ أَنَسٍ أَبُو الْجَوَّابِ هُوَ الأَحْوَصُ بْنُ جَوَّابٍ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ namozda {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni ichlarida oʻqir edilar, Abu Bakr va Umar ham shunday qilardi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar ilmga chuqur kirmagan kishining vahm qilgan narsasiga zid ekanini ochiq bildiradi. U kishi Anas ibn Molikning: «Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar qiroatni {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn} bilan boshlar edilar», degan soʻzi bilan va: «Ulardan birortasining {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni oʻqiyotganini eshitmadim», degan soʻzi bilan ular {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni na ovoz chiqarib, na ichlarida oʻqimas edilar deganini iroda qilgan deb daʼvo qildi. Bu xabar esa Anas nazdida ular uni ichlarida oʻqib, ovoz chiqarib oʻqimas edilar deganini iroda qilganini ochiq bildiradi. Abul-Javvob — bu al-Ahvas ibn Javvobdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ намозда {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни ичларида ўқир эдилар, Абу Бакр ва Умар ҳам шундай қиларди. Абу Бакр айтди: Бу хабар илмга чуқур кирмаган кишининг ваҳм қилган нарсасига зид эканини очиқ билдиради. У киши Анас ибн Моликнинг: «Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар қироатни {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн} билан бошлар эдилар», деган сўзи билан ва: «Улардан бирортасининг {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни ўқиётганини эшитмадим», деган сўзи билан улар {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни на овоз чиқариб, на ичларида ўқимас эдилар деганини ирода қилган деб даъво қилди. Бу хабар эса Анас наздида улар уни ичларида ўқиб, овоз чиқариб ўқимас эдилар деганини ирода қилганини очиқ билдиради. Абул-Жаввоб — бу ал-Аҳвас ибн Жаввобдир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَخْبَرَنَا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، نا خَالِدٌ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنِ ابْنِ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ نُعَيْمٍ الْمُجْمِرِ ، قَالَ : صَلَّيْتُ وَرَاءَ أَبِي هُرَيْرَةَ ، فَقَرَأَ : " ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، ثُمَّ قَرَأَ بِأُمِّ الْقُرْآنِ ، حَتَّى بَلَغَ ‏ وَلا الضَّالِّينَ فَقَالَ : آمِينَ ، وَقَالَ النَّاسُ : آمِينَ ، وَيَقُولُ كُلَّمَا سَجَدَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، وَإِذَا قَامَ مِنَ الْجُلُوسِ ، قَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، وَيَقُولُ إِذَا سَلَّمَ : " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، إِنِّي لأَشْبَهُكُمْ صَلاةً بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، جَمِيعُهَا لَفْظًا وَاحِدًا ، غَيْرُ أَنَّ ابْنَ عَبْدِ الْحَكَمِ ، قَالَ : وَإِذَا قَامَ مِنَ الْجُلُوسِ فِي الاثْنَيْنِ ، قَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدِ اسْتَقْصَيْتُ ذِكْرَ ‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ ، وَبَيَّنْتُ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ أَنَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ بِبَيَانٍ وَاضِحٍ غَيْرِ مُشْكِلٍ عِنْدَ مَنْ يَفْهَمُ صِنَاعَةَ الْعِلْمِ ، وَيَتَدَبَّرُ مَا بَيَّنْتُ فِي ذَلِكَ الْكِتَابِ ، وَيَرْزُقُهُ اللَّهُ فَهْمَهُ وَيُوَفِّقُهُ لإِدْرَاكِ الصَّوَابِ وَالرَّشَادِ بِمَنِّهِ وَفَضْلِهِ

Nuʼaym al-Mujmir aytdi: Men Abu Hurayraning orqasida namoz oʻqidim. U {Bismillahir Rohmanir Rohiym}ni oʻqidi, soʻng Ummul-Qurʼonni oʻqidi. {va lad-dolliyn}ga yetganda: «Omiyn», dedi, odamlar ham: «Omiyn», deyishdi. Har sajda qilganda: «Allohu akbar», der edi. Oʻtirishdan turganda: «Allohu akbar», der edi. Salom berganda esa: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men namozda Rasululloh ﷺ ga sizlardan koʻra oʻxshashroqman», der edi. Ularning barchasi bir xil lafzda rivoyat qildi, faqat Ibn Abdul-Hakam: «Ikki rakatdan keyingi oʻtirishdan turganda: ‹Allohu akbar›, der edi», dedi. Abu Bakr aytdi: {Bismillahir Rohmanir Rohiym} zikrini Kitob maoniyl-Qurʼonda toʻliq keltirganman va u kitobda uning Qurʼondan ekanini ilm sanʼatini tushunadigan, u kitobda bayon qilganlarimni tadabbur qiladigan, Alloh unga tushunishni rizq qilib bergan va Oʻz minnati va fazli bilan toʻgʻrilik hamda rushdni idrok etishga muvaffaq qilgan kishi uchun mushkil boʻlmagan ravshan bayon bilan bayon qilganman.Нуъайм ал-Мужмир айтди: Мен Абу Ҳурайранинг орқасида намоз ўқидим. У {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм}ни ўқиди, сўнг Уммул-Қуръонни ўқиди. {ва лад-доллийн}га етганда: «Омийн», деди, одамлар ҳам: «Омийн», дейишди. Ҳар сажда қилганда: «Аллоҳу акбар», дер эди. Ўтиришдан турганда: «Аллоҳу акбар», дер эди. Салом берганда эса: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, мен намозда Расулуллоҳ ﷺ га сизлардан кўра ўхшашроқман», дер эди. Уларнинг барчаси бир хил лафзда ривоят қилди, фақат Ибн Абдул-Ҳакам: «Икки ракатдан кейинги ўтиришдан турганда: ‹Аллоҳу акбар›, дер эди», деди. Абу Бакр айтди: {Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм} зикрини Китоб маонийл-Қуръонда тўлиқ келтирганман ва у китобда унинг Қуръондан эканини илм санъатини тушунадиган, у китобда баён қилганларимни тадаббур қиладиган, Аллоҳ унга тушунишни ризқ қилиб берган ва Ўз миннати ва фазли билан тўғрилик ҳамда рушдни идрок этишга муваффақ қилган киши учун мушкил бўлмаган равшан баён билан баён қилганман.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ ، نا أَبُو أُسَامَةَ حَمَّادُ بْنُ أُسَامَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ الأَنْصَارِيُّ ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْقُوبَ الْحُرَقِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلا أُعَلِّمُكَ سُورَةً مَا أُنْزِلَ فِي التَّوْرَاةِ ، وَلا فِي الإِنْجِيلِ ، وَلا فِي الْقُرْآنِ مَثَلُهَا ؟ " ، قُلْتُ : بَلَى ، يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " لَعَلَّكَ أَنْ لا تَخْرُجَ مِنْ ذَلِكَ الْبَابِ حَتَّى أُحَدِّثَكَ بِهَا " ، فَقُمْتُ مَعَهُ فَجَعَلَ يُحَدِّثُنِي ، وَيَدِي فِي يَدِهِ ، فَجَعَلْتُ أَتَبَاطَأُ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَخْرُجَ قَبْلَ أَنْ يُخْبِرَنِي بِهَا ، فَلَمَّا دَنَوْتُ مِنَ الْبَابِ ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، السُّورَةُ الَّتِي وَعَدْتَنِي ، قَالَ : " كَيْفَ تَبْدَأُ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاةِ ؟ " ، قَالَ : فَقَرَأْتُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ ، فَقَالَ : " هِيَ ، هِيَ ، وَهِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي الَّذِي قَالَ اللَّهُ : ‏ وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ هُوَ الَّذِي أُوتِيتُهُ "

Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Senga Tavrotda ham, Injilda ham, Qurʼonda ham unga oʻxshashi nozil qilinmagan bir surani oʻrgataymi?» dedilar. Men: «Ha, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Balki sen men senga uni aytmagunimcha ana u eshikdan chiqmassan», dedilar. Men u zot bilan turdim, u zot menga gapira boshladilar, qoʻlim qoʻllarida edi. Men u zot menga uni bildirmasdan chiqib ketishlarini yoqtirmay, sekin yura boshladim. Eshikka yaqinlashganimda: «Yo Rasululloh, menga vaʼda qilgan surangiz?» dedim. U zot: «Namozga turganingda nima bilan boshlaysan?» dedilar. Shunda men Fotihatul-kitobni oʻqidim. U zot: «Oʻsha, oʻsha! U — Alloh: {Batahqiq, Biz senga takrorlanuvchi yettitani va ulugʻ Qurʼonni berdik}, degan sabʼul-masoniydir. Menga berilgan narsa oʻshadir», dedilar.Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сенга Тавротда ҳам, Инжилда ҳам, Қуръонда ҳам унга ўхшаши нозил қилинмаган бир сурани ўргатайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Балки сен мен сенга уни айтмагунимча ана у эшикдан чиқмассан», дедилар. Мен у зот билан турдим, у зот менга гапира бошладилар, қўлим қўлларида эди. Мен у зот менга уни билдирмасдан чиқиб кетишларини ёқтирмай, секин юра бошладим. Эшикка яқинлашганимда: «Ё Расулуллоҳ, менга ваъда қилган сурангиз?» дедим. У зот: «Намозга турганингда нима билан бошлайсан?» дедилар. Шунда мен Фотиҳатул-китобни ўқидим. У зот: «Ўша, ўша! У — Аллоҳ: {Батаҳқиқ, Биз сенга такрорланувчи еттитани ва улуғ Қуръонни бердик}, деган сабъул-масонийдир. Менга берилган нарса ўшадир», дедилар.

نا حَوْثَرَةُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو الأَزْهَرِ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، نا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنِي الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْقُوبَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا أَنْزَلَ اللَّهُ فِي التَّوْرَاةِ ، وَلا فِي الإِنْجِيلِ ، وَلا فِي الْقُرْآنِ مِثْلَ أُمِّ الْكِتَابِ ، وَهِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي "

Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh Tavrotda ham, Injilda ham, Qurʼonda ham Ummul-kitobga oʻxshashini nozil qilmagan, u sabʼul-masoniydir», dedilar.Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ Тавротда ҳам, Инжилда ҳам, Қуръонда ҳам Уммул-китобга ўхшашини нозил қилмаган, у сабъул-масонийдир», дедилар.

نا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْيَحْمَدِيُّ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا السَّائِبِ مَوْلَى هِشَامِ بْنِ زُهْرَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَلَّى صَلاةً لَمْ يَقْرَأْ بِأُمِّ الْقُرْآنِ ، فَهِيَ خِدَاجٌ ، فَهِيَ خِدَاجٌ ، فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍّ " . فَقُلْتُ : يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ، إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ ، فَغَمَزَ ذِرَاعِي ، وَقَالَ : اقْرَأْ بِهَا يَا فَارِسِيُّ فِي نَفْسِكَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Kim bir namozni oʻqib, unda Ummul-Qurʼonni oʻqimasa, u noqis, u noqis, u noqis, tugal emasdir». Men: «Ey Abu Hurayra, men baʼzan imomning orqasida boʻlaman», dedim. U bilagimni qisib: «Uni ichingda oʻqi, ey forsiy», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Ким бир намозни ўқиб, унда Уммул-Қуръонни ўқимаса, у ноқис, у ноқис, у ноқис, тугал эмасдир». Мен: «Эй Абу Ҳурайра, мен баъзан имомнинг орқасида бўламан», дедим. У билагимни қисиб: «Уни ичингда ўқи, эй форсий», деди.

فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : قَسَمْتُ الصَّلاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ ، فَنِصْفُهَا لِي وَنِصْفُهَا لِعَبْدِي ، يَقُولُ الْعَبْدُ : ‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ، يَقُولُ اللَّهُ : حَمِدَنِي عَبْدِي ، يَقُولُ الْعَبْدُ : ‏ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، يَقُولُ اللَّهُ : أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي ، يَقُولُ الْعَبْدُ : ‏ مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ، يَقُولُ اللَّهُ : مَجَّدَنِي عَبْدِي ، وَهَذِهِ الآيَةُ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي ، يَقُولُ الْعَبْدُ : ‏ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ، فَهَذِهِ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي ، وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ ، يَقُولُ الْعَبْدُ : ‏ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ، صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ، غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ ، فَهُوَ لِعَبْدِي ، وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ "

Chunki men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: «Alloh taboraka va taolo aytdi: ‹Men namozni Oʻzim bilan bandam oʻrtasida ikkiga boʻldim — yarmi Meniki, yarmi bandamniki; bandamga esa soʻragani bordir›. Banda {Alhamdu lillahi robbil-olamin} desa, Alloh: ‹Bandam Menga hamd aytdi›, deydi. Banda {Ar-rohmanir-rohim} desa, Alloh: ‹Bandam Menga sano aytdi›, deydi. Banda {Maliki yavmid-din} desa, Alloh: ‹Bandam Meni ulugʻladi›, deydi va: ‹Bu oyat Mening bilan bandam oʻrtasidadir›, deydi. Banda {Iyyaka naʼbudu va iyyaka nastaʼin} desa: ‹Bu Mening bilan bandam oʻrtasidadir, bandamga esa soʻragani bordir›, deydi. Banda {Ihdinas-sirotal-mustaqim, sirotallaziyna anʼamta alayhim gʻayril-magʻdubi alayhim va lad-dollin} desa: ‹Bu bandamnikidir, bandamga esa soʻragani bordir›, deydi».Чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: «Аллоҳ таборака ва таоло айтди: ‹Мен намозни Ўзим билан бандам ўртасида иккига бўлдим — ярми Меники, ярми бандамники; бандамга эса сўрагани бордир›. Банда {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламин} деса, Аллоҳ: ‹Бандам Менга ҳамд айтди›, дейди. Банда {Ар-роҳманир-роҳим} деса, Аллоҳ: ‹Бандам Менга сано айтди›, дейди. Банда {Малики явмид-дин} деса, Аллоҳ: ‹Бандам Мени улуғлади›, дейди ва: ‹Бу оят Менинг билан бандам ўртасидадир›, дейди. Банда {Ийяка наъбуду ва ийяка настаъин} деса: ‹Бу Менинг билан бандам ўртасидадир, бандамга эса сўрагани бордир›, дейди. Банда {Иҳдинас-сиротал-мустақим, сироталлазийна анъамта алайҳим ғайрил-мағдуби алайҳим ва лад-доллин} деса: ‹Бу бандамникидир, бандамга эса сўрагани бордир›, дейди».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ ، وَأَبَانُ بْنُ يَزِيدَ ، جميعا ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مِنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَسُورَةٍ ، وَيُسْمِعُنَا الآيَةَ أَحْيَانًا ، وَيَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُخْرَيَيْنِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : كُنْتُ أَحْسَبُ زَمَانًا أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ فِي ذِكْرِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُخْرَيَيْنِ مِنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُ أَبَانَ بْنِ يَزِيدَ ، وَهَمَّامُ بْنُ يَحْيَى عَلَى مَا كُنْتُ أَسْمَعُ أَصْحَابَنَا مِنْ أَهْلِ الآثَارِ يَقُولُونَ ، فَإِذَا الأَوْزَاعِيُّ مَعَ جَلالَتِهِ قَدْ ذَكَرَ فِي خَبَرِهِ هَذِهِ الزِّيَادَةَ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ peshin va asrning dastlabki ikki rakatida Fotihatul-kitobni va bir surani oʻqir, baʼzan bizga bir oyatni eshittirib qoʻyar, oxirgi ikki rakatda esa Fotihatul-kitobni oʻqir edilar. Abu Bakr aytdi: Men bir zamonlar bu xabarni — peshin va asrning oxirgi ikki rakatida Fotihatul-kitob oʻqilishi zikrini — asar ahlidan boʻlgan ashoblarimizdan eshitganimga koʻra Abon ibn Yazid va Hammom ibn Yahyodan boshqasi rivoyat qilmagan deb hisoblar edim. Qarasam, al-Avzoiy oʻz ulugʻligi bilan bu ziyodani oʻz xabarida zikr qilgan ekan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ пешин ва асрнинг дастлабки икки ракатида Фотиҳатул-китобни ва бир сурани ўқир, баъзан бизга бир оятни эшиттириб қўяр, охирги икки ракатда эса Фотиҳатул-китобни ўқир эдилар. Абу Бакр айтди: Мен бир замонлар бу хабарни — пешин ва асрнинг охирги икки ракатида Фотиҳатул-китоб ўқилиши зикрини — асар аҳлидан бўлган ашобларимиздан эшитганимга кўра Абон ибн Язид ва Ҳаммом ибн Яҳёдан бошқаси ривоят қилмаган деб ҳисоблар эдим. Қарасам, ал-Авзоий ўз улуғлиги билан бу зиёдани ўз хабарида зикр қилган экан.

قَالَ : كَذَلِكَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ الْمَكِّيُّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي بِنَا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ ، فَيَقْرَأُ فِي الأُولَيَيْنِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَسُورَةٍ مَعَهَا ، وَفِي الأُخْرَيَيْنِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ، وَكَانَ يُطَوِّلُ فِي الأُولَى ، وَيُسْمِعُنَا الآيَةَ أَحْيَانًا "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga peshin va asrni oʻqib berar, dastlabki ikki rakatda Fotihatul-kitobni va u bilan birga bir surani, oxirgi ikki rakatda esa Fotihatul-kitobni oʻqir, birinchi rakatni uzun qilar va baʼzan bizga bir oyatni eshittirib qoʻyar edilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга пешин ва асрни ўқиб берар, дастлабки икки ракатда Фотиҳатул-китобни ва у билан бирга бир сурани, охирги икки ракатда эса Фотиҳатул-китобни ўқир, биринчи ракатни узун қилар ва баъзан бизга бир оятни эшиттириб қўяр эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ عُمَيْرٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، نا الأَعْمَشُ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، نا الأَعْمَشُ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ ، قَالَ : سَأَلْنَا خَبَّابًا " أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قُلْنَا : بِأَيِّ شَيْءٍ عَلِمْتُمْ ؟ قَالَ : " بِاضْطِرَابِ لِحْيَتِهِ " ، وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَالْمَخْزُومِيُّ ، وَأَبُو كُرَيْبٍ : " بِاضْطِرَابِ لِحْيَتِهِ " . نا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، ‏ قَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، وَقَالَ سَلْمٌ : عَنِ الأَعْمَشِ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ، وَقَالَ : " بِاضْطِرَابِ لِحْيَتِهِ " . نا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ الْعَسْكَرِيُّ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَارَةَ بْنَ عُمَيْرٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ، وَقَالَ : لِحْيَتِهِ

Abu Maʼmar aytdi: Biz Xabbobdan: «Rasululloh ﷺ peshin va asrda qiroat qilar midilar?» deb soʻradik. U: «Ha», dedi. Biz: «Buni nima bilan bildinglar?» dedik. U: «Soqollarining qimirlashidan», dedi.Абу Маъмар айтди: Биз Хаббобдан: «Расулуллоҳ ﷺ пешин ва асрда қироат қилар мидилар?» деб сўрадик. У: «Ҳа», деди. Биз: «Буни нима билан билдинглар?» дедик. У: «Соқолларининг қимирлашидан», деди.

نا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، نا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو عَمْرٍو وَهُوَ الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ . ح وَحَدَّثَنَا بَحْرُ بْنُ نَصْرٍ الْخَوْلانِيُّ ، نا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، نا الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ بِأُمِّ الْقُرْآنِ ، وَسُورَتَيْنِ مَعَهَا فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ وَصَلاةِ الْعَصْرِ ، وَيُسْمِعُنَا الآيَةَ أَحْيَانًا ، وَكَانَ يُطَوِّلُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ " . قَالَ عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، وَقَالَ أَيْضًا : " يُطَوِّلُ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ "

Abdulloh ibn Abu Qatoda aytdi: Menga otam aytdiki, Rasululloh ﷺ peshin namozi va asr namozining dastlabki ikki rakatida Ummul-Qurʼonni va u bilan birga ikki surani oʻqir, baʼzan bizga bir oyatni eshittirib qoʻyar va peshin namozining birinchi rakatini uzun qilar edilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода айтди: Менга отам айтдики, Расулуллоҳ ﷺ пешин намози ва аср намозининг дастлабки икки ракатида Уммул-Қуръонни ва у билан бирга икки сурани ўқир, баъзан бизга бир оятни эшиттириб қўяр ва пешин намозининг биринчи ракатини узун қилар эдилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْمَلَكِ بْنُ عُمَيْرٍ . ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ : أَنَّ أَهْلَ الْكُوفَةِ شَكَوْا سَعْدًا إِلَى عُمَرَ ، فَذَكَرُوا مِنْ صَلاتِهِ ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ عُمَرُ ، فَقَدِمَ عَلَيْهِ ، فَذَكَرَ لَهُ مَا عَابُوهُ مِنْ أَمْرِ الصَّلاةِ ، فَقَالَ : " إِنِّي لأُصَلِّي بِهِمْ صَلاةَ رَسُولِ اللَّهِ ، فَمَا أَخْرِمُ عَنْهَا ، إِنِّي لأَرْكُدُ بِهِمْ فِي الأُولَيَيْنِ ، وَأَحْذِفُ بِهِمْ فِي الأُخْرَيَيْنِ ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ : ذَاكَ الظَّنُّ بِكَ يَا أَبَا إِسْحَاقَ " . هَذَا حَدِيثُ الدَّوْرَقِيِّ ، وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : وَأُخَفِّفُ الأُخْرَيَيْنِ

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kufaliklar Saʼd ustidan Umarga shikoyat qilib, uning namozini eslatdilar. Shunda Umar unga odam yuborib chaqirtirdi, u Umarning oldiga keldi. Umar unga namoz ishida nimani ayb qilganlarini aytdi. U: «Men ularga Rasullulohning namozidek namoz oʻqitaman, undan hech narsani kamaytirmayman. Men ularga dastlabki ikki rakatni choʻzaman, oxirgi ikkisida qisqartiraman», dedi. Umar unga: «Sen haqingdagi gumon ham shu edi, ey Abu Isʼhoq», dedi. Bu — Davraqiyning hadisi. Maxzumiy esa: «Oxirgi ikkisini yengil qilaman», dedi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Куфаликлар Саъд устидан Умарга шикоят қилиб, унинг намозини эслатдилар. Шунда Умар унга одам юбориб чақиртирди, у Умарнинг олдига келди. Умар унга намоз ишида нимани айб қилганларини айтди. У: «Мен уларга Расуллулоҳнинг намозидек намоз ўқитаман, ундан ҳеч нарсани камайтирмайман. Мен уларга дастлабки икки ракатни чўзаман, охирги иккисида қисқартираман», деди. Умар унга: «Сен ҳақингдаги гумон ҳам шу эди, эй Абу Исъҳоқ», деди. Бу — Даврақийнинг ҳадиси. Махзумий эса: «Охирги иккисини енгил қиламан», деди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَهُوَ أَبُو بِشْرٍ ، عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " كُنَّا نَحْزِرُ قِيَامَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الظُّهْرِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ قَدْرَ قِرَاءَةِ ثَلاثِينَ آيَةً ، قَدْرَ قِرَاءَةِ : الم تَنْزِيلُ السَّجْدَةِ ، قَالَ : وَحَزَرْنَا قِيَامَهُ فِي الأُخْرَيَيْنِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ ذَلِكِ ، قَالَ : وَحَزَرْنَا قِيَامَهُ فِي الأُولَيَيْنِ مِنَ الْعَصْرِ عَلَى النِّصْفِ مِنْ ذَلِكَ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ زِيَادِ بْنِ أَيُّوبَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ ning peshindagi dastlabki ikki rakatdagi qiyomlarini oʻttiz oyat oʻqilishi miqdorida, yaʼni {Alif Lom Mim tanzil} sajdasi oʻqilishi miqdorida deb chamalar edik. U aytdi: Oxirgi ikki rakatdagi qiyomlarini esa buning yarmicha deb chamaladik. U aytdi: Asrning dastlabki ikki rakatidagi qiyomlarini ham buning yarmicha deb chamaladik. Bu — Ziyod ibn Ayyub hadisining lafzi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг пешиндаги дастлабки икки ракатдаги қиёмларини ўттиз оят ўқилиши миқдорида, яъни {Алиф Лом Мим танзил} саждаси ўқилиши миқдорида деб чамалар эдик. У айтди: Охирги икки ракатдаги қиёмларини эса бунинг ярмича деб чамаладик. У айтди: Асрнинг дастлабки икки ракатидаги қиёмларини ҳам бунинг ярмича деб чамаладик. Бу — Зиёд ибн Айюб ҳадисининг лафзи.

نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ ، يَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِ اللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ، وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا وَنَحْوِهَا ، وَيَقْرَأُ فِي الصُّبْحِ بِأَطْوَلَ مِنْ ذَلِكَ "

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ peshin va asrda {Val-layli izo yagʻsho}, {Vash-shamsi va zuhaho} va shunga oʻxshashlarni oʻqir, bomdodda esa bulardan uzunrogʻini oʻqir edilar.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ пешин ва асрда {Вал-лайли изо яғшо}, {Ваш-шамси ва зуҳаҳо} ва шунга ўхшашларни ўқир, бомдодда эса булардан узунроғини ўқир эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ قَاضِي مَرْوَ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي الظُّهْرِ بِ إِذَا السَّمَاءُ انْشَقَّتْ وَنَحْوِهَا "

Burayda al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ peshinda {Izas-samau-nshaqqot} va shunga oʻxshashlarni oʻqir edilar.Бурайда ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пешинда {Изас-самау-ншаққот} ва шунга ўхшашларни ўқир эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ ، نا رَوْحُ بْنُ عِبَادَةَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، ثنا قَتَادَةُ ، وَثَابِتٌ ، وَحُمَيْدٌ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُمْ كَانُوا " يَسْمَعُونَ مِنْهُ النَّغَمَةَ فِي الظُّهْرِ بِ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ، وَهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺ dan rivoyat qilinadiki, ular u zotdan peshinda {Sabbih isma robbikal-aʼlo} va {Hal ataka hadisul-gʻoshiya}ning ohangini eshitar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺ дан ривоят қилинадики, улар у зотдан пешинда {Саббиҳ исма роббикал-аъло} ва {Ҳал атака ҳадисул-ғошия}нинг оҳангини эшитар эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَبُو مَعْمَرٍ ، نا عَبْدُ الْوَارِثِ ، نا حَنْظَلَةُ السَّدُوسِيُّ ، قَالَ : قُلْتُ لِعِكْرِمَةَ : رُبَّمَا قَرَأْتُ فِي صَلاةِ الْمَغْرِبِ بِ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ، وَإِنَّ نَاسًا يَعِيبُونَ ذَاكَ عَلَيَّ ، قَالَ : سُبْحَانَ اللَّهِ ، وَمَا بَأْسُ ذَاكَ ؟ اقْرَأْ بِهِمَا فَإِنَّهُمَا مِنَ الْقُرْآنِ ، ثُمَّ قَالَ : حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ " جَاءَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَمْ يَقْرَأْ فِيهِمَا إِلا بِأُمِّ الْكِتَابِ " . هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ : وَأَنَّ أَقْوَامًا يَعِيبُونَ ، وَلَمْ يَقُلْ : وَمَا بَأْسُ ذَاكَ ؟ وَقَالَ : حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَمْ يُقْرَأْ فِيهِمَا إِلا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ لَمْ يَزِدْ عَلَى ذَلِكَ شَيْئًا "

Hanzala as-Sadusiy aytdi: Men Ikrimaga: «Baʼzan shom namozida {Qul aʼuzu birobbil falaq} va {Qul aʼuzu birobbin-nas}ni oʻqiyman, odamlar esa buni menga ayb qilishadi», dedim. U: «Subhanalloh! Bunda nima ziyon bor? Ikkovini oʻqiyver, chunki ular Qurʼondandir», dedi. Soʻng u: «Menga Ibn Abbos soʻzlab berdi: Rasululloh ﷺ kelib, ikki rakat namoz oʻqidilar, ularda Ummul kitobdan boshqasini oʻqimadilar», dedi. Bu Muhammad ibn Yahyoning hadisi. Muhammad ibn Ziyod esa: «baʼzi qavmlar ayb qilishadi», dedi va: «Bunda nima ziyon bor?» demadi. Va u: «Menga Ibn Abbos soʻzlab berdi: Nabiy ﷺ turib, ikki rakat namoz oʻqidilar, ularda Fotihatul kitobdan boshqasi oʻqilmadi, unga hech narsa qoʻshmadilar», dedi.Ҳанзала ас-Садусий айтди: Мен Икримага: «Баъзан шом намозида {Қул аъузу бироббил фалақ} ва {Қул аъузу бироббин-нас}ни ўқийман, одамлар эса буни менга айб қилишади», дедим. У: «Субҳаналлоҳ! Бунда нима зиён бор? Икковини ўқийвер, чунки улар Қуръондандир», деди. Сўнг у: «Менга Ибн Аббос сўзлаб берди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, икки ракат намоз ўқидилар, уларда Уммул китобдан бошқасини ўқимадилар», деди. Бу Муҳаммад ибн Яҳёнинг ҳадиси. Муҳаммад ибн Зиёд эса: «баъзи қавмлар айб қилишади», деди ва: «Бунда нима зиён бор?» демади. Ва у: «Менга Ибн Аббос сўзлаб берди: Набий ﷺ туриб, икки ракат намоз ўқидилар, уларда Фотиҳатул китобдан бошқаси ўқилмади, унга ҳеч нарса қўшмадилар», деди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِ الطُّورِ " . نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنِ ابْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، مِثْلَهُ

Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim otasidan rivoyat qiladiki, u Nabiy ﷺ shom namozida {Tur} (surasini) oʻqiyotganlarini eshitgan. Ali ibn Xashram va Said ibn Abdurrahmon al-Maxzumiy ham Ibn Uyaynadan, u Zuhriydan, u Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼimdan, u otasidan (shuni rivoyat qildilar). Bundor ham Yahyodan, u Molikdan, unga Zuhriy Ibn Jubayr ibn Mutʼimdan, u otasidan xuddi shunday soʻzlab berganini (rivoyat qildi).Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим отасидан ривоят қиладики, у Набий ﷺ шом намозида {Тур} (сурасини) ўқиётганларини эшитган. Али ибн Хашрам ва Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий ҳам Ибн Уяйнадан, у Зуҳрийдан, у Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у отасидан (шуни ривоят қилдилар). Бундор ҳам Яҳёдан, у Моликдан, унга Зуҳрий Ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у отасидан худди шундай сўзлаб берганини (ривоят қилди).

نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي صَلاةِ الْمَغْرِبِ بِطُولَى الطُّولَيَيْنِ "

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shom namozida ikki uzun suradan uzunrogʻini oʻqir edilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шом намозида икки узун сурадан узунроғини ўқир эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، نا رَوْحُ بْنُ عِبَادَةَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ ، أَخْبَرَنِي مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ ، قَالَ : قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ : مَا لَكَ تَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِقِصَارِ الْمُفَصَّلِ ؟ " لَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِطُولَى الطُّولَيَيْنِ " ، قَالَ : قُلْتُ : وَمَا طُولَى الطُّولَيَيْنِ ؟ قَالَ : " الأَعْرَافُ " ، فَسَأَلْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ : وَمَا الطُّولَيَانِ ؟ فَقَالَ مِنْ قِبَلِ رَأْيِهِ : " الأَنْعَامُ ، وَالأَعْرَافُ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ . وَفِي خَبَرِ رَوْحٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، قَالَ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ : قَالَ لِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ . قَالَ : سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ نَصْرٍ الْمُقْرِئَ ، يَقُولُ : " أَشْتَهِي أَنْ أَقْرَأَ فِي الْمَغْرِبِ مَرَّةً بِالأَعْرَافِ "

Marvon ibn Hakam aytdi: Zayd ibn Sobit menga: «Nega sen shom namozida qisqa mufassal (suralar)ni oʻqiysan? Holbuki Rasululloh ﷺ shom namozida ikki uzun suradan uzunrogʻini oʻqir edilar», dedi. Men: «Ikki uzun suradan uzunrogʻi nima?» dedim. U: «Aʼrof», dedi. Soʻng men Ibn Abu Mulaykadan: «Ikki uzun sura nima?» deb soʻradim. U oʻz raʼyi bilan: «Anʼom va Aʼrof», dedi. Bu Abdurrazzoq hadisining lafzi. Rovhning xabarida esa: Menga Ibn Abu Mulayka Urva ibn Zubayrdan xabar berdi, Marvon ibn Hakam aytdi: Zayd ibn Sobit menga aytdi, (deb keladi). U dedi: Men Ahmad ibn Nasr al-Muqriʼni: «Bir marta shom namozida Aʼrofni oʻqishni orzu qilaman», deganini eshitdim.Марвон ибн Ҳакам айтди: Зайд ибн Собит менга: «Нега сен шом намозида қисқа муфассал (суралар)ни ўқийсан? Ҳолбуки Расулуллоҳ ﷺ шом намозида икки узун сурадан узунроғини ўқир эдилар», деди. Мен: «Икки узун сурадан узунроғи нима?» дедим. У: «Аъроф», деди. Сўнг мен Ибн Абу Мулайкадан: «Икки узун сура нима?» деб сўрадим. У ўз раъйи билан: «Анъом ва Аъроф», деди. Бу Абдурраззоқ ҳадисининг лафзи. Ровҳнинг хабарида эса: Менга Ибн Абу Мулайка Урва ибн Зубайрдан хабар берди, Марвон ибн Ҳакам айтди: Зайд ибн Собит менга айтди, (деб келади). У деди: Мен Аҳмад ибн Наср ал-Муқриъни: «Бир марта шом намозида Аърофни ўқишни орзу қиламан», деганини эшитдим.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُحَاضِرٌ ، نا هِشَامٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِسُورَةِ الأَعْرَافِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لا أَعْلَمُ أَحَدًا تَابَعَ مُحَاضِرَ بْنَ الْمُوَرِّعِ بِهَذَا الإِسْنَادِ ، قَالَ أَصْحَابُ هِشَامٍ فِي هَذَا الإِسْنَادِ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ، أَوْ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ، شَكَّ هِشَامٌ

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shom namozida ikki rakatning ikkalasida ham Aʼrof surasini oʻqir edilar. Abu Bakr aytdi: Bu isnod bilan Muhozir ibn al-Muvarriʼga birov mutobaat qilganini bilmayman. Hishomning shogirdlari bu isnodda: «Zayd ibn Sobitdan» yoki «Abu Ayyubdan» deganlar; Hishom shubha qilgan.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шом намозида икки ракатнинг иккаласида ҳам Аъроф сурасини ўқир эдилар. Абу Бакр айтди: Бу иснод билан Муҳозир ибн ал-Муварриъга биров мутобаат қилганини билмайман. Ҳишомнинг шогирдлари бу иснодда: «Зайд ибн Собитдан» ёки «Абу Айюбдан» деганлар; Ҳишом шубҳа қилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ أَبَا أَيُّوبَ ، أَوْ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ، ‏ شَكَّ هِشَامٌ ، قَالَ لِمَرْوَانَ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ : " إِنَّكَ تُخِفُّ الْقِرَاءَةَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مِنَ الْمَغْرِبِ ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِيهِمَا بِسُورَةِ الأَعْرَافِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ جَمِيعًا " . فَقُلْتُ لأَبِي : مَا كَانَ مَرْوَانُ يَقْرَأُ فِيهِمَا ؟ قَالَ : مِنْ طُوَلِ الْمُفَصَّلِ . وَهَكَذَا رَوَاهُ وَكِيعٌ ، وَشُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ هِشَامٍ ، قَالا : عِنْ زَيْدٍ ، أَوْ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ

Hishom otasidan rivoyat qiladiki, Abu Ayyub yoki Zayd ibn Sobit — Hishom shubha qildi — Madina amiri boʻlgan Marvonga: «Sen shom namozining ikki rakatida qiroatni yengil qilyapsan. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ u ikkalasida — ikkala rakatda ham Aʼrof surasini oʻqir edilar», dedi. Men otamga: «Marvon u ikkalasida nima oʻqir edi?» dedim. U: «Uzun mufassaldan», dedi. Vakiʼ va Shuayb ibn Ishoq ham buni Hishomdan shunday rivoyat qilib, ikkalasi: «Zayddan yoki Abu Ayyubdan», dedilar.Ҳишом отасидан ривоят қиладики, Абу Айюб ёки Зайд ибн Собит — Ҳишом шубҳа қилди — Мадина амири бўлган Марвонга: «Сен шом намозининг икки ракатида қироатни енгил қиляпсан. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ у иккаласида — иккала ракатда ҳам Аъроф сурасини ўқир эдилар», деди. Мен отамга: «Марвон у иккаласида нима ўқир эди?» дедим. У: «Узун муфассалдан», деди. Вакиъ ва Шуайб ибн Ишоқ ҳам буни Ҳишомдан шундай ривоят қилиб, иккаласи: «Зайддан ёки Абу Айюбдан», дедилар.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، نا أَبُو كُرَيْبٍ ، نا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ ، نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ . ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، نا الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ الْفَضْلِ بِنْتِ الْحَارِثِ ، أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِالْمُرْسَلاتِ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الدَّوْرَقِيِّ ، غَيْرَ أَنَّ عَبْدَ الْجَبَّارِ لَمْ يَقُلْ : فِي الْمَغْرِبِ

Ibn Abbos onasi Ummul Fazl bint Horisdan rivoyat qiladiki, u Rasululloh ﷺ shom namozida {Mursalot}ni oʻqiyotganlarini eshitgan. Bu Davraqiy hadisining lafzi; faqat Abdul Jabbor: «shom namozida», demadi.Ибн Аббос онаси Уммул Фазл бинт Ҳорисдан ривоят қиладики, у Расулуллоҳ ﷺ шом намозида {Мурсалот}ни ўқиётганларини эшитган. Бу Даврақий ҳадисининг лафзи; фақат Абдул Жаббор: «шом намозида», демади.

ثنا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، أنا الضَّحَّاكُ وَهُوَ ابْنُ عُثْمَانَ ، حَدَّثَنِي بُكَيْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : مَا رَأَيْتُ أَحَدًا أَشْبَهَ صَلاةً بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ فُلانٍ ، لأَمِيرٍ كَانَ بِ الْمَدِينَةِ ، قَالَ سُلَيْمَانُ : " فَصَلَّيْتُ أَنَا وَرَاءَهُ ، فَكَانَ يُطِيلُ فِي الأُولَيَيْنِ ، وَيُخَفِّفُ الأُخْرَيَيْنِ ، وَيُخَفِّفُ الْعَصْرَ ، وَكَانَ يَقْرَأُ فِي الأُولَيَيْنِ مِنَ الْمَغْرِبِ بِقِصَارِ الْمُفَصَّلِ ، وَفِي الأُولَيَيْنِ مِنَ الْعِشَاءِ بِوَسَطِ الْمُفَصَّلِ ، وَفِي الصُّبْحِ بِطُوَلِ الْمُفَصَّلِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الاخْتِلافُ فِي الْقِرَاءَةِ مِنْ جِهَةِ الْمُبَاحِ ، جَائِزٌ لِلْمُصَلِّي أَنْ يَقْرَأَ فِي الْمَغْرِبِ وَفِي الصَّلَوَاتِ كُلِّهَا الَّتِي يُزَادُ عَلَى فَاتِحَةِ الْكِتَابِ فِيهَا بِمَا أَحَبَّ ، وَشَيْئًا مِنْ سُوَرِ الْقُرْآنِ ، لَيْسَ بِمَحْظُورٍ عَلَيْهِ أَنْ يَقْرَأَ بِمَا شَاءَ مِنْ سُوَرِ الْقُرْآنِ ، غَيْرُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ إِمَامًا فَالاخْتِيَارُ لَهُ أَنْ يُخَفِّفَ فِي الْقِرَاءَةِ ، وَلا يُطَوِّلَ بِالنَّاسِ فِي الْقِرَاءَةِ فَيَفْتِنَهُمْ ، كَمَا قَالَ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ : أَتُرِيدُ أَنْ تَكُونَ فَتَّانًا ، وَكَمَا أَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الأَئِمَّةَ أَنْ يُخَفِّفُوا الصَّلاةَ ، فَقَالَ : " مَنْ أَمَّ مِنْكُمُ النَّاسَ فَلْيُخَفِّفْ " وَسَأُخَرِّجُ هَذِهِ الأَخْبَارَ أَوْ بَعْضَهَا فِي كِتَابِ الإِمَامَةِ ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْكِتَابَ مَوْضِعُ هَذِهِ الأَخْبَارِ

Sulaymon ibn Yasor Abu Hurayrani: «Men falonchidan koʻra namozi Rasululloh ﷺning namozlariga oʻxshaydigan birovni koʻrmadim», deganini eshitdi — u Madinadagi bir amirni nazarda tutdi. Sulaymon aytdi: Men uning ortida namoz oʻqidim; u dastlabki ikki rakatni uzun qilar, keyingi ikkitasini yengil qilar, asrni ham yengil qilar, shomning dastlabki ikki rakatida qisqa mufassalni, xuftonning dastlabki ikki rakatida oʻrta mufassalni, bomdodda esa uzun mufassalni oʻqir edi. Abu Bakr aytdi: Qiroatdagi bu ixtilof mubohlik jihatidandir: namoz oʻquvchiga shomda va Fotihatul kitobga qoʻshimcha oʻqiladigan barcha namozlarda oʻzi xohlagan narsani, Qurʼon suralaridan (istaganini) oʻqish joizdir; Qurʼon suralaridan xohlaganini oʻqishi unga man etilmagan. Faqat imom boʻlsa, u uchun ixtiyor — qiroatni yengil qilishi, odamlarga qiroatni uzoq choʻzib, ularni fitnaga solmasligidir; Mustafo ﷺ Muoz ibn Jabalga: «Fitnachi boʻlmoqchimisan?» deganlaridek va Nabiy ﷺ imomlarni namozni yengil qilishga buyurib: «Sizlardan kim odamlarga imom boʻlsa, yengil qilsin», deganlaridek. Bu xabarlarni yoki ularning baʼzisini Kitobul-imomatda chiqaraman, chunki oʻsha kitob bu xabarlarning oʻrnidir.Сулаймон ибн Ясор Абу Ҳурайрани: «Мен фалончидан кўра намози Расулуллоҳ ﷺнинг намозларига ўхшайдиган бировни кўрмадим», деганини эшитди — у Мадинадаги бир амирни назарда тутди. Сулаймон айтди: Мен унинг ортида намоз ўқидим; у дастлабки икки ракатни узун қилар, кейинги иккитасини енгил қилар, асрни ҳам енгил қилар, шомнинг дастлабки икки ракатида қисқа муфассални, хуфтоннинг дастлабки икки ракатида ўрта муфассални, бомдодда эса узун муфассални ўқир эди. Абу Бакр айтди: Қироатдаги бу ихтилоф мубоҳлик жиҳатидандир: намоз ўқувчига шомда ва Фотиҳатул китобга қўшимча ўқиладиган барча намозларда ўзи хоҳлаган нарсани, Қуръон сураларидан (истаганини) ўқиш жоиздир; Қуръон сураларидан хоҳлаганини ўқиши унга ман этилмаган. Фақат имом бўлса, у учун ихтиёр — қироатни енгил қилиши, одамларга қироатни узоқ чўзиб, уларни фитнага солмаслигидир; Мустафо ﷺ Муоз ибн Жабалга: «Фитначи бўлмоқчимисан?» деганларидек ва Набий ﷺ имомларни намозни енгил қилишга буюриб: «Сизлардан ким одамларга имом бўлса, енгил қилсин», деганларидек. Бу хабарларни ёки уларнинг баъзисини Китобул-имоматда чиқараман, чунки ўша китоб бу хабарларнинг ўрнидир.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، وَأَبِي الزُّبَيْرِ ، سَمِعْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، ‏ يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ ، قَالَ : كَانَ مُعَاذٌ يُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمِهِ ، فَيُصَلِّي بِهِمْ ، فَأَخَّرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، فَرَجَعَ مُعَاذٌ يَؤُمُّهُمْ ، فَقَرَأَ بِسُورَةِ الْبَقَرَةِ ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ انْحَرَفَ إِلَى نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ ، فَصَلَّى وَحْدَهُ ، فَقَالُوا : أَنَافَقْتَ ؟ قَالَ : لا ، قَالَ : وَلآتِيَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلأُخْبِرَنَّهُ ، وَأَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : إِنَّ مُعَاذًا يُصَلِّي مَعَكَ ثُمَّ يَرْجِعُ فَيَؤُمُّنَا ، وَإِنَّكَ أَخَّرْتَ الصَّلاةَ الْبَارِحَةَ ، فَجَاءَ ، فَأَمَّنَا فَقَرَأَ سُورَةَ الْبَقَرَةِ ، وَإِنِّي تَأَخَّرْتُ عَنْهُ فَصَلَّيْتُ وَحْدِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَإِنَّا نَحْنُ أَصْحَابُ نَوَاضِحَ ، وَإِنَّمَا نَعْمَلُ بِأَيْدِينَا ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا مُعَاذُ ، أَفَتَّانٌ أَنْتَ ؟ اقْرَأْ سُورَةَ : وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى ، وَسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ، وَالسَّمَاءِ ذَاتِ الْبُرُوجِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْخَبَرِ فِي كِتَابِ الإِمَامَةِ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muoz Rasululloh ﷺ bilan birga namoz oʻqir, soʻng qavmiga qaytib, ularga imomlik qilar edi. Bir kecha Nabiy ﷺ namozni kechiktirdilar, Muoz qaytib borib ularga imomlik qildi va Baqara surasini oʻqidi. Qavmdan bir kishi buni koʻrgach, masjidning bir chetiga oʻtib, yolgʻiz namoz oʻqidi. Ular: «Munofiq boʻldingmi?» deyishdi. U: «Yoʻq», dedi va: «Albatta Rasululloh ﷺning oldilariga borib, u zotga xabar beraman», dedi. U Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Muoz siz bilan namoz oʻqiydi, soʻng qaytib bizga imomlik qiladi. Siz kecha namozni kechiktirdingiz, u kelib bizga imom boʻldi va Baqara surasini oʻqidi. Men esa undan chetlanib, yolgʻiz namoz oʻqidim, ey Rasululloh. Biz suv tashiydigan tuyalar egalarimiz, oʻz qoʻlimiz bilan ishlaymiz», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Ey Muoz, sen fitnachimisan? {Vallayli izo yagʻsho}, {Sabbihisma robbikal aʼlo} va {Vas-samoi zotil buruj} suralarini oʻqi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabarning yoʻllarini Kitobul-imomatda chiqarganman.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муоз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга намоз ўқир, сўнг қавмига қайтиб, уларга имомлик қилар эди. Бир кеча Набий ﷺ намозни кечиктирдилар, Муоз қайтиб бориб уларга имомлик қилди ва Бақара сурасини ўқиди. Қавмдан бир киши буни кўргач, масжиднинг бир четига ўтиб, ёлғиз намоз ўқиди. Улар: «Мунофиқ бўлдингми?» дейишди. У: «Йўқ», деди ва: «Албатта Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, у зотга хабар бераман», деди. У Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Муоз сиз билан намоз ўқийди, сўнг қайтиб бизга имомлик қилади. Сиз кеча намозни кечиктирдингиз, у келиб бизга имом бўлди ва Бақара сурасини ўқиди. Мен эса ундан четланиб, ёлғиз намоз ўқидим, эй Расулуллоҳ. Биз сув ташийдиган туялар эгаларимиз, ўз қўлимиз билан ишлаймиз», деди. Шунда Набий ﷺ: «Эй Муоз, сен фитначимисан? {Валлайли изо яғшо}, {Саббиҳисма роббикал аъло} ва {Вас-самои зотил буруж} сураларини ўқи», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабарнинг йўлларини Китобул-имоматда чиқарганман.

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، وَمَعْمَرٍ ، سَمِعْنَا عَدِيَّ بْنَ ثَابِتٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ بِ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ فِي عِشَاءِ الآخِرَةِ ، فَمَا سَمِعْتُ أَحْسَنَ قِرَاءَةً مِنْهُ "

al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ xufton namozida {Vat-tini vaz-zaytun}ni oʻqiyotganlarini eshitdim; u zotdan koʻra chiroyliroq qiroat qiluvchini eshitmadim.ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозида {Ват-тини ваз-зайтун}ни ўқиётганларини эшитдим; у зотдан кўра чиройлироқ қироат қилувчини эшитмадим.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ مَالِكٍ ، وَابْنِ لَهِيعَةَ ، عَنِ ابْنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَتْ : شَكَوْتُ أَوِ اشْتَكَيْتُ ، فَذَكَرْتُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " طُوفِي مُرُورَ النَّاسِ وَأَنْتِ رَاكِبَةٌ " ، قَالَتْ : فَطُفْتُ عَلَى جَمَلٍ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي إِلَى صُقْعِ الْبَيْتِ ، فَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فِي الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَهُوَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ وَالطُّورِ ، وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ " . قَالَ ابْنُ لَهِيعَةَ ، وَقَالَ أَبُو الأَسْوَدِ : يَقْرَأُ وَيُرَتِّلُ إِذَا قَرَأَ ، إِلا أَنَّ مَالِكًا ، قَالَ : يُصَلِّي إِلَى جُنْبِ الْبَيْتِ

Nabiy ﷺning zavjalari Ummu Salama (roziyallohu anho) aytdilar: Men shikoyat qildim yoki kasal boʻldim va buni Rasululloh ﷺga aytdim. U zot: «Odamlar oʻtayotgan tomondan, ulov ustida boʻlgan holingda tavof qil», dedilar. U dedi: Men tuya ustida tavof qildim; Rasululloh ﷺ esa Baytning bir tomoniga qarab namoz oʻqiyotgan edilar. Men u zotni odamlarga namoz oʻqib berayotib, xufton namozida {Vat-tur, va kitobin mastur}ni oʻqiyotganlarini eshitdim. Ibn Lahiya aytdi, Abul Asvad ham aytdi: U zot oʻqiganlarida tartil bilan oʻqir edilar. Faqat Molik: «Baytning yonida namoz oʻqir edilar», dedi.Набий ﷺнинг завжалари Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтдилар: Мен шикоят қилдим ёки касал бўлдим ва буни Расулуллоҳ ﷺга айтдим. У зот: «Одамлар ўтаётган томондан, улов устида бўлган ҳолингда тавоф қил», дедилар. У деди: Мен туя устида тавоф қилдим; Расулуллоҳ ﷺ эса Байтнинг бир томонига қараб намоз ўқиётган эдилар. Мен у зотни одамларга намоз ўқиб бераётиб, хуфтон намозида {Ват-тур, ва китобин мастур}ни ўқиётганларини эшитдим. Ибн Лаҳия айтди, Абул Асвад ҳам айтди: У зот ўқиганларида тартил билан ўқир эдилар. Фақат Молик: «Байтнинг ёнида намоз ўқир эдилар», деди.

نا بُنْدَارٌ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ مهدي ، قَالا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَدِيٍّ وَهُوَ ابْنُ ثَابِتٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ، يَقُولُ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ ، فَصَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ ، فَقَرَأَ فِي إِحْدَى الرَّكْعَتَيْنِ بِ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ "

al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ safarda edilar, xufton namozini oʻqidilar va ikki rakatning birida {Vat-tini vaz-zaytun}ni oʻqidilar.ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сафарда эдилар, хуфтон намозини ўқидилар ва икки ракатнинг бирида {Ват-тини ваз-зайтун}ни ўқидилар.

أنا أَبُو طَالِبٍ زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْبَرَاءَ ، يَقُولُ : " صَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ ، فَصَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ ، فَقَرَأَ فِيهَا بِ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ "

al-Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ safarda namoz oʻqidilar, xufton namozini oʻqib, unda {Vat-tini vaz-zaytun}ni oʻqidilar.ал-Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ сафарда намоз ўқидилар, хуфтон намозини ўқиб, унда {Ват-тини ваз-зайтун}ни ўқидилар.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نا زَائِدَةُ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الصُّبْحِ بِ قَافَ ، وَكَانَتْ صَلاتُهُ بَعْدُ تَخْفِيفًا "

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bomdod namozida {Qof}ni oʻqir, undan keyingi namozlari esa yengil boʻlar edi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бомдод намозида {Қоф}ни ўқир, ундан кейинги намозлари эса енгил бўлар эди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، نا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاقَةَ ، عَنْ عَمِّهِ قُطْبَةَ بْنِ مَالِكٍ ، سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الصُّبْحِ بِسُورَةِ ق ، وَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ : ‏ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ "

Ziyod ibn Iloqa amakisi Qutba ibn Molikdan rivoyat qiladi: Men Nabiy ﷺ bomdod namozida Qof surasini oʻqiyotganlarini eshitdim va u zotni {Van-naxla bosiqot}ni oʻqiyotganlarini eshitdim.Зиёд ибн Илоқа амакиси Қутба ибн Моликдан ривоят қилади: Мен Набий ﷺ бомдод намозида Қоф сурасини ўқиётганларини эшитдим ва у зотни {Ван-нахла босиқот}ни ўқиётганларини эшитдим.

نا الصَّغَانِيُّ ، نا الْمُعْتَمِرُ ، عَنْ أَبِيهِ ، حَدَّثَنِي أَبُو الْمِنْهَالِ ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي صَلاةِ الْغَدَاةِ بِالْمِائَةِ إِلَى السِّتِّينَ ، أَوِ السِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَبُو الْمِنْهَالِ هُوَ سَيَّارُ بْنُ سَلامَةَ بَصْرِيٌّ . نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا يَزِيدُ ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ : مِثْلَهُ ، وَقَالُوا " بِالسِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ "

Abu Barza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namozida yuztadan oltmishtagacha yoki oltmishtadan yuztagacha (oyat) oʻqir edilar. Abu Bakr aytdi: Abul Minhol — u Sayyor ibn Salama, basralikdir. Ahmad ibn Abda Ziyod ibn Abdullohdan, u Sulaymon at-Taymiydan; Bundor Yaziddan, unga Sulaymon at-Taymiy; Ahmad ibn Abda Yazid ibn Horundan, u Sulaymon at-Taymiydan; Yusuf ibn Muso Jariridan, u Sulaymon at-Taymiydan shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qildilar va ular: «oltmishtadan yuztagacha», dedilar.Абу Барза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозида юзтадан олтмиштагача ёки олтмиштадан юзтагача (оят) ўқир эдилар. Абу Бакр айтди: Абул Минҳол — у Сайёр ибн Салама, басраликдир. Аҳмад ибн Абда Зиёд ибн Абдуллоҳдан, у Сулаймон ат-Таймийдан; Бундор Язиддан, унга Сулаймон ат-Таймий; Аҳмад ибн Абда Язид ибн Ҳорундан, у Сулаймон ат-Таймийдан; Юсуф ибн Мусо Жариридан, у Сулаймон ат-Таймийдан шу иснод билан худди шундай ривоят қилдилар ва улар: «олтмиштадан юзтагача», дедилар.

نا أَبُو عَمَّارٍ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الصُّبْحِ بِمَا بَيْنَ السِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ "

Abu Barza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namozida oltmishtadan yuztagacha (oyat) oraligʻida oʻqir edilar.Абу Барза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозида олтмиштадан юзтагача (оят) оралиғида ўқир эдилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا خَلَفُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ جَابِرٍ هُوَ ابْنُ سَمُرَةَ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي نَحْوًا مِنْ صَلاتِكُمْ ، وَلَكِنَّهُ كَانَ يُخَفِّفُ الصَّلاةَ ، كَانَ يَقْرَأُ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ بِالْوَاقِعَةِ وَنَحْوِهَا مِنَ السُّوَرِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَى هَذَا الْخَبَرَ مَنْ لَيْسَ الْحَدِيثُ صِنَاعَتُهُ ، فَجَاءَ بِطَامَّةٍ رَوَاهُ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ، فَقَالَ : عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . نَاهُ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ ، عَنْ أَنَسٍ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، بِهَذَا . وَهَذَا خَطَأٌ فَاحِشٌ ، وَالْخَبَرُ إِنَّمَا هُوَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ L3601 ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ سَيَّارِ ابْنِ سَلامَةَ ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ . كَذَا رَوَاهُ هَؤُلاءِ الْحُفَّاظُ الَّذِينَ الْحَدِيثُ صِنَاعَتُهُمْ

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ sizlarning namozingizga oʻxshash namoz oʻqir edilar, lekin u zot namozni yengil qilar edilar; bomdod namozida Voqia va shunga oʻxshash suralarni oʻqir edilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni hadis hunari boʻlmagan kishi rivoyat qilib, katta xatoga yoʻl qoʻydi: uni Sulaymon at-Taymiydan rivoyat qilib: «Anas ibn Molikdan, u Rasululloh ﷺdan», dedi. Buni bizga Ahmad ibn Maniʼ soʻzlab berdi: Yaʼqub ibn Ibrohim, unga Sulaymon at-Taymiy, u Anasdan, u Rasululloh ﷺdan shuni (rivoyat qildi). Bu qoʻpol xatodir; xabar esa faqat Sulaymondan, u Abul Minhol Sayyor ibn Salamadan, u Abu Barzadan (rivoyat qilingan)dir. Hadis hunari boʻlgan bu huffozlar uni shunday rivoyat qilganlar.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ сизларнинг намозингизга ўхшаш намоз ўқир эдилар, лекин у зот намозни енгил қилар эдилар; бомдод намозида Воқиа ва шунга ўхшаш сураларни ўқир эдилар. Абу Бакр айтди: Бу хабарни ҳадис ҳунари бўлмаган киши ривоят қилиб, катта хатога йўл қўйди: уни Сулаймон ат-Таймийдан ривоят қилиб: «Анас ибн Моликдан, у Расулуллоҳ ﷺдан», деди. Буни бизга Аҳмад ибн Маниъ сўзлаб берди: Яъқуб ибн Иброҳим, унга Сулаймон ат-Таймий, у Анасдан, у Расулуллоҳ ﷺдан шуни (ривоят қилди). Бу қўпол хатодир; хабар эса фақат Сулаймондан, у Абул Минҳол Сайёр ибн Саламадан, у Абу Барзадан (ривоят қилинган)дир. Ҳадис ҳунари бўлган бу ҳуффозлар уни шундай ривоят қилганлар.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، عَنْ ‏ مَرَّةَ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ مُخَوَّلِ بْنِ رَاشِدٍ ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الْفَجْرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ الم تَنْزِيلُ ، وَهَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma kuni bomdod namozida {Alif Lom Mim. Tanzil} va {Hal ato alal inson}ni oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума куни бомдод намозида {Алиф Лом Мим. Танзил} ва {Ҳал ато алал инсон}ни ўқир эдилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ مُخَوَّلٍ ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ . ح وَحَدَّثَنَا الصَّغَانِيُّ ، نا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، أنا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي مُخَوَّلٌ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُسْلِمًا الْبَطِينَ ، يُحَدِّثُ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي صَلاةِ الصُّبْحِ الم تَنْزِيلُ ، وَهَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ ، وَفِي صَلاةِ الْجُمُعَةِ سُورَةَ الْجُمُعَةِ ، وَالْمُنَافِقُونَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ juma kuni bomdod namozida {Alif Lom Mim. Tanzil} va {Hal ato alal inson}ni, juma namozida esa Juma va Munofiqun suralarini oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ жума куни бомдод намозида {Алиф Лом Мим. Танзил} ва {Ҳал ато алал инсон}ни, жума намозида эса Жума ва Мунофиқун сураларини ўқир эдилар.

نا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الرُّخَامِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَسَدُ بْنُ مُوسَى ، نا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي صَلاةِ الصُّبْحِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ الم تَنْزِيلُ ، وَهَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma kuni bomdod namozida {Alif Lom Mim. Tanzil} va {Hal ato alal inson}ni oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума куни бомдод намозида {Алиф Лом Мим. Танзил} ва {Ҳал ато алал инсон}ни ўқир эдилар.

نا أَبُو عَمَّارٍ ، وَعَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ ، حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ، قَالَ : قُدْتُ رَسُولَ اللَّهِ فِي نَقَبٍ مِنْ تِلْكَ النِّقَابِ ، فَقَالَ : " أَلا تَرْكَبُ يَا عُقَيْبُ ؟ " ، فَأَجْلَلْتُ أَنْ أَرْكَبَ مَرْكَبَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَالَ : " أَلا تَرْكَبُ يَا عُقَيْبُ ؟ " ، فَأَشْفَقْتُ أَنْ تَكُونَ مَعْصِيَةً ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَرَكِبْتُ هُنَيْهَةً ، ثُمَّ نَزَلْتُ ، وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَالَ : " يَا عُقَيْبُ ، أَلا أُعَلِّمْكَ سُورَتَيْنِ مِنْ خَيْرِ سُورَتَيْنِ قَرَأَ بِهِمَا النَّاسُ ؟ " قُلْتُ : بَلَى ، يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " فَأَقْرَأَنِي قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاةُ ، فَصَلَّى وَقَرَأَ بِهِمَا ، ثُمَّ مَرَّ بِي ، فَقَالَ : " كَيْفَ رَأَيْتَ يَا عُقَيْبُ ؟ اقْرَأْ بِهِمَا كُلَّمَا نِمْتَ وَقُمْتَ " . نا أَبُو الْخَطَّابِ ، نا الْوَلِيدُ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ ، وَقَالَ : عَنِ الْقَاسِمِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : " كُلَّمَا نِمْتَ وَقُمْتَ " ، مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ أَنَّ الْعَرَبَ يُوقِعُ اسْمَ النَّائِمِ عَلَى الْمُضْطَجِعِ ، وَيُوقِعُهُ عَلَى النَّائِمِ الزَّائِلِ الْعَقْلِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ فِي هَذَا الْخَبَرِ : " اقْرَأْ بِهِمَا إِذَا نِمْتَ " ، أَيْ إِذَا اضْطَجَعْتَ ، إِذِ النَّائِمُ الزَّائِلُ الْعَقْلِ مُحَالٌ أَنْ يُخَاطَبَ ، فَيُقَالَ لَهُ : إِذَا نِمْتَ وَزَالَ عَقَلَهُ ، فَاقْرَأْ بِالْمُعَوِّذَتَيْنِ ، وَكَذَاكَ خَبَرُ ابْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ : " صَلاةُ النَّائِمِ عَلَى نِصْفِ صَلاةِ الْقَاعِدِ " ، وَإِنَّمَا أَرَادَ بِالنَّائِمِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ ، الْمُضْطَجِعَ لا النَّائِمَ الزَّائِلَ الْعَقْلِ ، إِذِ النَّائِمُ الزَّائِلُ الْعَقْلِ غَيْرُ مُخَاطَبٍ بِالصَّلاةِ ، لا يُمْكِنْهُ الصَّلاةَ لِزَوَالِ الْعَقْلِ

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺni oʻsha togʻ yoʻllaridan birida (ulovlarini) yetaklab bordim. U zot: «Minmaysanmi, ey Uqayb?» dedilar. Men Rasululloh ﷺning ulovlariga minishni oʻzimga ep koʻrmadim. Soʻng u zot yana: «Minmaysanmi, ey Uqayb?» dedilar. Men buning maʼsiyat boʻlishidan qoʻrqdim. Bas, Rasululloh ﷺ tushdilar, men bir oz mindim, soʻng tushdim, Rasululloh ﷺ mindilar. Keyin u zot: «Ey Uqayb, senga odamlar oʻqigan suralarning eng yaxshisidan ikki surani oʻrgataymi?» dedilar. Men: «Ha, ey Rasululloh», dedim. Bas, u zot menga {Qul aʼuzu birobbil falaq} va {Qul aʼuzu birobbin-nas}ni oʻqitdilar. Soʻng namozga iqomat aytildi, u zot namoz oʻqib, ikkalasini oʻqidilar. Keyin yonimdan oʻtayotib: «Qanday koʻrding, ey Uqayb? Har uxlaganingda va turganingda ikkalasini oʻqi», dedilar. Abul Xattob Validdan shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qildi va: «Qosimdan», dedi. Abu Bakr aytdi: «Har uxlaganingda va turganingda» degan bu lafz men bildirgan turdandir: arablar «uxlagan» nomini yonboshlagan kishiga ham, aqli ketgan uyquchiga ham qoʻllaydilar. Nabiy ﷺ bu xabardagi: «Uxlaganingda ikkalasini oʻqi», degan soʻzlari bilan «yonboshlaganingda»ni nazarda tutganlar; chunki aqli ketgan uyquchiga xitob qilib: «Uxlab, aqling ketganda muavvizatayni oʻqi», deyish muholdir. Ibn Buraydaning Imron ibn Husayndan (qilgan) xabari ham shunday: «Uxlaganning namozi oʻtirganning namozining yarmichadir». Bunda ham «uxlagan» deganda yonboshlagan kishi nazarda tutilgan, aqli ketgan uyquchi emas; chunki aqli ketgan uyquchi namozga xitob qilinmaydi, aqli ketgani uchun namoz oʻqiy olmaydi.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни ўша тоғ йўлларидан бирида (уловларини) етаклаб бордим. У зот: «Минмайсанми, эй Уқайб?» дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг уловларига минишни ўзимга эп кўрмадим. Сўнг у зот яна: «Минмайсанми, эй Уқайб?» дедилар. Мен бунинг маъсият бўлишидан қўрқдим. Бас, Расулуллоҳ ﷺ тушдилар, мен бир оз миндим, сўнг тушдим, Расулуллоҳ ﷺ миндилар. Кейин у зот: «Эй Уқайб, сенга одамлар ўқиган сураларнинг энг яхшисидан икки сурани ўргатайми?» дедилар. Мен: «Ҳа, эй Расулуллоҳ», дедим. Бас, у зот менга {Қул аъузу бироббил фалақ} ва {Қул аъузу бироббин-нас}ни ўқитдилар. Сўнг намозга иқомат айтилди, у зот намоз ўқиб, иккаласини ўқидилар. Кейин ёнимдан ўтаётиб: «Қандай кўрдинг, эй Уқайб? Ҳар ухлаганингда ва турганингда иккаласини ўқи», дедилар. Абул Хаттоб Валиддан шу иснод билан худди шундай ривоят қилди ва: «Қосимдан», деди. Абу Бакр айтди: «Ҳар ухлаганингда ва турганингда» деган бу лафз мен билдирган турдандир: араблар «ухлаган» номини ёнбошлаган кишига ҳам, ақли кетган уйқучига ҳам қўллайдилар. Набий ﷺ бу хабардаги: «Ухлаганингда иккаласини ўқи», деган сўзлари билан «ёнбошлаганингда»ни назарда тутганлар; чунки ақли кетган уйқучига хитоб қилиб: «Ухлаб, ақлинг кетганда муаввизатайни ўқи», дейиш муҳолдир. Ибн Бурайданинг Имрон ибн Ҳусайндан (қилган) хабари ҳам шундай: «Ухлаганнинг намози ўтирганнинг намозининг ярмичадир». Бунда ҳам «ухлаган» деганда ёнбошлаган киши назарда тутилган, ақли кетган уйқучи эмас; чунки ақли кетган уйқучи намозга хитоб қилинмайди, ақли кетгани учун намоз ўқий олмайди.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ مَهْدِيٍّ . ح وَنا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا زَيْدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحُبَابِ ، كِلاهُمَا عَنْ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ ابْنُ صَالِحٍ ، ‏ قَالَ عَبْدَةُ ، قَالَ : حَدَّثَنِي الْعَلاءُ بْنُ الْحَارِثِ الْحَضْرَمِيُّ ، وَقَالَ ابْنُ هَاشِمٍ : عَنِ الْعَلاءِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنِ الْقَاسِمِ مَوْلَى مُعَاوِيَةَ ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ، قَالَ : كُنْتُ أَقُودُ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَاحِلَتَهُ فِي السَّفَرِ ، فَقَالَ " يَا عُقْبَةُ ، أَلا أُعَلِّمُكَ خَيْرَ سُورَتَيْنِ قُرِئَتَا ؟ " ، قُلْتُ : بَلَى ، قَالَ : " قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ ، وَ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ " ، فَلَمَّا نَزَلَ صَلَّى بِهِمَا صَلاةَ الْغَدَاةِ ، قَالَ : " كَيْفَ رَأَيْتَ يَا عُقْبَةُ ؟ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَلَمْ يَقُلْ عَبْدَةُ : فِي السَّفَرِ ، وَقَالَ : فَلَمْ يَرَنِي أُعْجِبْتُ بِهِمَا ، فَصَلَّى بِالنَّاسِ الصُّبْحَ ، فَقَرَأَ بِهِمَا ، ثُمَّ قَالَ لِي : " يَا عُقْبَةُ ، كَيْفَ رَأَيْتَ ؟ "

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) aytdi: Men safarda Rasululloh ﷺning ulovlarini yetaklab borardim. U zot: «Ey Uqba, senga oʻqilgan ikki suraning eng yaxshisini oʻrgataymi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «{Qul aʼuzu birobbil falaq} va {Qul aʼuzu birobbin-nas}», dedilar. U zot (ulovdan) tushganlarida, bomdod namozini shu ikkisi bilan oʻqidilar va: «Qanday koʻrding, ey Uqba?» dedilar. Bu Abdurrahmon hadisining lafzi. Abda esa: «safarda», demadi va: «U zot meni bu ikkisidan xursand boʻlmaganimni koʻrdilar, soʻng odamlarga bomdod namozini oʻqib berdilar va ikkalasini oʻqidilar, keyin menga: ‹Ey Uqba, qanday koʻrding?› dedilar», dedi.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен сафарда Расулуллоҳ ﷺнинг уловларини етаклаб борардим. У зот: «Эй Уқба, сенга ўқилган икки суранинг энг яхшисини ўргатайми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «{Қул аъузу бироббил фалақ} ва {Қул аъузу бироббин-нас}», дедилар. У зот (уловдан) тушганларида, бомдод намозини шу иккиси билан ўқидилар ва: «Қандай кўрдинг, эй Уқба?» дедилар. Бу Абдурраҳмон ҳадисининг лафзи. Абда эса: «сафарда», демади ва: «У зот мени бу иккисидан хурсанд бўлмаганимни кўрдилар, сўнг одамларга бомдод намозини ўқиб бердилар ва иккаласини ўқидилар, кейин менга: ‹Эй Уқба, қандай кўрдинг?› дедилар», деди.

نا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ الْمُوَفَّقِ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، وَزَيْدُ بْنُ أَبِي الزَّرْقَاءِ ، كلاهما عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ نُفَيْرٍ الْحَضْرَمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي صَلاةِ الْغَدَاةِ قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقَ ، وَقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ أَبِي الزَّرْقَاءِ ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ ، قَالَ : سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْمُعَوِّذَتَيْنِ ، أَمِنَ الْقُرْآنِ هُمَا ؟ فَأَمَّنَا بِهِمَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَصْحَابُنَا يَقُولُونَ : الثَّوْرِيُّ أَخْطَأَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَأَنَا أَقُولُ غَيْرَ مُسْتَنْكَرٍ لِسُفْيَانَ أَنْ يَرْوِيَ هَذَا عَنْ مُعَاوِيَةَ ، وَعَنْ غَيْرِهِ

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bomdod namozida {Qul aʼuzu birobbil falaq} va {Qul aʼuzu birobbin-nas}ni oʻqir edilar. Bu Yazid ibn Abuz-Zarqo hadisining lafzi. Abu Usomaning hadisida esa u: Men Rasululloh ﷺdan muavvizatayn haqida — ular Qurʼondanmi, deb soʻradim. Shunda Rasululloh ﷺ bomdod namozida u ikkovini (oʻqib) bizga imomlik qildilar, dedi. Abu Bakr aytdi: Bizning ashoblarimiz: «Savriy bu hadisda xato qilgan», deydilar. Men esa: Sufyonning buni Muoviyadan va boshqalardan rivoyat qilishi inkor qilinadigan narsa emas, deyman.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бомдод намозида {Қул аъузу бироббил фалақ} ва {Қул аъузу бироббин-нас}ни ўқир эдилар. Бу Язид ибн Абуз-Зарқо ҳадисининг лафзи. Абу Усоманинг ҳадисида эса у: Мен Расулуллоҳ ﷺдан муаввизатайн ҳақида — улар Қуръонданми, деб сўрадим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозида у икковини (ўқиб) бизга имомлик қилдилар, деди. Абу Бакр айтди: Бизнинг ашобларимиз: «Саврий бу ҳадисда хато қилган», дейдилар. Мен эса: Суфённинг буни Муовиядан ва бошқалардан ривоят қилиши инкор қилинадиган нарса эмас, дейман.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : كَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَؤُمُّهُمْ فِي مَسْجِدِ قُبَاءَ ، قَالَ : وَكَانَ كُلَّمَا افْتَتَحَ سُورَةً يَقْرَأُ بِهَا فِي الصَّلاةِ مِمَّا يَقْرَأُ بِهِ افْتَتَحَ بِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ حَتَّى يَفْرُغَ مِنْهَا ، ثُمَّ يَقْرَأُ بِسُورَةٍ أُخْرَى مَعَهَا ، وَكَانَ يَصْنَعُ ذَلِكَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ ، فَلَمَّا أَتَاهُمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرُوهُ بِالْخَبَرِ ، فَقَالَ : " يَا فُلانُ ، مَا يَحْمِلُكَ عَلَى لُزُومِ هَذِهِ السُّورَةِ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ ؟ " ، قَالَ : إِنِّي أُحِبُّهَا ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " حُبُّهَا أَدْخَلَكَ الْجَنَّةَ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Ansordan bir kishi Quba masjidida ularga imomlik qilar edi. U namozda oʻqiydigan biror surani boshlamoqchi boʻlsa, avval {Qul huvallohu ahad}ni boshlab, uni tugatar, soʻng u bilan birga boshqa surani oʻqir edi. Har rakatda shunday qilar edi. Nabiy ﷺ ularning oldiga kelganlarida, ular u zotga bu xabarni aytdilar. Shunda u zot: «Ey falonchi, seni har rakatda shu surani lozim tutishga nima undayapti?» dedilar. U: «Men uni sevaman», dedi. Nabiy ﷺ: «Uni sevishing seni jannatga kirgizadi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Ансордан бир киши Қуба масжидида уларга имомлик қилар эди. У намозда ўқийдиган бирор сурани бошламоқчи бўлса, аввал {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни бошлаб, уни тугатар, сўнг у билан бирга бошқа сурани ўқир эди. Ҳар ракатда шундай қилар эди. Набий ﷺ уларнинг олдига келганларида, улар у зотга бу хабарни айтдилар. Шунда у зот: «Эй фалончи, сени ҳар ракатда шу сурани лозим тутишга нима ундаяпти?» дедилар. У: «Мен уни севаман», деди. Набий ﷺ: «Уни севишинг сени жаннатга киргизади», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ الْهَمْدَانِيُّ ، نا أَبُو خَالِدٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ شَقِيقٍ ، قَالَ : جَاءَ نَهِيكُ بْنُ سِنَانٍ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ ، فَقَالَ : " كَيْفَ تَجِدُ هَذَا الْحَرْفَ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ أَوْ يَاسِنٍ ؟ فَقَالَ : أَكُلَّ الْقُرْآنِ أَحْصَيْتَ إِلا هَذَا ؟ قَالَ : إِنِّي لأَقْرَأُ الْمُفَصَّلَ فِي رَكْعَةٍ ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : هَذًّا كَهَذِّا الشَّعَرِ ، إِنَّ أَقْوَامًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ بِأَلْسِنَتِهِمْ لا يَعْدُو تَرَاقِيَهُمْ ، وَلَكِنَّهُ إِذَا دَخَلَ فِي قَلْبٍ ، فَرَسَخَ فِيهِ نَفَعَ ، وَإِنَّ أَخْيَرَ الصَّلاةِ الرُّكُوعُ وَالسُّجُودُ ، وَإِنِّي أَعْلَمُ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقْرَأُ بِهِنَّ سُورَتَيْنِ فِي رَكْعَةٍ ، ثُمَّ أَخَذَ بَيْدِ عَلْقَمَةَ ، فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ ، فَعَدَّهُنَّ عَلَيْنَا " . قَالَ الأَعْمَشُ : وَهِيَ عِشْرُونَ سُورَةً عَلَى تَأْلِيفِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَوَّلُهُنَّ الرَّحْمَنُ وَآخِرَتُهُنَّ الدُّخَانُ ، الرَّحْمَنُ ، وَالنَّجْمُ ، وَالذَّارِيَاتُ ، وَالطُّورُ ، هَذِهِ النَّظَائِرُ ، وَ اقْتَرَبَتِ ، وَ الْحَاقَّةُ ، وَ الْوَاقِعَةُ ، وَ ن ، وَالنَّازِعَاتُ ، وَسَأَلَ سَائِلٌ ، وَ الْمُدَّثِّرُ ، وَ الْمُزَّمِّلُ ، وَ وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ ، وَ عَبَسَ و لا أُقْسِمُ ، وَهَلْ أَتَى ، وَالْمُرْسَلاتُ ، وَ عَمَّ يَتَسَاءَلُونَ ، وَ إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ، وَ الدُّخَانُ . نا أَبُو مُوسَى ، نا الأَعْمَشُ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، نا الأَعْمَشُ : فَذَكَرُوا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، إِلَى قَوْلِهِ : فَدَخَلَ عَلْقَمَةُ ، فَسَأَلَهُ ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَيْنَا ، فَقَالَ : عِشْرُونَ سُورَةً مِنْ أَوَّلِ الْمُفَصَّلِ فِي تَأْلِيفِ عَبْدِ اللَّهِ ، لَمْ يَزِيدُوا عَلَى هَذَا

Shaqiq aytdi: Nahiyk ibn Sinon Abdullohning oldiga kelib: «Bu harfni qanday topasan: {min main gʻayri osin} yoki {yosin}?» dedi. U: «Butun Qurʼonni shundan boshqasini yodlab olgandingmi?» dedi. U: «Men mufassalni bir rakatda oʻqiyman», dedi. Shunda Abdulloh dedi: «(Bu) sheʼrni shoshib oʻqigandek (tez) oʻqishdir. Baʼzi qavmlar Qurʼonni tillari bilan oʻqiydilar, u ularning oʻmrovlaridan nariga oʻtmaydi. Lekin u qalbga kirib, unda mustahkam oʻrnashsa, foyda beradi. Namozning eng yaxshisi rukuʼ va sajdadir. Men Rasululloh ﷺ bir rakatda ikki surani (juftlab) oʻqigan oʻxshash suralarni bilaman». Soʻng u Alqamaning qoʻlidan ushlab (uyga) kirdi, keyin chiqdi va ularni bizga sanab berdi. Aʼmash aytdi: Ular Abdullohning tartibiga koʻra yigirmata suradir; avvalgisi Rahmon, oxirgisi Duxondir: Rahmon, Najm, Zoriyot, Tur — mana bular oʻxshashlaridir; yana Iqtarabat, Hoqqa, Voqia, Nun, Nozioot, Saala soil, Muddassir, Muzzammil, Vaylun lil-mutoffifin, Abasa, Lo uqsimu, Hal ato, Mursalot, Amma yatasaalun, Izash-shamsu kuvvirat va Duxon. Abu Muso Aʼmashdan; Yusuf ibn Muso va Salm ibn Junoda esa Abu Muoviyadan, unga Aʼmash soʻzlab berdi: ular hadisni toʻliq zikr qildilar — «Alqama kirib, undan soʻradi, soʻng bizning oldimizga chiqib: ‹Abdullohning tartibida mufassalning boshidan yigirmata sura›, dedi» degan soʻzigacha; bundan ortiq (narsa) qoʻshmadilar.Шақиқ айтди: Наҳийк ибн Синон Абдуллоҳнинг олдига келиб: «Бу ҳарфни қандай топасан: {мин маин ғайри осин} ёки {ёсин}?» деди. У: «Бутун Қуръонни шундан бошқасини ёдлаб олгандингми?» деди. У: «Мен муфассални бир ракатда ўқийман», деди. Шунда Абдуллоҳ деди: «(Бу) шеърни шошиб ўқигандек (тез) ўқишдир. Баъзи қавмлар Қуръонни тиллари билан ўқийдилар, у уларнинг ўмровларидан нарига ўтмайди. Лекин у қалбга кириб, унда мустаҳкам ўрнашса, фойда беради. Намознинг энг яхшиси рукуъ ва саждадир. Мен Расулуллоҳ ﷺ бир ракатда икки сурани (жуфтлаб) ўқиган ўхшаш сураларни биламан». Сўнг у Алқаманинг қўлидан ушлаб (уйга) кирди, кейин чиқди ва уларни бизга санаб берди. Аъмаш айтди: Улар Абдуллоҳнинг тартибига кўра йигирмата сурадир; аввалгиси Раҳмон, охиргиси Духондир: Раҳмон, Нажм, Зориёт, Тур — мана булар ўхшашларидир; яна Иқтарабат, Ҳоққа, Воқиа, Нун, Нозиоот, Саала соил, Муддассир, Муззаммил, Вайлун лил-мутоффифин, Абаса, Ло уқсиму, Ҳал ато, Мурсалот, Амма ятасаалун, Изаш-шамсу куввират ва Духон. Абу Мусо Аъмашдан; Юсуф ибн Мусо ва Салм ибн Жунода эса Абу Муовиядан, унга Аъмаш сўзлаб берди: улар ҳадисни тўлиқ зикр қилдилар — «Алқама кириб, ундан сўради, сўнг бизнинг олдимизга чиқиб: ‹Абдуллоҳнинг тартибида муфассалнинг бошидан йигирмата сура›, деди» деган сўзигача; бундан ортиқ (нарса) қўшмадилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا عُثْمَانُ ابْنُ عُمَرَ ، نا كَهْمَسٌ . ح وَحَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، أنا وَكِيعٌ ، عَنْ كَهْمَسِ بْنِ الْحَسَنِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لِعَائِشَةَ : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَجْمَعُ بَيْنَ السُّوَرِ فِي الرَّكْعَةِ ؟ قَالَتِ : " الْمُفَصَّلُ " . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ

Abdulloh ibn Shaqiq al-Uqayliy aytdi: Men Oishaga: «Rasululloh ﷺ bir rakatda suralarni jamlarmidilar?» dedim. U: «Mufassalni (jamlardilar)», dedi. Bu Vakiʼning hadisi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий айтди: Мен Оишага: «Расулуллоҳ ﷺ бир ракатда сураларни жамлармидилар?» дедим. У: «Муфассални (жамлардилар)», деди. Бу Вакиънинг ҳадиси.

وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ فِي حَدِيثِهِ : قُلْتُ لِعَائِشَةَ : أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الضُّحَى ؟ قَالَتْ : " إِذَا جَاءَ مِنْ مَغِيبِهِ ؟ " ، قُلْتُ : أَكَانَ يَقْرِنُ السُّوَرَ ؟ قَالَتِ : " الْمُفَصَّلُ " ، قُلْتُ : أَكَانَ يُصَلِّي جَالِسًا ؟ قَالَتْ : " بَعْدَمَا حَطَمَهُ النَّاسُ "

Davraqiy oʻz hadisida shunday dedi: Men Oishaga: «Rasululloh ﷺ zuho namozini oʻqirmidilar?» dedim. U: «Safaridan qaytganlarida», dedi. Men: «Suralarni juftlarmidilar?» dedim. U: «Mufassalni», dedi. Men: «Oʻtirib namoz oʻqirmidilar?» dedim. U: «Odamlar u zotni holdan toydirganlaridan keyin», dedi.Даврақий ўз ҳадисида шундай деди: Мен Оишага: «Расулуллоҳ ﷺ зуҳо намозини ўқирмидилар?» дедим. У: «Сафаридан қайтганларида», деди. Мен: «Сураларни жуфтлармидилар?» дедим. У: «Муфассални», деди. Мен: «Ўтириб намоз ўқирмидилар?» дедим. У: «Одамлар у зотни ҳолдан тойдирганларидан кейин», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ الْهَمْدَانِيُّ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ أَبَا أَيُّوبَ ، أَوْ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، أنا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ ، يَقُولُ : قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ لِمَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ : يَا أَبَا عَبْدِ الْمَلِكِ ، أَتَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ، وَ إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ ؟ فَقَالَ : نَعَمْ ، قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ : فَمَحْلُوفَةٌ ، لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فَيَبْدَأُ بِأَطْوَلِ الطُّولَيَيْنِ المص " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ أَمْلَيْتُ خَبَرَ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يُقْرَأُ الْمَغْرِبِ بِسُورَةِ الأَعْرَافِ فِي الرَّكْعَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا " ، بِخَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فِي قَوْلِهِ : يُقْرَأُ فِيهِمَا ، يُرِيدُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ جَمِيعًا

Abu Usoma Hishomdan, u otasidan rivoyat qildiki, Abu Ayyub yoki Zayd ibn Sobit... — va u hadisni zikr qildi. Urva ibn Zubayr aytdi: Zayd ibn Sobit Marvon ibn Hakamga: «Ey Abu Abdulmalik, sen shom namozida {Qul huvallohu ahad} va {Inna aʼtaynakal kavsar}ni oʻqiysanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Zayd ibn Sobit: «Qasam ichamanki, men Rasululloh ﷺni ikki uzun suraning eng uzunini — {Alif Lom Mim Sod}ni boshlab oʻqiyotganlarini koʻrganman», dedi. Abu Bakr aytdi: Men Hishomning otasidan, u Zayd ibn Sobitdan (qilgan) — Nabiy ﷺ shom namozida ikki rakatning ikkalasida ham Aʼrof surasini oʻqir edilar, degan xabarini Muhammad ibn Abdurrahmonning Urvadan, u Zayd ibn Sobitdan (qilgan) xabari bilan birga imlo qildim; undagi «u ikkalasida oʻqilar edi» degan soʻzi bilan ikkala rakatni nazarda tutgan.Абу Усома Ҳишомдан, у отасидан ривоят қилдики, Абу Айюб ёки Зайд ибн Собит... — ва у ҳадисни зикр қилди. Урва ибн Зубайр айтди: Зайд ибн Собит Марвон ибн Ҳакамга: «Эй Абу Абдулмалик, сен шом намозида {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ва {Инна аътайнакал кавсар}ни ўқийсанми?» деди. У: «Ҳа», деди. Зайд ибн Собит: «Қасам ичаманки, мен Расулуллоҳ ﷺни икки узун суранинг энг узунини — {Алиф Лом Мим Сод}ни бошлаб ўқиётганларини кўрганман», деди. Абу Бакр айтди: Мен Ҳишомнинг отасидан, у Зайд ибн Собитдан (қилган) — Набий ﷺ шом намозида икки ракатнинг иккаласида ҳам Аъроф сурасини ўқир эдилар, деган хабарини Муҳаммад ибн Абдурраҳмоннинг Урвадан, у Зайд ибн Собитдан (қилган) хабари билан бирга имло қилдим; ундаги «у иккаласида ўқилар эди» деган сўзи билан иккала ракатни назарда тутган.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا أَبُو مُعَاوِيَةُ ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَحَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، نا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، نا الأَعْمَشُ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ الأَحْنَفِ ، عَنْ صِلَةَ ، عَنْ حُذَيْفَةَ ، قَالَ : صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، فَافْتَتَحَ الْقِرَاءَةَ ، فَقَرَأَ حَتَّى انْتَهَى إِلَى الْمِائَةِ ، فَقُلْتُ : يَرْكَعُ ، ثُمَّ مَضَى حَتَّى بَلَغَ الْمِائَتَيْنِ ، فَقُلْتُ : يَرْكَعُ ، ثُمَّ قَرَأَ حَتَّى خَتَمَهَا ، فَقُلْتُ : يَرْكَعُ ، ثُمَّ افْتَتَحَ النِّسَاءَ ، فَقَرَأَ ، ثُمَّ رَكَعَ ، فَكَانَ رُكُوعُهُ مِثْلَ قِيَامِهِ ، وَقَالَ فِي رُكُوعِهِ : " سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ " ، ثُمَّ سَجَدَ ، وَكَانَ سُجُودُهُ مِثْلَ رُكُوعِهِ ، فَقَالَ فِي سُجُودَهُ : " سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى " ، وَكَانَ إِذَا مَرَّ بِآيَةِ رَحْمَةٍ سَأَلَ ، وَإِذَا مَرَّ بِآيَةِ عَذَابٍ تَعَوَّذَ ، وَإِذَا مَرَّ بِآيَةٍ فِيهَا تَنْزِيهٌ لِلَّهِ سَبَّحَ " . هَذَا لَفْظُ مُؤَمَّلٍ

Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kecha Nabiy ﷺ bilan namoz oʻqidim. U zot qiroatni boshladilar va yuztaga yetguncha oʻqidilar; men: «Rukuʼ qiladilar», dedim. Soʻng davom etib, ikki yuztaga yetdilar; men: «Rukuʼ qiladilar», dedim. Keyin uni tugatgunlaricha oʻqidilar; men: «Rukuʼ qiladilar», dedim. Soʻng Niso surasini boshlab oʻqidilar, keyin rukuʼ qildilar; rukuʼlari qiyomlari kabi (uzun) boʻldi va rukuʼlarida: «Subhana robbiyal aziym», dedilar. Soʻng sajda qildilar; sajdalari rukuʼlari kabi (uzun) boʻldi va sajdalarida: «Subhana robbiyal aʼlo», dedilar. U zot rahmat oyatidan oʻtsalar, soʻrardilar; azob oyatidan oʻtsalar, panoh tilardilar; Allohni poklashni oʻz ichiga olgan oyatdan oʻtsalar, tasbeh aytardilar. Bu Muʼammalning lafzi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир кеча Набий ﷺ билан намоз ўқидим. У зот қироатни бошладилар ва юзтага етгунча ўқидилар; мен: «Рукуъ қиладилар», дедим. Сўнг давом этиб, икки юзтага етдилар; мен: «Рукуъ қиладилар», дедим. Кейин уни тугатгунларича ўқидилар; мен: «Рукуъ қиладилар», дедим. Сўнг Нисо сурасини бошлаб ўқидилар, кейин рукуъ қилдилар; рукуълари қиёмлари каби (узун) бўлди ва рукуъларида: «Субҳана роббиял азийм», дедилар. Сўнг сажда қилдилар; саждалари рукуълари каби (узун) бўлди ва саждаларида: «Субҳана роббиял аъло», дедилар. У зот раҳмат оятидан ўтсалар, сўрардилар; азоб оятидан ўтсалар, паноҳ тилардилар; Аллоҳни поклашни ўз ичига олган оятдан ўтсалар, тасбеҳ айтардилар. Бу Муъаммалнинг лафзи.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ . ح وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ الْعَسْكَرِيُّ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ الأَحْنَفِ ، عَنْ صِلَةَ بْنِ ظَفَرٍ ، عَنْ حُذَيْفَةَ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ ، مَا مَرَّ بِآيَةِ رَحْمَةٍ إِلا وَقَفَ عِنْدَهَا فَسَأَلَ ، وَلا مَرَّ بِآيَةِ عَذَابٍ إِلا وَقَفَ عِنْدَهَا فَتَعَوَّذَ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى

Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kecha Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqidim; u zot rahmat oyatidan oʻtsalar, albatta unda toʻxtab soʻrardilar, azob oyatidan oʻtsalar, albatta unda toʻxtab panoh tilardilar. Bu Abu Muso hadisining lafzi.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир кеча Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқидим; у зот раҳмат оятидан ўтсалар, албатта унда тўхтаб сўрардилар, азоб оятидан ўтсалар, албатта унда тўхтаб паноҳ тилардилар. Бу Абу Мусо ҳадисининг лафзи.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْوَهَّابِ السُّكَّرِيَّ . ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، جَمِيعًا عَنْ مَعْمَرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ السَّكْسَكِيُّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، عَلِّمْنِي شَيْئًا يُجْزِئُنِي مِنَ الْقُرْآنِ ، فَإِنِّي لا أَقْرَأُ ، فَقَالَ : " قُلْ : سُبْحَانَ اللَّهِ ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ، وَلا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ ، وَلا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ " ، قَالَ : فَضَمَّ عَلَيْهَا الرَّجُلُ بِيَدِهِ ، قَالَ : هَذَا لِرَبِّي ، فَمَا لِي ؟ قَالَ : " قُلِ : اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ، وَارْحَمْنِي ، وَاهْدِنِي ، وَارْزُقْنِي ، وَعَافِنِي " ، قَالَ : فَضَمَّ عَلَيْهَا بِيَدِهِ الأُخْرَى وَقَامَ . هَذَا حَدِيثُ الْمَخْزُومِيِّ ، وَقَالَ هَارُونُ فِي حَدِيثِهِ : فَقَالَ : عَلِّمْنِي شَيْئًا يُجْزِئُنِي مِنَ الْقُرْآنِ ، وَلَمْ يَقُلْ : فَضَمَّ عَلَيْهَا الرَّجُلُ بِيَدِهِ ، وَقَالَ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ ، قَالَ مِسْعَرٌ : كُنْتُ عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ وَهُوَ يُحَدِّثُ ، وَاسْتَثْبَتُّهُ مِنْ عِنْدِهِ

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Ey Rasululloh, menga Qurʼon oʻrniga kifoya qiladigan biror narsani oʻrgating, chunki men oʻqiy olmayman», dedi. U zot: «Ayt: Subhanalloh, valhamdu lillah, va lo ilaha illalloh, vallohu akbar, va lo ilaha illalloh, va lo havla va lo quvvata illa billah», dedilar. U kishi (bularni) qoʻli bilan yumib oldi va: «Bu Robbim uchun boʻldi, menga nima?» dedi. U zot: «Ayt: Allohummagʻfir liy, varhamniy, vahdiniy, varzuqniy, va ofiniy», dedilar. U kishi (bularni) ikkinchi qoʻli bilan yumib oldi va turdi. Bu Maxzumiyning hadisi. Horun esa oʻz hadisida: «Menga Qurʼon oʻrniga kifoya qiladigan narsani oʻrgating», dedi va: «U kishi qoʻli bilan yumib oldi», demadi. Hadisning oxirida esa Misʼar aytdi: Men Ibrohimning huzurida edim, u soʻzlab berayotgan edi, men uni oʻzidan mustahkamlab oldim.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, менга Қуръон ўрнига кифоя қиладиган бирор нарсани ўргатинг, чунки мен ўқий олмайман», деди. У зот: «Айт: Субҳаналлоҳ, валҳамду лиллаҳ, ва ло илаҳа иллаллоҳ, валлоҳу акбар, ва ло илаҳа иллаллоҳ, ва ло ҳавла ва ло қуввата илла биллаҳ», дедилар. У киши (буларни) қўли билан юмиб олди ва: «Бу Роббим учун бўлди, менга нима?» деди. У зот: «Айт: Аллоҳуммағфир лий, варҳамний, ваҳдиний, варзуқний, ва офиний», дедилар. У киши (буларни) иккинчи қўли билан юмиб олди ва турди. Бу Махзумийнинг ҳадиси. Ҳорун эса ўз ҳадисида: «Менга Қуръон ўрнига кифоя қиладиган нарсани ўргатинг», деди ва: «У киши қўли билан юмиб олди», демади. Ҳадиснинг охирида эса Мисъар айтди: Мен Иброҳимнинг ҳузурида эдим, у сўзлаб бераётган эди, мен уни ўзидан мустаҳкамлаб олдим.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا يَحْيَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ يَحْيَى بْنِ خَلادِ بْنِ رَافِعٍ الزُّرَقِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، عَنْ رِفَاعَةَ بْنِ رَافِعٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَمَا هُوَ جَالِسٌ فِي الْمَسْجِدِ يَوْمًا ، ‏ قَالَ رِفَاعَةُ : وَنَحْنُ مَعَهُ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ كَالْبَدَوِيِّ ، فَصَلَّى فَأَخَفَّ صَلاتَهُ ، ثُمَّ انْصَرَفَ ، فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَعَلَيْكَ ، فَارْجِعْ فَصَلِّ ، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ " ، فَرَجَعَ فَصَلَّى ، ثُمَّ جَاءَ ، فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَرَدَّ عَلَيْهِ ، وَقَالَ : " ارْجِعْ فَصَلِّ ، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ " ، فَفَعَلَ ذَلِكَ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاثًا ، كُلُّ ذَلِكَ يَأْتِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُسَلِّمُ عَلَيْهِ ، وَيَقُولُ : " وَعَلَيْكَ ، فَارْجِعْ فَصَلِّ ، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ " ، فَخَافَ النَّاسُ وَكَبُرَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَكُونَ مَنْ أَخَفَّ صَلاتَهُ لَمْ يُصَلِّ ، فَقَالَ الرَّجُلُ فِي آخِرِ ذَلِكَ : فَأَرِنِي أَوْ عَلِّمْنِي ، فَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ أُصِيبُ وَأُخْطِئُ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَجَلْ ، إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاةِ ، فَتَوَضَّأْ كَمَا أَمَرَكَ اللَّهُ ، ثُمَّ تَشَهَّدْ فَأَقِمْ ، ثُمَّ كَبِّرْ ، فَإِنْ كَانَ مَعَكَ قُرْآنٌ ، فَاقْرَأْ بِهِ وَإِلا فَاحْمَدِ اللَّهَ ، وَكَبِّرْهُ وَهَلِّلْهُ ، ثُمَّ ارْكَعْ فَاطْمَئِنَّ رَاكِعًا ، ثُمَّ اعْتَدِلْ قَائِمًا ، ثُمَّ اسْجُدْ فَاعْتَدِلْ سَاجِدًا ، ثُمَّ اجْلِسْ فَاطْمَئِنَّ جَالِسًا ، ثُمَّ قُمْ ، فَإِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلاتُكَ ، وَإِنِ انْتَقَصْتَ مِنْهَا شَيْئًا انْتَقَصْتَ مِنْ صَلاتِكِ " . قَالَ : وَكَانَتْ هَذِهِ أَهْوَنُ عَلَيْهِمْ مِنَ الأُولَى ، أَنَّ مَنِ انْتَقَصَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا انْتَقَصَ مِنْ صَلاتِهِ وَلَمْ يَذْهَبْ كُلُّهَا

Rifoa ibn Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kuni Rasululloh ﷺ masjidda oʻtirgan edilar — Rifoa: «Biz ham u zot bilan birga edik», dedi — shu payt badaviyga oʻxshagan bir kishi keldi va namoz oʻqib, namozini juda yengil qildi, soʻng burilib, Nabiy ﷺga salom berdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Va alayka. Qaytib bor va namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. U qaytib borib namoz oʻqidi, soʻng kelib Nabiy ﷺga salom berdi. U zot alik oldilar va: «Qaytib bor va namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. U buni ikki yoki uch marta qildi; har safar Nabiy ﷺning oldilariga kelib salom berar, u zot esa: «Va alayka. Qaytib bor va namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», derdilar. Odamlar qoʻrqib ketishdi va namozini yengil qilgan kishi (aslida) namoz oʻqimagan boʻlishi ularga ogʻir botdi. Oxirida haligi kishi: «Menga koʻrsating yoki oʻrgating, chunki men bir basharman, toʻgʻri ham qilaman, xato ham qilaman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ dedilar: «Mayli. Namozga turganingda, Alloh senga buyurganidek tahorat ol, soʻng tashahhud (kalimasini) ayt va iqomat ayt, soʻng takbir ayt. Agar sening (yodingda) Qurʼon boʻlsa, uni oʻqi; boʻlmasa, Allohga hamd ayt, Uni ulugʻla va tahlil ayt. Soʻng rukuʼ qil va rukuʼda tinchlan, soʻng tik turib rost tur, soʻng sajda qil va sajda holida rostlan, soʻng oʻtir va oʻtirgan holda tinchlan, soʻng tur. Mana shuni qilsang, namozing toʻla boʻladi; agar undan biror narsani kamaytirsang, namozingdan kamaytirgan boʻlasan». (Roviy) dedi: Bu (gap) ularga avvalgisidan yengilroq boʻldi — kim undan biror narsani kamaytirsa, namozidan (shuncha) kamaytirgan boʻladi, (namozi) butunlay ketmaydi.Рифоа ибн Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир куни Расулуллоҳ ﷺ масжидда ўтирган эдилар — Рифоа: «Биз ҳам у зот билан бирга эдик», деди — шу пайт бадавийга ўхшаган бир киши келди ва намоз ўқиб, намозини жуда енгил қилди, сўнг бурилиб, Набий ﷺга салом берди. Шунда Набий ﷺ: «Ва алайка. Қайтиб бор ва намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. У қайтиб бориб намоз ўқиди, сўнг келиб Набий ﷺга салом берди. У зот алик олдилар ва: «Қайтиб бор ва намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. У буни икки ёки уч марта қилди; ҳар сафар Набий ﷺнинг олдиларига келиб салом берар, у зот эса: «Ва алайка. Қайтиб бор ва намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дердилар. Одамлар қўрқиб кетишди ва намозини енгил қилган киши (аслида) намоз ўқимаган бўлиши уларга оғир ботди. Охирида ҳалиги киши: «Менга кўрсатинг ёки ўргатинг, чунки мен бир башарман, тўғри ҳам қиламан, хато ҳам қиламан», деди. Шунда Набий ﷺ дедилар: «Майли. Намозга турганингда, Аллоҳ сенга буюрганидек таҳорат ол, сўнг ташаҳҳуд (калимасини) айт ва иқомат айт, сўнг такбир айт. Агар сенинг (ёдингда) Қуръон бўлса, уни ўқи; бўлмаса, Аллоҳга ҳамд айт, Уни улуғла ва таҳлил айт. Сўнг рукуъ қил ва рукуъда тинчлан, сўнг тик туриб рост тур, сўнг сажда қил ва сажда ҳолида ростлан, сўнг ўтир ва ўтирган ҳолда тинчлан, сўнг тур. Мана шуни қилсанг, намозинг тўла бўлади; агар ундан бирор нарсани камайтирсанг, намозингдан камайтирган бўласан». (Ровий) деди: Бу (гап) уларга аввалгисидан енгилроқ бўлди — ким ундан бирор нарсани камайтирса, намозидан (шунча) камайтирган бўлади, (намози) бутунлай кетмайди.

نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، نا حَجَّاجٌ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ سُفْيَانَ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ ، قَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَكَّةَ الصُّبْحَ ، وَاسْتَفْتَحَ سُورَةَ الْمُؤْمِنُونَ ، حَتَّى إِذَا جَاءَ ذِكْرُ مُوسَى ، وَهَارُونَ ، أَوْ ذِكْرُ عِيسَى ‏ مُحَمَّدُ بْنُ عَبَّادٍ شَكَّ أَوِ اخْتَلَفُوا عَلَيْهِ أَخَذَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَعْلَةٌ ، قَالَ : فَرَكَعَ " . قَالَ : وَابْنُ السَّائِبِ حَاضِرٌ ذَلِكَ . نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجِ ، بِمِثْلِهِ سَوَاءً لَفْظًا وَاحِدًا ، غَيْرُ أَنَّهُ قَالَ : صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : فَحَذَفَ وَرَكَعَ ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا بَعْدَهُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَيْسَ هُوَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ السَّهْمِيَّ

Abdulloh ibn as-Soib (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Makkada bomdod namozini oʻqidilar va Muʼminun surasini boshladilar. Toki Muso va Horun zikriga yoki Iso zikriga yetganlarida — Muhammad ibn Abbod shubha qildi yoki (roviylar) unga ixtilof bilan yetkazdilar — Nabiy ﷺni yoʻtal tutdi va u zot rukuʼga bordilar. (Roviy) dedi: Ibn as-Soib bunda hozir edi. Abdurrazzoqning rivoyati ham xuddi shu lafzda, faqat u: «Rasululloh ﷺ bizga namoz oʻqib berdilar», dedi va: «(qiroatni) qisqartirib, rukuʼga bordilar», dedi, undan keyingisini zikr qilmadi. Abu Bakr aytdi: U Abdulloh ibn Amr ibn al-Os as-Sahmiy emas.Абдуллоҳ ибн ас-Соиб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Маккада бомдод намозини ўқидилар ва Муъминун сурасини бошладилар. Токи Мусо ва Ҳорун зикрига ёки Исо зикрига етганларида — Муҳаммад ибн Аббод шубҳа қилди ёки (ровийлар) унга ихтилоф билан етказдилар — Набий ﷺни йўтал тутди ва у зот рукуъга бордилар. (Ровий) деди: Ибн ас-Соиб бунда ҳозир эди. Абдурраззоқнинг ривояти ҳам худди шу лафзда, фақат у: «Расулуллоҳ ﷺ бизга намоз ўқиб бердилар», деди ва: «(қироатни) қисқартириб, рукуъга бордилар», деди, ундан кейингисини зикр қилмади. Абу Бакр айтди: У Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос ас-Саҳмий эмас.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ الْعَطَّارُ أَبُو بَكْرٍ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَطَاءً ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : " فِي كُلِّ صَلاةٍ يُقْرَأُ ، فَمَا أَسْمَعَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْمَعْنَاكُمْ ، وَمَا أَخْفَى عَنَّا أَخْفَيْنَاهُ عَنْكُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ بَيَّنْتُ فِي كِتَابِ الإِمَامَةِ جَمِيعَ مَا يَنْبَغِي لِلْمُصَلِّي أَنْ يُعْلِنَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا مِنَ الصَّلَوَاتِ ، وَمَا عَلَيْهِ أَنْ يُخَافِتَ بِهَا عَلَى مَا كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعْلِنَ وَيُخَافِتُ

Ato aytdi: Men Abu Hurayrani shunday deganini eshitdim: Har namozda (Qurʼon) oʻqiladi. Rasululloh ﷺ bizga eshittirgan (namoz)larda biz ham sizlarga eshittiramiz, u zot bizdan yashirgan (namoz)larda biz ham sizlardan yashiramiz. Abu Bakr aytdi: Kitobul-imomatda men namoz oʻquvchiga qaysi namozlarda qiroatni oshkora qilish, qaysilarida uni maxfiy qilish lozimligini — Nabiy ﷺ oshkora va maxfiy qilganlariga koʻra — hammasini bayon qilganman.Ато айтди: Мен Абу Ҳурайрани шундай деганини эшитдим: Ҳар намозда (Қуръон) ўқилади. Расулуллоҳ ﷺ бизга эшиттирган (намоз)ларда биз ҳам сизларга эшиттирамиз, у зот биздан яширган (намоз)ларда биз ҳам сизлардан яширамиз. Абу Бакр айтди: Китобул-имоматда мен намоз ўқувчига қайси намозларда қироатни ошкора қилиш, қайсиларида уни махфий қилиш лозимлигини — Набий ﷺ ошкора ва махфий қилганларига кўра — ҳаммасини баён қилганман.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ سُحَيْمٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ وَهُوَ ابْنُ عَبَّاسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَشَفَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ السِّتَارَةَ وَالنَّاسُ صُفُوفٌ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ ، فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ مُبَشِّرَاتِ النُّبُوَّةِ إِلا الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ ، يَرَاهَا الْمُسْلِمُ ، أَوْ تُرَى لَهُ ، أَلا إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَقْرَأَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا ، فَأَمَّا الرُّكُوعُ ، فَعَظِّمُوا فِيهِ الرَّبَّ ، وَأَمَّا السُّجُودُ ، فَاجْتَهِدُوا فِي الدُّعَاءِ ، فَقَمِنٌ أَنْ يُسْتَجَابَ لَكُمْ " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar Abu Bakrning ortida saf tortib turganlarida, Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar va: «Ey odamlar! Paygʻambarlik xushxabarlaridan musulmon koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdan boshqa hech narsa qolmadi. Ogoh boʻlingki, men rukuʼda yoki sajdada turib (Qurʼon) oʻqishdan qaytarildim. Rukuʼga kelsak, unda Robbingizni ulugʻlangiz; sajdaga kelsak, unda duo qilishga tirishingiz, chunki u sizlar uchun ijobat boʻlishga loyiqdir», dedilar. Bu Abdul Jabborning hadisi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар Абу Бакрнинг ортида саф тортиб турганларида, Набий ﷺ пардани кўтардилар ва: «Эй одамлар! Пайғамбарлик хушхабарларидан мусулмон кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдан бошқа ҳеч нарса қолмади. Огоҳ бўлингки, мен рукуъда ёки саждада туриб (Қуръон) ўқишдан қайтарилдим. Рукуъга келсак, унда Роббингизни улуғлангиз; саждага келсак, унда дуо қилишга тиришингиз, чунки у сизлар учун ижобат бўлишга лойиқдир», дедилар. Бу Абдул Жабборнинг ҳадиси.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، أنا جَرِيرٌ . ح وَنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا أَبُو مُعَاوِيَةَ جَمِيعًا ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا قَرَأَ ابْنُ آدَمَ السَّجْدَةَ فَسَجَدَ ، اعْتَزَلَ الشَّيْطَانُ يَبْكِي ، وَيَقُولُ : يَا وَيْلَهُ ، أُمِرَ ابْنُ آدَمَ بِالسُّجُودِ فَسَجَدَ ، فَلَهُ الْجَنَّةُ ، وَأُمِرْتُ بِالسُّجُودِ ، فَأَبَيْتُ فَلِيَ النَّارُ " . فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ ، قَالَ : فَعَصَيْتُهُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odam bolasi sajda oyatini oʻqib sajda qilsa, shayton yigʻlab chetga chekinadi va: ‹Voh, sharmandaligim! Odam bolasi sajdaga buyurildi, u sajda qildi, endi unga jannat boʻldi. Men esa sajdaga buyurilgan edim, bosh tortdim, endi menga doʻzax boʻldi›, deydi», dedilar. Jarirning hadisida: «bas, men unga osiy boʻldim», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одам боласи сажда оятини ўқиб сажда қилса, шайтон йиғлаб четга чекинади ва: ‹Воҳ, шармандалигим! Одам боласи саждага буюрилди, у сажда қилди, энди унга жаннат бўлди. Мен эса саждага буюрилган эдим, бош тортдим, энди менга дўзах бўлди›, дейди», дедилар. Жарирнинг ҳадисида: «бас, мен унга осий бўлдим», дейилган.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ . ح وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ جَمِيعًا ، عَنْ أَيُّوبَ ، ‏ وَقَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ ، نا أَيُّوبُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ : " ص لَيْسَتْ مِنْ عَزَائِمِ السُّجُودِ ، وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ فِيهَا " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عَبْدِ الْوَهَّابِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdilar: {Sod} vojib sajdalardan emas, lekin men Rasululloh ﷺ unda sajda qilganlarini koʻrdim. Bu Abdul Vahhob hadisining lafzi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтдилар: {Сод} вожиб саждалардан эмас, лекин мен Расулуллоҳ ﷺ унда сажда қилганларини кўрдим. Бу Абдул Ваҳҳоб ҳадисининг лафзи.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، أنا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ ، وَأَبُو خَالِدٍ يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ حَيَّانَ الأَحْمَرُ ، عَنِ الْعَوَّامِ بْنِ حَوْشَبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ كَانَ " يَسْجُدُ فِي ص ، فَقِيلَ لَهُ ، فَقَالَ : ‏ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ ، وَقَالَ : سَجَدَهَا دَاوُدُ ، وَسَجَدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Said ibn Jubayr Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u {Sod}da sajda qilar edi. Bu haqda unga (soʻz) aytilganda, u: {Ana oʻshalar Alloh hidoyat qilgan kishilardir, bas, ularning hidoyatiga ergash} (oyatini) oʻqidi va: «Uni Dovud sajda qilgan, uni Rasululloh ﷺ ham sajda qilganlar», dedi.Саид ибн Жубайр Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у {Сод}да сажда қилар эди. Бу ҳақда унга (сўз) айтилганда, у: {Ана ўшалар Аллоҳ ҳидоят қилган кишилардир, бас, уларнинг ҳидоятига эргаш} (оятини) ўқиди ва: «Уни Довуд сажда қилган, уни Расулуллоҳ ﷺ ҳам сажда қилганлар», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، عَنِ الْعَوَّامِ ، عَنِ الْمُجَاهِدِ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : سَجْدَةُ ص مِنْ أَيْنَ أَخَذْتَهَا ؟ قَالَ : " فَتَلا عَلَيَّ : ‏ وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ ‏ حَتَّى بَلَغَ إِلَى قَوْلِهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ ، قَالَ : كَانَ دَاوُدُ سَجَدَ فِيهَا ، فَلِذَلِكَ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . نا الأَشَجُّ ، نا ابْنُ أَبِي غَنِيَّةَ ، نا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ ، بِهَذَا

Mujohid aytdi: Men Ibn Abbosga: «{Sod} sajdasini qayerdan olgansiz?» dedim. U menga: {Va uning zurriyotidan Dovud, Sulaymon va Ayyubni...} (oyatini) toki {Ana oʻshalar Alloh hidoyat qilgan kishilardir, bas, ularning hidoyatiga ergash} degan soʻzigacha oʻqib berdi va: «Dovud unda sajda qilgan edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ ham sajda qildilar», dedi.Мужоҳид айтди: Мен Ибн Аббосга: «{Сод} саждасини қаердан олгансиз?» дедим. У менга: {Ва унинг зурриётидан Довуд, Сулаймон ва Айюбни...} (оятини) токи {Ана ўшалар Аллоҳ ҳидоят қилган кишилардир, бас, уларнинг ҳидоятига эргаш} деган сўзигача ўқиб берди ва: «Довуд унда сажда қилган эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ ҳам сажда қилдилар», деди.