نَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا عَبْدَةُ ، عَنْ سَعِيدٍ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي جَمِيعًا ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ وَهَذَا حَدِيثُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَأَتَى الْمَدِينَةَ لِيَبِيعَ بِهَا عَقَارًا لَهُ بِهَا ، فَيَجْعَلَهُ فِي السِّلاحِ وَالْكُرَاعِ ، وَيُجَاهِدُ الرُّومَ حَتَّى يَمُوتَ ، فَلَقِيَ رَهْطًا مِنْ قَوْمِهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّ رَهْطًا مِنْ قَوْمِهِ أَرَادُوا ذَلِكَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلَيْسَ لَكُمْ فِيَّ أُسْوَةٌ " ، وَنَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَأَشْهَدَ عَلَى مُرَاجَعَةِ امْرَأَتِهِ ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْنَا فَأَخْبَرَ أَنَّهُ لَقِيَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ عَنِ الْوِتْرِ ، فَقَالَ : أَلا أُنَبِّئُكَ بِأَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ بِوِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : عَائِشَةُ ايْتِهَا ، فَاسْأَلْهَا ، ثُمَّ ارْجِعْ إِلَيَّ فَأَخْبِرْنِي بِرَدِّهَا عَلَيْكَ ، فَأَتَيْتُ عَلَى حَكِيمِ بْنِ أَفْلَحَ فَاسْتَلْحَقْتُهُ إِلَيْهَا ، فَقَالَ : مَا أَنَا بِقَارِبِهَا إِنِّي نَهَيْتُهَا أَنْ تَقُولَ فِي هَاتَيْنِ الشِّيعَتَيْنِ شَيْئًا ، فَأَبَتْ فِيهِمَا إِلا مُضِيًّا ، فَأَقْسَمْتُ عَلَيْهِ ، فَجَاءَ مَعِي فَدَخَلَ عَلَيْهَا ، فَقَالَتْ : أَحَكِيمٌ ؟ فَعَرَفَتْهُ ، قَالَ : نَعَمْ ، أَوْ قَالَ : بَلَى ، قَالَتَ : مَنْ هَذَا مَعَكَ ؟ قَالَ : سَعْدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالَتْ : مَنْ هِشَامٍ ؟ قَالَ : ابْنُ عَامِرٍ ، قَالَ : فَتَرَحَّمَتْ عَلَيْهِ ، وَقَالَتْ : نِعْمَ الْمَرْءُ كَانَ عَامِرٌ ، فَقُلْتُ : يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ ، أَنْبِئِينِي عَنْ وِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : " كُنَّا نَعُدُّ لَهُ سِوَاكَهُ ، وَطَهُورَهُ فَيَبْعَثُهُ اللَّهُ لِمَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَهُ مِنَ اللَّيْلِ ، فَيَتَسَوَّكُ ، وَيَتَوَضَّأُ ، ثُمَّ يُصَلِّي ثَمَانِ رَكَعَاتٍ ، لا يَجْلِسُ فِيهِنَّ إِلا عِنْدَ الثَّامِنَةِ ، فَيَجْلِسُ وَيَذْكُرُ اللَّهَ وَيَدْعُو " زَادَ هَارُونُ فِي حَدِيثِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ " ثُمَّ يَنْهَضُ ، وَلا يُسَلِّمُ ، ثُمَّ يُصَلِّي التَّاسِعَةَ ، فَيَقْعُدُ فَيَحْمَدُ رَبَّهُ وَيُصَلِّي عَلَى نَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمًا فَيُسْمِعُنَا ، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ قَاعِدٌ فَتِلْكَ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً " يَا بُنَيَّ . وَقَالَ بُنْدَارٌ ، وَهَارُونُ جَمِيعًا : " فَلَمَّا أَسَنَّ وَأَخَذَ اللَّحْمَ ، أَوْتَرَ بِسَبْعٍ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ بَعْدَمَا يُسَلِّمُ ، فَتِلْكَ تِسْعُ رَكَعَاتٍ " يَا بُنَيَّ . قَالَ لَنَا بُنْدَارٌ فِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ : وَيُسَلِّمُ تَسْلِيمَةً يُسْمِعُنَا . قَالَ بُنْدَارٌ : قُلْتُ لِيَحْيَى : إِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ : تَسْلِيمَةً ، فَقَالَ : هَكَذَا حِفْظِي عَنْ سَعِيدٍ ، وَكَذَا قَالَ هَارُونُ فِي حَدِيثِ عَبْدَةَ ، عَنْ سَعِيدٍ : ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمًا يُسْمِعُنَا . كَمَا قَالَ يَحْيَى ، وَقَالَ عَبْدُ الصَّمَدِ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ قَتَادَةَ فِي هَذَا الْخَبَرِ : ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمَةً يُسْمِعُنَا
Saʼd ibn Hishomdan rivoyat qilinadi: U xotinini taloq qilib, Madinaga — u yerdagi mulkini sotib, uni qurol-yarogʻ va otga sarflab, oʻlgunicha Rumga qarshi jihod qilish uchun — keldi. Shunda qavmidan bir guruh kishilarni uchratdi, ular unga qavmidan bir guruh kishilar Rasululloh ﷺ zamonida shuni istaganlarini, Nabiy ﷺ esa: «Sizlar uchun menda oʻrnak yoʻqmi?» deb, ularni bundan qaytarganlarini soʻzlab berdilar. Shunda u xotinini qaytarib olishga guvoh keltirdi. Soʻng bizning oldimizga qaytib kelib, Ibn Abbosni uchratganini va undan vitr haqida soʻraganini xabar qildi. (Ibn Abbos): «Seni Rasululloh ﷺning vitrlarini yer yuzidagilarning eng bilimdoniga yoʻllaymikin?» dedi. U: «Ha», dedi. (Ibn Abbos): «Oisha. Uning huzuriga borib soʻra, soʻng menga qaytib kel va uning javobini menga xabar qil», dedi. Bas, men Hakim ibn Aflahning oldiga borib, uning huzuriga men bilan birga borishini soʻradim. U: «Men unga yaqinlashmayman: men uni bu ikki guruh haqida biror narsa aytishdan qaytargan edim, u esa ular haqida (soʻzlashda) davom etishdan boshqasidan bosh tortdi», dedi. Men unga qasam ichirdim, shunda u men bilan birga bordi va uning huzuriga kirdi. (Oisha): «Hakimmi?» dedi — uni tanidi. U: «Ha», dedi. (Oisha): «Sen bilan birga kim?» dedi. U: «Saʼd ibn Hishom», dedi. (Oisha): «Qaysi Hishom?» dedi. U: «Ibn Omir», dedi. Shunda (Oisha) unga rahmat soʻrab: «Omir naqadar yaxshi kishi edi», dedi. Men: «Ey moʻminlar onasi, menga Rasululloh ﷺning vitrlari haqida xabar bering», dedim. U: «Biz u zotga misvoklarini va tahorat suvlarini tayyorlab qoʻyardik. Alloh u zotni kechaning Oʻzi xohlagan paytida uygʻotardi; u zot misvok qilib, tahorat olar, soʻng sakkiz rakaat oʻqir, ularda faqat sakkizinchisida oʻtirar, oʻtirib Allohni zikr qilar va duo qilar edilar», dedi. Horun oʻz hadisida shu oʻrinda: «Soʻng salom bermay turar, keyin toʻqqizinchisini oʻqir, oʻtirib Robbiga hamd aytar, Nabiysi ﷺga salovat aytar, soʻng bizga eshittirib salom berar edilar. Keyin oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar — mana shu oʻn bir rakaatdir, ey oʻgʻilcham», deb (ziyoda) qildi. Bundor va Horun ikkalasi: «U zot keksayib, badanlari toʻlishgach, yetti (rakaat) bilan vitr qilar, salom berganlaridan keyin oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar — mana shu toʻqqiz rakaatdir, ey oʻgʻilcham», dedilar. Bundor bizga Ibn Abu Adiyning Saʼiddan, u Qatodadan (rivoyat qilgan) hadisida: «Va bizga eshittirib bir salom berar edilar», dedi. Bundor aytdi: Men Yahyoga: «Odamlar ‹taslimatan› deydilar», dedim. U: «Saʼiddan mening yodimda shunday», dedi. Horun ham Abdaning Saʼiddan (rivoyat qilgan) hadisida: «Soʻng bizga eshittirib salom berar edilar», deb Yahyo aytgandek aytdi. Abdussamad esa Hishomdan, u Qatodadan bu xabarda: «Soʻng bizga eshittirib bir salom berar edilar», dedi.Саъд ибн Ҳишомдан ривоят қилинади: У хотинини талоқ қилиб, Мадинага — у ердаги мулкини сотиб, уни қурол-яроғ ва отга сарфлаб, ўлгунича Румга қарши жиҳод қилиш учун — келди. Шунда қавмидан бир гуруҳ кишиларни учратди, улар унга қавмидан бир гуруҳ кишилар Расулуллоҳ ﷺ замонида шуни истаганларини, Набий ﷺ эса: «Сизлар учун менда ўрнак йўқми?» деб, уларни бундан қайтарганларини сўзлаб бердилар. Шунда у хотинини қайтариб олишга гувоҳ келтирди. Сўнг бизнинг олдимизга қайтиб келиб, Ибн Аббосни учратганини ва ундан витр ҳақида сўраганини хабар қилди. (Ибн Аббос): «Сени Расулуллоҳ ﷺнинг витрларини ер юзидагиларнинг энг билимдонига йўллаймикин?» деди. У: «Ҳа», деди. (Ибн Аббос): «Оиша. Унинг ҳузурига бориб сўра, сўнг менга қайтиб кел ва унинг жавобини менга хабар қил», деди. Бас, мен Ҳаким ибн Афлаҳнинг олдига бориб, унинг ҳузурига мен билан бирга боришини сўрадим. У: «Мен унга яқинлашмайман: мен уни бу икки гуруҳ ҳақида бирор нарса айтишдан қайтарган эдим, у эса улар ҳақида (сўзлашда) давом этишдан бошқасидан бош тортди», деди. Мен унга қасам ичирдим, шунда у мен билан бирга борди ва унинг ҳузурига кирди. (Оиша): «Ҳакимми?» деди — уни таниди. У: «Ҳа», деди. (Оиша): «Сен билан бирга ким?» деди. У: «Саъд ибн Ҳишом», деди. (Оиша): «Қайси Ҳишом?» деди. У: «Ибн Омир», деди. Шунда (Оиша) унга раҳмат сўраб: «Омир нақадар яхши киши эди», деди. Мен: «Эй мўминлар онаси, менга Расулуллоҳ ﷺнинг витрлари ҳақида хабар беринг», дедим. У: «Биз у зотга мисвокларини ва таҳорат сувларини тайёрлаб қўярдик. Аллоҳ у зотни кечанинг Ўзи хоҳлаган пайтида уйғотарди; у зот мисвок қилиб, таҳорат олар, сўнг саккиз ракаат ўқир, уларда фақат саккизинчисида ўтирар, ўтириб Аллоҳни зикр қилар ва дуо қилар эдилар», деди. Ҳорун ўз ҳадисида шу ўринда: «Сўнг салом бермай турар, кейин тўққизинчисини ўқир, ўтириб Роббига ҳамд айтар, Набийси ﷺга саловат айтар, сўнг бизга эшиттириб салом берар эдилар. Кейин ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар — мана шу ўн бир ракаатдир, эй ўғилчам», деб (зиёда) қилди. Бундор ва Ҳорун иккаласи: «У зот кексайиб, баданлари тўлишгач, етти (ракаат) билан витр қилар, салом берганларидан кейин ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар — мана шу тўққиз ракаатдир, эй ўғилчам», дедилар. Бундор бизга Ибн Абу Адийнинг Саъиддан, у Қатодадан (ривоят қилган) ҳадисида: «Ва бизга эшиттириб бир салом берар эдилар», деди. Бундор айтди: Мен Яҳёга: «Одамлар ‹таслиматан› дейдилар», дедим. У: «Саъиддан менинг ёдимда шундай», деди. Ҳорун ҳам Абданинг Саъиддан (ривоят қилган) ҳадисида: «Сўнг бизга эшиттириб салом берар эдилар», деб Яҳё айтгандек айтди. Абдуссамад эса Ҳишомдан, у Қатодадан бу хабарда: «Сўнг бизга эшиттириб бир салом берар эдилар», деди.