فأما حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ ، فَإِنَّ بُنْدَارًا حَدَّثَنَا ، قَالَ : ثنا يَحْيَى ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " دَخَلَ مَكَّةَ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا الَّتِي عِنْدَ الْبَطْحَاءِ ، وَخَرَجَ مِنَ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَوْلُ ابْنِ عُمَرَ : دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا دَالٌ عَلَى أَنَّ الثَّنِيَّةَ لَيْسَتْ مِنْ مَكَّةَ وَالثَّنِيَّةُ مِنَ الْحَرَمِ ، وَوَرَاءَهَا أَيْضًا مِنَ الْحَرَمِ ، وَكَذَا مِنَ الْحَرَمِ ، وَمَا وَرَاءَهَا أَيْضًا مِنَ الْحَرَمِ إِلَى الْعَلامَاتِ الَّتِي أَعْلَمْتُ بَيْنَ الْحَرَمِ وَبَيْنَ الْحِلِّ ، فَكَيْفَ يَجُوزُ ، أَنْ يُقَالَ : دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ مِنْ مَكَّةَ ، فَلَوْ كَانَتِ الثَّنِيَّةُ مِنْ مَكَّةَ وَكَدَا مِنْ مَكَّةَ لَمَا جَازَ ، أَنْ يُقَالَ : دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ مِنَ الثَّنِيَّةِ وَمِنْ كَدَا . وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يُحْتَجَّ بِأَنَّ جَمِيعَ الْحَرَمِ مِنْ مَكَّةَ ، لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَّ مَكَّةَ حَرَّمَهَا اللَّهُ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ " ، فَجَمِيعُ الْحَرَمِ قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ مَكَّةَ إِلا أَنَّ الْمُتَعَارَفَ عِنْدَ النَّاسِ أَنَّ مَكَّةَ مَوْضِعُ الْبِنَاءِ الْمُتَّصِلِ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ ، يَقُولُ الْقَائِلُ : خَرَجَ فُلانٌ مِنْ مَكَّةَ إِلَى مِنًى ، وَرَجَعَ مِنْ مِنًى إِلَى مَكَّةَ ، وَإِذَا تَدَبَّرْتَ أَخْبَارَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَنَاسِكِ وَجَدْتَ مَا يُشْبِهُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ كَثِيرًا فِي الأَخْبَارِ ، فَأَمَّا عَرَفَةُ وَمَا وَرَاءَ الْحَرَمِ فَلا شَكَّ وَلا مِرْيَةَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ مَكَّةَ ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَفَرَ مِنْ مِنًى يَوْمَ الثَّالِثِ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ
Ibn Umarning hadisiga kelsak: Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Makkaga Bat-hodagi yuqori dovondan kirdilar va quyi dovondan chiqdilar. Abu Bakr aytdi: Ibn Umarning: «Nabiy ﷺ Makkaga yuqori dovondan kirdilar» degan soʻzi dovon Makkadan emasligiga dalolat qiladi; dovon esa Haramdandir, uning ortidagi (yer) ham Haramdan — Haram bilan Hil orasiga qoʻyilgan belgilargacha (shunday). Bas, qanday qilib: «Nabiy ﷺ Makkaga Makkadan kirdilar», deyilishi joiz boʻlsin? Agar dovon Makkadan, Kado ham Makkadan boʻlganida, «Nabiy ﷺ Makkaga dovondan va Kadodan kirdilar», deyilishi joiz boʻlmas edi. U zot ﷺning: «Albatta Makkani Alloh osmonlar va yerni yaratgan kunida harom qilgan» degan soʻzlari bilan butun Haram Makkadandir, deb hujjat keltirilishi mumkin; bas, butun Haramga Makka ismi tushishi mumkindir. Lekin odamlar orasida maʼlum boʻlgani shuki, Makka — bir-biriga tutash binolar joyidir; aytguvchi: «Falonchi Makkadan Minoga chiqdi va Minodan Makkaga qaytdi», deydi. Nabiy ﷺning manosik haqidagi xabarlarini mulohaza qilsang, xabarlarda bunga oʻxshash lafzni koʻp topasan. Arafa va Haram ortidagi (joylar)ga kelsak, ularning Makkadan emasligida shak ham, shubha ham yoʻq. Nabiy ﷺ Minodan tashriq kunlarining uchinchisida koʻchganlariga dalil esa (budir).Ибн Умарнинг ҳадисига келсак: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Маккага Бат-ҳодаги юқори довондан кирдилар ва қуйи довондан чиқдилар. Абу Бакр айтди: Ибн Умарнинг: «Набий ﷺ Маккага юқори довондан кирдилар» деган сўзи довон Маккадан эмаслигига далолат қилади; довон эса Ҳарамдандир, унинг ортидаги (ер) ҳам Ҳарамдан — Ҳарам билан Ҳил орасига қўйилган белгиларгача (шундай). Бас, қандай қилиб: «Набий ﷺ Маккага Маккадан кирдилар», дейилиши жоиз бўлсин? Агар довон Маккадан, Кадо ҳам Маккадан бўлганида, «Набий ﷺ Маккага довондан ва Кадодан кирдилар», дейилиши жоиз бўлмас эди. У зот ﷺнинг: «Албатта Маккани Аллоҳ осмонлар ва ерни яратган кунида ҳаром қилган» деган сўзлари билан бутун Ҳарам Маккадандир, деб ҳужжат келтирилиши мумкин; бас, бутун Ҳарамга Макка исми тушиши мумкиндир. Лекин одамлар орасида маълум бўлгани шуки, Макка — бир-бирига туташ бинолар жойидир; айтгувчи: «Фалончи Маккадан Минога чиқди ва Минодан Маккага қайтди», дейди. Набий ﷺнинг маносик ҳақидаги хабарларини мулоҳаза қилсанг, хабарларда бунга ўхшаш лафзни кўп топасан. Арафа ва Ҳарам ортидаги (жойлар)га келсак, уларнинг Маккадан эмаслигида шак ҳам, шубҳа ҳам йўқ. Набий ﷺ Минодан ташриқ кунларининг учинчисида кўчганларига далил эса (будир).