ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، ح وَثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا فُضَيْلٌ يَعْنِي ابْنَ عِيَاضٍ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، ح وَثنا أَبُو مُوسَى ، وَيَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالا : ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ أَبُو عَبْدِ الصَّمَدِ ، ثنا مَنْصُورٌ ، ح وَثنا أَبُو مُوسَى ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، عَنْ زَائِدَةَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، ح وَثنا أَبُو مُوسَى ، أَيْضًا ثنا أَبُو دَاوُدَ ، أَيْضًا نَحْوَهُ عَنْ زَائِدَةَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَزَادَ فِي الصَّلاةِ أَوْ نَقَصَ مِنْهَا ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ ، فَقُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ حَدَثَ فِي الصَّلاةِ شَيْءٌ ؟ قَالَ : " مَا ذَاكَ ؟ " فَذَكَرْنَا لَهُ الَّذِي صَنَعَ ، فَثَنَى رِجْلَهُ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ ، وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَيْنَا ، فَقَالَ : " إِنَّهُ لَوْ حَدَثَ فِي الصَّلاةِ شَيْءٌ أَنْبَأْتُكُمْ ، وَلَكِنِّي بَشَرٌ ، أَنْسَى كَمَا تَنْسَوْنَ ، فَإِذَا نَسِيتُ فَذَكِّرُونِي ، وَأَيُّكُمْ مَا شَكَّ فِي صَلاتِهِ فَلْيَنْظُرْ أَحْرَى ذَلِكَ لِلصَّوَابِ ، فَلْيُتِمَّ عَلَيْهِ ، ثُمَّ يُسَلِّمْ ، وَيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ " هَذَا حَدِيثُ أَبِي مُوسَى عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . قَالَ أَبُو مُوسَى : قَالَ ابْنُ مَهْدِيٍّ : فَسَأَلْتُ سُفْيَانَ عَنْهُ ، فَقَالَ : قَدْ سَمِعَتْهُ مِنْ مَنْصُورٍ ، وَلا أَحْفَظُهُ . وَلَمْ يَذْكُرْ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ فِي حَدِيثِهِ : التَّحَرِّي ، وَقَالَ : " فَأَيُّكُمْ سَهَا فِي صَلاتِهِ فَلَمْ يَدْرِ كَمْ صَلَّى فَلْيُسَلِّمْ ، ثُمَّ لِيَسْجُدْ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي هَذَا الْخَبَرِ إِذَا بَنَى عَلَى التَّحَرِّي سَجَدَ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ بَعْدَ السَّلامِ ، وَهَكَذَا أَقُولُ وَإِذَا بَنَى عَلَى الأَقَلِّ سَجَدَ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ قَبْلَ السَّلامِ ، عَلَى خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، وَلا يَجُوزُ عَلَى أَصْلِي دَفْعُ أَحَدِ الْخَبَرَيْنِ بِالآخَرِ ، بَلْ يَجِبُ اسْتِعْمَالُ كُلِّ خَبَرٍ فِي مَوْضِعِهِ . وَالتَّحَرِّي هُوَ أَنْ يَكُونَ قَلْبُ الْمُصَلِّي إِلَى أَحَدِ الْعَدَدَيْنِ أَمْيَلَ ، وَالْبِنَاءُ عَلَى الأَقَلِّ مَسْأَلَةٌ غَيْرُ مَسْأَلَةِ التَّحَرِّي ، فَيَجِبُ اسْتِعْمَالُ كِلا الْخَبَرَيْنِ فِيمَا رُوِيَ فِيهِ
Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga namoz oʻqib berdilar va namozda ziyoda qildilar yoki undan kamaytirdilar. Soʻng yuzlarini bizga oʻgirdilar. Biz: «Yo Rasululloh, namozda biror narsa (hukm) boʻldimi?» dedik. U zot: «U nima?» dedilar. Biz u zotga qilgan (ish)larini aytdik. Shunda u zot oyoqlarini bukib, qiblaga yuzlandilar va ikki sajda qildilar; soʻng bizga yuzlanib: «Agar namozda biror narsa (hukm) boʻlganida, sizlarga xabar bergan boʻlardim. Lekin men basharman, sizlar unutganingizdek men ham unutaman. Bas, unutsam, menga eslatinglar. Sizlardan kim namozida shubhalansa, toʻgʻriga eng yaqin (ehtimol)ga qarasin va shunga binoan (namozini) toʻldirsin, soʻng salom bersin va ikki sajda qilsin», dedilar. Bu — Abu Musoning Abdurahmondan (rivoyat qilgan) hadisidir. Abu Muso dedi: Ibn Mahdiy dedi: Men Sufyondan bu haqda soʻradim, u: «Men uni Mansurdan eshitganman, lekin yod bilmayman», dedi. Ahmad ibn Abda esa oʻz hadisida taharriyni zikr qilmadi va: «Sizlardan kim namozida sahv qilib, necha oʻqiganini bilmay qolsa, salom bersin, soʻng sahvning ikki sajdasini qilsin», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarga koʻra, (namozni) taharriyga binoan qurganida sahvning ikki sajdasini salomdan keyin qiladi; men ham shunday deyman. Eng ozga binoan qurganida esa sahvning ikki sajdasini salomdan oldin qiladi — Abu Said al-Xudriyning xabariga koʻra. Mening asosimga koʻra ikki xabarning birini ikkinchisi bilan rad qilish joiz emas; balki har bir xabarni oʻz oʻrnida ishlatish vojibdir. Taharriy — namoz oʻquvchining qalbi ikki sondan biriga koʻproq moyil boʻlishidir; eng ozga binoan qurish esa taharriy masalasidan boshqa masaladir. Bas, ikkala xabarni ham rivoyat qilingan oʻrnida ishlatish vojibdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга намоз ўқиб бердилар ва намозда зиёда қилдилар ёки ундан камайтирдилар. Сўнг юзларини бизга ўгирдилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, намозда бирор нарса (ҳукм) бўлдими?» дедик. У зот: «У нима?» дедилар. Биз у зотга қилган (иш)ларини айтдик. Шунда у зот оёқларини букиб, қиблага юзландилар ва икки сажда қилдилар; сўнг бизга юзланиб: «Агар намозда бирор нарса (ҳукм) бўлганида, сизларга хабар берган бўлардим. Лекин мен башарман, сизлар унутганингиздек мен ҳам унутаман. Бас, унутсам, менга эслатинглар. Сизлардан ким намозида шубҳаланса, тўғрига энг яқин (эҳтимол)га қарасин ва шунга биноан (намозини) тўлдирсин, сўнг салом берсин ва икки сажда қилсин», дедилар. Бу — Абу Мусонинг Абдураҳмондан (ривоят қилган) ҳадисидир. Абу Мусо деди: Ибн Маҳдий деди: Мен Суфёндан бу ҳақда сўрадим, у: «Мен уни Мансурдан эшитганман, лекин ёд билмайман», деди. Аҳмад ибн Абда эса ўз ҳадисида таҳаррийни зикр қилмади ва: «Сизлардан ким намозида саҳв қилиб, неча ўқиганини билмай қолса, салом берсин, сўнг саҳвнинг икки саждасини қилсин», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабарга кўра, (намозни) таҳаррийга биноан қурганида саҳвнинг икки саждасини саломдан кейин қилади; мен ҳам шундай дейман. Энг озга биноан қурганида эса саҳвнинг икки саждасини саломдан олдин қилади — Абу Саид ал-Худрийнинг хабарига кўра. Менинг асосимга кўра икки хабарнинг бирини иккинчиси билан рад қилиш жоиз эмас; балки ҳар бир хабарни ўз ўрнида ишлатиш вожибдир. Таҳаррий — намоз ўқувчининг қалби икки сондан бирига кўпроқ мойил бўлишидир; энг озга биноан қуриш эса таҳаррий масаласидан бошқа масаладир. Бас, иккала хабарни ҳам ривоят қилинган ўрнида ишлатиш вожибдир.