نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : أُحِيلَتِ الصَّلاةُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، وَالصِّيَامُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، فَحَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لَقَدْ أَعْجَبَنِي أَنْ تَكُونَ صَلاةُ الْمُؤْمِنِينَ أَوِ الْمُسْلِمِينَ وَاحِدَةً ، حَتَّى لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَبُثَّ رِجَالا فِي الدُّورِ فَيُؤْذِنُونَ النَّاسَ بِحِينِ الصَّلاةِ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . وَقَالَ عَمْرٌو : حَدَّثَنِي بِهَذَا حُصَيْنٌ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى . قَالَ شُعْبَةُ : وَقَدْ سَمِعَتْهُ مِنْ حُصَيْنٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ رَجُلٍ . بَعْضُ هَذَا الْخَبَرِ أَعِنِّي قَوْلَهُ : " أُحِيلَتِ الصَّلاةُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ " ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ ، وَلا مُعَاذًا . نَاهُ يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : أُحِيلَتِ الصَّلاةُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، وَأُحِيلَ الصَّوْمُ ثَلاثَةَ أَحْوَالٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَلَمْ يَذْكُرْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ ، وَلا مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ ، وَلا أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يَقُلْ أَيْضًا : عَنْ رَجُلٍ . نَاهُ هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا خَبَرُ الْعِرَاقِيِّينَ الَّذِينَ احْتَجُّوا بِهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ، وَفِي أَسَانِيدِهِمْ مِنَ التَّخْلِيطِ مَا بَيَّنْتُهُ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ، وَلا مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ صَاحِبِ الأَذَانِ ، فَغَيْرُ جَايِزٍ أَنْ يُحْتَجَّ بِخَبَرٍ غَيْرِ ثَابِتٍ عَلَى أَخْبَارٍ ثَابِتَةٍ ، وَسَأُبَيِّنُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِتَمَامِهَا فِي كِتَابِ الصَّلاةِ ، الْمُسْنَدُ الْكَبِيرُ ، لا الْمُخْتَصَرُ
Abdurrahmon ibn Abu Laylo aytdi: Namoz uch holatga oʻzgartirildi, roʻza ham uch holatga oʻzgartirildi. Bizga ashoblarimiz hadis aytishicha, Rasululloh ﷺ: «Moʻminlarning — yoki musulmonlarning — namozi bir boʻlishi menga yoqdi; hatto men uylarga kishilarni yuborib, ular odamlarni namoz vaqtidan ogoh qilishlarini koʻngilga tugdim», dedilar. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Amr aytdi: Menga buni Husayn Ibn Abu Laylodan aytib berdi. Shuʼba aytdi: Men uni Husayndan, u Ibn Abu Laylodan deb eshitganman. Jarir esa uni Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u bir kishidan, degan. Ibn Fuzayl ham uni Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Namoz uch holatga oʻzgartirildi, roʻza ham uch holatga oʻzgartirildi», dedi va hadisni toʻliq zikr qildi; na Abdulloh ibn Zaydni, na Muoz ibn Jabalni, na Nabiy ﷺ ning ashoblaridan birontasini zikr qilmadi, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, dedi, na: bir kishidan, dedi. Abu Bakr aytdi: Bu — iroqliklarning azon va iqomatni juft qilish haqida Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilib hujjat keltirgan xabaridir; ularning isnodlarida esa men bayon qilgan chalkashlik bor. Abdurrahmon ibn Abu Laylo na Muoz ibn Jabaldan, na azon sohibi Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan eshitgan. Bas, sobit boʻlmagan xabar bilan sobit xabarlarga qarshi hujjat keltirish joiz emas. Men bu masalani toʻliq holda Kitobus-salotda — al-Musnadul-kabirda, muxtasarda emas — bayon qilaman.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло айтди: Намоз уч ҳолатга ўзгартирилди, рўза ҳам уч ҳолатга ўзгартирилди. Бизга ашобларимиз ҳадис айтишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминларнинг — ёки мусулмонларнинг — намози бир бўлиши менга ёқди; ҳатто мен уйларга кишиларни юбориб, улар одамларни намоз вақтидан огоҳ қилишларини кўнгилга тугдим», дедилар. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Амр айтди: Менга буни Ҳусайн Ибн Абу Лайлодан айтиб берди. Шуъба айтди: Мен уни Ҳусайндан, у Ибн Абу Лайлодан деб эшитганман. Жарир эса уни Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у бир кишидан, деган. Ибн Фузайл ҳам уни Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Намоз уч ҳолатга ўзгартирилди, рўза ҳам уч ҳолатга ўзгартирилди», деди ва ҳадисни тўлиқ зикр қилди; на Абдуллоҳ ибн Зайдни, на Муоз ибн Жабални, на Набий ﷺ нинг ашобларидан биронтасини зикр қилмади, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деди, на: бир кишидан, деди. Абу Бакр айтди: Бу — ироқликларнинг азон ва иқоматни жуфт қилиш ҳақида Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилиб ҳужжат келтирган хабаридир; уларнинг иснодларида эса мен баён қилган чалкашлик бор. Абдурраҳмон ибн Абу Лайло на Муоз ибн Жабалдан, на азон соҳиби Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан эшитган. Бас, собит бўлмаган хабар билан собит хабарларга қарши ҳужжат келтириш жоиз эмас. Мен бу масалани тўлиқ ҳолда Китобус-салотда — ал-Муснадул-кабирда, мухтасарда эмас — баён қиламан.