حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الأَحْمَسِيُّ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيُّ ، ح وَثنا أَبُو عَمَّارٍ ، نَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى جَمِيعًا ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : يَقُومُ حَتَّى تَرِمَ قَدَمَاهُ ، فَقِيلَ لَهُ : أَيْ رَسُولُ اللَّهِ ! أَتَصْنَعُ هَذَا وَقَدْ جَاءَكَ مِنَ اللَّهِ أَنْ قَدْ غَفَرَ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ ؟ قَالَ : " أَفَلا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا " . هَذَا لَفْظُ الْمُحَارِبِيِّ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي هَذَا دِلالَةٌ عَلَى أَنَّ الشُّكْرَ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ يَكُونُ بِالْعَمَلِ لَهُ ، لأَنَّ الشُّكْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ ، وَقَدْ يَكُونُ بِاللِّسَانِ قَالَ اللَّهُ اعْمَلُوا آلَ دَاوُدَ شُكْرًا ، فَأَمَرَهُمْ جَلَّ وَعَلا أَنْ يَعْمَلُوا لَهُ شُكْرًا ، فَالشُّكْرُ قَدْ يَكُونُ بِالْقَوْلِ وَالْعَمَلِ جَمِيعًا ، لا عَلَى مَا يَتَوَهَّمُ الْعَامَّةُ أَنَّ الشُّكْرَ إِنَّمَا يَكُونُ بِاللِّسَانِ فَقَطْ . وَقَوْلُهُ : " غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ " مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ إِنَّهُ جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ أَنْ ، يُقَالَ : يَكُونُ فِي مَعْنَى كَانَ ، لأَنَّ اللَّهَ إِنَّمَا قَالَ لِنَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا ، وَقِيلَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ ، فَلَمْ يَرُدَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْقَائِلِ ، وَلَمْ يَقُلْ أَيْضًا : وَعَدَنِي أَنْ يَغْفِرَ ؛ لأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oyoqlari shishib ketguncha qoim boʻlar edilar. Shunda u zotga: «Ey Allohning Rasuli! Sizga Allohdan avvalgi va keyingi gunohingiz magʻfirat qilingani (xabari) kelgan boʻla turib, shuni qilasizmi?» deyildi. U zot: «Shukr qiluvchi banda boʻlmaymanmi?» dedilar. Bu Muhoribiyning lafzidir. Abu Bakr aytdi: Bunda aziz va jalil Allohga shukr amal bilan ham boʻlishiga dalolat bor, chunki shukrning barchasi Allohgadir; u til bilan ham boʻladi. Alloh: {Ey Dovud oilasi, shukr (uchun) amal qilinglar}, dedi — jalla va aʼlo ularni Unga shukr qilib amal qilishga buyurdi. Demak, shukr soʻz bilan ham, amal bilan ham boʻladi; avom oʻylagandek, shukr faqat til bilangina boʻlmaydi. «Alloh sening avvalgi va keyingi gunohingni magʻfirat qildi» degan soʻz esa men aytadigan jinsdandir: tilda «yakunu» «kana» maʼnosida kelishi joizdir; chunki Alloh Oʻz Nabiysiga ﷺ: {Albatta, Biz senga ochiq fath berdik}, degan edi, soʻng Nabiyga ﷺ: «Alloh sening avvalgi va keyingi gunohingni magʻfirat qildi», deyildi va Nabiy ﷺ aytuvchiga raddiya qilmadilar, «U menga magʻfirat qilishni vaʼda qildi», ham demadilar; chunki magʻfirat qilib boʻlingan edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оёқлари шишиб кетгунча қоим бўлар эдилар. Шунда у зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули! Сизга Аллоҳдан аввалги ва кейинги гуноҳингиз мағфират қилингани (хабари) келган бўла туриб, шуни қиласизми?» дейилди. У зот: «Шукр қилувчи банда бўлмайманми?» дедилар. Бу Муҳорибийнинг лафзидир. Абу Бакр айтди: Бунда азиз ва жалил Аллоҳга шукр амал билан ҳам бўлишига далолат бор, чунки шукрнинг барчаси Аллоҳгадир; у тил билан ҳам бўлади. Аллоҳ: {Эй Довуд оиласи, шукр (учун) амал қилинглар}, деди — жалла ва аъло уларни Унга шукр қилиб амал қилишга буюрди. Демак, шукр сўз билан ҳам, амал билан ҳам бўлади; авом ўйлагандек, шукр фақат тил билангина бўлмайди. «Аллоҳ сенинг аввалги ва кейинги гуноҳингни мағфират қилди» деган сўз эса мен айтадиган жинсдандир: тилда «якуну» «кана» маъносида келиши жоиздир; чунки Аллоҳ Ўз Набийсига ﷺ: {Албатта, Биз сенга очиқ фатҳ бердик}, деган эди, сўнг Набийга ﷺ: «Аллоҳ сенинг аввалги ва кейинги гуноҳингни мағфират қилди», дейилди ва Набий ﷺ айтувчига раддия қилмадилар, «У менга мағфират қилишни ваъда қилди», ҳам демадилар; чунки мағфират қилиб бўлинган эди.