وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ ، عَنْ صُهَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " جِئْتُ أَنَا وَغُلامٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ عَلَى حِمَارٍ ، أَوْ حِمَارَيْنِ ، فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يُصَلِّي ، فَلَمْ يَنْصَرِفْ ، وَجَاءَتْ جَارِيَتَانِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، فَأَخَذَتَا بِرُكْبَتَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَفَرَعَ أَوْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ، وَلَمْ يَنْصَرِفْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَيْسَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ الْحِمَارَ مَرَّ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَإِنَّمَا قَالَ : فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ تَدُلُّ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ مَرَّ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ نُزُولِهِ عَنِ الْحِمَارِ ؛ لأَنَّهُ قَالَ : فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يُصَلِّي إِلا أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ مُوسَى رَوَاهُ ، عَنْ شُعْبَةَ ، قَالَ : فَمَرَرْنَا بَيْنَ يَدَيْهِ ، ثُمَّ نَزَلْنَا فَدَخَلْنَا مَعَهُ فِي الصَّلاةِ ، ناهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَالْحُكْمُ لِعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ مُحَالٌ ، لا سِيَّمَا فِي حَدِيثِ شُعْبَةَ ، وَلَوْ خَالَفَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَدَدَ مِثْلِ عُبَيْدِ اللَّهِ فِي حَدِيثِ شُعْبَةَ ، لَكَانَ الْحُكْمُ لِمُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمْ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ ، عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ ، وَهُوَ صُهَيْبٌ ، قَالَ : كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ ، فَذَكَرْنَا مَا يَقْطَعُ الصَّلاةَ ، فَقَالُوا : الْحِمَارُ وَالْمَرْأَةُ ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : " لَقَدْ جِئْتُ أَنَا وَغُلامٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مُرْتَدِفَيْنِ عَلَى حِمَارٍ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ فِي أَرْضٍ خَلاءٍ ، فَتَرَكْنَا الْحِمَارَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، ثُمَّ جِئْنَا حَتَّى دَخَلْنَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، فَمَا بَالَى ذَلِكَ ، وَلَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي ، فَجَاءَتْ جَارِيَتَانِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ اقْتَتَلَتَا ، " فَأَخَذَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَزَعَ إِحْدَاهُمَا مِنَ الأُخْرَى ، فَمَا بَالَى ذَلِكَ " . ناهُ يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذَا الْخَبَرُ ظَاهِرُهُ كَخَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْحِمَارَ إِنَّمَا مَرَّ بَيْنَ يَدَيْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لا بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِمَ بِذَلِكَ ، فَإِنْ كَانَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِمَ بِمُرُورِ الْحِمَارِ بَيْنَ يَدَيْ بَعْضِ مَنْ كَانَ خَلْفَهُ فَجَائِزٌ أَنْ تَكُونَ سُتْرَةُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتْ سُتْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ كَانَ يَسْتَتِرُ بِالْحَرْبَةِ إِذَا صَلَّى بِالْمُصَلَّى ، وَلَوْ كَانَتْ سُتْرَتُهُ لا تَكُونُ سُتْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُ لاحْتَاجَ كُلُّ مَأْمُومٍ أَنْ يَسْتَتِرَ بِحَرْبَةٍ ، كَاسْتِتَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَا ، فَحَمْلُ الْعَنَزَةِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْتَتِرُ بِهَا دُونَ أَنْ يَأْمُرَ الْمَأْمُومِينَ بِالاسْتِتَارِ خَلْفَهُ كَالدَّالِ عَلَى أَنَّ سُتْرَةَ الإِمَامِ تَكُونُ سُتْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُ
Shuʼba al-Hakamdan, u Yahyo ibn al-Jazzordan, u Suhaybdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men va Bani Hoshimdan bir bola bir eshak — yoki ikki eshak — ustida keldik va Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotgan holda u zotning oldilaridan oʻtdik; u zot (namozdan) chiqmadilar. Soʻng Bani Abdulmuttalibdan ikki qizcha kelib, Rasululloh ﷺ ning ikki tizzalarini ushlashdi; u zot ikkovini ajratib qoʻydilar va (namozdan) chiqmadilar». Abu Bakr aytdi: Bu xabarda eshak Rasululloh ﷺ ning oldilaridan oʻtgani (aytilgani) yoʻq; balki u: «Rasululloh ﷺ ning oldilaridan oʻtdim», dedi. Bu lafz Ibn Abbos eshakdan tushganidan keyin Nabiy ﷺ ning oldilaridan oʻtganiga dalolat qiladi; chunki u: «Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotgan holda oldilaridan oʻtdim», dedi. Faqat Ubaydulloh ibn Muso buni Shuʼbadan rivoyat qilib: «Biz u zotning oldilaridan oʻtdik, soʻng tushdik va u zot bilan namozga kirdik», dedi. Buni bizga Muhammad ibn Usmon al-Ijliy Ubaydullohdan soʻzlab berdi. Shuʼbaning hadisida — ayniqsa — hukmning Ubaydulloh ibn Musoga berilib, Muhammad ibn Jaʼfarga berilmasligi mahol; agar Muhammad ibn Jaʼfar Shuʼbaning hadisida Ubaydullohga oʻxshash bir necha (roviy)ga xilof qilganda ham, hukm Muhammad ibn Jaʼfarniki boʻlur edi. Bu xabarni Mansur ibn al-Muʼtamir ham al-Hakamdan, u Yahyo ibn al-Jazzordan, u Abu-s-Sahbodan — u Suhaybdir — rivoyat qildi. U dedi: Biz Ibn Abbosning huzurida edik, namozni nima uzishini zikr qildik. (Odamlar): «Eshak va ayol», dedilar. Ibn Abbos: «Men va Bani Abdulmuttalibdan bir bola bir eshakka mingashib kelgan edik, Rasululloh ﷺ esa ochiq bir yerda odamlarga namoz oʻqib berayotgan edilar. Biz eshakni ularning oldilarida qoldirib, kelib ularning safiga kirdik; u zot bunga eʼtibor bermadilar. Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotgan edilar, Bani Abdulmuttalibdan ikki qizcha kelib urishib qolishdi. Rasululloh ﷺ ularni ushlab, birini ikkinchisidan ajratdilar va bunga eʼtibor bermadilar», dedi. Buni bizga Yusuf ibn Muso Jaririrdan, u Mansurdan soʻzlab berdi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarning zohiri Ubaydulloh ibn Abdullohning Ibn Abbosdan (rivoyat qilgan) xabari kabidir: eshak Nabiy ﷺ ning oldilaridan emas, balki u zotning ashoblari oldidan oʻtgan; unda Nabiy ﷺ buni bilganlari (haqida ham hech narsa) yoʻq. Agar xabarda Nabiy ﷺ orqalaridagi baʼzi kishilarning oldidan eshak oʻtganini bilganlari (aytilgan) boʻlsa, Nabiy ﷺ ning sutralari orqalaridagilar uchun ham sutra boʻlgan boʻlishi joizdir; zero Nabiy ﷺ musallada namoz oʻqiganlarida nayza bilan toʻsinar edilar. Agar u zotning sutralari orqalaridagilar uchun sutra boʻlmaganida, har bir maʼmumga Nabiy ﷺ nayza bilan toʻsinganlari kabi (alohida) nayza bilan toʻsinishga hojat tushar edi. Nabiy ﷺ uchun u zot toʻsinadigan anaza koʻtarib borilishi va orqalaridagi maʼmumlarni toʻsinishga buyurmasliklari imomning sutrasi orqasidagilar uchun ham sutra boʻlishiga dalolat qiluvchidir.Шуъба ал-Ҳакамдан, у Яҳё ибн ал-Жаззордан, у Суҳайбдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен ва Бани Ҳошимдан бир бола бир эшак — ёки икки эшак — устида келдик ва Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётган ҳолда у зотнинг олдиларидан ўтдик; у зот (намоздан) чиқмадилар. Сўнг Бани Абдулмутталибдан икки қизча келиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг икки тиззаларини ушлашди; у зот икковини ажратиб қўйдилар ва (намоздан) чиқмадилар». Абу Бакр айтди: Бу хабарда эшак Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларидан ўтгани (айтилгани) йўқ; балки у: «Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларидан ўтдим», деди. Бу лафз Ибн Аббос эшакдан тушганидан кейин Набий ﷺ нинг олдиларидан ўтганига далолат қилади; чунки у: «Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётган ҳолда олдиларидан ўтдим», деди. Фақат Убайдуллоҳ ибн Мусо буни Шуъбадан ривоят қилиб: «Биз у зотнинг олдиларидан ўтдик, сўнг тушдик ва у зот билан намозга кирдик», деди. Буни бизга Муҳаммад ибн Усмон ал-Ижлий Убайдуллоҳдан сўзлаб берди. Шуъбанинг ҳадисида — айниқса — ҳукмнинг Убайдуллоҳ ибн Мусога берилиб, Муҳаммад ибн Жаъфарга берилмаслиги маҳол; агар Муҳаммад ибн Жаъфар Шуъбанинг ҳадисида Убайдуллоҳга ўхшаш бир неча (ровий)га хилоф қилганда ҳам, ҳукм Муҳаммад ибн Жаъфарники бўлур эди. Бу хабарни Мансур ибн ал-Муътамир ҳам ал-Ҳакамдан, у Яҳё ибн ал-Жаззордан, у Абу-с-Саҳбодан — у Суҳайбдир — ривоят қилди. У деди: Биз Ибн Аббоснинг ҳузурида эдик, намозни нима узишини зикр қилдик. (Одамлар): «Эшак ва аёл», дедилар. Ибн Аббос: «Мен ва Бани Абдулмутталибдан бир бола бир эшакка мингашиб келган эдик, Расулуллоҳ ﷺ эса очиқ бир ерда одамларга намоз ўқиб бераётган эдилар. Биз эшакни уларнинг олдиларида қолдириб, келиб уларнинг сафига кирдик; у зот бунга эътибор бермадилар. Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётган эдилар, Бани Абдулмутталибдан икки қизча келиб уришиб қолишди. Расулуллоҳ ﷺ уларни ушлаб, бирини иккинчисидан ажратдилар ва бунга эътибор бермадилар», деди. Буни бизга Юсуф ибн Мусо Жаририрдан, у Мансурдан сўзлаб берди. Абу Бакр айтди: Бу хабарнинг зоҳири Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳнинг Ибн Аббосдан (ривоят қилган) хабари кабидир: эшак Набий ﷺ нинг олдиларидан эмас, балки у зотнинг ашоблари олдидан ўтган; унда Набий ﷺ буни билганлари (ҳақида ҳам ҳеч нарса) йўқ. Агар хабарда Набий ﷺ орқаларидаги баъзи кишиларнинг олдидан эшак ўтганини билганлари (айтилган) бўлса, Набий ﷺ нинг сутралари орқаларидагилар учун ҳам сутра бўлган бўлиши жоиздир; зеро Набий ﷺ мусаллада намоз ўқиганларида найза билан тўсинар эдилар. Агар у зотнинг сутралари орқаларидагилар учун сутра бўлмаганида, ҳар бир маъмумга Набий ﷺ найза билан тўсинганлари каби (алоҳида) найза билан тўсинишга ҳожат тушар эди. Набий ﷺ учун у зот тўсинадиган аназа кўтариб борилиши ва орқаларидаги маъмумларни тўсинишга буюрмасликлари имомнинг сутраси орқасидагилар учун ҳам сутра бўлишига далолат қилувчидир.