Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, kecha va kunduz soatlaridan menga unda namoz oʻqimaslikni buyuradigan biror soat bormi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha, bomdodni oʻqiganingda quyosh chiqquncha namozdan toʻxta», dedilar. Ibn Abdulhakam esa (shunday) dedi: «Toki quyosh koʻtarilguncha; chunki u shaytonning ikki shoxi orasida chiqadi. Soʻng namoz — kunduz yarimlaguncha — guvohlik beriladigan, hozir boʻlinadigan va qabul qilinadigandir. Kunduz yarimlaganda esa, quyosh ogʻguncha namozdan toʻxta; chunki oʻsha paytda jahannam qizitiladi va jazirama issiq jahannamning nafasidandir. Quyosh ogʻganda esa, namoz — asr oʻqilguncha — hozir boʻlinadigan, guvohlik beriladigan va qabul qilinadigandir. Asrni oʻqiganingda esa, quyosh botguncha namozdan toʻxta». Yunus dedi: U «namozlar» dedi. Ibn Abdulhakam esa: «Soʻng namoz — bomdod oʻqilguncha — guvohlik beriladigan, hozir boʻlinadigan va qabul qilinadigandir», dedi. Abu Bakr aytdi: Agar baʼzi ilm ahli daʼvo qilganidek, sukut bilan nutqqa hujjat keltirish — yaʼni uni mansusga dalil sanash — joiz boʻlganda edi, Nabiy ﷺning bomdoddan keyin quyosh chiqquncha va asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlari haqidagi xabarlari bilan quyoshning cheti koʻringanda — u koʻtarilishidan oldin — namoz oʻqish mubohligiga va quyosh tikkaga kelganda — u ogʻishidan oldin — namoz oʻqish mubohligiga hujjat keltirish joiz boʻlar edi. Lekin fiqhni tushunadigan, Nabiy ﷺning xabarlarini mulohaza qiladigan, sukut bilan nutqqa hujjat keltirishda ham, baʼzi ilm ahli mansusga dalil deb daʼvo qilgan narsada ham qaysarlik qilmaydigan kishi nazdida bu joiz emas. Bu turda bizga muxolif boʻlgan kishining mazhabiga koʻra, Nabiy ﷺning: «Bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz yoʻq» degan soʻzlari uning nazdida quyosh chiqqach namoz joiz ekaniga dalolat qiladi va u buni oʻzgasi ehtimol qilinmaydigan dalil deb daʼvo qildi. Bizning mazhabimiz esa bu asosning xilofidir: biz aytamizki, nass dalildan koʻra kuchliroqdir; bir ishdan maʼlum bir vaqt va gʻoyagacha qaytarish joizdir, va agar oʻsha vaqtdan keyin ham oʻsha ishdan qaytariq topilsa, oʻsha ishdan oʻsha vaqt va gʻoyagacha qaytarilishida u vaqt va gʻoya oʻtgandan keyin ish muboh boʻlishiga dalolat boʻlmasligi mumkin; bu masalada bizga muxolif boʻlganlarning baʼzisi daʼvo qilganidek, shu qissa boʻyicha rivoyat qilinganda ikki xabar bir-birini rad qiladigan, bir-birini yolgʻonga chiqaradigan va bir-biriga zid boʻlib qolmaydi. Men «Maʼonil-Qurʼon» kitobida bildirgan narsam ham shu turdandir — Allohning jalla va aloning: {Agar (yana) uni taloq qilsa, bundan keyin u (ayol) — boshqa erga tegmagunicha — unga halol boʻlmaydi} degan soʻzi. Alloh uch taloq berilgan ayolni taloq qiluvchiga oʻz kitobining nassida — u boshqa erga tegmagunicha — harom qildi. U boshqa erga tekkanda ham, ikkinchi erning nikohida turgan holida unga halol boʻlmaydi; (er) undan vafot etishi, yoki uni taloq qilishi, yoki er-xotin oʻrtasida nikoh buziladigan baʼzi maʼnolar sababli — qoʻshilishdan oldin — nikoh buzilishi mumkin; ikkinchi erdan qoʻshilish boʻlmagunicha ham u birinchi erga halol boʻlmaydi; soʻng bundan keyin erga oʻlim, yoki taloq, yoki nikohning buzilishi yuz beradi, soʻng u (ayol) undan idda oʻtiradi. Agar bir narsani maʼlum vaqt va gʻoyagacha harom qilish — oʻzgasi ehtimol qilinmaydigan dalil kabi — harom qilingan narsa faqat oʻsha vaqtgacha (harom) boʻlib, vaqtdan keyin (harom) emas degan maʼnoni bildirganda edi, uch taloq berilgan ayol boshqa er unga uylangan zahoti — ikkinchisi unga qoʻshilishidan oldin ham, erga oʻlim yoki undan taloq yuz berishidan oldin ham, iddasi tugashidan oldin ham — birinchi eriga halol boʻlib qolar edi. Allohning hukmlarini tushunadigan kishi esa bilurki, u (ayol) boshqa erga tegmagunicha, oʻsha erdan unga qoʻshilish boʻlmagunicha, yoki erning oʻlimi, yoki uning taloqi, yoki ikkalasi oʻrtasida nikohning buzilishi, soʻng idda oʻtmagunicha — halol boʻlmaydi. Bu — uzun masala; uni «Kitobul-Ilm»da bayon qilaman, in shaa Allohu taolo. Ilm va fiqhni yaxshi bilmaydigan baʼzi kishilar esa eʼtiroz bildirib, bu oyat haqida biz soʻzini zikr qilgan kishining soʻzini unuttiradigan narsani daʼvo qildilar: bu yerda nikoh — vatʼ (qoʻshilish) demakdir, deb daʼvo qildilar; nikoh ikki maʼnoda — aqd va vatʼ — deb daʼvo qildilar; va Alloh azza va jallaning: {boshqa erga tegmagunicha} degan soʻzi bilan faqat vatʼ irod qilingan, deb daʼvo qildilar. Bu — sharmandalikdir: biz koʻrgan arablardan hech birining bu lafzni mutlaq ishlatib, «ayol eriga qoʻshildi» deganini eshitmadik; bizdan oldin oʻtgan, islom ahlidan arab tilini yaxshi biladiganlardan ham, ulardan oldingilardan ham bunday deyilgani bizga hikoya qilinmadi; «ayol eriga vatʼ qildi» deyishni joiz deganini ham hech kimdan eshitmadik. Bu oʻrinda nikoh unga (ayolga) nisbat berilgani — arablar «ayol erga turmushga chiqdi» deganlari kabidir. Biz hech bir arabning «ayol eriga vatʼ qildi» yoki «ayol eriga qoʻshildi» deganini eshitmadik. Oyatning maʼnosi esa — men bildirganimdek — Alloh azza va jalla oʻz kitobida bir narsani maʼlum vaqt va gʻoyagacha harom qilishi, oʻsha narsa esa oʻsha vaqtdan keyin ham harom boʻlishi mumkin, deganidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, кеча ва кундуз соатларидан менга унда намоз ўқимасликни буюрадиган бирор соат борми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа, бомдодни ўқиганингда қуёш чиққунча намоздан тўхта», дедилар. Ибн Абдулҳакам эса (шундай) деди: «Токи қуёш кўтарилгунча; чунки у шайтоннинг икки шохи орасида чиқади. Сўнг намоз — кундуз яримлагунча — гувоҳлик бериладиган, ҳозир бўлинадиган ва қабул қилинадигандир. Кундуз яримлаганда эса, қуёш оғгунча намоздан тўхта; чунки ўша пайтда жаҳаннам қизитилади ва жазирама иссиқ жаҳаннамнинг нафасидандир. Қуёш оғганда эса, намоз — аср ўқилгунча — ҳозир бўлинадиган, гувоҳлик бериладиган ва қабул қилинадигандир. Асрни ўқиганингда эса, қуёш ботгунча намоздан тўхта». Юнус деди: У «намозлар» деди. Ибн Абдулҳакам эса: «Сўнг намоз — бомдод ўқилгунча — гувоҳлик бериладиган, ҳозир бўлинадиган ва қабул қилинадигандир», деди. Абу Бакр айтди: Агар баъзи илм аҳли даъво қилганидек, сукут билан нутққа ҳужжат келтириш — яъни уни мансусга далил санаш — жоиз бўлганда эди, Набий ﷺнинг бомдоддан кейин қуёш чиққунча ва асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлари ҳақидаги хабарлари билан қуёшнинг чети кўринганда — у кўтарилишидан олдин — намоз ўқиш мубоҳлигига ва қуёш тиккага келганда — у оғишидан олдин — намоз ўқиш мубоҳлигига ҳужжат келтириш жоиз бўлар эди. Лекин фиқҳни тушунадиган, Набий ﷺнинг хабарларини мулоҳаза қиладиган, сукут билан нутққа ҳужжат келтиришда ҳам, баъзи илм аҳли мансусга далил деб даъво қилган нарсада ҳам қайсарлик қилмайдиган киши наздида бу жоиз эмас. Бу турда бизга мухолиф бўлган кишининг мазҳабига кўра, Набий ﷺнинг: «Бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз йўқ» деган сўзлари унинг наздида қуёш чиққач намоз жоиз эканига далолат қилади ва у буни ўзгаси эҳтимол қилинмайдиган далил деб даъво қилди. Бизнинг мазҳабимиз эса бу асоснинг хилофидир: биз айтамизки, насс далилдан кўра кучлироқдир; бир ишдан маълум бир вақт ва ғоягача қайтариш жоиздир, ва агар ўша вақтдан кейин ҳам ўша ишдан қайтариқ топилса, ўша ишдан ўша вақт ва ғоягача қайтарилишида у вақт ва ғоя ўтгандан кейин иш мубоҳ бўлишига далолат бўлмаслиги мумкин; бу масалада бизга мухолиф бўлганларнинг баъзиси даъво қилганидек, шу қисса бўйича ривоят қилинганда икки хабар бир-бирини рад қиладиган, бир-бирини ёлғонга чиқарадиган ва бир-бирига зид бўлиб қолмайди. Мен «Маъонил-Қуръон» китобида билдирган нарсам ҳам шу турдандир — Аллоҳнинг жалла ва алонинг: {Агар (яна) уни талоқ қилса, бундан кейин у (аёл) — бошқа эрга тегмагунича — унга ҳалол бўлмайди} деган сўзи. Аллоҳ уч талоқ берилган аёлни талоқ қилувчига ўз китобининг нассида — у бошқа эрга тегмагунича — ҳаром қилди. У бошқа эрга текканда ҳам, иккинчи эрнинг никоҳида турган ҳолида унга ҳалол бўлмайди; (эр) ундан вафот этиши, ёки уни талоқ қилиши, ёки эр-хотин ўртасида никоҳ бузиладиган баъзи маънолар сабабли — қўшилишдан олдин — никоҳ бузилиши мумкин; иккинчи эрдан қўшилиш бўлмагунича ҳам у биринчи эрга ҳалол бўлмайди; сўнг бундан кейин эрга ўлим, ёки талоқ, ёки никоҳнинг бузилиши юз беради, сўнг у (аёл) ундан идда ўтиради. Агар бир нарсани маълум вақт ва ғоягача ҳаром қилиш — ўзгаси эҳтимол қилинмайдиган далил каби — ҳаром қилинган нарса фақат ўша вақтгача (ҳаром) бўлиб, вақтдан кейин (ҳаром) эмас деган маънони билдирганда эди, уч талоқ берилган аёл бошқа эр унга уйланган заҳоти — иккинчиси унга қўшилишидан олдин ҳам, эрга ўлим ёки ундан талоқ юз беришидан олдин ҳам, иддаси тугашидан олдин ҳам — биринчи эрига ҳалол бўлиб қолар эди. Аллоҳнинг ҳукмларини тушунадиган киши эса билурки, у (аёл) бошқа эрга тегмагунича, ўша эрдан унга қўшилиш бўлмагунича, ёки эрнинг ўлими, ёки унинг талоқи, ёки иккаласи ўртасида никоҳнинг бузилиши, сўнг идда ўтмагунича — ҳалол бўлмайди. Бу — узун масала; уни «Китобул-Илм»да баён қиламан, ин шаа Аллоҳу таоло. Илм ва фиқҳни яхши билмайдиган баъзи кишилар эса эътироз билдириб, бу оят ҳақида биз сўзини зикр қилган кишининг сўзини унуттирадиган нарсани даъво қилдилар: бу ерда никоҳ — ватъ (қўшилиш) демакдир, деб даъво қилдилар; никоҳ икки маънода — ақд ва ватъ — деб даъво қилдилар; ва Аллоҳ азза ва жалланинг: {бошқа эрга тегмагунича} деган сўзи билан фақат ватъ ирод қилинган, деб даъво қилдилар. Бу — шармандаликдир: биз кўрган араблардан ҳеч бирининг бу лафзни мутлақ ишлатиб, «аёл эрига қўшилди» деганини эшитмадик; биздан олдин ўтган, ислом аҳлидан араб тилини яхши биладиганлардан ҳам, улардан олдингилардан ҳам бундай дейилгани бизга ҳикоя қилинмади; «аёл эрига ватъ қилди» дейишни жоиз деганини ҳам ҳеч кимдан эшитмадик. Бу ўринда никоҳ унга (аёлга) нисбат берилгани — араблар «аёл эрга турмушга чиқди» деганлари кабидир. Биз ҳеч бир арабнинг «аёл эрига ватъ қилди» ёки «аёл эрига қўшилди» деганини эшитмадик. Оятнинг маъноси эса — мен билдирганимдек — Аллоҳ азза ва жалла ўз китобида бир нарсани маълум вақт ва ғоягача ҳаром қилиши, ўша нарса эса ўша вақтдан кейин ҳам ҳаром бўлиши мумкин, деганидир.