ثنا مُحَمَّدٌ ، نَا أَبُو الْيَمَانِ ، قَالَ : أنا شُعَيْبٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَهَا فِي صَلاتِهِ " . وَثنا مُحَمَّدٌ ، نَا مُطَرِّفٌ ، وَقَرَأْتُهُ عَلَى ابْنِ نَافِعٍ ، عَنْ مَالِكٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، وَأَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِثْلَ ذَلِكَ ، ثنا مُحَمَّدٌ ، وَنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، نَا أَبِي ، عَنْ صَالِحٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : وَأَخْبَرَنِي هَذَا الْخَبَرَ ، سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِيهُ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَهَذِهِ الأَسَانِيدُ عِنْدَنَا مَحْفُوظَةٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، إِلا حَدِيثَ أَبِي بَكْرِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ، فَإِنَّهُ يَتَخَالَجُ فِي النَّفْسِ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ مُرْسَلا لِرِوَايَةِ مَالِكٍ ، وَشُعَيْبٍ ، وَصَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ ، وَقَدْ عَارَضَهُمْ مَعْمَرٌ ، فَذَكَرَ فِي الْحَدِيثِ أَبَا هُرَيْرَةَ ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَوْلُهُ فِي خَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ كَثِيرٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ فِي آخِرِ الْخَبَرِ : وَلَمْ يَسْجُدْ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ حِينَ لَقَّنَهُ النَّاسُ ، إِنَّمَا هُوَ مِنْ كَلامِ الزُّهْرِيِّ ، لا مِنْ قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَلا تَرَى مُحَمَّدَ بْنَ يُوسُفَ لَمْ يَذْكُرْ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي قِصَّتِهِ ، وَلا ذَكَرَهُ ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يُونُسَ ، وَلا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو ، وَلا أَحَدٌ مِمَّنْ ذَكَرْتُ حَدِيثَهُمْ ، خَلا أَبِي صَالِحٍ ، عَنِ اللَّيْثِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، فَإِنَّهُ سَهَا فِي الْخَبَرِ وَأَوْهَمَ الْخَطَأَ فِي رِوَايَتِهِ ، فَذَكَرَ آخِرَ الْكَلامِ الَّذِي هُوَ مِنْ قَوْلِ الزُّهْرِيِّ مُجَرَّدًا ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْجُدْ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ وَلَمْ يَحْفَظِ الْقِصَّةَ بِتَمَامِهَا ، وَاللَّيْثُ فِي خَبَرِهِ عَنْ يُونُسَ قَدْ ذَكَرَ الْقِصَّةَ بِتَمَامِهَا ، وَأَعْلَمُ أَنَّ الزُّهْرِيَّ إِنَّمَا قَالَ : لَمْ يَسْجُدِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَئِذٍ ، إِنَّهُ لَمْ يُحَدِّثْهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ يَوْمَئِذٍ ، لا أَنَّهُمُ حَدَّثُوهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْجُدْ يَوْمَئِذٍ ، وَقَدْ تَوَاتَرَتِ الأَخْبَارُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنَ الطُّرُقِ الَّتِي لا يَدْفَعُهَا عَالِمٌ بِالأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ أَمْلَيْتُ خَبَرَ شُعْبَةَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَطُرُقَ أَخْبَارِ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَطُرُقَ أَخْبَارِ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَخَبَرَ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجَدَ يَوْمَ ذِي الْيَدَيْنِ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذِهِ الأَخْبَارِ وَأَلْفَاظَهَا فِي كِتَابِ الْكَبِيرُ
Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Hasma xabar berdiki, Nabiy ﷺ namozlarida sahv qildilar. Molik Ibn Shihobdan, u Said ibn al-Musayyab va Abu Salama ibn Abdurahmondan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Solih aytdi: Ibn Shihob dedi: Menga bu xabarni Said ibn al-Musayyab Abu Hurayradan xabar berdi; uni menga Abu Salama ibn Abdurahmon, Abu Bakr ibn Abdurahmon va Ubaydulloh ibn Abdulloh ham xabar berishdi. Men Muhammad ibn Yahyoning shunday deganini eshitdim: Bu isnodlar bizning nazdimizda Abu Hurayradan mahfuzdir — faqat Abu Bakr ibn Sulaymon ibn Abu Hasmaning hadisi bundan mustasno: Molik, Shuayb va Solih ibn Kaysonning rivoyati sababli, uning mursal boʻlishi koʻngilda tebranib turadi. Maʼmar esa ularga muxolif boʻlib, hadisda Abu Hurayrani zikr qilgan; Alloh yaxshi biluvchidir. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Kasirning al-Avzoiydan (rivoyat qilgan) xabarining oxiridagi: «Odamlar u zotga eslatganlarida sahvning ikki sajdasini qilmadilar», degan soʻz faqat Zuhriyning kalomidandir, Abu Hurayraning soʻzidan emas. Muhammad ibn Yusuf oʻz qissasida bu lafzni zikr qilmaganini koʻrmayapsanmi? Ibn Vahb ham Yunusdan (rivoyat qilib) uni zikr qilmagan, Valid ibn Muslim ham Abdurahmon ibn Amrdan (rivoyat qilib) zikr qilmagan; men hadisini zikr qilganlardan hech biri (zikr qilmagan) — Abu Solihdan boshqa: u Laysdan, u Ibn Shihobdan (rivoyat qilib) bu xabarda sahv qilgan va rivoyatida xatoga yoʻl qoʻygan: u Zuhriyning soʻzidan boʻlgan kalomning oxirini yolgʻiz holda Abu Hurayradan: «Rasululloh ﷺ Zul-Yadayn kuni sajda qilmadilar», deb zikr qilgan va qissani toʻlaligicha yod saqlamagan. Lays esa Yunusdan (rivoyat qilgan) xabarida qissani toʻlaligicha zikr qilgan. Bilgin: Zuhriy: «Nabiy ﷺ oʻsha kuni sajda qilmadilar», deganida, faqat ularning hech biri unga Nabiy ﷺ oʻsha kuni sajda qilganlarini rivoyat qilmaganini (nazarda tutgan); ular unga Abu Hurayradan Nabiy ﷺ oʻsha kuni sajda qilmaganlarini rivoyat qilgan emaslar. Holbuki Abu Hurayradan — xabarlarni biladigan olim rad eta olmaydigan yoʻllar bilan — Nabiy ﷺ Zul-Yadayn kuni sahvning ikki sajdasini qilganlari haqidagi xabarlar mutavotir boʻlib kelgan. Abu Bakr aytdi: Men Shuʼbaning Saʼd ibn Ibrohimdan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarini; Yahyo ibn Abu Kasirning Abu Salamadan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarlari yoʻllarini; Muhammad ibn Siyrinning Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarlari yoʻllarini; hamda Dovud ibn al-Husaynning Ibn Abu Ahmadning mavlosi Abu Sufyondan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarini — Nabiy ﷺ Zul-Yadayn kuni sahvning ikki sajdasini qilganlari haqida — yozdirganman. Abu Bakr aytdi: Men bu xabarlarning yoʻllari va lafzlarini al-Kitob al-Kabirda chiqarganman.Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасма хабар бердики, Набий ﷺ намозларида саҳв қилдилар. Молик Ибн Шиҳобдан, у Саид ибн ал-Мусайяб ва Абу Салама ибн Абдураҳмондан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Солиҳ айтди: Ибн Шиҳоб деди: Менга бу хабарни Саид ибн ал-Мусайяб Абу Ҳурайрадан хабар берди; уни менга Абу Салама ибн Абдураҳмон, Абу Бакр ибн Абдураҳмон ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ҳам хабар беришди. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг шундай деганини эшитдим: Бу иснодлар бизнинг наздимизда Абу Ҳурайрадан маҳфуздир — фақат Абу Бакр ибн Сулаймон ибн Абу Ҳасманинг ҳадиси бундан мустасно: Молик, Шуайб ва Солиҳ ибн Кайсоннинг ривояти сабабли, унинг мурсал бўлиши кўнгилда тебраниб туради. Маъмар эса уларга мухолиф бўлиб, ҳадисда Абу Ҳурайрани зикр қилган; Аллоҳ яхши билувчидир. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Касирнинг ал-Авзоийдан (ривоят қилган) хабарининг охиридаги: «Одамлар у зотга эслатганларида саҳвнинг икки саждасини қилмадилар», деган сўз фақат Зуҳрийнинг каломидандир, Абу Ҳурайранинг сўзидан эмас. Муҳаммад ибн Юсуф ўз қиссасида бу лафзни зикр қилмаганини кўрмаяпсанми? Ибн Ваҳб ҳам Юнусдан (ривоят қилиб) уни зикр қилмаган, Валид ибн Муслим ҳам Абдураҳмон ибн Амрдан (ривоят қилиб) зикр қилмаган; мен ҳадисини зикр қилганлардан ҳеч бири (зикр қилмаган) — Абу Солиҳдан бошқа: у Лайсдан, у Ибн Шиҳобдан (ривоят қилиб) бу хабарда саҳв қилган ва ривоятида хатога йўл қўйган: у Зуҳрийнинг сўзидан бўлган каломнинг охирини ёлғиз ҳолда Абу Ҳурайрадан: «Расулуллоҳ ﷺ Зул-Ядайн куни сажда қилмадилар», деб зикр қилган ва қиссани тўлалигича ёд сақламаган. Лайс эса Юнусдан (ривоят қилган) хабарида қиссани тўлалигича зикр қилган. Билгин: Зуҳрий: «Набий ﷺ ўша куни сажда қилмадилар», деганида, фақат уларнинг ҳеч бири унга Набий ﷺ ўша куни сажда қилганларини ривоят қилмаганини (назарда тутган); улар унга Абу Ҳурайрадан Набий ﷺ ўша куни сажда қилмаганларини ривоят қилган эмаслар. Ҳолбуки Абу Ҳурайрадан — хабарларни биладиган олим рад эта олмайдиган йўллар билан — Набий ﷺ Зул-Ядайн куни саҳвнинг икки саждасини қилганлари ҳақидаги хабарлар мутавотир бўлиб келган. Абу Бакр айтди: Мен Шуъбанинг Саъд ибн Иброҳимдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарини; Яҳё ибн Абу Касирнинг Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарлари йўлларини; Муҳаммад ибн Сийриннинг Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарлари йўлларини; ҳамда Довуд ибн ал-Ҳусайннинг Ибн Абу Аҳмаднинг мавлоси Абу Суфёндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарини — Набий ﷺ Зул-Ядайн куни саҳвнинг икки саждасини қилганлари ҳақида — ёздирганман. Абу Бакр айтди: Мен бу хабарларнинг йўллари ва лафзларини ал-Китоб ал-Кабирда чиқарганман.