نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ وَعُقْبَةُ بْنُ وَسَّاجٍ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ الرَّجُلِ فِي الْجَمِيعِ تَفْضُلُ عَلَى صَلاتِهِ وَحْدَهُ بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : حَدَّثَنَاهُ أَبُو قُدَامَةَ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، نَحْوَهُ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ ، أَنَّ الْعَرَبَ قَدْ تَذْكُرُ الْعَدَدَ لِلشَّيْءِ ذِي الأَجْزَاءِ وَالشُّعَبِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تُرِيدَ نَفْيًا لِمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ الْعَدَدِ ، وَلَمْ يُرِدِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، بِقَوْلِهِ : " خَمْسًا وَعِشْرِينَ " ، أَنَّهَا لا تَفْضُلُ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا الْعَدَدِ ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا تَأَوَّلْتُ

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺ haqlarida rivoyat qilinadi; u zot: «Kishining jamoat bilan oʻqigan namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma besh (baravar) afzaldir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Buni bizga Abu Qudoma aytib berdi: Yahyo ibn Said bizga Shuʼbadan shunga oʻxshashini aytib berdi. Abu Bakr aytdi: Bu lafz men «al-Iymon» kitobida bildirgan turdandir: arablar qismlari va shoxobchalari boʻlgan narsa uchun bir sonni zikr qiladilar, biroq bu bilan oʻsha sondan ortigʻini inkor qilishni iroda qilmaydilar. Nabiy ﷺ oʻzlarining «yigirma besh» degan soʻzlari bilan uning bu sondan koʻproq afzal boʻlmasligini iroda qilmaganlar. Men taʼvil qilgan narsaning toʻgʻriligiga dalil esa (quyidagidir).Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺ ҳақларида ривоят қилинади; у зот: «Кишининг жамоат билан ўқиган намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма беш (баравар) афзалдир», дедилар. Абу Бакр айтди: Буни бизга Абу Қудома айтиб берди: Яҳё ибн Саид бизга Шуъбадан шунга ўхшашини айтиб берди. Абу Бакр айтди: Бу лафз мен «ал-Иймон» китобида билдирган турдандир: араблар қисмлари ва шохобчалари бўлган нарса учун бир сонни зикр қиладилар, бироқ бу билан ўша сондан ортиғини инкор қилишни ирода қилмайдилар. Набий ﷺ ўзларининг «йигирма беш» деган сўзлари билан унинг бу сондан кўпроқ афзал бўлмаслигини ирода қилмаганлар. Мен таъвил қилган нарсанинг тўғрилигига далил эса (қуйидагидир).

أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنَ حَكِيمٍ ، حَدَّثَانَا ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ الرَّجُلِ فِي الْجَمِيعِ تَفْضُلُ عَلَى صَلاتِهِ وَحْدَهُ سَبْعًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً " ، نَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ haqlarida rivoyat qilinadi; u zot: «Kishining jamoat bilan oʻqigan namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma yetti daraja afzaldir», dedilar. Bundor bizga aytib berdi: Yahyo bizga aytib berdi, Ubaydulloh bizga aytib berdi: Nofiʼ menga Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan xuddi shunday xabar berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ ҳақларида ривоят қилинади; у зот: «Кишининг жамоат билан ўқиган намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма етти даража афзалдир», дедилар. Бундор бизга айтиб берди: Яҳё бизга айтиб берди, Убайдуллоҳ бизга айтиб берди: Нофиъ менга Ибн Умардан, у Набий ﷺдан худди шундай хабар берди.

نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نَا عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ الرَّجُلِ فِي الْجَمِيعِ أَفْضَلُ مِنْ صَلاتِهِ وَحْدَهُ بِبِضْعٍ وَعِشْرِينَ صَلاةً " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَوْلُهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بِضْعٍ " كَلِمَةٌ مُجْمَلَةٌ إِذِ الْبِضْعُ يَقَعُ عَلَى مَا بَيْنَ الثَّلاثِ إِلَى الْعَشْرِ مِنَ الْعَدَدِ ، وَبَيَّنَ عَلَيْهِ السَّلامُ فِي خَبَرِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهَا تَفْضُلُ بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ ، وَلَمْ يَقُلْ : لا تَفْضُلُ إِلا بِخَمْسٍ وَعِشْرِينَ ، وَأَعْلَمَ فِي خَبَرِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهَا تَفْضُلُ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺ haqlarida rivoyat qilinadi; u zot: «Kishining jamoat bilan oʻqigan namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma necha namoz afzaldir», dedilar. Abu Bakr aytdi: U zot ﷺning «bidʼ (necha)» degan soʻzlari mujmal soʻzdir, chunki «bidʼ» uchdan oʻngacha boʻlgan songa aytiladi. U zot alayhis-salom Ibn Masʼudning xabarida uning yigirma besh (baravar) afzal ekanini bayon qildilar, biroq: «Faqat yigirma besh (baravar)gina afzal», demadilar; Ibn Umarning xabarida esa uning yigirma yetti daraja afzal ekanini bildirdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺ ҳақларида ривоят қилинади; у зот: «Кишининг жамоат билан ўқиган намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма неча намоз афзалдир», дедилар. Абу Бакр айтди: У зот ﷺнинг «бидъ (неча)» деган сўзлари мужмал сўздир, чунки «бидъ» учдан ўнгача бўлган сонга айтилади. У зот алайҳис-салом Ибн Масъуднинг хабарида унинг йигирма беш (баравар) афзал эканини баён қилдилар, бироқ: «Фақат йигирма беш (баравар)гина афзал», демадилар; Ибн Умарнинг хабарида эса унинг йигирма етти даража афзал эканини билдирдилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ ، نَا سُفْيَانُ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ أَصْلُهُ مَدَنِيٌّ سَكَنَ الْكُوفَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ فِي جَمَاعَةٍ ، كَانَ كَقِيَامِ نِصْفِ لَيْلَةٍ ، وَمَنْ صَلَّى الْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ كَقِيَامِ لَيْلَةٍ "

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim xufton namozini jamoat bilan oʻqisa, u kechaning yarmini (ibodat bilan) tirik oʻtkazgan kabi boʻladi; kim bomdod namozini jamoat bilan oʻqisa, u butun kechani (ibodat bilan) tirik oʻtkazgan kabi boʻladi».Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким хуфтон намозини жамоат билан ўқиса, у кечанинг ярмини (ибодат билан) тирик ўтказган каби бўлади; ким бомдод намозини жамоат билан ўқиса, у бутун кечани (ибодат билан) тирик ўтказган каби бўлади».

نَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، نَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَأَبِي سَعِيدٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي قَوْلِهِ ‏ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُودًا قَالَ : " تَشْهَدُ مَلائِكَةُ اللَّيْلِ وَمَلائِكَةُ النَّهَارِ مُجْتَمِعًا فِيهَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمْلَيْتُ فِي أَوَّلِ كِتَابِ الصَّلاةِ ، ذِكْرَ اجْتِمَاعِ مَلائِكَةِ اللَّيْلِ وَمَلائِكَةِ النَّهَارِ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ وَصَلاةِ الْعَصْرِ

Abu Hurayra va Abu Said (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ haqlarida, Allohning {Albatta, bomdod Qurʼoni shohid boʻlinadigandir} degan soʻzi haqida rivoyat qilinadi; u zot: «Unga tun farishtalari va kunduz farishtalari birgalikda guvoh boʻladilar», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men «Kitobus-salot»ning avvalida tun farishtalari va kunduz farishtalarining bomdod namozida hamda asr namozida toʻplanishlari zikrini imlo qilganman.Абу Ҳурайра ва Абу Саид (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ ҳақларида, Аллоҳнинг {Албатта, бомдод Қуръони шоҳид бўлинадигандир} деган сўзи ҳақида ривоят қилинади; у зот: «Унга тун фаришталари ва кундуз фаришталари биргаликда гувоҳ бўладилар», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен «Китобус-салот»нинг аввалида тун фаришталари ва кундуз фаришталарининг бомдод намозида ҳамда аср намозида тўпланишлари зикрини имло қилганман.

نَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ يَعْنِي ابْنَ أَنَسٍ ، عَنْ سُمَيٍّ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " وَلَوْ عَلِمُوا مَا فِي الْعَتَمَةِ وَالصُّبْحِ لأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar ular xufton va bomdodda nima (savob) borligini bilsalar edi, hatto emaklab boʻlsa ham, u ikkisiga kelgan boʻlar edilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар улар хуфтон ва бомдодда нима (савоб) борлигини билсалар эди, ҳатто эмаклаб бўлса ҳам, у иккисига келган бўлар эдилар», дедилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ آدَمَ ، ثنا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَدِمَتُ الْمَدِينَةَ فَلَقِيتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ ، فَقُلْتُ : يَا أَبَا الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنِي أَعْجَبَ حَدِيثٍ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : صَلَّى لَنَا أَوْ صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاةَ الْفَجْرِ ، ثُمَّ الْتَفَتَ ، فَقَالَ : " أَشَاهِدٌ فُلانٌ ؟ " قُلْنَا : لا ، وَلَمْ يَشْهَدِ الصَّلاةَ ، قَالَ : " أَشَاهِدٌ فُلانٌ ؟ " قُلْنَا : لا ، وَلَمْ يَشْهَدِ الصَّلاةُ ، فَقَالَ : " إِنَّ أَثْقَلَ الصَّلاةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ صَلاةُ الْعِشَاءِ وَصَلاةُ الْفَجْرِ ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا ، إِنَّ صَفَّ الْمُقَدَّمِ عَلَى مِثْلِ صَفِّ الْمَلائِكَةِ ، وَلَوْ تَعْلَمُونَ فَضِيلَتَهُ لابْتَدَرْتُمُوهُ ، وَإِنَّ صَلاتَكَ مَعَ رَجُلٍ أَرْبَى مِنْ صَلاتِكَ وَحْدَكَ ، وَصَلاتُكَ مَعَ رَجُلَيْنِ أَرْبَى مِنْ صَلاتِكَ مَعَ رَجُلٍ ، وَمَا كَانَ أَكْثَرَ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، وَالثَّوْرِيُّ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَصِيرٍ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، وَلَمْ يَقُولا عَنْ أَبِيهِ

Abdulloh ibn Abu Basirning otasi aytdi: Men Madinaga keldim va Ubay ibn Kaʼb bilan uchrashdim-da: «Ey Abul-Munzir, menga Rasululloh ﷺdan eshitgan eng ajoyib hadisingni aytib ber», dedim. U dedi: Rasululloh ﷺ bizga bomdod namozini oʻqib berdilar, soʻng (bizga) oʻgirilib: «Falonchi hozirmi?» dedilar. Biz: «Yoʻq», dedik — u namozda hozir boʻlmagan edi. U zot: «Falonchi hozirmi?» dedilar. Biz: «Yoʻq», dedik — u ham namozda hozir boʻlmagan edi. Shunda u zot: «Albatta, munofiqlarga eng ogʻir keladigan namoz — xufton namozi va bomdod namozidir. Agar ular bu ikkisida nima (savob) borligini bilsalar edi, hatto emaklab boʻlsa ham, u ikkisiga kelgan boʻlar edilar. Albatta, oldingi saf farishtalarning safi kabidir; agar uning fazilatini bilsangiz edi, unga shoshilar edingiz. Va albatta, sening bir kishi bilan oʻqigan namozing yolgʻiz oʻqigan namozingdan koʻprak (savobli)dir; ikki kishi bilan oʻqigan namozing esa bir kishi bilan oʻqigan namozingdan koʻprakdir. (Jamoat) qanchalik koʻp boʻlsa, u Allohga shunchalik suyukliroqdir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Uni Shuʼba va Savriy Abu Ishoqdan, u Abdulloh ibn Basirdan, u Ubay ibn Kaʼbdan (deb) rivoyat qilganlar va ikkovi «otasidan» demaganlar.Абдуллоҳ ибн Абу Басирнинг отаси айтди: Мен Мадинага келдим ва Убай ибн Каъб билан учрашдим-да: «Эй Абул-Мунзир, менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган энг ажойиб ҳадисингни айтиб бер», дедим. У деди: Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод намозини ўқиб бердилар, сўнг (бизга) ўгирилиб: «Фалончи ҳозирми?» дедилар. Биз: «Йўқ», дедик — у намозда ҳозир бўлмаган эди. У зот: «Фалончи ҳозирми?» дедилар. Биз: «Йўқ», дедик — у ҳам намозда ҳозир бўлмаган эди. Шунда у зот: «Албатта, мунофиқларга энг оғир келадиган намоз — хуфтон намози ва бомдод намозидир. Агар улар бу иккисида нима (савоб) борлигини билсалар эди, ҳатто эмаклаб бўлса ҳам, у иккисига келган бўлар эдилар. Албатта, олдинги саф фаришталарнинг сафи кабидир; агар унинг фазилатини билсангиз эди, унга шошилар эдингиз. Ва албатта, сенинг бир киши билан ўқиган намозинг ёлғиз ўқиган намозингдан кўпрак (савобли)дир; икки киши билан ўқиган намозинг эса бир киши билан ўқиган намозингдан кўпракдир. (Жамоат) қанчалик кўп бўлса, у Аллоҳга шунчалик суюклироқдир», дедилар. Абу Бакр айтди: Уни Шуъба ва Саврий Абу Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Басирдан, у Убай ибн Каъбдан (деб) ривоят қилганлар ва иккови «отасидан» демаганлар.

نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي بَصِيرٍ يُحَدِّثُ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصُّبْحَ ، فَقَالَ : " أَشَاهِدٌ فُلانٌ ؟ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : " وَمَا كَانَ أَكْثَرَ فَهُوَ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ "

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqidilar-da: «Falonchi hozirmi?» dedilar — va (rovi) hadisni zikr qildi — hamda: «(Jamoat) qanchalik koʻp boʻlsa, u Alloh azza va jallaga shunchalik suyukliroqdir», dedi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқидилар-да: «Фалончи ҳозирми?» дедилар — ва (рови) ҳадисни зикр қилди — ҳамда: «(Жамоат) қанчалик кўп бўлса, у Аллоҳ азза ва жаллага шунчалик суюклироқдир», деди.

نَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، نَا زَيْدُ بْنُ أَبِي الزَّرْقَاءِ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَابِسٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ الْمَدِينَةَ كَثِيرَةُ الْهَوَامِّ وَالسِّبَاعِ ، قَالَ : " تَسْمَعُ حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ . قَالَ : " فَحَيَّ هَلا "

Ibn Ummu Maktum (roziyallohu anhu) aytadilar: «Ey Rasululloh, Madinada zaharli hasharot va yirtqich hayvonlar koʻp», dedim. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Sen ‹Hayya alas-solah, hayya alal-falah› (Namozga kelinglar, najotga kelinglar) deyilganini eshitasanmi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Unday boʻlsa, kel!» dedilar.Ибн Умму Мактум (розияллоҳу анҳу) айтадилар: «Эй Расулуллоҳ, Мадинада заҳарли ҳашарот ва йиртқич ҳайвонлар кўп», дедим. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Сен ‹Ҳайя алас-солаҳ, ҳайя алал-фалаҳ› (Намозга келинглар, нажотга келинглар) дейилганини эшитасанми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Ундай бўлса, кел!» дедилар.

نَا عِيسَى بْنُ أَبِي حَرْبٍ ، نَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ ، نَا أَبُو جَعْفَرٍ الرَّازِيُّ ، ثنا حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَقْبَلَ النَّاسَ فِي صَلاةِ الْعِشَاءِ ، فَقَالَ : " لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آتِيَ هَؤُلاءِ الَّذِينَ يَتَخَلَّفُونَ عَنْ هَذِهِ الصَّلاةِ فَأُحَرِّقَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ " ، فَقَامَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، لَقَدْ عَلِمْتَ مَا بِي ، وَلَيْسَ لِي قَائِدٌ ، قَالَ : " أَتَسْمَعُ الإِقَامَةَ ؟ " قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : " فَاحْضُرْهَا " ، وَلَمْ يُرَخِّصْ لَهُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : وَلَيْسَ لِي قَائِدٌ ، فِيهَا اخْتِصَارٌ أَرَادَ عِلْمِي وَلَيْسَ قَائِدٌ يُلازِمُنِي كَخَبَرِ أَبِي رَزِينٍ ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ

Ibn Ummu Maktum (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xufton namozida odamlarga yuzlanib: «Men bu namozdan orqada qolayotgan anavilarning oldiga borib, uylarini ustlariga yoqib yuborishni qasd qildim», dedilar. Shunda Ibn Ummu Maktum turib: «Ey Rasululloh, ahvolimni bilasiz, menda yetaklovchi ham yoʻq», dedi. U zot: «Sen iqomatni eshitasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, unga hozir boʻl», dedilar va unga ruxsat bermadilar. Abu Bakr aytdi: «menda yetaklovchi yoʻq» degan bu lafzda qisqartirish bor; u: bilishimcha, menga doim hamroh boʻladigan yetaklovchi yoʻq, deganini istagan — Abu Razinning Ibn Ummu Maktumdan rivoyat qilgan xabaridagi kabi.Ибн Умму Мактум (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозида одамларга юзланиб: «Мен бу намоздан орқада қолаётган анавиларнинг олдига бориб, уйларини устларига ёқиб юборишни қасд қилдим», дедилар. Шунда Ибн Умму Мактум туриб: «Эй Расулуллоҳ, аҳволимни биласиз, менда етакловчи ҳам йўқ», деди. У зот: «Сен иқоматни эшитасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Ундай бўлса, унга ҳозир бўл», дедилар ва унга рухсат бермадилар. Абу Бакр айтди: «менда етакловчи йўқ» деган бу лафзда қисқартириш бор; у: билишимча, менга доим ҳамроҳ бўладиган етакловчи йўқ, деганини истаган — Абу Разиннинг Ибн Умму Мактумдан ривоят қилган хабаридаги каби.

ناهُ نَصْرُ بْنُ مَرْزُوقٍ ، ثنا أَسَدٌ ، ثنا شَيْبَانُ أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ أَبِي النَّجُودِ ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ ، عَنِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، ناهُ مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، نَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي شَيْخٌ ضَرِيرُ الْبَصَرِ شَاسِعُ الدَّارِ ، وَلِي قَائِدٌ فَلا يُلازِمُنِي فَهَلْ لِي مِنْ رُخْصَةٍ ؟ قَالَ : " تَسْمَعُ النِّدَاءَ ؟ " قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : " مَا أَجِدُ لَكَ مِنْ رُخْصَةٍ "

Abdulloh ibn Ummu Maktum (roziyallohu anhu) aytadi: Men: «Ey Rasululloh, men koʻzi ojiz keksa kishiman, uyim uzoq, menda yetaklovchi bor, lekin u menga doim hamroh boʻlmaydi; menga ruxsat bormi?» dedim. U zot: «Sen nidoni (azonni) eshitasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Men senga ruxsat topmayman», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умму Мактум (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, мен кўзи ожиз кекса кишиман, уйим узоқ, менда етакловчи бор, лекин у менга доим ҳамроҳ бўлмайди; менга рухсат борми?» дедим. У зот: «Сен нидони (азонни) эшитасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Мен сенга рухсат топмайман», дедилар.

نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَابْنِ عَجْلانَ وَغَيْرِهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَانِي فَيُقِيمُوا الصَّلاةَ ، وَآمُرَ فِتْيَانًا فَيَتَخَلَّفُوا إِلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الصَّلاةِ فَيُحَرِّقُونَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ ، وَلَوْ عَلِمَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يُدْعَى إِلَى عَظْمٍ ، إِلَى ثَرِيدٍ أَيْ لأَجَابَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمَّا خَبَرُ ابْنِ عَجْلانَ الَّذِي أَرْسَلَهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ فَإِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ناهُ بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ ، وَأَبُو عَاصِمٍ ، قَالا : ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men yigitlarimga buyurib, namozni iqomat qildirishni, yana baʼzi yigitlarga buyurib, namozdan orqada qolayotgan kishilarning oldiga borib, uylarini ustlariga yoqib yuborishlarini qasd qildim. Agar ulardan biri suyakka yoki tiridga chaqirilayotganini bilsa edi, albatta ijobat qilar edi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ibn Uyayna mursal qilib rivoyat qilgan Ibn Ajlonning xabariga kelsak, uni Ibn Ajlon otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Buni bizga Bundor aytdi: menga Safvon va Abu Osim aytdilar: bizga Ibn Ajlon aytdi, — va hadisni zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен йигитларимга буюриб, намозни иқомат қилдиришни, яна баъзи йигитларга буюриб, намоздан орқада қолаётган кишиларнинг олдига бориб, уйларини устларига ёқиб юборишларини қасд қилдим. Агар улардан бири суякка ёки тиридга чақирилаётганини билса эди, албатта ижобат қилар эди», дедилар. Абу Бакр айтди: Ибн Уяйна мурсал қилиб ривоят қилган Ибн Ажлоннинг хабарига келсак, уни Ибн Ажлон отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Буни бизга Бундор айтди: менга Сафвон ва Абу Осим айтдилар: бизга Ибн Ажлон айтди, — ва ҳадисни зикр қилди.

نَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نَا وَكِيعٌ ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الأَقْمَرِ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " لَقَدْ رَأَيْتُنَا وَمَا يَتَخَلَّفُ عَنْهَا إِلا مُنَافِقٌ بَيِّنٌ نِفَاقُهُ ، وَلَقَدْ رَأَيْتُنَا وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ حَتَّى يُقَامَ فِي الصَّفِّ "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Darhaqiqat, men shunday zamonni koʻrdimki, undan (jamoatdan) faqat nifoqi ochiq-oydin boʻlgan munofiqgina qolar edi. Yana shunday zamonni koʻrdimki, bir kishi ikki kishi orasida (suyalib) yetaklab keltirilar va safda turgʻizilar edi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Дарҳақиқат, мен шундай замонни кўрдимки, ундан (жамоатдан) фақат нифоқи очиқ-ойдин бўлган мунофиқгина қолар эди. Яна шундай замонни кўрдимки, бир киши икки киши орасида (суялиб) етаклаб келтирилар ва сафда турғизилар эди.

نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نَا ابْنُ نُمَيْرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، نَا الأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ أَثْقَلَ الصَّلاةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ صَلاةُ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَالْفَجْرِ ، وَلَوْ يَعْلَمُونَ مَا فِيهِمَا لأَتَوْهُمَا وَلَوْ حَبْوًا ، وَإِنِّي لأَهِمُّ أَنْ آمُرَ بِالصَّلاةِ فَتُقَامَ ، ثُمَّ آمُرَ رَجُلا فَيُصَلِّيَ ، ثُمَّ آخُذُ حُزَمَ النَّارِ فَأُحَرِّقُ عَلَى أُنَاسٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الصَّلاةِ بُيُوتَهُمْ " ، هَذَا حَدِيثُ ابْنِ نُمَيْرٍ ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ ، قَالَ : " لَقَدْ هَمَمْتُ " ، وَقَالَ : " ثُمَّ آمُرُ رَجُلا فَيُصَلِّي بِالنَّاسِ ثُمَّ أَنْطَلِقُ مَعِي بِرِجَالٍ مَعَهُمْ حُزَمٌ مِنْ حَطَبٍ إِلَى قَوْمٍ لا يَشْهَدُونَ الصَّلاةَ ، فَأُحَرِّقُ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ بِالنَّارِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Munofiqlarga eng ogʻir keladigan namoz xufton namozi bilan bomdod namozidir. Agar ular bu ikkisida (qanday savob) borligini bilsalar edi, hatto emaklab boʻlsa-da, ularga kelar edilar. Men albatta namozni (oʻqishni) buyurib, u iqomat qilinishini, soʻng bir kishiga buyurib, u namoz oʻqishini, soʻng olov bogʻlamlarini olib, namozdan orqada qolayotgan odamlarning uylarini yoqib yuborishni qasd qilaman», dedilar. Bu Ibn Numayrning hadisidir. Abu Muoviyaning hadisida esa: «Men qasd qildim», deyilgan va: «Soʻng bir kishiga buyuraman, u odamlarga namoz oʻqib beradi, soʻng oʻzim bilan oʻtin bogʻlamlarini koʻtargan kishilar bilan namozga hozir boʻlmayotgan qavm tomon boraman va ularning uylarini ustlariga olov bilan yoqib yuboraman», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мунофиқларга энг оғир келадиган намоз хуфтон намози билан бомдод намозидир. Агар улар бу иккисида (қандай савоб) борлигини билсалар эди, ҳатто эмаклаб бўлса-да, уларга келар эдилар. Мен албатта намозни (ўқишни) буюриб, у иқомат қилинишини, сўнг бир кишига буюриб, у намоз ўқишини, сўнг олов боғламларини олиб, намоздан орқада қолаётган одамларнинг уйларини ёқиб юборишни қасд қиламан», дедилар. Бу Ибн Нумайрнинг ҳадисидир. Абу Муовиянинг ҳадисида эса: «Мен қасд қилдим», дейилган ва: «Сўнг бир кишига буюраман, у одамларга намоз ўқиб беради, сўнг ўзим билан ўтин боғламларини кўтарган кишилар билан намозга ҳозир бўлмаётган қавм томон бораман ва уларнинг уйларини устларига олов билан ёқиб юбораман», дейилган.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نَا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي الثَّقَفِيَّ ، قَالَ : سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ نَافِعًا يُحَدِّثُ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ، كَانَ يَقُولُ : " كُنَّا إِذَا فَقَدْنَا الإِنْسَانَ فِي صَلاةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَالصُّبْحِ أَسَأْنَا بِهِ الظَّنَّ "

Nofeʼ rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday der edi: Biz xufton va bomdod namozida bir odamni koʻrmay qolsak, u haqda yomon gumon qilar edik.Нофеъ ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дер эди: Биз хуфтон ва бомдод намозида бир одамни кўрмай қолсак, у ҳақда ёмон гумон қилар эдик.

نَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، حَدَّثَنِي زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ حُبَيْشٍ الْكَلاعِيِّ ، ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ ، ثنا عَبْدُ الصَّمَدِ ، نَا زَائِدَةُ بْنُ قُدَامَةَ ، نَا السَّائِبُ بْنُ حُبَيْشٍ الْكَلاعِيُّ ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ الْيَعْمَرِيِّ ، قَالَ : قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ : أَيْنَ مَسْكَنُكَ ؟ قُلْتُ : قَرْيَةٌ دُونَ حِمْصَ ، قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَا مِنْ ثَلاثَةِ نَفَرٍ فِي قَرْيَةٍ ، وَلا بَدْوٍ ، فَلا تُقَامُ فِيهِمُ الصَّلاةُ إِلا اسْتَحْوَذَ عَلَيْهِمُ الشَّيْطَانُ ، فَعَلَيْكَ بِالْجَمَاعَةِ ، فَإِنَّمَا يَأْكُلُ الذِّئْبُ الْقَاصِيَةَ " ، وَقَالَ الْمَسْرُوقِيُّ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : " إِنَّ الذِّئْبَ يَأْخُذُ الْقَاصِيَةَ "

Maʼdon ibn Abu Talha al-Yaʼmariy aytadi: Abu Dardo (roziyallohu anhu): «Maskaning qayerda?» dedi. Men: «Himsning berisidagi bir qishloqda», dedim. Abu Dardo dedi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Qishloqda yoki sahroda uch kishi boʻlib, ularning orasida namoz iqomat qilinmasa, albatta shayton ularni oʻz hukmiga oladi. Bas, jamoatni lozim tut; chunki boʻri faqat (podadan) uzoqlashganini yeydi». Masruqiy esa: Rasululloh ﷺ dedilar, deb aytdi va: «Albatta, boʻri (podadan) uzoqlashganini oladi», dedi.Маъдон ибн Абу Талҳа ал-Яъмарий айтади: Абу Дардо (розияллоҳу анҳу): «Масканинг қаерда?» деди. Мен: «Ҳимснинг берисидаги бир қишлоқда», дедим. Абу Дардо деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Қишлоқда ёки саҳрода уч киши бўлиб, уларнинг орасида намоз иқомат қилинмаса, албатта шайтон уларни ўз ҳукмига олади. Бас, жамоатни лозим тут; чунки бўри фақат (подадан) узоқлашганини ейди». Масруқий эса: Расулуллоҳ ﷺ дедилар, деб айтди ва: «Албатта, бўри (подадан) узоқлашганини олади», деди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، ثنا قَبِيصَةُ ، ثنا وَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : وُثِبتْ رِجْلُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَدَخَلْنَا عَلَيْهِ ، فَوَجَدْنَاهُ جَالِسًا فِي حُجْرَةٍ لَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ غُرْفَةٌ ، قَالَ : فَصَلَّى جَالِسًا ، فَقُمْنَا خَلْفَهُ فَصَلَّيْنَا ، فَلَمَّا قَضَى الصَّلاةَ ، قَالَ : " إِذَا صَلَّيْتُ جَالِسًا فَصَلُّوا جُلُوسًا ، وَإِذَا صَلَّيْتُ قَائِمًا صَلُّوا قِيَامًا ، وَلا تَقُومُوا كَمَا تَقُومُ فَارِسُ لِجَبَّارِيهَا وَمُلُوكِهَا "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺning oyoqlari lat yedi. Biz u zotning huzurlariga kirdik va u zotni hujralarida, oldilarida bir balandlik bor holda oʻtirgan koʻyi topdik. U zot oʻtirib namoz oʻqidilar, biz esa orqalarida turib namoz oʻqidik. Namozni tugatganlarida: «Men oʻtirib namoz oʻqisam, sizlar ham oʻtirib oʻqinglar; men turib oʻqisam, sizlar ham turib oʻqinglar. Fors (ahli) oʻz zolimlari va podshohlariga turganidek turmanglar», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺнинг оёқлари лат еди. Биз у зотнинг ҳузурларига кирдик ва у зотни ҳужраларида, олдиларида бир баландлик бор ҳолда ўтирган кўйи топдик. У зот ўтириб намоз ўқидилар, биз эса орқаларида туриб намоз ўқидик. Намозни тугатганларида: «Мен ўтириб намоз ўқисам, сизлар ҳам ўтириб ўқинглар; мен туриб ўқисам, сизлар ҳам туриб ўқинглар. Форс (аҳли) ўз золимлари ва подшоҳларига турганидек турманглар», дедилар.

نَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، نَا عَبْدُ الْوَارِثِ ، نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ وَهُوَ ابْنُ صُهَيْبٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " لَمْ يَخْرُجْ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَلاثًا ، فَأُقِيمَتِ الصَّلاةُ ، فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ يُصَلَّى بِالنَّاسِ ، فَرَفَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْحِجَابَ فَمَا رَأَيْنَا مَنْظَرًا أَعْجَبَ إِلَيْنَا مِنْهُ ، حَيْثُ وَضَحَ لَنَا وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَوْمَأَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ أَنْ تَقَدَّمْ ، وَأَرْخَى نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْحِجَابَ فَلَمْ نُوَصَّلْ إِلَيْهِ حَتَّى مَاتَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي كُنْتُ أَعْلَمْتُ أَنَّ الإِشَارَةَ الْمَفْهُومَةَ مِنَ النَّاطِقِ قَدْ تَقُومُ مَقَامَ الْمَنْطِقِ إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَفْهَمَ الصِّدِّيقَ بِالإِشَارَةِ إِلَيْهِ أَنَّهُ أَمَرَهُ بِالإِمَامَةِ فَاكْتَفَى بِالإِشَارَةِ إِلَيْهِ عِنْدَ النُّطْقِ بِأَمْرِهِ بِالإِقَامَةِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ uch (kun) huzurimizga chiqmadilar. Namozga iqomat aytildi va Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berish uchun bordi. Shunda Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar — Rasululloh ﷺning yuzlari bizga ochilgan oʻsha lahzadagidek bizga yoqimli manzarani hech koʻrmaganmiz. Rasululloh ﷺ Abu Bakrga oldinga oʻtishga ishora qildilar va Allohning Nabiysi ﷺ pardani tushirdilar. Biz u zot vafot etgunlaricha u zotga yeta olmadik. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men bildirgan turdandirki, gapira oladigan kishidan tushunilgan ishora nutq oʻrnida turishi mumkin; zero, Nabiy ﷺ Siddiqqa unga qilgan ishoralari bilan uni imomlikka buyurganlarini tushuntirdilar va uni iqomatga buyurish uchun soʻzlash oʻrniga unga ishora qilishning oʻzi kifoya qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ уч (кун) ҳузуримизга чиқмадилар. Намозга иқомат айтилди ва Абу Бакр одамларга намоз ўқиб бериш учун борди. Шунда Набий ﷺ пардани кўтардилар — Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари бизга очилган ўша лаҳзадагидек бизга ёқимли манзарани ҳеч кўрмаганмиз. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга олдинга ўтишга ишора қилдилар ва Аллоҳнинг Набийси ﷺ пардани туширдилар. Биз у зот вафот этгунларича у зотга ета олмадик. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен билдирган турдандирки, гапира оладиган кишидан тушунилган ишора нутқ ўрнида туриши мумкин; зеро, Набий ﷺ Сиддиққа унга қилган ишоралари билан уни имомликка буюрганларини тушунтирдилар ва уни иқоматга буюриш учун сўзлаш ўрнига унга ишора қилишнинг ўзи кифоя қилди.

نَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نَا شُعَيْبٌ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، ح ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، نَا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ، وَنَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّمِيمِيِّ ، عَنْ حُمْرَانَ مَوْلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ، أَنَّهُ قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ تَوَضَّأَ فَأَسْبَغَ الْوُضُوءَ ، ثُمَّ مَشَى إِلَى صَلاةٍ مَكْتُوبَةٍ فَصَلاهَا مَعَ الإِمَامِ ، غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ "

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim taharat qilib, uni mukammal qilsa, soʻng farz namozga yurib borib, uni imom bilan birga oʻqisa, gunohi kechiriladi», deyayotganlarini eshitdim.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким таҳарат қилиб, уни мукаммал қилса, сўнг фарз намозга юриб бориб, уни имом билан бирга ўқиса, гуноҳи кечирилади», деяётганларини эшитдим.

نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، ح وَثنا الدَّوْرَقِيُّ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : ثنا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ : ثنا الأَعْمَشُ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، ح وَثنا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ الْعَسْكَرِيُّ ، نَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، عَنْ ذَكْوَانَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ أَحَدِكُمْ فِي جَمَاعَةٍ تَزِيدُ عَلَى صَلاتِهِ وَحْدَهُ فِي بَيْتِهِ وَفِي سُوقِهِ بِبِضْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً ، وَذَلِكَ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا تَوَضَّأَ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاةِ لا يُرِيدُ غَيْرَهَا ، لَمْ يَخْطُ خُطْوَةً إِلا رَفَعَهُ اللَّهُ بِهَا دَرَجَةً ، وَحَطَّ عَنْهُ بِهَا خَطِيئَةً " ، هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : أَوْ حَطَّ عَنْهُ ، وَقَالَ بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، وَالدَّوْرَقِيُّ : وَحَطَّ عَنْهُ ، وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : حَتَّى يَدْخُلَ الْمَسْجِدَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Biringizning jamoatdagi namozi uning uyida va bozorida yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma necha daraja ortiqdir. Bu shu sababdanki, biringiz taharat qilib, uni chiroyli qilsa, soʻng namozdan boshqasini koʻzlamay namozga chiqsa, tashlagan har bir qadami evaziga Alloh uni bir daraja koʻtaradi va undan bir xatoni toʻkadi», dedilar. Bu Bundorning hadisidir. Abu Muso: «yoki undan (xatoni) toʻkadi», dedi. Bishr ibn Xolid, Salm ibn Junoda va Davraqiy: «va undan toʻkadi», dedilar. Davraqiy: «to masjidga kirgunicha», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирингизнинг жамоатдаги намози унинг уйида ва бозорида ёлғиз ўқиган намозидан йигирма неча даража ортиқдир. Бу шу сабабданки, бирингиз таҳарат қилиб, уни чиройли қилса, сўнг намоздан бошқасини кўзламай намозга чиқса, ташлаган ҳар бир қадами эвазига Аллоҳ уни бир даража кўтаради ва ундан бир хатони тўкади», дедилар. Бу Бундорнинг ҳадисидир. Абу Мусо: «ёки ундан (хатони) тўкади», деди. Бишр ибн Холид, Салм ибн Жунода ва Даврақий: «ва ундан тўкади», дедилар. Даврақий: «то масжидга киргунича», деди.

نَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، نَا شُعَيْبٌ ، ثنا اللَّيْثُ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَتَوَضَّأُ أَحَدُكُمْ فَيُحْسِنُ وُضُوءَهُ وَيُسْبِغُهُ ، ثُمَّ يَأْتِي الْمَسْجِدَ لا يُرِيدُ إِلا الصَّلاةَ فِيهِ ، إِلا تَبَشْبَشَ اللَّهُ إِلَيْهِ كَمَا يَتَبَشْبَشُ أَهْلُ الْغَائِبِ بِطَلْعَتِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz taharat qilib, uni chiroyli va mukammal qilsa, soʻng masjiddagi namozdan boshqasini koʻzlamay masjidga kelsa, Alloh unga xuddi gʻoyib boʻlgan kishining ahli uning kelishidan quvongandek quvonadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз таҳарат қилиб, уни чиройли ва мукаммал қилса, сўнг масжиддаги намоздан бошқасини кўзламай масжидга келса, Аллоҳ унга худди ғойиб бўлган кишининг аҳли унинг келишидан қувонгандек қувонади», дедилар.

نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي عُشَّانَةَ ، أَنَّهُ سَمِعَ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ الْجُهَنِيَّ يُحَدِّثُ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " إِذَا تَطَهَّرَ الرَّجُلُ ، ثُمَّ مَرَّ إِلَى الْمَسْجِدِ يَرْعَى الصَّلاةَ ، كَتَبَ لَهُ كَاتِبُهُ ، أَوْ كَاتِبَاهُ ، بِكُلِّ خُطْوَةٍ يَخْطُوهَا إِلَى الْمَسْجِدِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ ، وَالْقَاعِدُ يَرْعَى لِلصَّلاةِ كَالْقَانِتِ ، وَيُكْتَبُ مِنَ الْمُصَلِّينَ ، مِنْ حَيْثُ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ حَتَّى يَرْجِعَ "

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kishi tahoratlanib, soʻng namozni kutgan holda masjid tomon yursa, uning kotibi — yoki ikki kotibi — masjidga tashlagan har bir qadami evaziga unga oʻn savob yozadi. Namozni kutib oʻtirgan kishi esa (Allohga) itoat qilib turuvchi kabidir va u uyidan chiqqanidan to qaytguniga qadar namoz oʻquvchilar qatorida yoziladi», dedilar.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Киши таҳоратланиб, сўнг намозни кутган ҳолда масжид томон юрса, унинг котиби — ёки икки котиби — масжидга ташлаган ҳар бир қадами эвазига унга ўн савоб ёзади. Намозни кутиб ўтирган киши эса (Аллоҳга) итоат қилиб турувчи кабидир ва у уйидан чиққанидан то қайтгунига қадар намоз ўқувчилар қаторида ёзилади», дедилар.

نَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ الْمِصْرِيُّ ، نَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، أَنَّ أَبَا يُونُسَ وَهُوَ سُلَيْمُ بْنُ جُبَيْرٍ حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " كُلُّ نَفْسٍ كُتِبَ عَلَيْهَا الصَّدَقَةُ كُلَّ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ ، فَمِنْ ذَلِكَ : أَنْ تَعْدِلَ بَيْنَ الاثْنَيْنِ صَدَقَةٌ ، وَأَنْ تُعِينَ الرَّجُلَ عَلَى دَابَّتِهِ وَتَحْمِلَهُ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ ، وَتُمِيطُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةٌ ، وَمِنْ ذَلِكَ أَنْ تُعِينَ الرَّجُلَ عَلَى دَابَّتِهِ وَتَحْمِلَهُ عَلَيْهَا ، وَتُرْفَعَ مَتَاعَهُ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ ، وَالْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ ، وَكُلُّ خُطْوَةٍ تَمْشِي بِهَا إِلَى الصَّلاةِ صَدَقَةٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Quyosh chiqqan har bir kunda har bir jonga sadaqa (berish) yozilgandir. Ana shulardan: ikki kishi orasida adolat qilishing sadaqadir; bir kishiga ulovida yordam berib, uni ustiga mindirishing sadaqadir; yoʻldan ozorni olib tashlashing sadaqadir; yana bir kishiga ulovida yordam berib, uni ustiga mindirishing va yukini koʻtarib qoʻyishing sadaqadir; yaxshi soʻz sadaqadir; namoz tomon tashlagan har bir qadaming sadaqadir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш чиққан ҳар бир кунда ҳар бир жонга садақа (бериш) ёзилгандир. Ана шулардан: икки киши орасида адолат қилишинг садақадир; бир кишига уловида ёрдам бериб, уни устига миндиришинг садақадир; йўлдан озорни олиб ташлашинг садақадир; яна бир кишига уловида ёрдам бериб, уни устига миндиришинг ва юкини кўтариб қўйишинг садақадир; яхши сўз садақадир; намоз томон ташлаган ҳар бир қадаминг садақадир», дедилар.

نَا الْحُسَيْنُ ، ثنا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْكَلِمَةُ الطَّيِّبَةُ صَدَقَةٌ ، وَكُلُّ خُطْوَةٍ تَمْشِيهَا إِلَى الصَّلاةِ صَدَقَةٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Yaxshi soʻz sadaqadir va namoz tomon tashlagan har bir qadaming sadaqadir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Яхши сўз садақадир ва намоз томон ташлаган ҳар бир қадаминг садақадир», дедилар.

نَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكِيمِ بْنِ أَعْيَنَ ، بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، ثنا أَبِي ، ثنا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَعْقُوبَ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ رَافِعٍ الْقَيْسِيِّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو ، مَرَّ بِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ، وَهُوَ قَائِمٌ عَلَى بَابِهِ يُشِيرُ بِيَدِهِ ، كَأَنَّهُ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ : مَا شَأْنُكَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ تُحَدِّثُ نَفْسَكَ ؟ قَالَ : وَمَا لِي أَيُرِيدُ عَدُوُّ اللَّهِ أَنْ يُلْهِيَنِي عَنْ كَلامٍ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : تُكَابِدُ دَهْرَكَ الآنَ فِي بَيْتِكَ أَلا تَخْرُجَ إِلَى الْمَجْلِسِ فَتُحَدِّثَ فَأَنَا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ جَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَانَ ضَامِنًا عَلَى اللَّهِ ، وَمَنْ عَادَ مَرِيضًا كَانَ ضَامِنًا عَلَى اللَّهِ ، وَمَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ أَوْ رَاحَ كَانَ ضَامِنًا عَلَى اللَّهِ ، وَمَنْ دَخَلَ عَلَى إِمَامٍ يَعُودُهُ كَانَ ضَامِنًا عَلَى اللَّهِ ، وَمَنْ جَلَسَ فِي بَيْتِهِ لَمْ يَغْتَبْ أَحَدًا بِسُوءٍ كَانَ ضَامِنًا عَلَى اللَّهِ " ، فَيُرِيدُ عَدُوُّ اللَّهِ أَنْ يُخْرِجَنِي مِنْ بَيْتِي إِلَى الْمَجْلِسِ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Muoz ibn Jabalning yonidan oʻtdi. Muoz eshigi oldida turib, qoʻli bilan ishora qilar, goʻyo oʻzi bilan gaplashayotganday edi. Abdulloh unga: «Senga nima boʻldi, ey Abu Abdurrahmon, oʻzing bilan gaplashyapsanmi?» dedi. U: «Menga nima boʻlsin, Allohning dushmani meni Rasululloh ﷺdan eshitgan bir soʻzimdan chalgʻitmoqchi boʻlyaptimi?» dedi. U: «Sen hozir uyingda umringni mashaqqat bilan oʻtkazyapsan; majlisga chiqib, hadis aytmaysanmi? Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: ‹Kim Alloh yoʻlida jihod qilsa, Allohning zimmasida kafolatlangan boʻladi; kim bemorni yoʻqlasa, Allohning zimmasida kafolatlangan boʻladi; kim ertalab yoki kechqurun masjidga borsa, Allohning zimmasida kafolatlangan boʻladi; kim imomning huzuriga uni yoʻqlab kirsa, Allohning zimmasida kafolatlangan boʻladi; kim hech kimni yomonlik bilan gʻiybat qilmay, uyida oʻtirsa, Allohning zimmasida kafolatlangan boʻladi›», dedi. «Endi Allohning dushmani meni uyimdan majlisga chiqarmoqchi boʻlyapti».Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Муоз ибн Жабалнинг ёнидан ўтди. Муоз эшиги олдида туриб, қўли билан ишора қилар, гўё ўзи билан гаплашаётгандай эди. Абдуллоҳ унга: «Сенга нима бўлди, эй Абу Абдурраҳмон, ўзинг билан гаплашяпсанми?» деди. У: «Менга нима бўлсин, Аллоҳнинг душмани мени Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир сўзимдан чалғитмоқчи бўляптими?» деди. У: «Сен ҳозир уйингда умрингни машаққат билан ўтказяпсан; мажлисга чиқиб, ҳадис айтмайсанми? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: ‹Ким Аллоҳ йўлида жиҳод қилса, Аллоҳнинг зиммасида кафолатланган бўлади; ким беморни йўқласа, Аллоҳнинг зиммасида кафолатланган бўлади; ким эрталаб ёки кечқурун масжидга борса, Аллоҳнинг зиммасида кафолатланган бўлади; ким имомнинг ҳузурига уни йўқлаб кирса, Аллоҳнинг зиммасида кафолатланган бўлади; ким ҳеч кимни ёмонлик билан ғийбат қилмай, уйида ўтирса, Аллоҳнинг зиммасида кафолатланган бўлади›», деди. «Энди Аллоҳнинг душмани мени уйимдан мажлисга чиқармоқчи бўляпти».

نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ غَدَا إِلَى الْمَسْجِدِ أَوْ رَاحَ أَعَدَّ اللَّهُ لَهُ نُزُلا فِي الْجَنَّةِ كُلَّمَا غَدَا أَوْ رَاحَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ertalab yoki kechqurun masjidga borsa, har gal ertalab yoki kechqurun borganida Alloh u uchun jannatda ziyofat tayyorlab qoʻyadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким эрталаб ёки кечқурун масжидга борса, ҳар гал эрталаб ёки кечқурун борганида Аллоҳ у учун жаннатда зиёфат тайёрлаб қўяди», дедилар.

نَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الْمُتَّهَمُ فِي رَأْيِهِ الثِّقَةُ فِي حَدِيثِهِ ، ثنا عَمْرُو بْنُ ثَابِتٍ ، وَالْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَى كُلٍّ مِنَ الإِنْسَانِ صَلاةٌ كُلَّ يَوْمٍ " ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ : هَذَا مِنْ أَشَدِّ مَا أَتَيْتَنَا بِهِ ، قَالَ : " أَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ ، وَنَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَلاةٌ ، وَحَمْلُكَ عَنِ الضَّعِيفِ صَلاةٌ ، وَإِنْحَاؤُكَ الْقَذَرَ عَنِ الطَّرِيقِ صَلاةٌ ، وَكُلُّ خُطْوَةٍ تَخْطُوهَا إِلَى الصَّلاةِ صَلاةٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir insonning zimmasida har kuni bir namoz (sadaqa) bordir», dedilar. Shunda qavmdan bir kishi: «Bu bizga keltirgan narsalaringizning eng ogʻiridir», dedi. U zot: «Yaxshilikka buyurishing va yomonlikdan qaytarishing namozdir; ojizdan (yukni) koʻtarishing namozdir; yoʻldan najosatni chetlatishing namozdir; namoz tomon tashlagan har bir qadaming namozdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир инсоннинг зиммасида ҳар куни бир намоз (садақа) бордир», дедилар. Шунда қавмдан бир киши: «Бу бизга келтирган нарсаларингизнинг энг оғиридир», деди. У зот: «Яхшиликка буюришинг ва ёмонликдан қайтаришинг намоздир; ожиздан (юкни) кўтаришинг намоздир; йўлдан нажосатни четлатишинг намоздир; намоз томон ташлаган ҳар бир қадаминг намоздир», дедилар.

نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيُّ الْبَصْرِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، حَدَّثَنَا وَكَانَ ثِقَةً ، وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ يُثْنِي عَلَيْهِ ، يَحْيَى بْنُ الْحَارِثِ الشِّيرَازِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ التَّمِيمِيُّ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِيَبْشَرِ الْمَشَّاءُونَ فِي الظَّلامِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zulmatda masjidlarga yuruvchilar qiyomat kunidagi toʻliq nur bilan xushxabar olsinlar», dedilar.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зулматда масжидларга юрувчилар қиёмат кунидаги тўлиқ нур билан хушхабар олсинлар», дедилар.

نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نَا يَحْيَى بْنُ الْحَارِثِ ، ثنا أَبُو غَسَّانَ الْمَدَنِيُّ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ فِي الظَّلامِ بِالنُّورِ التَّامِّ "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zulmatda yuruvchilarga toʻliq nur bilan xushxabar bergin», dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зулматда юрувчиларга тўлиқ нур билан хушхабар бергин», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نَا الْمُعْتَمِرُ ، عَنْ أَبِيهِ ، نَا أَبُو عُثْمَانَ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، وَثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نَا جَرِيرٌ ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، وَهَذَا حَدِيثُ عَبَّادٍ ، قَالَ : كَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ بَيْتُهُ أَقْصَى بَيْتٍ بِالْمَدِينَةِ ، فَكَانَ لا تُخْطِئُهُ الصَّلاةُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَتَوَجَّعْتُ لَهُ ، فَقُلْتُ : يَا فُلانُ ، لَوْ إِنَّكَ اشْتَرَيْتَ حِمَارًا يَقِيكَ الرَّمَضَ ، وَيَرْفَعُكَ مِنَ الْمَوْقِعِ ، وَيَقِيكَ هَوَامَّ الأَرْضِ ، فَقَالَ : إِنِّي وَاللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ بَيْتِيَ مُطَنَّبٌ بِبَيْتِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَحَمَلْتُ بِهِ حَمْلا حَتَّى أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ ، قَالَ : فَدَعَاهُ فَسَأَلَهُ ، فَذَكَرَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ ، وَذَكَرَ أَنَّهُ يَرْجُو فِي أَمْرِهِ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ لَكَ مَا احْتَسَبْتَ " ، وَفِي حَدِيثِ الصَّنْعَانِيِّ : فَأَخْبَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ ، فَقَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، لِكَيْمَا يُكْتَبَ أَثَرِي وَرُجُوعِي إِلَى أَهْلِي وَإِقْبَالِي إِلَيْهِ ، أَوْ كَمَا قَالَ : قَالَ : " أَعْطَاكَ اللَّهُ ذَلِكَ كُلَّهُ ، وَأَعْطَاكَ مَا احْتَسَبْتَ أَجْمَعَ " ، أَوْ كَمَا قَالَ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi bor edi, uning uyi Madinadagi eng uzoq uy edi, shunday boʻlsa-da, u Rasululloh ﷺ bilan namozni qoldirmas edi. Men unga achindim va: «Ey falonchi, sen bir eshak sotib olsang, u seni qizigan qumdan asrasa, past joydan koʻtarsa va yer hasharotlaridan himoya qilsa boʻlmaydimi?» dedim. U: «Allohga qasamki, men uyim Muhammadning ﷺ uyi yoniga tegib turishini yaxshi koʻrmayman», dedi. Bu menga ogʻir botdi, hatto Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib, buni u zotga aytdim. U zot uni chaqirib soʻradilar, u ham shunga oʻxshash gapni aytdi va bu ishida (ajr) umid qilishini zikr qildi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Albatta, sen niyat qilgan narsang senga bordir», dedilar. Sanʼoniyning hadisida esa: Men Rasululloh ﷺga xabar berdim, u zot undan bu haqda soʻradilar. U: «Ey Allohning Nabiysi, izlarim, ahlimga qaytishim va u tomon kelishim yozilishi uchun», dedi — yoki shunga oʻxshash aytdi. U zot: «Alloh senga shularning barchasini berdi va niyat qilganingning hammasini ato etdi», dedilar — yoki shunga oʻxshash aytdilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши бор эди, унинг уйи Мадинадаги энг узоқ уй эди, шундай бўлса-да, у Расулуллоҳ ﷺ билан намозни қолдирмас эди. Мен унга ачиндим ва: «Эй фалончи, сен бир эшак сотиб олсанг, у сени қизиган қумдан асраса, паст жойдан кўтарса ва ер ҳашаротларидан ҳимоя қилса бўлмайдими?» дедим. У: «Аллоҳга қасамки, мен уйим Муҳаммаднинг ﷺ уйи ёнига тегиб туришини яхши кўрмайман», деди. Бу менга оғир ботди, ҳатто Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб, буни у зотга айтдим. У зот уни чақириб сўрадилар, у ҳам шунга ўхшаш гапни айтди ва бу ишида (ажр) умид қилишини зикр қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Албатта, сен ният қилган нарсанг сенга бордир», дедилар. Санъонийнинг ҳадисида эса: Мен Расулуллоҳ ﷺга хабар бердим, у зот ундан бу ҳақда сўрадилар. У: «Эй Аллоҳнинг Набийси, изларим, аҳлимга қайтишим ва у томон келишим ёзилиши учун», деди — ёки шунга ўхшаш айтди. У зот: «Аллоҳ сенга шуларнинг барчасини берди ва ният қилганингнинг ҳаммасини ато этди», дедилар — ёки шунга ўхшаш айтдилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، وَمُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، قَالا : ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ بُرَيْدٍ ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ ، عَنْ أَبِي مُوسَى ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ أَجْرًا فِي الصَّلاةِ أَبْعَدُهُمْ إِلَيْهَا مَمْشًى ، فَأَبْعَدُهُمْ ، وَالَّذِي يَنْتَظِرُ الصَّلاةَ حَتَّى يُصَلِّيَهَا مَعَ الإِمَامِ فِي جَمَاعَةٍ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنَ الَّذِي يُصَلِّيهَا ، ثُمَّ يَنَامُ " ، جَمِيعُهَا لَفْظٌ وَاحِدٌ

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozda odamlarning savobi eng ulugʻi unga eng uzoqdan yurib keladiganidir, soʻng (undan ham) uzoqroqdan keladiganidir. Namozni kutib turib, uni imom bilan jamoatda oʻqiydigan kishi, uni oʻqib, soʻng uxlaydigan kishidan savobi ulugʻroqdir», dedilar. Barchasining lafzi bir xildir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозда одамларнинг савоби энг улуғи унга энг узоқдан юриб келадиганидир, сўнг (ундан ҳам) узоқроқдан келадиганидир. Намозни кутиб туриб, уни имом билан жамоатда ўқийдиган киши, уни ўқиб, сўнг ухлайдиган кишидан савоби улуғроқдир», дедилар. Барчасининг лафзи бир хилдир.

نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ دَرَّاجٍ ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا رَأَيْتُمُ الرَّجُلَ يَعْتَادُ الْمَسْجِدَ فَاشْهَدُوا عَلَيْهِ بِالإِيمَانِ " قَالَ اللَّهُ : ‏ إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishini masjidga qatnashni odat qilganini koʻrsangiz, uning iymoniga guvohlik beringlar. Alloh: {Albatta, Allohning masjidlarini Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan kishilar obod qiladi} degan», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир кишини масжидга қатнашни одат қилганини кўрсангиз, унинг иймонига гувоҳлик беринглар. Аллоҳ: {Албатта, Аллоҳнинг масжидларини Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган кишилар обод қилади} деган», дедилар.

نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يُوَطِّنُ الرَّجُلُ الْمَسَاجِدَ لِلصَّلاةِ إِلا تَبَشْبَشَ اللَّهُ بِهِ مِنْ حِينِ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ كَمَا يَتَبَشْبَشُ أَهْلُ الْغَائِبِ بِغَائِبِهِمْ إِذَا قَدِمَ عَلَيْهِمْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kishi masjidlarni namoz uchun oʻziga makon qilsa, u uyidan chiqqanidan boshlab, Alloh unga xuddi gʻoyib boʻlgan kishining ahli u kelganida quvongandek quvonadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Киши масжидларни намоз учун ўзига макон қилса, у уйидан чиққанидан бошлаб, Аллоҳ унга худди ғойиб бўлган кишининг аҳли у келганида қувонгандек қувонади», дедилар.

نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : ثنا الأَعْمَشُ ، قَالَ سَلْمٌ : عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا تَوَضَّأَ أَحَدُكُمْ ثُمَّ أَتَى الْمَسْجِدَ لا يَنْهَزُهُ إِلا الصَّلاةُ ، لا يُرِيدُ إِلا الصَّلاةَ ، فَإِذَا دَخَلَ الْمَسْجِدَ كَانَ فِي صَلاةٍ مَا كَانَتِ الصَّلاةُ هِيَ تَحْبِسُهُ ، وَالْمَلائِكَةُ يُصَلُّونَ عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مَجْلِسِهِ الَّذِي صَلَّى فِيهِ ، فَيَقُولُونَ : اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ ، اللَّهُمَّ تُبْ عَلَيْهِ مَا لَمْ يُؤْذِ فِيهِ ، مَا لَمْ يُحْدِثْ فِيهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz taharat qilib, soʻng uni namozdan boshqa narsa harakatga keltirmay, namozdan boshqasini koʻzlamay masjidga kelsa, masjidga kirganida, namoz uni ushlab turgan ekan, u namozda boʻladi. U namoz oʻqigan joyida oʻtirgan ekan, unda birovga ozor bermasa, unda tahoratini buzmasa, farishtalar unga: ‹Allohim, uni magʻfirat qilgin, Allohim, unga rahm qilgin, Allohim, uning tavbasini qabul qilgin›, deb duo qilib turadilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз таҳарат қилиб, сўнг уни намоздан бошқа нарса ҳаракатга келтирмай, намоздан бошқасини кўзламай масжидга келса, масжидга кирганида, намоз уни ушлаб турган экан, у намозда бўлади. У намоз ўқиган жойида ўтирган экан, унда бировга озор бермаса, унда таҳоратини бузмаса, фаришталар унга: ‹Аллоҳим, уни мағфират қилгин, Аллоҳим, унга раҳм қилгин, Аллоҳим, унинг тавбасини қабул қилгин›, деб дуо қилиб турадилар», дедилар.

نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ، ثنا إِبْرَاهِيمُ يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، وَالزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَلا تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ ، ائْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَمْشُونَ ، عَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ ، فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا ، وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda, unga yugurib kelmanglar, balki unga yurib kelinglar, sizlarga sokinlik lozim. Yetganingizni oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa toʻldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда, унга югуриб келманглар, балки унга юриб келинглар, сизларга сокинлик лозим. Етганингизни ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса тўлдиринглар», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ . ح ثنا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، نا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، قَالا : ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ الْمُحَارِبِيِّ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي الْمَسْجِدِ ، فَأَذَّنَ مُؤَذِّنٌ ، فَقَامَ رَجُلٌ فَخَرَجَ ، فَقَالَ : " أَمَّا هَذَا فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . وَقَالَ بُنْدَارٌ : " فَقَدْ خَالَفَ أَبَا الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Abush-Shaʼso al-Muhoribiy aytadi: Biz Abu Hurayra (roziyallohu anhu) bilan masjidda edik. Muazzin azon aytdi, shunda bir kishi turib chiqib ketdi. Abu Hurayra: «Bunisi Abul-Qosimga ﷺ osiy boʻldi», dedi. Bundor esa: «Abul-Qosimga ﷺ xilof qildi», dedi.Абуш-Шаъсо ал-Муҳорибий айтади: Биз Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) билан масжидда эдик. Муаззин азон айтди, шунда бир киши туриб чиқиб кетди. Абу Ҳурайра: «Буниси Абул-Қосимга ﷺ осий бўлди», деди. Бундор эса: «Абул-Қосимга ﷺ хилоф қилди», деди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، ثنا الأَعْمَشُ . ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ . ح وثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ رَجَاءٍ . ح وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا ابْنُ عُلَيَّةَ ، ثنا شُعْبَةُ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ رَجَاءٍ . ح وَثنا أَبُو عُثْمَانَ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : ثنا وَكِيعٌ ، قَالَ أَبُو عُثْمَانَ : ثنا فِطْرُ بْنُ خَلِيفَةَ ، وَقَالَ سَلْمٌ : عَنْ فِطْرٍ ، وَعَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ ، عَنْ أَوْسِ بْنِ ضَمْعَجٍ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ ، فَإِنْ كَانُوا فِي الْقِرَاءَةِ سَوَاءً ، فَأَعْلَمُهُمْ فِي السُّنَّةِ ، فَإِنْ كَانُوا فِي السُّنَّةِ سَوَاءً ، فَأَقْدَمُهُمْ فِي الْهِجْرَةِ ، فَإِنْ كَانُوا فِي الْهِجْرَةِ سَوَاءً فَأَقْدَمُهُمْ سِنًّا " . هَذَا حَدِيثُ أَبِي مُعَاوِيَةَ . وَفِي حَدِيثِ شُعْبَةَ : " أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ ، وَأَقْدَمُهُمْ قِرَاءَةً " وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِ : " أَعْلَمَهُمْ بِالسُّنَّةِ "

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qavmga ular ichida Alloh kitobini eng koʻp oʻqiy oladigani imom boʻlsin. Agar qiroatda teng boʻlsalar, sunnatni eng yaxshi biladigani; agar sunnatda teng boʻlsalar, hijratda oldinrogʻi; agar hijratda teng boʻlsalar, yoshi kattarogʻi (imom boʻlsin)», dedilar. Bu Abu Muoviyaning hadisidir. Shuʼbaning hadisida esa: «Alloh kitobini eng koʻp oʻqiy oladigani va qiroatda oldinrogʻi», deyilgan va uning hadisida: «sunnatni eng yaxshi biladigani» degan (lafz) yoʻq.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қавмга улар ичида Аллоҳ китобини энг кўп ўқий оладигани имом бўлсин. Агар қироатда тенг бўлсалар, суннатни энг яхши биладигани; агар суннатда тенг бўлсалар, ҳижратда олдинроғи; агар ҳижратда тенг бўлсалар, ёши каттароғи (имом бўлсин)», дедилар. Бу Абу Муовиянинг ҳадисидир. Шуъбанинг ҳадисида эса: «Аллоҳ китобини энг кўп ўқий оладигани ва қироатда олдинроғи», дейилган ва унинг ҳадисида: «суннатни энг яхши биладигани» деган (лафз) йўқ.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، حَدَّثَنِي قَتَادَةُ ، وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ، وَهِشَامٍ ، وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، وَهِشَامٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا كَانُوا ثَلاثَةً ، فَلْيَؤُمَّهُمْ أَحَدُهُمْ ، وَأَحَقُّهُمْ بِالإِمَامَةِ أَقْرَؤُهُمْ " . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ، ثنا شُعْبَةُ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ بِنَحْوِهِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Uch kishi boʻlsalar, ulardan biri imomlik qilsin. Imomlikka eng haqlisi Qurʼonni eng koʻp oʻqiy oladiganidir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Уч киши бўлсалар, улардан бири имомлик қилсин. Имомликка энг ҳақлиси Қуръонни энг кўп ўқий оладиганидир», дедилар.

نا أَبُو عَمَّارٍ الْحَسَنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، نا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ عَطَاءٍ مَوْلَى أَبِي أَحْمَدَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْثًا وَهُمْ نَفَرٌ ، فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَاذَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ " ؟ فَاسْتَقْرَأَهُمْ ، حَتَّى مَرَّ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ وَهُوَ مِنْ أَحْدَثِهِمْ سِنًّا ، قَالَ : " مَاذَا مَعَكَ يَا فُلانُ ؟ " قَالَ : مَعِي كَذَا وَكَذَا ، وَسُورَةُ الْبَقَرَةِ . قَالَ : " مَعَكَ سُورَةُ الْبَقَرَةِ ؟ " قَالَ : نَعَمْ . قَالَ : " اذْهَبْ ، فَأَنْتَ أَمِيرُهُمْ " ، فَقَالَ رَجُلٌ هُوَ مِنْ أَشْرَفِهِمْ : وَالَّذِي كَذَا وَكَذَا ، يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا مَنَعَنِي أَنْ أَتَعَلَّمَ الْقُرْآنَ إِلا خَشْيَةَ أَنْ لا أَقُومَ بِهِ ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَعَلَّمِ الْقُرْآنَ فَاقْرَأْهُ ، وَارْقُدْ ؛ فَإِنَّ مَثَلَ الْقُرْآنِ لِمَنْ تَعَلَّمَهُ فَقَرَأَهُ وَقَامَ بِهِ كَمَثَلِ جِرَابٍ مَحْشُوٍّ مِسْكًا ، يَفُوحُ رِيحُهُ عَلَى كُلِّ مَكَانٍ ، وَمَنْ تَعَلَّمَهُ وَرَقَدَ وَهُوَ فِي جَوْفِهِ كَمَثَلِ جِرَابٍ أُوكِئَ عَلَى مِسْكٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bir qoʻshinni joʻnatdilar, ular bir necha kishi edi. Rasululloh ﷺ ularni chaqirib: «Sen bilan Qurʼondan nima bor?» dedilar va ularning har biridan oʻqitdilar, hatto ulardan eng yoshi kichigining oldiga kelib: «Ey falon, sen bilan nima bor?» dedilar. U: «Men bilan ana u-bunisi va Baqara surasi bor», dedi. U zot: «Sen bilan Baqara surasi bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bor, sen ularning amirisan», dedilar. Shunda ularning ashroflaridan boʻlgan bir kishi: «Falon Zotga qasamki, ey Rasululloh, meni Qurʼonni oʻrganishdan unga (amal qila) turolmaslik qoʻrquvigina toʻsib qoldi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni oʻrgan, uni oʻqi va uxla. Zero, Qurʼonni oʻrganib, uni oʻqib va unga amal qilgan kishining misoli — misk ila toʻldirilgan, hidi har joyga taralib turadigan xaltaning misolidir. Uni oʻrganib, soʻng u ichida boʻlgan holda uxlab yotgan kishining misoli esa — misk ustidan bogʻlab qoʻyilgan xaltaning misolidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бир қўшинни жўнатдилар, улар бир неча киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларни чақириб: «Сен билан Қуръондан нима бор?» дедилар ва уларнинг ҳар биридан ўқитдилар, ҳатто улардан энг ёши кичигининг олдига келиб: «Эй фалон, сен билан нима бор?» дедилар. У: «Мен билан ана у-буниси ва Бақара сураси бор», деди. У зот: «Сен билан Бақара сураси борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бор, сен уларнинг амирисан», дедилар. Шунда уларнинг ашрофларидан бўлган бир киши: «Фалон Зотга қасамки, эй Расулуллоҳ, мени Қуръонни ўрганишдан унга (амал қила) туролмаслик қўрқувигина тўсиб қолди», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни ўрган, уни ўқи ва ухла. Зеро, Қуръонни ўрганиб, уни ўқиб ва унга амал қилган кишининг мисоли — миск ила тўлдирилган, ҳиди ҳар жойга таралиб турадиган халтанинг мисолидир. Уни ўрганиб, сўнг у ичида бўлган ҳолда ухлаб ётган кишининг мисоли эса — миск устидан боғлаб қўйилган халтанинг мисолидир», дедилар.

أنا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ . قَالا : ثنا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، قَالا : ثنا خَالِدٌ . ح وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ ‏ وَهَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَا وَصَاحِبٌ لِي ، فَلَمَّا أَرَدْنَا الإِقْفَالَ ، قَالَ لَنَا : " إِذَا حَضَرَتِ الصَّلاةُ فَأَذِّنَا ، ثُمَّ أَقِيمَا ، ثُمَّ لِيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا " . زَادَ الدَّوْرَقِيُّ فِي حَدِيثِهِ : قَالَ : فَقُلْتُ لأَبِي قِلابَةَ : فَأَيْنَ الْقِرَاءَةُ ؟ قَالَ : كَانَا مُتَقَارِبَيْنِ

Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu) aytadi: Men va bir hamrohim Nabiy ﷺ huzurlariga keldik. Qaytmoqchi boʻlganimizda, u zot bizga: «Namoz vaqti kirganda, azon aytinglar, soʻng iqomat aytinglar, soʻng sizlarga eng kattangiz imomlik qilsin», dedilar. Davraqiy oʻz hadisida shuni ziyoda qildi: Men Abu Qilobaga: «Qiroat qani (nega hisobga olinmadi)?» dedim. U: «Ikkalasi (qiroatda) bir-biriga yaqin edi», dedi.Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен ва бир ҳамроҳим Набий ﷺ ҳузурларига келдик. Қайтмоқчи бўлганимизда, у зот бизга: «Намоз вақти кирганда, азон айтинглар, сўнг иқомат айтинглар, сўнг сизларга энг каттангиз имомлик қилсин», дедилар. Даврақий ўз ҳадисида шуни зиёда қилди: Мен Абу Қилобага: «Қироат қани (нега ҳисобга олинмади)?» дедим. У: «Иккаласи (қироатда) бир-бирига яқин эди», деди.

أنا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، وَعَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، قَالا : ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنَّ الْمُهَاجِرِينَ ، لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ ، نَزَلُوا إِلَى جَنْبِ قُبَاءَ ، حَضَرَتِ الصَّلاةُ ، أَمَّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ ، وَكَانَ أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا ، مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الأَسْدِ " , هَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ بْنِ سِنَانٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muhojirlar Madinaga kelganlarida, Qubo yonida tushdilar. Namoz vaqti kirganda, ularga Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solim imomlik qildi — u ularning ichida Qurʼonni eng koʻp bilguvchisi edi. Ular orasida Umar ibn Xattob va Abu Salama ibn Abdulasad ham bor edi. Bu Ahmad ibn Sinonning hadisidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муҳожирлар Мадинага келганларида, Қубо ёнида тушдилар. Намоз вақти кирганда, уларга Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солим имомлик қилди — у уларнинг ичида Қуръонни энг кўп билгувчиси эди. Улар орасида Умар ибн Хаттоб ва Абу Салама ибн Абдуласад ҳам бор эди. Бу Аҳмад ибн Синоннинг ҳадисидир.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، قَالَ : ثنا عَمْرُو بْنُ سَلَمَةَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ ، نا أَيُّوبُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَلَمَةَ ، قَالَ : كُنَّا عَلَى حَاضِرٍ ، فَكَانَ الرُّكْبَانُ يَمُرُّونَ بِنَا رَاجِعِينَ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَدْنُو مِنْهُمْ ، فَأَسْمَعُ حَتَّى حَفِظْتُ قُرْآنًا . قَالَ : وَكَانَ النَّاسُ يَنْتَظِرُونَ بِإِسْلامِهِمْ فَتْحَ مَكَّةَ ، فَلَمَّا فُتِحَتْ ، جَعَلَ الرَّجُلُ يَأْتِيهِ ، فَيَقُولُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَنَا وَافِدُ بَنِي فُلانٍ ، وَجِئْتُكَ بِإِسْلامِهِمْ ، فَانْطَلَقَ أَبِي بِإِسْلامِ قَوْمِهِ ، فَلَمَّا رَجَعَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قَدِّمُوا أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا " . قَالَ : فَنَظَرُوا وَأَنَا لَعَلَى حُوَّاءٍ ، ‏ قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : حُوَّاءٍ عَظِيمٍ ، وَقَالَ أَبُو هَاشِمٍ : حُوَّاءٍ ، وَقَالا : فَمَا وَجَدُوا فِيهِمْ أَحَدًا أَكْثَرَ قُرْآنًا مِنِّي ، فَقَدَّمُونِي وَأَنَا غُلامٌ ، فَصَلَّيْتُ بِهِمْ ، وَعَلَيَّ بُرْدَةٌ لِي ، فَكُنْتُ إِذَا رَكَعْتُ أَوْ سَجَدْتُ فَتَبْدُو عَوْرَتِي ، فَلَمَّا صَلَّيْنَا تَقُولُ لَنَا عَجُوزٌ دَهْرِيَّةٌ : غَطُّوا عَنَّا اسْتَ قَارِئِكُمْ . قَالَ : فَقَطَعُوا لِي قَمِيصًا . قَالَ : أَحْسَبُهُ . قَالَ : مِنْ مَعْقِدِ النَّحْرَيْنِ ، فَذَكَرَ أَنَّهُ فَرِحَ بِهِ فَرَحًا شَدِيدًا . قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : قَالَ : " لِيَؤُمَّكُمْ أَكْثَرُكُمْ قُرْآنًا "

Amr ibn Salama aytadi: Biz bir suvlik joyda turar edik. Otliqlar Rasululloh ﷺ huzurlaridan qaytib, yonimizdan oʻtishardi. Men ularga yaqinlashib quloq solardim, hatto Qurʼonni yod olib qoldim. Odamlar esa islom keltirishni Makka fathiga bogʻlab kutib turishardi. Makka fath etilganida, kishilar u zotning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, men falon qabilaning vakiliman, ularning islom keltirganini olib keldim», deydigan boʻlishdi. Otam ham qavmining islomi bilan bordi. Qaytib kelganida: «Rasululloh ﷺ: ‹Qurʼonni eng koʻp bilganingizni oldinga oʻtkazinglar›, dedilar», dedi. U aytadi: Ular qarashdi — men katta bir manzilgohda edim — ular orasidan mendan koʻra koʻproq Qurʼon bilgan birovni topishmadi. Shunda meni oldinga oʻtkazishdi, men hali yosh bola edim. Men ularga namoz oʻqib berdim, egnimda bir burdam bor edi. Rukuʼ yoki sajda qilganimda avratim koʻrinib qolardi. Namozni oʻqib boʻlganimizda, keksa bir kampir bizga: «Qorimizning orqasini bizdan toʻsinglar», dedi. Shunda ular menga bir koʻylak kesib berishdi — oʻylashimcha, u: koʻkrak bogʻlanadigan joydan, dedi — va u bundan juda qattiq xursand boʻlganini zikr qildi. Davraqiy aytdi: U zot: «Sizlarga Qurʼonni eng koʻp bilganingiz imomlik qilsin», dedilar.Амр ибн Салама айтади: Биз бир сувлик жойда турар эдик. Отлиқлар Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларидан қайтиб, ёнимиздан ўтишарди. Мен уларга яқинлашиб қулоқ солардим, ҳатто Қуръонни ёд олиб қолдим. Одамлар эса ислом келтиришни Макка фатҳига боғлаб кутиб туришарди. Макка фатҳ этилганида, кишилар у зотнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен фалон қабиланинг вакилиман, уларнинг ислом келтирганини олиб келдим», дейдиган бўлишди. Отам ҳам қавмининг исломи билан борди. Қайтиб келганида: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуръонни энг кўп билганингизни олдинга ўтказинглар›, дедилар», деди. У айтади: Улар қарашди — мен катта бир манзилгоҳда эдим — улар орасидан мендан кўра кўпроқ Қуръон билган бировни топишмади. Шунда мени олдинга ўтказишди, мен ҳали ёш бола эдим. Мен уларга намоз ўқиб бердим, эгнимда бир бурдам бор эди. Рукуъ ёки сажда қилганимда авратим кўриниб қоларди. Намозни ўқиб бўлганимизда, кекса бир кампир бизга: «Қоримизнинг орқасини биздан тўсинглар», деди. Шунда улар менга бир кўйлак кесиб беришди — ўйлашимча, у: кўкрак боғланадиган жойдан, деди — ва у бундан жуда қаттиқ хурсанд бўлганини зикр қилди. Даврақий айтди: У зот: «Сизларга Қуръонни энг кўп билганингиз имомлик қилсин», дедилар.

أنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ الأَسْلَمِيِّ . ح وَثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الصَّبَّاحُ ، ثنا عَفَّانُ ، نا وُهَيْبٌ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَرْمَلَةَ . ح وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَرْمَلَةَ الأَسْلَمِيِّ ، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْهَمْدَانِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ أَمَّ النَّاسَ فَأَصَابَ الْوَقْتَ ، وَأَتَمَّ الصَّلاةَ فَلَهُ وَلَهُمْ ، وَمَنِ انْتَقَصَ مِنْ ذَلِكِ شَيْئًا ، فَعَلَيْهِ وَلا عَلَيْهِمْ " . هَذَا حَدِيثُ ابْنِ وَهْبٍ ، وَمَعْنَى أَحَادِيثِهِمْ سَوَاءٌ

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Kim odamlarga imomlik qilib, vaqtni (toʻgʻri) ado etsa va namozni toʻla qilsa, (savob) unga ham, ularga ham boʻladi. Kim undan bir narsani kamaytirsa, u (gunoh) uning zimmasiga boʻladi, ularning zimmasiga boʻlmaydi». Bu Ibn Vahbning hadisidir, ularning hadislarining maʼnosi esa bir xildir.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Ким одамларга имомлик қилиб, вақтни (тўғри) адо этса ва намозни тўла қилса, (савоб) унга ҳам, уларга ҳам бўлади. Ким ундан бир нарсани камайтирса, у (гуноҳ) унинг зиммасига бўлади, уларнинг зиммасига бўлмайди». Бу Ибн Ваҳбнинг ҳадисидир, уларнинг ҳадисларининг маъноси эса бир хилдир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُمَيْدًا ، قَالَ : حَدَّثَنِي بَكْرٌ ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " تَخَلَّفَ ، فَتَخَلَّفَ مَعَهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، قَالَ : قَالَ : فَانْتَهَيْنَا إِلَى النَّاسِ وَقَدْ صَلَّى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ رَكْعَةً ، فَلَمَّا أَحَسَّ بِجِيئَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ ، " فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ صَلِّ " ، فَلَمَّا قَضَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ الصَّلاةَ وَسَلَّمَ ، " قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُغِيرَةُ فَأَكْمَلا مَا سَبَقَهُمَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ يَغْلَطُ فِيهَا مَنْ لا يَتَدَبَّرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ ، وَلا يَفْهَمُ الْعِلْمَ وَالْفِقْهَ ، زَعَمَ بَعْضُ مَنْ يَقُولُ بِمَذْهَبِ الْعِرَاقِيِّينَ أَنَّ مَا أَدْرَكَ مَعَ الإِمَامِ آخِرَ صَلاتِهِ ، أَنَّ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالْمُغِيرَةَ إِنَّمَا قَضَيَا الرَّكْعَةَ الأُولَى ؛ لأَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِنَّمَا سَبَقَهُمَا بِالأُولَى ، لا بِالثَّانِيَةِ ، وَكَذَلِكَ ادَّعُوا فِي قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا " ، فَزَعَمُوا أَنَّ فِيهَ دَلالَةً عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَقْضِي أَوَّلَ صَلاتِهِ لا آخِرَهَا ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ مَنْ تَدَبَّرَ الْفِقْهَ ، عَلِمَ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ خِلافُ قَوْلِ أَهْلِ الصَّلاةِ جَمِيعًا ، إِذْ لَوْ كَانَ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُغِيرَةُ بَعْدَ سَلامِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَضَيَا الرَّكْعَةَ الأُولَى الَّتِي فَاتَتْهُمَا ، لَكَانَا قَدْ قَضَيَا رَكْعَةً بِلا جِلْسَةٍ وَلا تَشَهُّدٍ ، إِذِ الرَّكْعَةُ الَّتِي فَاتَتْهُمَا ، وَكَانَتْ أَوَّلَ صَلاةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ، كَانَتْ رَكْعَةً بِلا جِلْسَةٍ ، وَلا تَشَهُّدٍ . وَفِي اتِّفَاقِ أَهْلِ الصَّلاةِ أَنَّ الْمُدْرِكَ مَعَ الإِمَامِ رَكْعَةً مِنْ صَلاةِ الْفَجْرِ يَقْضِي رَكْعَةً بِجِلْسَةٍ وَتَشَهُّدٍ وَسَلامٍ ، مَا بَانَ وَصَحَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَقْضِ الرَّكْعَةَ الأُولَى الَّتِي لا جُلُوسَ فِيهَا ، وَلا تَشَهُّدَ ، وَلا سَلامَ ، وَإِنَّهُ قَضَى الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ الَّتِي فِيهَا جُلُوسٌ وَتَشَهُّدٌ وَسَلامٌ ، وَلَوْ كَانَ مَعْنَى قَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا " ، مَعْنَاهُ : أَنِ اقْضُوا مَا فَاتَكُمْ ، كَمَا ادَّعَاهُ مَنْ خَالَفَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ، كَانَ عَلَى مَنْ فَاتَتْهُ رَكْعَةٌ مِنَ الصَّلاةِ مَعَ الإِمَامِ أَنْ يَقْضِيَ رَكْعَةً بِقِيَامٍ وَرُكُوعٍ وَسَجْدَتَيْنِ بِغَيْرِ جُلُوسٍ وَلا تَشَهُّدٍ وَلا سَلامٍ . وَفِي اتِّفَاقِهِمْ مَعَنَا أَنَّهُ يَقْضِي رَكْعَةً بِجُلُوسٍ وَتَشَهُّدٍ مَا بَانَ وَثَبَتَ أَنَّ الْجُلُوسَ وَالتَّشَهُّدَ وَالسَّلامَ مِنْ حُكْمِ الرَّكْعَةِ الأَخِيرَةِ ، لا مِنْ حُكْمِ الأُولَى ، فَمَنْ فَهِمَ الْعِلْمَ وَعَقَلَهُ ، وَلَمْ يُكَابِرْ عَلِمَ أَنْ لا تَشَهُّدَ وَلا جُلُوسَ لِلتَّشَهُّدِ ، وَلا سَلامَ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى مِنَ الصَّلاةِ

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ orqada qoldilar, Mugʻira ibn Shuʼba ham u zot bilan orqada qoldi — va u hadisni toʻliq zikr qildi. U aytdi: Biz odamlarning oldiga yetib keldik, Abdurahmon ibn Avf bir rakat oʻqib boʻlgan edi. U Nabiy ﷺning kelganlarini sezgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Oʻqiyver», deb ishora qildilar. Abdurahmon namozni tugatib salom berganida, Nabiy ﷺ va Mugʻira turib, oʻzlaridan oʻtib ketgan (rakat)ni toʻldirdilar. Abu Bakr aytdi: Bu masalani mulohaza qilmaydigan, ilm va fiqhni tushunmaydigan kishi bu lafzda xato qiladi. Iroqliklar mazhabini tutuvchilardan baʼzilari, imom bilan topilgani namozining oxiri boʻladi deb daʼvo qilib, bu lafzda Nabiy ﷺ va Mugʻira birinchi rakatni qazo qilganlariga dalolat bor, chunki Abdurahmon ulardan birinchi rakat bilan oʻzgan, ikkinchisi bilan emas, deyishdi. Xuddi shunday, Nabiy ﷺning: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», degan soʻzlarida ham u kishi namozining oxirini emas, avvalini qazo qilishiga dalolat bor deb daʼvo qilishdi. Fiqhni mulohaza qilgan kishi bu taʼvil barcha namoz ahlining soʻziga xilof ekanini biladi. Zero, agar Mustafo ﷺ va Mugʻira Abdurahmon ibn Avfning salomidan keyin oʻzlaridan qolgan birinchi rakatni qazo qilganlarida, oʻtirishsiz va tashahhudsiz bir rakat qazo qilgan boʻlar edilar; chunki ulardan qolgan va Abdurahmon ibn Avf namozining avvali boʻlgan oʻsha rakat oʻtirishsiz va tashahhudsiz rakat edi. Namoz ahlining bomdod namozida imom bilan bir rakatni topgan kishi oʻtirish, tashahhud va salom bilan bir rakat qazo qiladi, degan ittifoqlarida Nabiy ﷺ oʻtirish, tashahhud va salom boʻlmagan birinchi rakatni qazo qilmaganlari, balki oʻtirish, tashahhud va salom bor ikkinchi rakatni qazo qilganlari ochiq va sahih boʻladi. Agar u zot ﷺning: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», degan soʻzlarining maʼnosi, bu masalada bizga xilof qilganlar daʼvo qilganidek, «sizdan qolganini qazo qilinglar» boʻlganida, imom bilan bir rakati qolgan kishi qiyom, rukuʼ va ikki sajda bilan, oʻtirishsiz, tashahhudsiz va salomsiz bir rakat qazo qilishi lozim boʻlar edi. Ularning biz bilan birga, u oʻtirish va tashahhud bilan bir rakat qazo qiladi, deb ittifoq qilishlarida esa oʻtirish, tashahhud va salom oxirgi rakatning hukmidan ekani, birinchisining hukmidan emasligi ochiq va sobit boʻladi. Kim ilmni tushunib anglasa va oʻjarlik qilmasa, namozning birinchi rakatida tashahhud ham, tashahhud uchun oʻtirish ham, salom ham yoʻqligini biladi.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ орқада қолдилар, Муғира ибн Шуъба ҳам у зот билан орқада қолди — ва у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. У айтди: Биз одамларнинг олдига етиб келдик, Абдураҳмон ибн Авф бир ракат ўқиб бўлган эди. У Набий ﷺнинг келганларини сезгач, орқага чекинмоқчи бўлди. Шунда Набий ﷺ унга: «Ўқийвер», деб ишора қилдилар. Абдураҳмон намозни тугатиб салом берганида, Набий ﷺ ва Муғира туриб, ўзларидан ўтиб кетган (ракат)ни тўлдирдилар. Абу Бакр айтди: Бу масалани мулоҳаза қилмайдиган, илм ва фиқҳни тушунмайдиган киши бу лафзда хато қилади. Ироқликлар мазҳабини тутувчилардан баъзилари, имом билан топилгани намозининг охири бўлади деб даъво қилиб, бу лафзда Набий ﷺ ва Муғира биринчи ракатни қазо қилганларига далолат бор, чунки Абдураҳмон улардан биринчи ракат билан ўзган, иккинчиси билан эмас, дейишди. Худди шундай, Набий ﷺнинг: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деган сўзларида ҳам у киши намозининг охирини эмас, аввалини қазо қилишига далолат бор деб даъво қилишди. Фиқҳни мулоҳаза қилган киши бу таъвил барча намоз аҳлининг сўзига хилоф эканини билади. Зеро, агар Мустафо ﷺ ва Муғира Абдураҳмон ибн Авфнинг саломидан кейин ўзларидан қолган биринчи ракатни қазо қилганларида, ўтиришсиз ва ташаҳҳудсиз бир ракат қазо қилган бўлар эдилар; чунки улардан қолган ва Абдураҳмон ибн Авф намозининг аввали бўлган ўша ракат ўтиришсиз ва ташаҳҳудсиз ракат эди. Намоз аҳлининг бомдод намозида имом билан бир ракатни топган киши ўтириш, ташаҳҳуд ва салом билан бир ракат қазо қилади, деган иттифоқларида Набий ﷺ ўтириш, ташаҳҳуд ва салом бўлмаган биринчи ракатни қазо қилмаганлари, балки ўтириш, ташаҳҳуд ва салом бор иккинчи ракатни қазо қилганлари очиқ ва саҳиҳ бўлади. Агар у зот ﷺнинг: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деган сўзларининг маъноси, бу масалада бизга хилоф қилганлар даъво қилганидек, «сиздан қолганини қазо қилинглар» бўлганида, имом билан бир ракати қолган киши қиём, рукуъ ва икки сажда билан, ўтиришсиз, ташаҳҳудсиз ва саломсиз бир ракат қазо қилиши лозим бўлар эди. Уларнинг биз билан бирга, у ўтириш ва ташаҳҳуд билан бир ракат қазо қилади, деб иттифоқ қилишларида эса ўтириш, ташаҳҳуд ва салом охирги ракатнинг ҳукмидан экани, биринчисининг ҳукмидан эмаслиги очиқ ва собит бўлади. Ким илмни тушуниб англаса ва ўжарлик қилмаса, намознинг биринчи ракатида ташаҳҳуд ҳам, ташаҳҳуд учун ўтириш ҳам, салом ҳам йўқлигини билади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ حَدِيثِ عَبَّادِ بْنِ زِيَادٍ ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَخْبَرَهُ ، أَنَّ الْمُغِيرَةِ بْنَ شُعْبَةَ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ غَزَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَزْوَةَ تَبُوكَ ، قَالَ الْمُغِيرَةُ : فَأَقْبَلْتُ مَعَهُ حَتَّى نَجِدَ النَّاسَ قَدْ قَدَّمُوا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ ، فَصَلَّى لَهُمْ ، فَأَدْرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِحْدَى الرَّكْعَتَيْنِ ، فَصَلَّى مَعَ النَّاسِ الرَّكْعَةَ الأَخِيرَةَ ، فَلَمَّا سَلَّمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ " قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُتِمُّ صَلاتَهُ ، فَأَفْزَعَ ذَلِكَ الْمُسْلِمِينَ ، فَأَكْثَرُوا التَّسْبِيحَ " ، فَلَمَّا قَضَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاتَهُ ، أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ ، ثُمَّ قَالَ : " أَحْسَنْتُمْ " ، أَوْ قَالَ : " أَصَبْتُمْ " ، يَغْبِطُهُمْ أَنْ صَلُّوا الصَّلاةَ لِوَقْتِهَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ الصَّلاةَ إِذَا حَضَرَتْ وَكَانَ الإِمَامُ الأَعْظَمُ غَائِبًا عَنِ النَّاسِ ، أَوْ مُتَخَلِّفًا عَنْهُمْ فِي سَفَرٍ ، فَجَائِزٌ لِلرَّعِيَّةِ أَنْ يُقَدِّمُوا رَجُلا مِنْهُمْ يَؤُمُّهُمْ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ حَسَّنَ فِعْلَ الْقَوْمِ أَوْ صَوَّبَهُ ، إِذْ صَلُّوا الصَّلاةَ لِوَقْتِهَا بِتَقْدِيمِهِمْ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ لِيَؤُمَّهُمْ ، وَلَمْ يَأْمُرْهُمْ بِانْتِظَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . فَأَمَّا إِذَا كَانَ الإِمَامُ الأَعْظَمُ حَاضِرًا ، فَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَؤُمَّهُمْ أَحَدٌ بِغَيْرِ إِذْنِهِ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ " زَجَرَ عَنْ أَنْ يُؤَمَّ السُّلْطَانُ بِغَيْرِ أَمْرِهِ "

Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) xabar berishicha, u Rasululloh ﷺ bilan birga Tabuk gʻazotida qatnashgan. Mugʻira aytdi: Men u zot bilan birga keldim, odamlar Abdurahmon ibn Avfni oldinga oʻtkazgan, u esa ularga namoz oʻqib berayotgan edi. Rasululloh ﷺ ikki rakatdan birini topdilar va odamlar bilan oxirgi rakatni oʻqidilar. Abdurahmon salom berganida, Rasululloh ﷺ namozlarini toʻla qilish uchun turdilar. Bu musulmonlarni hayajonga soldi va ular tasbehni koʻpaytirdilar. Nabiy ﷺ namozlarini tugatgach, ularga yuzlanib: «Yaxshi qildingiz», yoki: «Toʻgʻri qildingiz», dedilar — namozni oʻz vaqtida oʻqiganlari uchun ularga gʻibta qilib. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda shunga dalolat bor: namoz vaqti kirganda imomi aʼzam odamlardan gʻoyib boʻlsa yoki safarda ulardan orqada qolsa, raiyat oʻzlaridan bir kishini oldinga oʻtkazib, unga imomlik qildirishi joizdir; chunki Nabiy ﷺ Abdurahmon ibn Avfni imomlikka oldinga oʻtkazib, namozni oʻz vaqtida oʻqigan qavmning ishini yaxshi dedilar yoki toʻgʻri deb topdilar va ularga Nabiy ﷺni kutishni buyurmadilar. Ammo imomi aʼzam hozir boʻlsa, uning izinsiz birovning imomlik qilishi joiz emas; chunki Nabiy ﷺ sultonga uning buyrugʻisiz imomlik qilinishidan qaytarganlar.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) хабар беришича, у Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Табук ғазотида қатнашган. Муғира айтди: Мен у зот билан бирга келдим, одамлар Абдураҳмон ибн Авфни олдинга ўтказган, у эса уларга намоз ўқиб бераётган эди. Расулуллоҳ ﷺ икки ракатдан бирини топдилар ва одамлар билан охирги ракатни ўқидилар. Абдураҳмон салом берганида, Расулуллоҳ ﷺ намозларини тўла қилиш учун турдилар. Бу мусулмонларни ҳаяжонга солди ва улар тасбеҳни кўпайтирдилар. Набий ﷺ намозларини тугатгач, уларга юзланиб: «Яхши қилдингиз», ёки: «Тўғри қилдингиз», дедилар — намозни ўз вақтида ўқиганлари учун уларга ғибта қилиб. Абу Бакр айтди: Бу хабарда шунга далолат бор: намоз вақти кирганда имоми аъзам одамлардан ғойиб бўлса ёки сафарда улардан орқада қолса, раият ўзларидан бир кишини олдинга ўтказиб, унга имомлик қилдириши жоиздир; чунки Набий ﷺ Абдураҳмон ибн Авфни имомликка олдинга ўтказиб, намозни ўз вақтида ўқиган қавмнинг ишини яхши дедилар ёки тўғри деб топдилар ва уларга Набий ﷺни кутишни буюрмадилар. Аммо имоми аъзам ҳозир бўлса, унинг изинсиз бировнинг имомлик қилиши жоиз эмас; чунки Набий ﷺ султонга унинг буйруғисиз имомлик қилинишидан қайтарганлар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا ابْنُ عُلَيَّةَ ، ثنا شُعْبَةُ . ح وَثنا الصَّنْعَانِيُّ ، نا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ ، عَنْ أَوْسِ بْنِ ضَمْعَجٍ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " وَلا تَؤُمَّنَّ رَجُلا فِي سُلْطَانِهِ وَلا فِي أَهْلِهِ ، وَلا تَجْلِسْ عَلَى تَكْرِمَتِهِ إِلا بِإِذْنِهِ " , أَوْ قَالَ : " يَأْذَنُ لَكَ "

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishiga oʻz hukmronlik joyida va oʻz ahli oldida imomlik qilma, uning hurmat oʻrniga ham uning izinsiz oʻtirma», yoki: «u senga izn bermaguncha (oʻtirma)», dedilar.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кишига ўз ҳукмронлик жойида ва ўз аҳли олдида имомлик қилма, унинг ҳурмат ўрнига ҳам унинг изинсиз ўтирма», ёки: «у сенга изн бермагунча (ўтирма)», дедилар.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، نا أَبُو حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : كَانَ قِتَالٌ بَيْنَ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَصَلَّى الظُّهْرَ ، ثُمَّ أَتَاهُمْ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ ، ثُمَّ قَالَ لِبِلالٍ : " يَا بِلالُ ، إِذَا حَضَرَتِ الْعَصْرُ ، وَلَمْ آتِ ، فَمُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . وَذَكَرَ فِي الْخَبَرِ : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَاءَ ، فَقَامَ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ ، وَأَوْمَأَ إِلَيْهِ : " امْضِ فِي صَلاتِكَ "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytadi: Banu Amr ibn Avf oʻrtasida janjal boʻldi. Bu Nabiy ﷺga yetib bordi. U zot peshin namozini oʻqib, ularning oralarini isloh qilish uchun ularning oldiga bordilar. Soʻng Bilolga: «Ey Bilol, agar asr vaqti kirsa-yu, men kelmasam, Abu Bakrga aytgin, u odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar — va u hadisni toʻliq zikr qildi. Xabarda shuni ham zikr qildiki, Nabiy ﷺ kelib, Abu Bakrning orqasida turdilar va unga: «Namozingni davom ettir», deb ishora qildilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтади: Бану Амр ибн Авф ўртасида жанжал бўлди. Бу Набий ﷺга етиб борди. У зот пешин намозини ўқиб, уларнинг ораларини ислоҳ қилиш учун уларнинг олдига бордилар. Сўнг Билолга: «Эй Билол, агар аср вақти кирса-ю, мен келмасам, Абу Бакрга айтгин, у одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар — ва у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Хабарда шуни ҳам зикр қилдики, Набий ﷺ келиб, Абу Бакрнинг орқасида турдилар ва унга: «Намозингни давом эттир», деб ишора қилдилар.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ ابْنِ لَهِيعَةَ ، وَسَعِيدِ بْنِ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ دِينَارٍ الْهُذَلِيِّ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " ثَلاثَةٌ لا تُقْبَلُ مِنْهُمْ صَلاةٌ ، وَلا تَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ ، وَلا تُجَاوِزُ رُءُوسَهُمْ : رَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ ، وَرَجُلٌ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ وَلَمْ يُؤْمَرْ ، وَامْرَأَةٌ دَعَاهَا زَوْجُهَا مِنَ اللَّيْلِ فَأَبَتْ عَلَيْهِ " . نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْوَلِيدِ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، يَرْفَعُهُ يَعْنِي : مِثْلَ هَذَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمْلَيْتُ الْجُزْءَ الأَوَّلَ وَهُوَ مُرْسَلٌ ؛ لأَنَّ حَدِيثَ أَنَسٍ الَّذِي بَعْدَهُ حَدَّثَنَاهُ عِيسَى فِي عَقِبِهِ ، يَعْنِي بِمِثْلِهِ ، لَوْلا هَذَا لَمَا كُنْتُ أُخَرِّجُ الْخَبَرَ الْمُرْسَلَ فِي هَذَا الْكِتَابِ

Ato ibn Dinor al-Huzaliydan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch kishi borki, ulardan namoz qabul qilinmaydi, u osmonga koʻtarilmaydi va boshlaridan oshib oʻtmaydi: oʻzini yoqtirmaydigan qavmga imomlik qilgan kishi, buyurilmagan holda janozaga namoz oʻqigan kishi va eri kechasi chaqirganida undan bosh tortgan ayol», dedilar. Iso ibn Ibrohim bizga aytdi: Ibn Vahb Amr ibn al-Horisdan, u Yazid ibn Abu Habibdan, u Amr ibn al-Validdan, u Anas ibn Molikdan marfuʼ qilib, yaʼni shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Abu Bakr aytdi: Men birinchi juzni imlo qildim, holbuki u mursaldir; chunki undan keyingi Anasning hadisini Iso bizga uning ketidan shunga oʻxshash qilib rivoyat qildi. Agar shu boʻlmaganida, men bu kitobda mursal xabarni chiqarmagan boʻlar edim.Ато ибн Динор ал-Ҳузалийдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч киши борки, улардан намоз қабул қилинмайди, у осмонга кўтарилмайди ва бошларидан ошиб ўтмайди: ўзини ёқтирмайдиган қавмга имомлик қилган киши, буюрилмаган ҳолда жанозага намоз ўқиган киши ва эри кечаси чақирганида ундан бош тортган аёл», дедилар. Исо ибн Иброҳим бизга айтди: Ибн Ваҳб Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Язид ибн Абу Ҳабибдан, у Амр ибн ал-Валиддан, у Анас ибн Моликдан марфуъ қилиб, яъни шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Бакр айтди: Мен биринчи жузни имло қилдим, ҳолбуки у мурсалдир; чунки ундан кейинги Анаснинг ҳадисини Исо бизга унинг кетидан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилди. Агар шу бўлмаганида, мен бу китобда мурсал хабарни чиқармаган бўлар эдим.

أنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، ثنا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنْ بُدَيْلٍ الْعُقَيْلِيِّ ، حَدَّثَنِي أَبُو عَطِيَّةَ ‏ رَجُلٌ مِنَّا ، وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ أَبَانَ بْنِ يَزِيدَ الْعَطَّارِ ، عَنْ بُدَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ الْعُقَيْلِيِّ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْهُمْ يُكْنَى أَبَا عَطِيَّةَ ، وَهَذَا حَدِيثُ الدَّوْرَقِيِّ ، قَالَ : أَتَانَا مَالِكُ بْنُ الْحُوَيْرِثِ ، فَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ، فَقِيلَ لَهُ : تَقَدَّمْ ، قَالَ : لِيَؤُمَّكُمْ رَجُلٌ مِنْكُمْ ، فَلَمَّا صَلَّوْا ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِذَا زَارَ الرَّجُلُ الْقَوْمَ فَلا يَؤُمَّهُمْ ، وَلْيَؤُمَّهُمْ رَجُلٌ مِنْهُمْ " . وَفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ ، قَالَ : " لِيَتَقَدَّمْ بَعْضُكُمْ ، حَتَّى أُحَدِّثَكُمْ لِمَ لا أَتَقَدَّمُ "

Abu Atiyya aytadi: Bizning oldimizga Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu) keldi. Namoz vaqti kirganida, unga: «Oldinga oʻting», deyildi. U: «Sizlarga oʻzingizdan bir kishi imomlik qilsin», dedi. Namozni oʻqib boʻlishgach, u dedi: Men Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Kishi bir qavmni ziyorat qilsa, ularga imomlik qilmasin, balki ularga oʻzlaridan bir kishi imomlik qilsin». Vakiʼning hadisida esa: «Baʼzingiz oldinga oʻtsin, men sizlarga nega oldinga oʻtmaganimni aytib beray», dedi.Абу Атийя айтади: Бизнинг олдимизга Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу) келди. Намоз вақти кирганида, унга: «Олдинга ўтинг», дейилди. У: «Сизларга ўзингиздан бир киши имомлик қилсин», деди. Намозни ўқиб бўлишгач, у деди: Мен Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Киши бир қавмни зиёрат қилса, уларга имомлик қилмасин, балки уларга ўзларидан бир киши имомлик қилсин». Вакиънинг ҳадисида эса: «Баъзингиз олдинга ўтсин, мен сизларга нега олдинга ўтмаганимни айтиб берай», деди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ ، أَخْبَرَنِي أَبِي ، عَنْ سَهْلٍ أَنَّهُ جَاءَهُ نَفَرٌ يَتَمَارَوْنَ فِي الْمِنْبَرِ مِنْ أَيِّ عُودٍ هُوَ ؟ وَمَنْ عَمِلَهُ ؟ فَقَالَ سَهْلٌ : أَمَا وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْرِفُ مِنْ أَيِّ عُودٍ هُوَ ، وَمَنْ عَمِلَهُ ، وَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوَّلَ يَوْمٍ قَامَ عَلَيْهِ ، أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى فُلانَةَ ، قَالَ : إِنَّهُ لَيُسَمِّيهَا يَوْمَئِذٍ ، وَنَسِيتُ اسْمَهَا : " أَنْ مُرِي غُلامَكِ النَّجَّارَ يَعْمَلْ لِي أَعْوَادًا أُكَلِّمِ النَّاسَ عَلَيْهَا " ، فَعَمِلَ هَذِهِ الثَّلاثَ الدَّرَجَاتِ مِنْ طَرْفَاءِ الْغَابَةِ ، وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ عَلَيْهِ ، فَكَبَّرَ ، فَكَبَّرَ النَّاسُ خَلْفَهُ ، ثُمَّ رَكَعَ ، وَرَكَعَ النَّاسُ ، ثُمَّ رَفَعَ ، وَنَزَلَ الْقَهْقَرِيَّ ، ثُمَّ سَجَدَ فِي أَصْلِ الْمِنْبَرِ ، ثُمَّ عَادَ حَتَّى فَرَغَ مِنْ آخِرِ صَلاتِهِ ، ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِمْ ، فَقَالَ : " إِنَّمَا صَنَعْتُ هَذَا لِتَأْتَمُّوا بِي ، وَتَعَلَّمُوا صَلاتِي " . نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَلَمْ يَقُلْ : " إِنَّمَا صَنَعْتُ هَذَا لِتَأْتَمُّوا بِي ، وَتَعَلَّمُوا صَلاتِي "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Uning oldiga bir necha kishi keldi, ular minbar qaysi yogʻochdan ekani va uni kim yasagani haqida bahslashib qolgan edilar. Sahl dedi: Ogoh boʻlinglar! Allohga qasamki, men uning qaysi yogʻochdan ekanini va uni kim yasaganini bilaman, Rasululloh ﷺning unda birinchi kun turganlarini ham koʻrganman. Rasululloh ﷺ falon ayolga kishi joʻnatdilar — u oʻsha kuni uning ismini aytgan edi, men ismini unutdim — «Duradgor qulingga ayt, menga bir necha yogʻoch yasab bersin, men ular ustida turib odamlarga gapiray», dedilar. U shu uch zinani Gʻobaning yulgʻunidan yasadi. Men Rasululloh ﷺning unda turib takbir aytganlarini, odamlarning ham orqalarida takbir aytganlarini koʻrdim. Soʻng u zot rukuʼ qildilar, odamlar ham rukuʼ qildilar; soʻng boshlarini koʻtardilar va orqalari bilan tushib, minbarning tagida sajda qildilar; soʻng yana qaytdilar, toki namozlarining oxirigacha tugatdilar. Keyin ularga yuzlanib: «Men buni sizlar menga ergashishingiz va namozimni oʻrganishingiz uchun qildim», dedilar. Bizga Abduljabbor ibn al-Alo aytdi: bizga Sufyon Abu Hozimdan aytdi va hadisni zikr qildi, ammo: «Men buni sizlar menga ergashishingiz va namozimni oʻrganishingiz uchun qildim», demadi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унинг олдига бир неча киши келди, улар минбар қайси ёғочдан экани ва уни ким ясагани ҳақида баҳслашиб қолган эдилар. Саҳл деди: Огоҳ бўлинглар! Аллоҳга қасамки, мен унинг қайси ёғочдан эканини ва уни ким ясаганини биламан, Расулуллоҳ ﷺнинг унда биринчи кун турганларини ҳам кўрганман. Расулуллоҳ ﷺ фалон аёлга киши жўнатдилар — у ўша куни унинг исмини айтган эди, мен исмини унутдим — «Дурадгор қулингга айт, менга бир неча ёғоч ясаб берсин, мен улар устида туриб одамларга гапирай», дедилар. У шу уч зинани Ғобанинг юлғунидан ясади. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг унда туриб такбир айтганларини, одамларнинг ҳам орқаларида такбир айтганларини кўрдим. Сўнг у зот рукуъ қилдилар, одамлар ҳам рукуъ қилдилар; сўнг бошларини кўтардилар ва орқалари билан тушиб, минбарнинг тагида сажда қилдилар; сўнг яна қайтдилар, токи намозларининг охиригача тугатдилар. Кейин уларга юзланиб: «Мен буни сизлар менга эргашишингиз ва намозимни ўрганишингиз учун қилдим», дедилар. Бизга Абдулжаббор ибн ал-Ало айтди: бизга Суфён Абу Ҳозимдан айтди ва ҳадисни зикр қилди, аммо: «Мен буни сизлар менга эргашишингиз ва намозимни ўрганишингиз учун қилдим», демади.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، عَنِ الشَّافِعِيِّ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، أَخْبَرَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ هَمَّامٍ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا حُذَيْفَةُ عَلَى دُكَّانٍ مُرْتَفِعٍ ، فَسَجَدَ عَلَيْهِ ، فَجَبَذَهُ أَبُو مَسْعُودٍ ، فَتَابَعَهُ حُذَيْفَةُ ، فَلَمَّا قَضَى الصَّلاةَ قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ : " أَلَيْسَ قَدْ نُهِيَ عَنْ هَذَا ؟ " فَقَالَ لَهُ حُذَيْفَةُ : " أَلَمْ تَرَنِي قَدْ تَابَعْتُكَ ؟ "

Hammom aytadi: Huzayfa bizga baland supa ustida namoz oʻqib berdi va unga sajda qildi. Shunda Abu Masʼud uni tortdi, Huzayfa esa unga ergashdi (tushdi). Namozni tugatganida Abu Masʼud: «Bundan qaytarilmaganmidi?» dedi. Huzayfa unga: «Men senga ergashganimni koʻrmadingmi?» dedi.Ҳаммом айтади: Ҳузайфа бизга баланд супа устида намоз ўқиб берди ва унга сажда қилди. Шунда Абу Масъуд уни тортди, Ҳузайфа эса унга эргашди (тушди). Намозни тугатганида Абу Масъуд: «Бундан қайтарилмаганмиди?» деди. Ҳузайфа унга: «Мен сенга эргашганимни кўрмадингми?» деди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، قَالَ : سَمِعْتُ كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَصَلَّى يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا شَاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ ، فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ ، ثُمَّ أَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاةِ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunanikida tunadim. U zot — yaʼni Nabiy ﷺ — Alloh xohlagancha namoz oʻqidilar, soʻng yonboshlab, xurrak otguncha uxladilar. Soʻng muazzin kelib, u zotni namozga chaqirdi, u zot chiqib namoz oʻqidilar. Bu Abduljabborning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунаникида тунадим. У зот — яъни Набий ﷺ — Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқидилар, сўнг ёнбошлаб, хуррак отгунча ухладилар. Сўнг муаззин келиб, у зотни намозга чақирди, у зот чиқиб намоз ўқидилар. Бу Абдулжабборнинг ҳадисидир.

أنا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ ، نا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ السَّلُولِيُّ ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ، قَالَ : " كَانَ مُؤَذِّنُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُؤَذِّنُ ، ثُمَّ يُمْهِلُ ، فَإِذَا رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَقْبَلَ ، أَخَذَ فِي الإِقَامَةِ "

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺning muazzinlari azon aytar, soʻng kutib turar edi. Nabiy ﷺning chiqib kelganlarini koʻrsa, iqomatga kirishar edi.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺнинг муаззинлари азон айтар, сўнг кутиб турар эди. Набий ﷺнинг чиқиб келганларини кўрса, иқоматга киришар эди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، ثنا الْحَجَّاجُ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ، عَنِ الْحَجَّاجِ يَعْنِي ابْنَ أَبِي عُثْمَانَ الصَّوَّافَ . ح وَثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ثنا سُفْيَانُ يَعْنِي ابْنَ حَبِيبٍ ، عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أبي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاةُ ، فَلا تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي " . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ : قَالَ : " إِذَا أَخَذَ الْمُؤَذِّنُ فِي الأَذَانِ ، فَلا تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda, meni koʻrmagunlaringizcha turmanglar», dedilar. Ahmad ibn Sinon esa: U zot: «Muazzin azonga kirishganida, meni koʻrmagunlaringizcha turmanglar», dedilar, deb aytdi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда, мени кўрмагунларингизча турманглар», дедилар. Аҳмад ибн Синон эса: У зот: «Муаззин азонга киришганида, мени кўрмагунларингизча турманглар», дедилар, деб айтди.

ثنا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ ، عَنْ أَنَسٍ . ح وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا ابْنُ عُلَيَّةَ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " أُقِيمَتِ الصَّلاةُ وَرَجُلٌ يُنَاجِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى نَامَ أَصْحَابُهُ ، ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى " . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : " أُقِيمَتِ الصَّلاةُ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَجِيٌّ بِرَجُلٍ فِي جَانِبِ الْمَسْجِدِ ، فَمَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ حَتَّى نَامَ بَعْضُ الْقَوْمِ "

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Namozga iqomat aytildi, bir kishi esa Rasululloh ﷺ bilan maxfiy suhbatlashib turardi, hatto u zotning sahobalari uxlab qolishdi; soʻng u zot turib namoz oʻqidilar. Davraqiy esa: Namozga iqomat aytildi, Rasululloh ﷺ masjidning bir chetida bir kishi bilan maxfiy suhbatda edilar; u zot qavmning baʼzisi uxlab qolgunicha namozga turmadilar, dedi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Намозга иқомат айтилди, бир киши эса Расулуллоҳ ﷺ билан махфий суҳбатлашиб турарди, ҳатто у зотнинг саҳобалари ухлаб қолишди; сўнг у зот туриб намоз ўқидилар. Даврақий эса: Намозга иқомат айтилди, Расулуллоҳ ﷺ масжиднинг бир четида бир киши билан махфий суҳбатда эдилар; у зот қавмнинг баъзиси ухлаб қолгунича намозга турмадилар, деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى . ح وَثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، وَالثَّوْرِيُّ . ح وَثنا أَبُو مُوسَى ، عَنْ مُؤَمَّلٍ ، ثنا سُفْيَانُ ، كُلُّ هَؤُلاءِ عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الإِمَامُ ضَامِنٌ ، وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ ، اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الأَئِمَّةَ ، وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ " . هَذَا حَدِيثُ الأَشَجِّ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَاهُ ابْنُ نُمَيْرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، وَأَفْسَدَ الْخَبَرَ . نا الأَشَجُّ ، نا ابْنُ نُمَيْرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، قَالَ : حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، وَلا أَرَانِي إِلا قَدْ سَمِعْتُهُ ، قَالَ : قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَرَوَاهُ زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ . نا مُوسَى بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، نا مُوسَى بْنُ دَاوُدَ ، نا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ . وَرَوَى خَبَرَ سُهَيْلٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَلَمْ يَذْكُرَا الأَعْمَشَ فِي الإِسْنَادِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Imom kafildir, muazzin esa omonatdordir. Allohim, imomlarni toʻgʻri yoʻlga boshla, muazzinlarni magʻfirat qil», dedilar. Bu Ashajjning hadisidir. Abu Bakr aytdi: Uni Ibn Numayr Aʼmashdan rivoyat qildi va xabarni buzdi. Bizga Ashajj aytdi: bizga Ibn Numayr Aʼmashdan aytdi, u dedi: Menga Abu Solihdan rivoyat qilindi, oʻzim ham uni eshitgan boʻlsam kerak deb oʻylayman; u dedi: Abu Hurayra aytdi: Rasululloh ﷺ dedilar. Uni Zuhayr ham Abu Ishoqdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilib: Nabiy ﷺ shunga oʻxshash aytdilar, dedi. Bizga Muso ibn Sahl ar-Ramliy aytdi: bizga Muso ibn Dovud aytdi: bizga Zuhayr ibn Muoviya aytdi. Suhaylning xabarini esa Abdurrahmon ibn Ishoq va Muhammad ibn Ammor Suhayldan, u otasidan, u Abu Hurayradan rivoyat qilishdi va isnodda Aʼmashni zikr qilishmadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Имом кафилдир, муаззин эса омонатдордир. Аллоҳим, имомларни тўғри йўлга бошла, муаззинларни мағфират қил», дедилар. Бу Ашажжнинг ҳадисидир. Абу Бакр айтди: Уни Ибн Нумайр Аъмашдан ривоят қилди ва хабарни бузди. Бизга Ашажж айтди: бизга Ибн Нумайр Аъмашдан айтди, у деди: Менга Абу Солиҳдан ривоят қилинди, ўзим ҳам уни эшитган бўлсам керак деб ўйлайман; у деди: Абу Ҳурайра айтди: Расулуллоҳ ﷺ дедилар. Уни Зуҳайр ҳам Абу Ишоқдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: Набий ﷺ шунга ўхшаш айтдилар, деди. Бизга Мусо ибн Саҳл ар-Рамлий айтди: бизга Мусо ибн Довуд айтди: бизга Зуҳайр ибн Муовия айтди. Суҳайлнинг хабарини эса Абдурраҳмон ибн Ишоқ ва Муҳаммад ибн Аммор Суҳайлдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилишди ва иснодда Аъмашни зикр қилишмади.

أنا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ ، كِلاهُمَا عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْمُؤَذِّنُونَ أُمَنَاءُ ، وَالأَئِمَّةُ ضُمَنَاءُ ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ وَسَدِّدِ الأَئِمَّةَ " ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ حُجْرٍ . وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ : " أَرْشَدَ اللَّهُ الأَئِمَّةَ ، وَغَفَرَ لِلْمُؤَذِّنِينَ " . وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ . نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، نا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ ، عَنْ نَافِعِ بْنِ سُلَيْمَانَ بِمِثْلِهِ سَوَاءً ، وَقَالَ : قَالَتْ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : " وَعَفَا عَنِ الْمُؤَذِّنِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الأَعْمَشُ أَحْفَظُ مِنْ مِائَتَيْنِ مِثْلَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Muazzinlar omonatdorlardir, imomlar esa kafillardir. Allohim, muazzinlarni magʻfirat qil, imomlarni toʻgʻri qil», deb uch marta aytdilar. Bu Ali ibn Hujr hadisining lafzidir. Husayn ibn al-Hasan esa: «Alloh imomlarni toʻgʻri yoʻlga boshlasin va muazzinlarni magʻfirat qilsin», dedi. Uni Muhammad ibn Abu Solih ham otasidan, u Oishadan rivoyat qilgan. Bizga Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Vahb aytdi: bizga ammim aytdi: menga Hayva Nofeʼ ibn Sulaymondan xuddi shunday xabar berdi va: U (Oisha) dedi: Men Rasululloh ﷺni eshitdim, dedi hamda: «va muazzinni afv etsin», dedi. Abu Bakr aytdi: Aʼmash Muhammad ibn Abu Solih kabi ikki yuz kishidan koʻra yodi kuchliroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муаззинлар омонатдорлардир, имомлар эса кафиллардир. Аллоҳим, муаззинларни мағфират қил, имомларни тўғри қил», деб уч марта айтдилар. Бу Али ибн Ҳужр ҳадисининг лафзидир. Ҳусайн ибн ал-Ҳасан эса: «Аллоҳ имомларни тўғри йўлга бошласин ва муаззинларни мағфират қилсин», деди. Уни Муҳаммад ибн Абу Солиҳ ҳам отасидан, у Оишадан ривоят қилган. Бизга Аҳмад ибн Абдурраҳмон ибн Ваҳб айтди: бизга аммим айтди: менга Ҳайва Нофеъ ибн Сулаймондан худди шундай хабар берди ва: У (Оиша) деди: Мен Расулуллоҳ ﷺни эшитдим, деди ҳамда: «ва муаззинни афв этсин», деди. Абу Бакр айтди: Аъмаш Муҳаммад ибн Абу Солиҳ каби икки юз кишидан кўра ёди кучлироқдир.

أنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَلَمَّا كَانَ بَعْضُ اللَّيْلِ " قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي فَأَتَى شَنًّا مُعَلَّقًا ، فَتَوَضَّأَ وَضُوءًا خَفِيفًا ، ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى ، فَقُمْتُ فَتَوَضَّأْتُ ، وَصَنَعْتُ مِثْلَ الَّذِي صَنَعَ ، ثُمَّ قُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، فَحَوَّلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، فَصَلَّى مَا شَاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ ، ثُمَّ أَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاةِ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ . وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : كُرَيْبٍ ، وَقَالَ : " فَخَرَجَ فَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ " وَقَالَ : فَوَصَفَ وَضُوءَهُ ، وَجَعَلَ يُقَلِّلُهُ ، وَلَمْ يَقُلْ : وَضُوءًا خَفِيفًا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunanikida tunadim. Kechaning bir qismi boʻlganda, Rasululloh ﷺ namoz oʻqish uchun turdilar, osilgan meshga borib, yengil taharat qildilar, soʻng turib namoz oʻqidilar. Men ham turib taharat qildim va u zot qilgandek qildim, soʻng u zotning chap tomonlarida turdim. U zot meni oʻng tomonlariga oʻtkazdilar. Soʻng Alloh xohlagancha namoz oʻqidilar, keyin yonboshlab, xurrak otguncha uxladilar. Soʻng muazzin kelib, u zotni namozga chaqirdi, u zot chiqib namoz oʻqidilar. Bu Abduljabborning hadisidir. Maxzumiy esa: Kuraybdan, dedi va: «U zot chiqib namoz oʻqidilar, taharat qilmadilar», dedi hamda: u zotning taharatlarini vasf qilib, uni oz qilib koʻrsatdi va: «yengil taharat», demadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунаникида тунадим. Кечанинг бир қисми бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиш учун турдилар, осилган мешга бориб, енгил таҳарат қилдилар, сўнг туриб намоз ўқидилар. Мен ҳам туриб таҳарат қилдим ва у зот қилгандек қилдим, сўнг у зотнинг чап томонларида турдим. У зот мени ўнг томонларига ўтказдилар. Сўнг Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқидилар, кейин ёнбошлаб, хуррак отгунча ухладилар. Сўнг муаззин келиб, у зотни намозга чақирди, у зот чиқиб намоз ўқидилар. Бу Абдулжабборнинг ҳадисидир. Махзумий эса: Курайбдан, деди ва: «У зот чиқиб намоз ўқидилар, таҳарат қилмадилар», деди ҳамда: у зотнинг таҳаратларини васф қилиб, уни оз қилиб кўрсатди ва: «енгил таҳарат», демади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ وَهُوَ ابْنُ كُهَيْلٍ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " بِتُّ فِي بَيْتِ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَتَتَبَّعْتُ كَيْفَ يُصَلِّي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي ، فَجِئْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ ، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، وَقَالَ : فَأَخَذَنِي فَأَقَامَنِي عَنْ يَمِينِهِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunaning uyida tunadim va Rasululloh ﷺ qanday namoz oʻqishlarini kuzatdim. Soʻng u zot namoz oʻqish uchun turdilar. Men kelib, u zotning yonlarida — chap tomonlarida turdim. U aytdi: Shunda u zot meni ushlab, oʻng tomonlariga turgʻizdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунанинг уйида тунадим ва Расулуллоҳ ﷺ қандай намоз ўқишларини кузатдим. Сўнг у зот намоз ўқиш учун турдилар. Мен келиб, у зотнинг ёнларида — чап томонларида турдим. У айтди: Шунда у зот мени ушлаб, ўнг томонларига турғиздилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، نا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ أَبُو سَعْدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : " قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الْمَغْرِبَ ، فَجِئْتُهُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ عَنْ يَسَارِهِ ، فَنَهَانِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، ثُمَّ جَاءَ صَاحِبٌ لِي ، فَصَفَفْنَا خَلْفَهُ ، فَصَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ مُخَالِفًا بَيْنَ طَرَفَيْهِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ shom namozini oʻqish uchun turdilar. Men kelib, u zotning yonlarida, chap tomonlarida turdim. U zot meni qaytarib, oʻng tomonlariga turgʻizdilar. Soʻng bir hamrohim keldi va biz u zotning orqalarida saf tortdik. Rasululloh ﷺ bizga bir kiyimda, uning ikki uchini chalishtirgan holda namoz oʻqib berdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ шом намозини ўқиш учун турдилар. Мен келиб, у зотнинг ёнларида, чап томонларида турдим. У зот мени қайтариб, ўнг томонларига турғиздилар. Сўнг бир ҳамроҳим келди ва биз у зотнинг орқаларида саф тортдик. Расулуллоҳ ﷺ бизга бир кийимда, унинг икки учини чалиштирган ҳолда намоз ўқиб бердилар.

أنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، عَنْ خَالِدٍ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ ، عَنْ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ ، أَنَّهُ قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَا ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، فَوَجَدْنَاهُ قَائِمًا يُصَلِّي عَلَيْهِ إِزَارٌ ، فَذَكَرَ بَعْضَ الْحَدِيثِ ، وَقَالَ : " أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَخَرَجَ لِبَعْضِ حَاجَتِهِ ، فَصَبَبْتُ لَهُ وَضُوءًا ، فَتَوَضَّأَ فَالْتَحَفَ بِإِزَارِهِ ، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، وَأَتَى آخَرُ ، فَقَامَ عَنْ يَسَارِهِ ، فَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي ، وَصَلَّيْنَا مَعَهُ ، فَصَلَّى ثَلاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً بِالْوِتْرِ "

Amr ibn Said aytadi: Men va Abu Salama ibn Abdurrahmon Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ning huzuriga kirdik va uni egnida izor bilan turib namoz oʻqiyotgan holda topdik. U hadisning bir qismini zikr qilib, dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga keldik. U zot biror hojatlari uchun chiqdilar, men u zotga taharat suvini quydim, u zot taharat qilib, izorlariga oʻrandilar. Men u zotning chap tomonlarida turdim, u zot meni oʻng tomonlariga oʻtkazdilar. Soʻng boshqa birov kelib, chap tomonlarida turdi. Rasululloh ﷺ oldinga oʻtib namoz oʻqidilar, biz ham u zot bilan oʻqidik. U zot vitr bilan oʻn uch rakat oʻqidilar.Амр ибн Саид айтади: Мен ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурига кирдик ва уни эгнида изор билан туриб намоз ўқиётган ҳолда топдик. У ҳадиснинг бир қисмини зикр қилиб, деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга келдик. У зот бирор ҳожатлари учун чиқдилар, мен у зотга таҳарат сувини қуйдим, у зот таҳарат қилиб, изорларига ўрандилар. Мен у зотнинг чап томонларида турдим, у зот мени ўнг томонларига ўтказдилар. Сўнг бошқа биров келиб, чап томонларида турди. Расулуллоҳ ﷺ олдинга ўтиб намоз ўқидилар, биз ҳам у зот билан ўқидик. У зот витр билан ўн уч ракат ўқидилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، قَالا : ثنا حَجَّاجٌ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي زِيَادٌ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ ، أَنَّ قَزْعَةَ مَوْلًى لِعَبْدِ الْقَيْسِ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : " صَلَّيْتُ إِلَى جَنْبِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَعَائِشَةُ خَلْفَنَا تُصَلِّي مَعَنَا ، وَأَنَا إِلَى جَنْبِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُصَلِّي مَعَهُ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men Nabiy ﷺning yonlarida namoz oʻqidim, Oisha esa ortimizda biz bilan namoz oʻqirdi; men Nabiy ﷺning yonlarida u zot bilan namoz oʻqirdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен Набий ﷺнинг ёнларида намоз ўқидим, Оиша эса ортимизда биз билан намоз ўқирди; мен Набий ﷺнинг ёнларида у зот билан намоз ўқирдим.

نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْمُخْتَارِ يُحَدِّثُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، " أَنَّهُ كَانَ هُوَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأُمُّهُ وَخَالَتُهُ ، فَصَلَّى بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَعَلَ أَنَسًا عَنْ يَمِينِهِ ، وَأُمَّهُ وَخَالَتَهُ خَلْفَهُمَا "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U, Rasululloh ﷺ, uning onasi va xolasi birga edilar. Rasululloh ﷺ ularga namoz oʻqib berdilar va Anasni oʻng tomonlariga, onasi bilan xolasini esa ularning orqasiga turgʻizdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У, Расулуллоҳ ﷺ, унинг онаси ва холаси бирга эдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга намоз ўқиб бердилар ва Анасни ўнг томонларига, онаси билан холасини эса уларнинг орқасига турғиздилар.

نا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ أَنَا وَيَتِيمٌ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَصَلَّتْ أُمِّي خَلْفَنَا " . نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، ثنا إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ بِمِثْلِهِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytadi: Men va bir yetim Nabiy ﷺning orqalarida namoz oʻqidik, onam esa bizning orqamizda namoz oʻqidi. Bizga Abduljabbor ibn al-Alo aytdi: bizga Sufyon aytdi: bizga Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talha aytdi, u Anas ibn Molikdan xuddi shunday deganini eshitdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен ва бир етим Набий ﷺнинг орқаларида намоз ўқидик, онам эса бизнинг орқамизда намоз ўқиди. Бизга Абдулжаббор ибн ал-Ало айтди: бизга Суфён айтди: бизга Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳа айтди, у Анас ибн Моликдан худди шундай деганини эшитди.

نا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ ، وَزِيدُ بْنُ أَخْرَمَ الطَّائِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ ، قَالُوا : ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ ، ثنا سَلَمَةُ بْنُ نُبَيْطٍ ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ نُبَيْطِ بْنِ شَرِيطٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ ، قَالَ : مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : " أَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ . قَالَ : " مُرُوا بِلالا فَلْيُؤَذِّنْ ، وَمُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . فَذَكَرُوا الْحَدِيثَ ، وَقَالُوا فِي الْحَدِيثِ : وَأَذَّنَ وَأَقَامَ ، وَأَمَرُوا أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : " أُقِيمَتِ الصَّلاةُ ؟ ! " قُلْتُ : نَعَمْ . قَالَ : " جِيئُونِي بِإِنْسَانٍ أَعْتَمِدُ عَلَيْهِ " ، فَجَاءُوا بِبَرِيرَةَ وَرَجُلٍ آخَرَ ، فَاعْتَمَدَ عَلَيْهِمَا ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاةِ ، فَأُجْلِسَ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ ، فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ يَتَنَحَّى ، فَأَمْسَكَهُ حَتَّى فَرَغَ مِنَ الصَّلاةِ . ثُمَّ ذَكَرُوا الْحَدِيثَ ، وَهَذَا حَدِيثُ الْقَاسِمِ

Solim ibn Ubayd aytadi: Rasululloh ﷺ kasal boʻldilar va hushlaridan ketdilar, soʻng oʻzlariga keldilar va: «Namoz vaqti kirdimi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Bilolga ayting, azon aytsin; Abu Bakrga ayting, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar — va ular hadisni zikr qildilar. Ular hadisda shuni aytdilar: U azon va iqomat aytdi, Abu Bakrga esa odamlarga namoz oʻqib berishni buyurdilar. Soʻng u zot oʻzlariga kelib: «Namozga iqomat aytildimi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Menga suyanadigan bir odam olib kelinglar», dedilar. Barira bilan boshqa bir kishini olib kelishdi, u zot ularga suyandilar, soʻng namozga chiqdilar va Abu Bakrning yoniga oʻtqazildilar. Abu Bakr chetga surilmoqchi boʻldi, u zot esa uni namozdan boʻshaguncha ushlab turdilar. Soʻng ular hadisni zikr qildilar. Bu Qosimning hadisidir.Солим ибн Убайд айтади: Расулуллоҳ ﷺ касал бўлдилар ва ҳушларидан кетдилар, сўнг ўзларига келдилар ва: «Намоз вақти кирдими?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Билолга айтинг, азон айтсин; Абу Бакрга айтинг, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар — ва улар ҳадисни зикр қилдилар. Улар ҳадисда шуни айтдилар: У азон ва иқомат айтди, Абу Бакрга эса одамларга намоз ўқиб беришни буюрдилар. Сўнг у зот ўзларига келиб: «Намозга иқомат айтилдими?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Менга суянадиган бир одам олиб келинглар», дедилар. Барира билан бошқа бир кишини олиб келишди, у зот уларга суяндилар, сўнг намозга чиқдилар ва Абу Бакрнинг ёнига ўтқазилдилар. Абу Бакр четга сурилмоқчи бўлди, у зот эса уни намоздан бўшагунча ушлаб турдилар. Сўнг улар ҳадисни зикр қилдилар. Бу Қосимнинг ҳадисидир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ . ح وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ الْعَسْكَرِيُّ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ وَهُوَ الأَعْمَشُ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَخْبَرَةَ الأَزْدِيِّ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ عُقْبَةَ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَمْسَحُ مَنَاكِبَنَا فِي الصَّلاةِ ، وَيَقُولُ : " اسْتَوُوا ، وَلا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ " . قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ : " فَأَنْتُمُ الْيَوْمَ أَشَدُّ اخْتِلافًا " . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ ، وَفِي حَدِيثِ أَبِي أُسَامَةَ ، وَابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : يُسَوِّي مَنَاكِبَنَا . وَفِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، قَالَ : يَمْسَحُ عَوَاتِقَنَا

Abu Masʼud Uqba ibn Amr (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ namozda yelkalarimizni silab: «Tekis turinglar, turlicha boʻlmanglar, aks holda dillaringiz ham turlicha boʻlib qoladi», der edilar. Abu Masʼud: «Bugun esa sizlar koʻproq turlichasiz», dedi. Bu Vakiʼning hadisidir. Abu Usoma va Ibn Abu Adiyning hadisida: «yelkalarimizni tekislar edilar», deyilgan. Muhammad ibn Jaʼfarning hadisida esa: «kuraklarimizni silar edilar», deyilgan.Абу Масъуд Уқба ибн Амр (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ намозда елкаларимизни силаб: «Текис туринглар, турлича бўлманглар, акс ҳолда дилларингиз ҳам турлича бўлиб қолади», дер эдилар. Абу Масъуд: «Бугун эса сизлар кўпроқ турличасиз», деди. Бу Вакиънинг ҳадисидир. Абу Усома ва Ибн Абу Адийнинг ҳадисида: «елкаларимизни текислар эдилар», дейилган. Муҳаммад ибн Жаъфарнинг ҳадисида эса: «куракларимизни силар эдилар», дейилган.

أنا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، قَالا : ثنا شُعْبَةُ ، وَثنا الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، عَنْ شُعْبَةَ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ شُعْبَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ ؛ فَإِنَّ تَسْوِيَةَ الصُّفُوفِ مِنْ تَمَامِ الصَّلاةِ " . هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ . وَقَالَ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ : عَنْ قَتَادَةَ ، وَقَالَ : " إِنَّ مِنْ حُسْنِ الصَّلاةِ إِقَامَةَ الصَّفِّ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Saflaringizni toʻgʻri qilinglar; zero, saflarni tekislash namozning kamolidandir», dedilar. Bu Bundorning hadisidir. Salm ibn Junoda esa: Qatodadan (deb rivoyat qildi) va: «Albatta, safni toʻgʻri qilish namozning goʻzalligidandir», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сафларингизни тўғри қилинглар; зеро, сафларни текислаш намознинг камолидандир», дедилар. Бу Бундорнинг ҳадисидир. Салм ибн Жунода эса: Қатодадан (деб ривоят қилди) ва: «Албатта, сафни тўғри қилиш намознинг гўзаллигидандир», деди.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَثنا الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، ثنا الأَعْمَشُ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، جَمِيعًا عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ ، عَنْ تَمِيمِ بْنِ طَرَفَةَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلا تَصُفُّونَ كَمَا تَصُفُّ الْمَلائِكَةُ عِنْدَ رَبِّهَا ؟ " قُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، كَيْفَ تَصُفُّ الْمَلائِكَةُ عِنْدَ رَبِّهَا ؟ قَالَ : " يُتِمُّونَ الصُّفُوفَ الأُوَلَ ، وَيَتَرَاصُّونَ فِي الصَّفِّ " . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Malaklar Robbining huzurida saf tortganidek, sizlar ham saf tortmaysizmi?» dedilar. Biz: «Ey Rasululloh, malaklar Robbining huzurida qanday saf tortadi?» dedik. U zot: «Ular avvalgi saflarni toʻldiradilar va safda bir-birlariga zich turadilar», dedilar. Bu Vakiʼning hadisidir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Малаклар Роббининг ҳузурида саф тортганидек, сизлар ҳам саф тортмайсизми?» дедилар. Биз: «Эй Расулуллоҳ, малаклар Роббининг ҳузурида қандай саф тортади?» дедик. У зот: «Улар аввалги сафларни тўлдирадилар ва сафда бир-бирларига зич турадилар», дедилар. Бу Вакиънинг ҳадисидир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ ، نا مُسْلِمٌ يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ ، نا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ الْعَطَّارُ ، ثنا قَتَادَةُ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " رُصُّوا صُفُوفَكُمْ ، وَقَارِبُوا بَيْنَهَا ، وَحَاذُوا بِالأَعْنَاقِ ، فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ إِنِّي لأَرَى الشَّيْطَانَ يَدْخُلُ مِنْ خِلَلِ الصَّفِّ كَأَنَّهَا الْحَذَفُ " . قَالَ مُسْلِمٌ : يَعْنِي النَّقَدَ الصِّغَارَ ، النَّقَدُ الصِّغَارُ : أَوْلادُ الْغَنَمِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Saflaringizni zich qilinglar, ularni bir-biriga yaqinlashtiringlar va boʻyinlarni bir tekisda tutinglar. Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, men shaytonni safning boʻshliqlaridan xuddi mayda qoʻychivonlardek kirib kelayotganini koʻrib turibman», dedilar. Muslim aytdi: yaʼni mayda naqadlarni (nazarda tutdilar); mayda naqad — qoʻy bolalaridir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Сафларингизни зич қилинглар, уларни бир-бирига яқинлаштиринглар ва бўйинларни бир текисда тутинглар. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зотга қасамки, мен шайтонни сафнинг бўшлиқларидан худди майда қўйчивонлардек кириб келаётганини кўриб турибман», дедилар. Муслим айтди: яъни майда нақадларни (назарда тутдилар); майда нақад — қўй болаларидир.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَتِمُّوا الصَّفَّ الْمُتَقَدِّمَ ، فَإِنْ كَانَ نَقْصًا فَلْيَكُنْ فِي الْمُؤَخَّرِ " . نا أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ شُعْبَةَ بِمِثْلِهِ . قَالَ : " أَتِمُّوا الصَّفَّ الأَوَّلَ وَالثَّانِيَ ، فَإِنْ كَانَ خَلَلٌ فَلْيَكُنْ فِي الثَّالِثِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ: «Oldingi safni toʻldiringlar; agar kamchilik boʻlsa, u orqadagida boʻlsin», dedilar. Bizga Abu Bakr ibn Ishoq as-Sanʼoniy aytdi: bizga Abu Osim Shuʼbadan shunga oʻxshashini aytdi. U zot: «Birinchi va ikkinchi safni toʻldiringlar; agar boʻshliq boʻlsa, u uchinchisida boʻlsin», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Олдинги сафни тўлдиринглар; агар камчилик бўлса, у орқадагида бўлсин», дедилар. Бизга Абу Бакр ибн Ишоқ ас-Санъоний айтди: бизга Абу Осим Шуъбадан шунга ўхшашини айтди. У зот: «Биринчи ва иккинчи сафни тўлдиринглар; агар бўшлиқ бўлса, у учинчисида бўлсин», дедилар.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِذَا قُمْتُمْ فَاعْدِلُوا صُفُوفَكُمْ ، وَسُدُّوا الْفُرَجَ ، فَإِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ وَرَاءِ ظَهْرِي "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Turganingizda saflaringizni tekislanglar va boʻshliqlarni toʻsinglar; zero, men sizlarni orqamdan (ham) koʻraman», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Турганингизда сафларингизни текисланглар ва бўшлиқларни тўсинглар; зеро, мен сизларни орқамдан (ҳам) кўраман», дедилар.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ وَصَلَ صَفًّا وَصَلَهُ اللَّهُ ، وَمَنْ قَطَعَ صَفًّا قَطَعَهُ اللَّهُ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim safni ulasa, Alloh uni ulaydi; kim safni uzsa, Alloh uni uzadi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким сафни уласа, Аллоҳ уни улайди; ким сафни узса, Аллоҳ уни узади», дедилар.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الَّذِينَ يَصِلُونَ الصُّفُوفَ "

Oisha (roziyallohu anho) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, Alloh va Uning malaklari saflarni ulaydiganlarga salovot aytadilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг малаклари сафларни улайдиганларга саловот айтадилар», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، وَيَحْيَى ، قَالا : ثنا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ طَلْحَةَ الأَيَامِيَّ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْسَجَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ يُحَدِّثُ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْتِينَا إِذَا قُمْنَا إِلَى الصَّلاةِ فَيَمْسَحُ عَوَاتِقَنَا وَصُدُورَنَا ، وَيَقُولُ : " لا تَخْتَلِفْ صُدُورُكُمْ فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ ، إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الصَّفِّ الأَوَّلِ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadi: Biz namozga turganimizda Rasululloh ﷺ oldimizga kelib, kuraklarimiz va koʻkraklarimizni silar va: «Koʻkraklaringiz turlicha boʻlmasin, aks holda qalblaringiz ham turlicha boʻlib qoladi. Albatta, Alloh va Uning malaklari birinchi safga salovot aytadilar», der edilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз намозга турганимизда Расулуллоҳ ﷺ олдимизга келиб, куракларимиз ва кўкракларимизни силар ва: «Кўкракларингиз турлича бўлмасин, акс ҳолда қалбларингиз ҳам турлича бўлиб қолади. Албатта, Аллоҳ ва Унинг малаклари биринчи сафга саловот айтадилар», дер эдилар.

وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " زَيِّنُوا الْقُرْآنَ " . قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْسَجَةَ : كُنْتُ نَسِيتُ : " زَيِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِكُمْ " ، حَتَّى ذَكَّرَنِيهِ الضَّحَّاكُ بْنُ مُزَاحِمٍ

Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni bezanglar», dedilar. Abdurrahmon ibn Avsaja aytdi: Men: «Qurʼonni ovozlaringiz bilan bezanglar» (degan lafzni) unutgan edim, hatto Zahhok ibn Muzohim buni menga eslatdi.Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни безанглар», дедилар. Абдурраҳмон ибн Авсажа айтди: Мен: «Қуръонни овозларингиз билан безанглар» (деган лафзни) унутган эдим, ҳатто Заҳҳок ибн Музоҳим буни менга эслатди.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ الْهَمَذَانِيَّ ، يَقُولُ : حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْسَجَةَ ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْتِينَا فَيَمْسَحُ عَلَى عَوَاتِقَنَا وَصُدُورِنَا ، وَيَقُولُ : " لا تَخْتَلِفْ صُفُوفُكُمْ ، فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ ، إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الصَّفِّ الأَوَّلِ " ، أَوِ " الصُّفُوفِ الأُوَلِ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ oldimizga kelib, kuraklarimiz va koʻkraklarimizni silar va: «Saflaringiz turlicha boʻlmasin, aks holda qalblaringiz ham turlicha boʻlib qoladi. Albatta, Alloh va Uning malaklari birinchi safga salovot aytadilar», yoki: «avvalgi saflarga (salovot aytadilar)», der edilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ олдимизга келиб, куракларимиз ва кўкракларимизни силар ва: «Сафларингиз турлича бўлмасин, акс ҳолда қалбларингиз ҳам турлича бўлиб қолади. Албатта, Аллоҳ ва Унинг малаклари биринчи сафга саловот айтадилар», ёки: «аввалги сафларга (саловот айтадилар)», дер эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ آدَمَ ، ثنا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَلَقِيتُ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ . وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ ، نا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ ، نا يُونُسُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَصِيرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : عُدْنَا أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَقَالا : " إِنَّ الصَّفَّ الْمُقَدَّمَ عَلَى مِثْلِ صَفِّ الْمَلائِكَةِ ، وَلَوْ تَعْلَمُونَ فَضِيلَتَهُ لابْتَدَرْتُمُوهُ "

Abdulloh ibn Abu Basirning otasi aytadi: Men Madinaga keldim va Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) bilan uchrashdim. Boshqa rivoyatda: Biz Ubay ibn Kaʼbni yoʻqlab bordik. U Nabiy ﷺdan hadisni zikr qildi va ikkalasi: «Albatta, oldingi saf malaklarning safi kabidir; agar uning fazilatini bilsangiz edi, unga oshiqar edingiz», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Басирнинг отаси айтади: Мен Мадинага келдим ва Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) билан учрашдим. Бошқа ривоятда: Биз Убай ибн Каъбни йўқлаб бордик. У Набий ﷺдан ҳадисни зикр қилди ва иккаласи: «Албатта, олдинги саф малакларнинг сафи кабидир; агар унинг фазилатини билсангиз эди, унга ошиқар эдингиз», дедилар.

نا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْيَحْمَدِيُّ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ . وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمِ ، نا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ خَلادٍ الْبَاهِلِيُّ ، نا مَعْنُ بْنُ عِيسَى ، قَالا : ثنا مَالِكٌ ، عَنْ سُمَيٍّ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الأَوَّلِ لاسْتَهَمُوا عَلَيْهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Agar odamlar azon aytishda va birinchi safda (qanday savob) borligini bilganlarida, uning uchun qurʼa tashlar edilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар одамлар азон айтишда ва биринчи сафда (қандай савоб) борлигини билганларида, унинг учун қуръа ташлар эдилар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْوَاسِطِيُّ ، نا أَبُو قَطَنٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ خِلاسِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَوْ يَعْلَمُونَ أَوْ تَعْلَمُونَ مَا فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ مَا كَانَتْ إِلا قُرْعَةً "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Agar ular bilganlarida — yoki sizlar bilganingizda — birinchi safda nima borligini, u faqat qurʼa bilangina (nasib boʻlar) edi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Агар улар билганларида — ёки сизлар билганингизда — биринчи сафда нима борлигини, у фақат қуръа билангина (насиб бўлар) эди», дедилар.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ طَلْحَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَوْسَجَةَ النَّهْمِيِّ ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْتِي الصَّفَّ مِنْ نَاحِيَةٍ إِلَى نَاحِيَةٍ ، فَيَمْسَحُ مَنَاكِبَنَا أَوْ صُدُورُنَا وَيَقُولُ : " لا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ safning bir chetidan ikkinchi chetigacha kelib, yelkalarimizni yoki koʻkraklarimizni silar va: «Turlicha boʻlmanglar, aks holda qalblaringiz ham turlicha boʻlib qoladi», der edilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ сафнинг бир четидан иккинчи четигача келиб, елкаларимизни ёки кўкракларимизни силар ва: «Турлича бўлманглар, акс ҳолда қалбларингиз ҳам турлича бўлиб қолади», дер эдилар.

قَالَ : وَكَانَ يَقُولُ : " إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الَّذِينَ يَصِلُونَ الصُّفُوفَ الأُوَلَ "

U aytdi: Va u zot: «Albatta, Alloh va Uning malaklari avvalgi saflarni ulaydiganlarga salovot aytadilar», der edilar.У айтди: Ва у зот: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг малаклари аввалги сафларни улайдиганларга саловот айтадилар», дер эдилар.

وَحَسِبْتُهُ قَالَ : " زَيِّنُوا الْقُرْآنَ بِأَصْوَاتِكُمْ "

Oʻylashimcha, u: «Qurʼonni ovozlaringiz bilan bezanglar», dedi.Ўйлашимча, у: «Қуръонни овозларингиз билан безанглар», деди.

نا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، ثنا أَشْعَثُ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زُبَيْدٍ ، ثنا أَبِي ، عَنْ جَدِّي ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْسَجَةَ ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْتِي نَاحِيَةَ الصَّفِّ وَيُسَوِّي بَيْنَ صُدُورِ الْقَوْمِ وَمَنَاكِبِهِمْ ، وَيَقُولُ : " لا تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ ، إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الصُّفُوفِ الأُوَلِ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ safning bir chetiga kelib, qavmning koʻkraklari va yelkalarini tekislar va: «Turlicha boʻlmanglar, aks holda qalblaringiz ham turlicha boʻlib qoladi. Albatta, Alloh va Uning malaklari avvalgi saflarga salovot aytadilar», der edilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ сафнинг бир четига келиб, қавмнинг кўкраклари ва елкаларини текислар ва: «Турлича бўлманглар, акс ҳолда қалбларингиз ҳам турлича бўлиб қолади. Албатта, Аллоҳ ва Унинг малаклари аввалги сафларга саловот айтадилар», дер эдилар.

نا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا الدَّسْتُوَائِيُّ . ح وَثنا الْحَسَنُ أَيْضًا ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَكْرٍ ، نا هِشَامٌ . ح وَحَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتُوَائِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَسْتَغْفِرُ لِلصَّفِّ الْمُقَدَّمِ ثَلاثًا ، وَلِلثَّانِي مَرَّةً "

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ oldingi saf uchun uch marta, ikkinchisi uchun bir marta magʻfirat soʻrar edilar.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ олдинги саф учун уч марта, иккинчиси учун бир марта мағфират сўрар эдилар.

نا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، قَالَ : نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، وَقَالَ : ثنا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ أَقْوَامٌ مُتَخَلِّفُونَ عَنِ الصَّفِّ الأَوَّلِ حَتَّى يَجْعَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي النَّارِ "

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Baʼzi qavmlar birinchi safdan orqada qolaveradilar, hatto Alloh taolo ularni doʻzaxga soladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Баъзи қавмлар биринчи сафдан орқада қолаверадилар, ҳатто Аллоҳ таоло уларни дўзахга солади», дедилар.

قَالَ : ثنا هِشَامُ بْنُ يُونُسَ الْكُوفِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مَالِكٍ الْمُزَنِيُّ ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، قَالَ : دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَرَأَى نَاسًا فِي مُؤَخَّرِ الْمَسْجِدِ ، فَقَالَ : " مَا يُؤَخِّرُكُمْ ؟ ! لا يَزَالُ أَقْوَامٌ يَتَأَخَّرُونَ حَتَّى يُؤَخِّرَهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ، تَقَدَّمُوا فَأْتَمُّوا بِي ، وَلْيَأْتَمَّ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ "

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ kirdilar va masjidning orqa tomonida bir qancha odamlarni koʻrib: «Nima sizlarni orqada qoldiryapti?! Baʼzi qavmlar orqada qolaveradilar, hatto Alloh azza va jalla ularni orqaga suradi. Oldinga oʻtinglar va menga ergashinglar, sizlardan keyingilar esa sizlarga ergashsinlar», dedilar.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ кирдилар ва масжиднинг орқа томонида бир қанча одамларни кўриб: «Нима сизларни орқада қолдиряпти?! Баъзи қавмлар орқада қолаверадилар, ҳатто Аллоҳ азза ва жалла уларни орқага суради. Олдинга ўтинглар ва менга эргашинглар, сизлардан кейингилар эса сизларга эргашсинлар», дедилар.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ ، ثنا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَسَهْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ أَوَّلُهَا ، وَشَرُّهَا آخِرُهَا ، وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ آخِرُهَا ، وَشَرُّهَا أَوَّلُهَا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklar saflarining eng yaxshisi birinchisi, eng yomoni oxirgisidir; ayollar saflarining eng yaxshisi oxirgisi, eng yomoni birinchisidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклар сафларининг энг яхшиси биринчиси, энг ёмони охиргисидир; аёллар сафларининг энг яхшиси охиргиси, энг ёмони биринчисидир», дедилар.

ثنا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَخَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ الْمُقَدَّمُ ، وَشَرُّهَا الْمُؤَخَّرُ ، وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ الْمُؤَخَّرُ ، وَشَرُّهَا الْمُقَدَّمُ ، يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ ، إِذَا سَجَدَ الرِّجَالُ ، فَاحْفَظْنَ أَبْصَارَكُنَّ " . قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ : مِمَّ ذَاكَ ؟ قَالَ : مِنْ ضِيقِ الإِزَارِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklar saflarining eng yaxshisi oldingisi, eng yomoni orqadagisidir; ayollar saflarining eng yaxshisi orqadagisi, eng yomoni oldingisidir. Ey ayollar jamoasi, erkaklar sajda qilganlarida, koʻzlaringizni saqlanglar», dedilar. Men Abdullohga: «Bu nima sababdan?» dedim. U: «Izorning torligidan», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклар сафларининг энг яхшиси олдингиси, энг ёмони орқадагисидир; аёллар сафларининг энг яхшиси орқадагиси, энг ёмони олдингисидир. Эй аёллар жамоаси, эркаклар сажда қилганларида, кўзларингизни сақланглар», дедилар. Мен Абдуллоҳга: «Бу нима сабабдан?» дедим. У: «Изорнинг торлигидан», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا أَبُو أَحْمَدَ ، نا مِسْعَرٌ ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ مِسْعَرٍ ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ‏ وَهَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، قَالَ : كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْبَبْنَا أَنْ نَكُونَ عَنْ يَمِينِهِ ، فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ حِينَ انْصَرَفَ : " رَبِّ قِنِي عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ عِبَادَكَ " . وَلَمْ يَقُلْ سَلْمٌ ، حِينَ انْصَرَفَ

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺning ortlarida namoz oʻqiganimizda, u zotning oʻng tomonlarida boʻlishni yaxshi koʻrar edik. Men u zotning namozdan boʻshaganlarida: «Robbim, bandalaringni qayta tiriltiradigan kuningda meni azobingdan saqlagin», deganlarini eshitdim. Salm esa: «namozdan boʻshaganlarida», demadi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида намоз ўқиганимизда, у зотнинг ўнг томонларида бўлишни яхши кўрар эдик. Мен у зотнинг намоздан бўшаганларида: «Роббим, бандаларингни қайта тирилтирадиган кунингда мени азобингдан сақлагин», деганларини эшитдим. Салм эса: «намоздан бўшаганларида», демади.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ مِسْعَرٍ ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْبَرَاءِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " كَانَ يُعْجِبُنَا أَنْ نُصَلِّيَ مِمَّا يَلِي يَمِينَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؛ لأَنَّهُ كَانَ يَبْدَأُ بِالسَّلامِ عَنْ يَمِينِهِ "

Baro (roziyallohu anhu) aytadi: Bizga Rasululloh ﷺning oʻng tomonlariga yaqin joyda namoz oʻqish yoqar edi; chunki u zot salomni oʻng tomonlaridan boshlar edilar.Баро (розияллоҳу анҳу) айтади: Бизга Расулуллоҳ ﷺнинг ўнг томонларига яқин жойда намоз ўқиш ёқар эди; чунки у зот саломни ўнг томонларидан бошлар эдилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ ، نا مِسْعَرٌ ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ ، عَنِ ابْنِ الْبَرَاءِ ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ، قَالَ : كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحْبَبْنَا أَنْ نَكُونَ عَنْ يَمِينِهِ . وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ حِينَ انْصَرَفَ : " رَبِّ قِنِي عَذَابَكَ يَوْمَ تَبْعَثُ عِبَادَكَ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Rasululloh ﷺning ortlarida namoz oʻqiganimizda, u zotning oʻng tomonlarida boʻlishni yaxshi koʻrar edik. Men u zotning namozdan boʻshaganlarida: «Robbim, bandalaringni qayta tiriltiradigan kuningda meni azobingdan saqlagin», deganlarini eshitdim.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ортларида намоз ўқиганимизда, у зотнинг ўнг томонларида бўлишни яхши кўрар эдик. Мен у зотнинг намоздан бўшаганларида: «Роббим, бандаларингни қайта тирилтирадиган кунингда мени азобингдан сақлагин», деганларини эшитдим.

نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، ثنا جَعْفَرُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَمِّي عُمَارَةُ بْنُ ثَوْبَانَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُكُمْ أَلْيَنُكُمْ مَنَاكِبَ فِي الصَّلاةِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarning eng yaxshingiz namozda yelkasi eng yumshoq boʻlganingizdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларнинг энг яхшингиз намозда елкаси энг юмшоқ бўлганингиздир», дедилар.

نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا أَبُو قُتَيْبَةَ ، وَيَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ ، عَنْ هَارُونَ َبن مُسْلِمٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ ، عَنْ أَبِيهِ قُرَّةَ ، قَالَ : " كُنَّا نُنْهَى عَنِ الصَّلاةِ بَيْنَ السَّوَارِي ، وَنُطْرَدُ عَنْهَا طَرْدًا "

Qurra (roziyallohu anhu) aytadi: Biz ustunlar orasida namoz oʻqishdan qaytarilar edik va u yerdan qattiq quvilar edik.Қурра (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз устунлар орасида намоз ўқишдан қайтарилар эдик ва у ердан қаттиқ қувилар эдик.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ هَانِئٍ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ مَحْمُودٍ ، قَالَ : صَلَّيْتُ إِلَى جَنْبِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَزَحَمَنَا إِلَى السَّوَارِي ، فَقَالَ " كُنَّا نَتَّقِي هَذَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Abdulhamid ibn Mahmud aytadi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning yonida namoz oʻqidim, bizni ustunlar tomon surib yuborishdi. Shunda u: «Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida bundan saqlanar edik», dedi.Абдулҳамид ибн Маҳмуд айтади: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг ёнида намоз ўқидим, бизни устунлар томон суриб юборишди. Шунда у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида бундан сақланар эдик», деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، ثنا مُلازِمُ بْنُ عَمْرٍو ، حَدَّثَنِي جَدِّي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَدْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ ، عَنْ أَبِيهِ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ ، وَكَانَ أَحَدَ الْوَفْدِ ، قَالَ : صَلَّيْنَا خَلْفَهُ يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَضَى نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ ، فَرَأَى رَجُلا فَرْدًا يُصَلِّي خَلْفَ الصَّفِّ ، فَوَقَفَ عَلَيْهِ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى قَضَى صَلاتَهُ ، ثُمَّ قَالَ لَهُ : " اسْتَقْبِلْ صَلاتَكَ ، فَلا صَلاةَ لِفَرْدٍ خَلْفَ الصَّفِّ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَفِي أَخْبَارِ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ : رَأَى رَجُلا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ، فَأَمَرَهُ أَنْ يُعِيدَ الصَّلاةَ . وَاحْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِنَا وَبَعْضُ مَنْ قَالَ بِمَذْهَبِ الْعِرَاقِيِّينَ فِي إِجَازَةِ صَلاةِ الْمَأْمُومِ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ بِمَا هُوَ بَعِيدُ الشَّبَهِ مِنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ، احْتَجُّوا بِخَبَرِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ " أَنَّهُ صَلَّى وَامْرَأَةٌ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَعَلَهُ عَنْ يَمِينِهِ ، وَالْمَرْأَةَ خَلْفَ ذَلِكَ " ، فَقَالُوا : إِذَا جَازَ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تَقُومَ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهَا ، جَازَ صَلاةُ الْمُصَلِّي خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ! وَهَذَا الاحْتِجَاجُ عِنْدِي غَلَطٌ ؛ لأَنَّ سُنَّةَ الْمَرْأَةِ أَنْ تَقُومَ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهَا إِذَا لَمْ تَكُنْ مَعَهَا امْرَأَةٌ أُخْرَى ، وَغَيْرُ جَائِزٍ لَهَا أَنْ تَقُومَ بِحِذَاءِ الإِمَامِ ، وَلا فِي الصَّفِّ مَعَ الرِّجَالِ ، وَالْمَأْمُومُ مِنَ الرِّجَالِ إِنْ كَانَ وَاحِدًا ، فَسُنَّتُهُ أَنْ يَقُومَ عَنْ يَمِينِ إِمَامِهِ ، وَإِنْ كَانُوا جَمَاعَةً قَامُوا فِي صَفٍّ خَلْفَ الإِمَامِ ، حَتَّى يَكْمُلَ الصَّفُّ الأَوَّلُ ، وَلَمْ يَجُزْ لِلرَّجُلِ أَنْ يَقُومَ خَلْفَ الإِمَامِ وَالْمَأْمُومُ وَاحِدٌ ، وَلا خِلافَ بَيْنَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ لَوْ فَعَلَهُ فَاعِلٌ ، فَقَامَ خَلْفَ إِمَامٍ ، وَمَأْمُومٍ قَدْ قَامَ عَنْ يَمِينِهِ ، خِلافُ سُنَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَإِنْ كَانُوا قَدِ اخْتَلَفُوا فِي إِيجَابِ إِعَادَةِ الصَّلاةِ ، وَالْمَرْأَةُ إِذَا قَامَتْ خَلْفَ الصَّفِّ وَلا امْرَأَةَ مَعَهَا وَلا نِسْوَةَ فَاعِلَةٌ مَا أُمِرَتْ بِهِ ، وَمَا هُوَ سُنَّتُهَا فِي الْقِيَامِ . وَالرَّجُلُ إِذَا قَامَ فِي الصَّفِّ وَحْدَهُ فَاعِلٌ مَا لَيْسَ مِنْ سُنَّتِهِ ، إِذْ سُنَّتُهُ أَنْ يَدْخُلَ الصَّفَّ فَيَصْطَفَّ مَعَ الْمَأْمُومِينَ ، فَكَيْفَ يَكُونُ أَنْ يُشَبَّهَ مَا زُجِرَ الْمَأْمُومُ عَنْهُ مِمَّا هُوَ خِلافُ سُنَّتِهِ فِي الْقِيَامِ ، بِفِعْلِ امْرَأَةٍ فَعَلَتْ مَا أُمِرَتْ بِهِ ، مِمَّا هُوَ سُنَّتُهَا فِي الْقِيَامِ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهَا ؟ فَالْمُشَبِّهُ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ بِالْمَأْمُورِ بِهِ مُغَفَّلٌ بَيِّنُ الْغَفْلَةِ ، مُشَبِّهٌ بَيْنَ فِعْلَيْنِ مُتَضَادَّيْنِ ، إِذْ هُوَ مُشَبِّهٌ مَنْهِيًّا عَنْهُ بِمَأَمْورٍ بِهِ . فَتَدَبَّرُوا هَذِهِ اللَّفْظَةَ يَبِنْ لَكُمْ بِتَوْفِيقِ خَالِقِنَا حُجَّةُ مَا ذَكَرْنَا . وَزَعَمَ مُخَالِفُونَا مِنَ الْعِرَاقِيِّينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَوْ قَامَتْ فِي الصَّفِّ مَعَ الرِّجَالِ حَيْثُ أُمِرَ الرَّجُلُ أَنْ يَقُومَ ، أَفْسَدَتْ صَلاةَ مَنْ عَنْ يَمِينِهَا ، وَمَنْ عَنْ شِمَالِهَا ، وَالْمُصَلِّي خَلْفَهَا ، وَالرَّجُلُ مَأْمُورٌ عِنْدَهُمْ أَنْ يَقُومَ فِي الصَّفِّ مَعَ الرِّجَالِ ، فَكَيْفَ يُشَبَّهُ فِعْلُ امْرَأَةٍ لَوْ فَعَلَتْ أَفْسَدَتْ صَلاةَ ثَلاثَةٍ مِنَ الْمُصَلِّينَ ، بِفِعْلِ مَنْ هُوَ مَأْمُورٌ بِفِعْلِهِ ؟ إِذَا فَعَلَهُ لا يُفْسِدُ فِعْلُهُ صَلاةَ أَحَدٍ

Ali ibn Shayboniy (roziyallohu anhu) — u vakillardan biri edi — aytadi: Biz u zotning, yaʼni Nabiy ﷺning ortlarida namoz oʻqidik. Allohning Nabiysi ﷺ namozni tugatganlarida, safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqiyotgan bir kishini koʻrdilar. Allohning Nabiysi ﷺ u namozini tugatgunicha uning tepasida turdilar, soʻng unga: «Namozingni qaytadan oʻqi; zero, safning orqasida yolgʻiz turgan kishiga namoz yoʻq», dedilar. Abu Bakr aytdi: Vobisa ibn Maʼbadning xabarlarida ham (shunday kelgan): u zot safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqigan bir kishini koʻrib, unga namozni qaytarishni buyurdilar. Ashoblarimizdan baʼzilari va Iroqliklar mazhabini tutuvchilardan baʼzilari maʼmumning saf ortida yolgʻiz namoz oʻqishi joizligiga bu masalaga oʻxshashligi yiroq boʻlgan narsa bilan hujjat keltirdilar: ular Anas ibn Molikning xabari bilan — u Nabiy ﷺning ortlarida bir ayol bilan namoz oʻqigani, u zot uni oʻng tomonlariga, ayolni esa uning orqasiga turgʻizganlari bilan — hujjat keltirib: agar ayolga safning orqasida yolgʻiz turish joiz boʻlsa, namoz oʻquvchining ham saf ortida yolgʻiz namoz oʻqishi joiz boʻladi, dedilar. Bu hujjat mening nazdimda xatodir; chunki ayolning sunnati, yonida boshqa ayol boʻlmasa, safning orqasida yolgʻiz turishidir va uning imom bilan bir qatorda yoki erkaklar bilan safda turishi joiz emas. Erkaklardan boʻlgan maʼmum bitta boʻlsa, uning sunnati imomining oʻng tomonida turishidir; jamoa boʻlsalar, birinchi saf toʻlgunicha imomning orqasida saf boʻlib turadilar. Maʼmum bitta boʻlsa, kishining imomning orqasida turishi joiz emas. Ilm ahli orasida bunda ixtilof yoʻqki, agar birov shunday qilib, imom va uning oʻng tomonida turgan maʼmumning orqasida tursa, bu Nabiy ﷺning sunnatlariga xilofdir — garchi ular namozni qaytarishning vojibligida ixtilof qilgan boʻlsalar ham. Ayol esa yonida biror ayol yoki ayollar boʻlmagan holda safning orqasida tursa, oʻziga buyurilgan va turishda oʻziga sunnat boʻlgan narsani qilgan boʻladi. Kishi esa safda yolgʻiz tursa, oʻz sunnatidan boʻlmagan narsani qilgan boʻladi; chunki uning sunnati safga kirib, maʼmumlar bilan saf tortishidir. Bas, maʼmum qaytarilgan va turishda uning sunnatiga xilof boʻlgan narsani, oʻziga buyurilgan va safning orqasida yolgʻiz turish uning sunnati boʻlgan ayolning ishiga qanday oʻxshatiladi? Qaytarilgan narsani buyurilgan narsaga oʻxshatuvchi kishi gʻaflati ochiq gʻofildir, ikki zid ishni bir-biriga oʻxshatuvchidir; zero, u man qilinganni buyurilganga oʻxshatmoqda. Bu lafzni mulohaza qilinglar, Xoliqimizning tavfiqi bilan biz zikr qilgan narsaning hujjati sizlarga ayon boʻladi. Bu masalada bizga xilof qilgan iroqliklar shuni daʼvo qildilarki, agar ayol erkaklar bilan safda, erkak turishga buyurilgan joyda tursa, oʻng tomonidagining ham, chap tomonidagining ham, orqasida namoz oʻqiyotganning ham namozini buzadi. Erkak esa ularning nazdida erkaklar bilan safda turishga buyurilgandir. Bas, qilsa uch namoz oʻquvchining namozini buzadigan ayolning ishi, qilishga buyurilgan va qilganida hech kimning namozini buzmaydigan kishining ishiga qanday oʻxshatiladi?Али ибн Шайбоний (розияллоҳу анҳу) — у вакиллардан бири эди — айтади: Биз у зотнинг, яъни Набий ﷺнинг ортларида намоз ўқидик. Аллоҳнинг Набийси ﷺ намозни тугатганларида, сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиётган бир кишини кўрдилар. Аллоҳнинг Набийси ﷺ у намозини тугатгунича унинг тепасида турдилар, сўнг унга: «Намозингни қайтадан ўқи; зеро, сафнинг орқасида ёлғиз турган кишига намоз йўқ», дедилар. Абу Бакр айтди: Вобиса ибн Маъбаднинг хабарларида ҳам (шундай келган): у зот сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиган бир кишини кўриб, унга намозни қайтаришни буюрдилар. Ашобларимиздан баъзилари ва Ироқликлар мазҳабини тутувчилардан баъзилари маъмумнинг саф ортида ёлғиз намоз ўқиши жоизлигига бу масалага ўхшашлиги йироқ бўлган нарса билан ҳужжат келтирдилар: улар Анас ибн Моликнинг хабари билан — у Набий ﷺнинг ортларида бир аёл билан намоз ўқигани, у зот уни ўнг томонларига, аёлни эса унинг орқасига турғизганлари билан — ҳужжат келтириб: агар аёлга сафнинг орқасида ёлғиз туриш жоиз бўлса, намоз ўқувчининг ҳам саф ортида ёлғиз намоз ўқиши жоиз бўлади, дедилар. Бу ҳужжат менинг наздимда хатодир; чунки аёлнинг суннати, ёнида бошқа аёл бўлмаса, сафнинг орқасида ёлғиз туришидир ва унинг имом билан бир қаторда ёки эркаклар билан сафда туриши жоиз эмас. Эркаклардан бўлган маъмум битта бўлса, унинг суннати имомининг ўнг томонида туришидир; жамоа бўлсалар, биринчи саф тўлгунича имомнинг орқасида саф бўлиб турадилар. Маъмум битта бўлса, кишининг имомнинг орқасида туриши жоиз эмас. Илм аҳли орасида бунда ихтилоф йўқки, агар биров шундай қилиб, имом ва унинг ўнг томонида турган маъмумнинг орқасида турса, бу Набий ﷺнинг суннатларига хилофдир — гарчи улар намозни қайтаришнинг вожиблигида ихтилоф қилган бўлсалар ҳам. Аёл эса ёнида бирор аёл ёки аёллар бўлмаган ҳолда сафнинг орқасида турса, ўзига буюрилган ва туришда ўзига суннат бўлган нарсани қилган бўлади. Киши эса сафда ёлғиз турса, ўз суннатидан бўлмаган нарсани қилган бўлади; чунки унинг суннати сафга кириб, маъмумлар билан саф тортишидир. Бас, маъмум қайтарилган ва туришда унинг суннатига хилоф бўлган нарсани, ўзига буюрилган ва сафнинг орқасида ёлғиз туриш унинг суннати бўлган аёлнинг ишига қандай ўхшатилади? Қайтарилган нарсани буюрилган нарсага ўхшатувчи киши ғафлати очиқ ғофилдир, икки зид ишни бир-бирига ўхшатувчидир; зеро, у ман қилинганни буюрилганга ўхшатмоқда. Бу лафзни мулоҳаза қилинглар, Холиқимизнинг тавфиқи билан биз зикр қилган нарсанинг ҳужжати сизларга аён бўлади. Бу масалада бизга хилоф қилган ироқликлар шуни даъво қилдиларки, агар аёл эркаклар билан сафда, эркак туришга буюрилган жойда турса, ўнг томонидагининг ҳам, чап томонидагининг ҳам, орқасида намоз ўқиётганнинг ҳам намозини бузади. Эркак эса уларнинг наздида эркаклар билан сафда туришга буюрилгандир. Бас, қилса уч намоз ўқувчининг намозини бузадиган аёлнинг иши, қилишга буюрилган ва қилганида ҳеч кимнинг намозини бузмайдиган кишининг ишига қандай ўхшатилади?

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا جَدِّي ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ لِلنَّاسِ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ وَالنَّاسُ رُكُوعٌ ، فَلْيَرْكَعْ حِينَ يَدْخُلُ ، ثُمَّ لِيَدُبَّ رَاكِعًا حَتَّى يَدْخُلَ فِي الصَّفِّ ؛ فَإِنَّ ذَلِكَ السُّنَّةُ " . قَالَ عَطَاءٌ : وَقَدْ رَأَيْتُهُ هُوَ يَفْعَلُ ذَلِكَ

Ato rivoyat qiladi: U Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)ning minbar ustida odamlarga: «Biringiz masjidga kirganida odamlar rukuʼda boʻlsa, kirishi bilanoq rukuʼ qilsin, soʻng rukuʼ holida safga qoʻshilgunicha sekin yursin; zero, sunnat shudir», deyayotganini eshitdi. Ato aytdi: Men uning oʻzi ham shunday qilayotganini koʻrganman.Ато ривоят қилади: У Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)нинг минбар устида одамларга: «Бирингиз масжидга кирганида одамлар рукуъда бўлса, кириши биланоқ рукуъ қилсин, сўнг рукуъ ҳолида сафга қўшилгунича секин юрсин; зеро, суннат шудир», деяётганини эшитди. Ато айтди: Мен унинг ўзи ҳам шундай қилаётганини кўрганман.

نا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، ثنا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ ، عَنْ أَبِي مَعْشَرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِيَلِنِي مِنْكُمْ أُولُو الأَحْلامِ وَالنُّهَى ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ، وَلا تَخْتَلِفُوا ، فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ ، وَإِيَّاكُمْ وَهَيْشَاتِ الأَسْوَاقِ "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Menga sizlardan aql va idrok egalari yaqin tursin, soʻng ularga yaqin turuvchilar, soʻng ularga yaqin turuvchilar. Turlicha boʻlmanglar, aks holda qalblaringiz ham turlicha boʻlib qoladi. Bozorlarning shovqin-suronidan ehtiyot boʻlinglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга сизлардан ақл ва идрок эгалари яқин турсин, сўнг уларга яқин турувчилар, сўнг уларга яқин турувчилар. Турлича бўлманглар, акс ҳолда қалбларингиз ҳам турлича бўлиб қолади. Бозорларнинг шовқин-суронидан эҳтиёт бўлинглар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَطَاءِ بْنِ مَقْدَمٍ ، ثنا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ السَّدُوسِيُّ ، ثنا التَّيْمِيُّ ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عُبَادٍ ، قَالَ : بَيْنَمَا أَنَا بِالْمَدِينَةِ فِي الْمَسْجِدِ فِي الصَّفِّ الْمُقَدَّمِ قَائِمٌ أُصَلِّي ، فَجَبَذَنِي رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي جَبْذَةً ، فَنَحَّانِي وَقَامَ مَقَامِي ، قَالَ : فَوَاللَّهِ مَا عَقَلْتُ صَلاتِي ، فَلَمَّا انْصَرَفَ ، فَإِذَا هُوَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ ، فَقَالَ : يَا فَتَى ، لا يَسُؤْكَ اللَّهُ ، إِنَّ هَذَا عَهْدٌ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَيْنَا أَنْ نَلِيَهُ ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ ، فَقَالَ : " هَلَكَ أَهْلُ الْعُقْدَةِ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ " ثَلاثًا ، ثُمَّ قَالَ : " وَاللَّهِ مَا عَلَيْهِمْ آسَى ، وَلَكِنْ آسَى عَلَى مَنْ أَضَلُّوا " ، قَالَ : قُلْتُ : مَنْ تَعْنِي بِهَذَا ؟ قَالَ : " الأُمَرَاءُ "

Qays ibn Abbod aytadi: Men Madinada masjidda, oldingi safda turib namoz oʻqiyotgan edim. Ortimdan bir kishi meni bir tortib chetga surdi va oʻrnimga turib oldi. Vallohi, namozimni ham anglay olmadim. U namozdan boʻshaganida, qarasam, u Ubay ibn Kaʼb ekan. U: «Ey yigit, Alloh senga yomonlik bermasin. Bu Nabiy ﷺning bizga u zotga yaqin turishimiz haqidagi ahdlaridir», dedi. Soʻng qiblaga yuzlanib: «Kaʼba Robbiga qasamki, uqda ahli halok boʻldi», deb uch marta aytdi. Soʻng: «Vallohi, men ular uchun qaygʻurmayman, lekin ular adashtirgan kishilar uchun qaygʻuraman», dedi. Men: «Buni kim haqida aytyapsiz?» dedim. U: «Amirlarni», dedi.Қайс ибн Аббод айтади: Мен Мадинада масжидда, олдинги сафда туриб намоз ўқиётган эдим. Ортимдан бир киши мени бир тортиб четга сурди ва ўрнимга туриб олди. Валлоҳи, намозимни ҳам англай олмадим. У намоздан бўшаганида, қарасам, у Убай ибн Каъб экан. У: «Эй йигит, Аллоҳ сенга ёмонлик бермасин. Бу Набий ﷺнинг бизга у зотга яқин туришимиз ҳақидаги аҳдларидир», деди. Сўнг қиблага юзланиб: «Каъба Роббига қасамки, уқда аҳли ҳалок бўлди», деб уч марта айтди. Сўнг: «Валлоҳи, мен улар учун қайғурмайман, лекин улар адаштирган кишилар учун қайғураман», деди. Мен: «Буни ким ҳақида айтяпсиз?» дедим. У: «Амирларни», деди.

نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ السُّلَمِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، قَالَ مُحَمَّدٌ : ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، قَالَ إِسْمَاعِيلُ : عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : " انْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْلِحُ بَيْنَ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ، فَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ، فَجَاءَ الْمُؤَذِّنُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَتَقَدَّمَ النَّاسَ ، وَأَنْ يَؤُمَّهُمْ ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَخَرَقَ الصُّفُوفَ حَتَّى قَامَ فِي الصَّفِّ الْمُقَدَّمِ " . ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . وَهَذَا اللَّفْظُ الَّذِي ذَكَرَهُ لَفْظُ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ Banu Amr ibn Avf oʻrtasini isloh qilgani bordilar. Namoz vaqti kirganda, muazzin Abu Bakrning oldiga kelib, odamlarning oldiga oʻtishni va ularga imomlik qilishni buyurdi. Soʻng Rasululloh ﷺ kelib, saflarni yorib oʻtdilar va oldingi safda turdilar — soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Zikr qilingan bu lafz Ismoilning hadisining lafzidir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Бану Амр ибн Авф ўртасини ислоҳ қилгани бордилар. Намоз вақти кирганда, муаззин Абу Бакрнинг олдига келиб, одамларнинг олдига ўтишни ва уларга имомлик қилишни буюрди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келиб, сафларни ёриб ўтдилар ва олдинги сафда турдилар — сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Зикр қилинган бу лафз Исмоилнинг ҳадисининг лафзидир.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّمَا الإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ ، فَإِذَا صَلَّى فَكَبَّرَ ، فَكَبِّرُوا ، وَإِذَا رَكَعَ ، فَارْكَعُوا ، وَلا تَخْتَلِفُوا عَلَيْهِ ، فَإِذَا قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، فَقُولُوا : رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ، وَإِذَا سَجَدَ فَاسْجُدُوا ، وَلا تَبْتَدِرُوا قَبْلَهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Imom unga ergashilishi uchundir. U namoz oʻqib takbir aytsa, takbir aytinglar; rukuʼ qilsa, rukuʼ qilinglar va unga xilof qilmanglar; ‹samiʼallohu liman hamidah› desa, ‹robbano va lakal-hamd› denglar; sajda qilsa, sajda qilinglar va undan oldin shoshilmanglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Имом унга эргашилиши учундир. У намоз ўқиб такбир айтса, такбир айтинглар; рукуъ қилса, рукуъ қилинглар ва унга хилоф қилманглар; ‹самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деса, ‹роббано ва лакал-ҳамд› денглар; сажда қилса, сажда қилинглар ва ундан олдин шошилманглар», дедилар.

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنِي عِيسَى ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَلِّمُنَا يَقُولُ : " لا تُبَادِرُوا الإِمَامَ ، إِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ فَكَبِّرُوا ، وَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا ، وَإِذَا قَالَ : غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ ، فَقُولُوا : آمِينَ ، وَإِذَا قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، فَقُولُوا : اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ ، وَلا تُبَادِرُوا الإِمَامَ الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bizga oʻrgatib, shunday der edilar: «Imomdan oldin shoshilmanglar. Imom takbir aytsa, takbir aytinglar; rukuʼ qilsa, rukuʼ qilinglar; ‹gʻayril-magʻzubi alayhim valaz-zoolliyn› desa, ‹omiyn› denglar; ‹samiʼallohu liman hamidah› desa, ‹allohumma robbano lakal-hamd› denglar. Rukuʼ va sajdada imomdan oldin shoshilmanglar».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бизга ўргатиб, шундай дер эдилар: «Имомдан олдин шошилманглар. Имом такбир айтса, такбир айтинглар; рукуъ қилса, рукуъ қилинглар; ‹ғайрил-мағзуби алайҳим валаз-зооллийн› деса, ‹омийн› денглар; ‹самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деса, ‹аллоҳумма роббано лакал-ҳамд› денглар. Рукуъ ва саждада имомдан олдин шошилманглар».

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِذَا قَالَ الإِمَامُ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَقُولُوا : اللَّهُ أَكْبَرُ ، فَإِذَا قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، فَقُولُوا : رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Imom ‹Allohu akbar› desa, ‹Allohu akbar› denglar; ‹samiʼallohu liman hamidah› desa, ‹robbano lakal-hamd› denglar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом ‹Аллоҳу акбар› деса, ‹Аллоҳу акбар› денглар; ‹самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деса, ‹роббано лакал-ҳамд› денглар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، نا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، ثنا سَعِيدٌ ، ثنا قَتَادَةُ ، عَنِ الْحَسَنِ ، أَنَّ سَمُرَةَ بْنَ جُنْدُبٍ ، وَعِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ تَذَاكَرَا ، فَحَدَّثَ سَمُرَةُ ، أَنَّهُ حَفِظَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَكْتَتَيْنِ : " سَكْتَةً إِذَا كَبَّرَ ، وَسَكْتَةً إِذَا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ عِنْدَ رُكُوعِهِ "

Hasandan rivoyat qilinadi: Samura ibn Jundub va Imron ibn Husayn (roziyallohu anhum) oʻzaro suhbatlashdilar. Shunda Samura rivoyat qildiki, u Rasululloh ﷺdan ikkita jim turishni yodlab olgan: biri takbir aytganlarida, ikkinchisi rukuʼ oldidan qiroatlarini tugatganlarida.Ҳасандан ривоят қилинади: Самура ибн Жундуб ва Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳум) ўзаро суҳбатлашдилар. Шунда Самура ривоят қилдики, у Расулуллоҳ ﷺдан иккита жим туришни ёдлаб олган: бири такбир айтганларида, иккинчиси рукуъ олдидан қироатларини тугатганларида.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَبَّرَ فِي الصَّلاةِ سَكَتَ بَيْنَ التَّكْبِيرِ وَالْقِرَاءَةِ ، فَقُلْتُ لَهُ : بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي ، أَرَأَيْتَ سُكَاتَكَ بَيْنَ التَّكْبِيرِ وَالْقِرَاءَةِ ، أَخْبِرْنِي مَا هُوَ ؟ قَالَ : " أَقُولُ : اللَّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطِيئَتِي كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ، اللَّهُمَّ أَنْقِنِي مِنْ خَطَايَايَ كَالثَّوْبِ الأَبْيَضِ مِنَ الدَّنَسِ ، اللَّهُمَّ اغْسِلْنِي مِنْ خَطَايَايَ بِالثَّلْجِ وَالْمَاءِ وَالْبَرَدِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ namozda takbir aytganlarida, takbir bilan qiroat orasida jim turar edilar. Men u zotga: «Otam-onam Sizga fido boʻlsin, takbir bilan qiroat orasidagi jim turishingiz haqida ayting-chi, menga xabar bering, u nima?» dedim. U zot: «Men: ‹Allohumma boʼid bayniy va bayna xotoyaya kama boʼadta baynal-mashriqi val-magʻrib, allohumma anqiniy min xotoyaya kas-savbil-abyazi minad-danas, allohummagʻsilniy min xotoyaya bis-salji val-mai val-barod› (Ey Alloh, mashriq bilan magʻrib orasini uzoqlatganing kabi men bilan xatolarim orasini uzoqlat. Ey Alloh, oq libosni kirdan tozalaganing kabi meni xatolarimdan tozala. Ey Alloh, meni xatolarimdan qor, suv va doʻl bilan yuv), deyman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ намозда такбир айтганларида, такбир билан қироат орасида жим турар эдилар. Мен у зотга: «Отам-онам Сизга фидо бўлсин, такбир билан қироат орасидаги жим туришингиз ҳақида айтинг-чи, менга хабар беринг, у нима?» дедим. У зот: «Мен: ‹Аллоҳумма бўид байний ва байна хотояя кама бўадта байнал-машриқи вал-мағриб, аллоҳумма анқиний мин хотояя кас-савбил-абязи минад-данас, аллоҳуммағсилний мин хотояя бис-салжи вал-маи вал-барод› (Эй Аллоҳ, машриқ билан мағриб орасини узоқлатганинг каби мен билан хатоларим орасини узоқлат. Эй Аллоҳ, оқ либосни кирдан тозалаганинг каби мени хатоларимдан тозала. Эй Аллоҳ, мени хатоларимдан қор, сув ва дўл билан юв), дейман», дедилар.

نا أَبُو كُرَيْبٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ مَعْمَرٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُطِيلُ فِي أَوَّلِ رَكْعَةٍ مِنَ الْفَجْرِ وَالظُّهْرِ ، فَكُنَّا نَرَى أَنَّهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِيَتَأَدَّى النَّاسُ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bomdod va peshinning birinchi rakatini uzun qilar edilar. Biz u zot buni odamlar (namozga) yetib olishlari uchun qiladilar, deb bilar edik.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод ва пешиннинг биринчи ракатини узун қилар эдилар. Биз у зот буни одамлар (намозга) етиб олишлари учун қиладилар, деб билар эдик.

نا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ الْيَشْكُرِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ . ح وَثنا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، نا مُحَمَّدٌ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ ، نا أَبِي ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالا : ثنا يَزِيدُ وَهُوَ ابْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ وَهُوَ ابْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مَكْحُولٌ ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيِّ ‏ وَكَانَ يَسْكُنُ إِيلِيَاءَ ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاةَ الصُّبْحِ ، فَثَقُلَتْ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ : " إِنِّي لأَرَاكُمْ تَقْرَءُونَ وَرَاءَ إِمَامِكُمْ ؟ " قَالَ : قُلْنَا : أَجَلْ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، هَذًّا قَالَ : " فَلا تَفْعَلُوا إِلا بِأُمِّ الْكِتَابِ ؛ فَإِنَّهُ لا صَلاةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا " . هَذَا حَدِيثُ ابْنِ عُلَيَّةَ ، وَعَبْدِ الأَعْلَى

Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bizga bomdod namozini oʻqib berdilar va qiroat u zotga ogʻirlik qildi. Namozdan boʻshaganlarida: «Men sizlarni imomingizning ortidan qiroat qilayotgan koʻryapman shekilli?» dedilar. Biz: «Ha, Allohga qasamki, ey Rasululloh, shosha-pisha (oʻqiymiz)», dedik. U zot: «Ummul-Kitobdan boshqasini oʻqimanglar; zero, uni oʻqimagan kishining namozi yoʻqdir», dedilar. Bu Ibn Ulayya va Abdulaʼloning hadisidir.Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод намозини ўқиб бердилар ва қироат у зотга оғирлик қилди. Намоздан бўшаганларида: «Мен сизларни имомингизнинг ортидан қироат қилаётган кўряпман шекилли?» дедилар. Биз: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, эй Расулуллоҳ, шоша-пиша (ўқиймиз)», дедик. У зот: «Уммул-Китобдан бошқасини ўқиманглар; зеро, уни ўқимаган кишининг намози йўқдир», дедилар. Бу Ибн Улайя ва Абдулаълонинг ҳадисидир.

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَلِّمُنَا ، يَقُولُ : " إِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ فَكَبِّرُوا ، وَإِذَا قَرَأَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ ، فَقُولُوا : آمِينَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ bizga oʻrgatib, shunday der edilar: «Imom takbir aytsa, takbir aytinglar; ‹gʻayril-magʻzubi alayhim valaz-zoolliyn› deb oʻqisa, ‹omiyn› denglar».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бизга ўргатиб, шундай дер эдилар: «Имом такбир айтса, такбир айтинглар; ‹ғайрил-мағзуби алайҳим валаз-зооллийн› деб ўқиса, ‹омийн› денглар».

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِذَا أَمَّنَ الإِمَامُ فَأَمِّنُوا ، فَمَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلائِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Imom omin desa, sizlar ham omin denglar; zero, kimning omini malaklarning omini bilan mos kelsa, uning oʻtgan gunohi magʻfirat qilinadi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Имом омин деса, сизлар ҳам омин денглар; зеро, кимнинг омини малакларнинг омини билан мос келса, унинг ўтган гуноҳи мағфират қилинади».

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ قَتَادَةَ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ . ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، ثنا عَبْدَةُ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ حِطَّانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيِّ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ ، فَلَمَّا انْفَتَلَ ، قَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَطَبَنَا ، فَبَيَّنَ لَنَا سُنَّتَنَا ، وَعَلَّمَنَا صَلاتَنَا ، فَقَالَ : " فَإِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ فَكَبِّرُوا ، وَإِذَا قَالَ : غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ . فَقُولُوا : آمِينَ ، يُحِبَّكُمُ اللَّهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنْ بَابِ تَأْمِينِ الْمَأْمُومِ عِنْدَ فَرَاغِ الإِمَامِ مِنْ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ، وَإِنْ لَمْ يُؤَمِّنْ إِمَامُهُ جَهْلا أَوْ نِسْيَانًا

Hittan ibn Abdulloh ar-Raqoshiy aytdi: Abu Muso al-Ashʼariy bizga namoz oʻqib berdi. Namozdan burilgach, dedi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib, sunnatimizni bayon qildilar va namozimizni oʻrgatib: «Imom takbir aytsa, sizlar ham takbir aytinglar; u: gʻayril-magʻzubi alayhim va laz-zoolliyn, desa, omin denglar — Alloh sizlarni sevadi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabar imom Fotihatul-kitobni oʻqib boʻlganida maʼmumning omin aytishi bobidandir — garchi imomi bilmasdan yoki unutib omin aytmagan boʻlsa ham.Ҳиттан ибн Абдуллоҳ ар-Рақоший айтди: Абу Мусо ал-Ашъарий бизга намоз ўқиб берди. Намоздан бурилгач, деди: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб, суннатимизни баён қилдилар ва намозимизни ўргатиб: «Имом такбир айтса, сизлар ҳам такбир айтинглар; у: ғайрил-мағзуби алайҳим ва лаз-зооллийн, деса, омин денглар — Аллоҳ сизларни севади», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабар имом Фотиҳатул-китобни ўқиб бўлганида маъмумнинг омин айтиши бобидандир — гарчи имоми билмасдан ёки унутиб омин айтмаган бўлса ҳам.

أنا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، نا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : دَخَلَ يَهُودِيٌّ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : السَّامُ عَلَيْكَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَعَلَيْكَ " . قَالَتْ عَائِشَةُ : فَهَمَمْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ ، فَعَرَفْتُ كَرَاهِيَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِذَلِكَ ، فَسَكَتُّ ، ثُمَّ دَخَلَ آخَرُ ، فَقَالَ : السَّامُ عَلَيْكَ ، فَقَالَ : " وَعَلَيْكَ " ، فَهَمَمْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ ، فَعَرَفْتُ كَرَاهِيَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِذَلِكَ . ثُمَّ دَخَلَ الثَّالِثُ ، فَقَالَ : السَّامُ عَلَيْكَ ، فَلَمْ أَصْبِرْ حَتَّى قُلْتُ : وَعَلَيْكَ السَّامُ وَغَضَبُ اللَّهِ وَلَعْنَتُهُ إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ ، أَتُحَيُّونَ رَسُولَ اللَّهِ بِمَا لَمْ يُحَيِّهِ اللَّهُ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفُحْشَ وَالتَّفَحُّشَ ، قَالُوا قَوْلا ، فَرَدَدْنَا عَلَيْهِمْ ، إِنَّ الْيَهُودَ قَوْمٌ حُسَّدٌ ، وَإِنَّهُمْ لا يَحْسُدُونَا عَلَى شَيْءٍ كَمَا يَحْسُدُونَا عَلَى السَّلامِ ، وَعَلَى آمِينَ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Nabiy ﷺning huzurlariga bir yahudiy kirib: As-somu alayka, dedi. Nabiy ﷺ: «Va alayka», dedilar. Oisha aytdi: Men gapirmoqchi boʻldim, ammo Rasululloh ﷺ buni yoqtirmasliklarini bilib, jim qoldim. Soʻng boshqasi kirib: As-somu alayka, dedi. U zot: «Va alayka», dedilar. Men yana gapirmoqchi boʻldim, ammo Nabiy ﷺ buni yoqtirmasliklarini bilib (jim turdim). Soʻng uchinchisi kirib: As-somu alayka, dedi. Endi sabr qilolmadim va: Va alaykumus-somu va gʻazabullohi va laʼnatuhu, ey maymunlar va choʻchqalarning birodarlari! Rasulullohga Alloh salom bermagan narsa bilan salom berasizlarmi? dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh qoʻpollikni ham, qoʻpollik qilishni ham sevmaydi. Ular bir soʻz aytdilar, biz ularga (shunga yarasha) javob qaytardik. Albatta, yahudiylar hasadchi qavmdir; ular bizga hech bir narsada salom va omin (aytishimizda) hasad qilganchalik hasad qilmaydilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Набий ﷺнинг ҳузурларига бир яҳудий кириб: Ас-сому алайка, деди. Набий ﷺ: «Ва алайка», дедилар. Оиша айтди: Мен гапирмоқчи бўлдим, аммо Расулуллоҳ ﷺ буни ёқтирмасликларини билиб, жим қолдим. Сўнг бошқаси кириб: Ас-сому алайка, деди. У зот: «Ва алайка», дедилар. Мен яна гапирмоқчи бўлдим, аммо Набий ﷺ буни ёқтирмасликларини билиб (жим турдим). Сўнг учинчиси кириб: Ас-сому алайка, деди. Энди сабр қилолмадим ва: Ва алайкумус-сому ва ғазабуллоҳи ва лаънатуҳу, эй маймунлар ва чўчқаларнинг биродарлари! Расулуллоҳга Аллоҳ салом бермаган нарса билан салом берасизларми? дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ қўполликни ҳам, қўполлик қилишни ҳам севмайди. Улар бир сўз айтдилар, биз уларга (шунга яраша) жавоб қайтардик. Албатта, яҳудийлар ҳасадчи қавмдир; улар бизга ҳеч бир нарсада салом ва омин (айтишимизда) ҳасад қилганчалик ҳасад қилмайдилар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، نا أَبُو عَامِرٍ ، وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ أَيْضًا ، ثنا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، عَنْ زَرْبِيٍّ مَوْلًى لآلِ الْمُهَلَّبِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، يَقُولُ : كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جُلُوسًا ، فَقَالَ : " إِنَّ اللَّهَ أَعْطَانِي خِصَالا ثَلاثَةً " ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَائِهِ : وَمَا هَذِهِ الْخِصَالُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " أَعْطَانِي صَلاةً فِي الصُّفُوفِ ، وَأَعْطَانِي التَّحِيَّةَ ، إِنَّهَا لَتَحِيَّةُ أَهْلِ الْجَنَّةِ ، وَأَعْطَانِي التَّأْمِينَ ، وَلَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا مِنَ النَّبِيِّينَ قَبْلُ ، إِلا أَنْ يَكُونَ اللَّهُ أَعْطَى هَارُونَ ، يَدْعُو مُوسَى وَيُؤَمِّنُ هَارُونُ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Nabiy ﷺning huzurlarida oʻtirgan edik. U zot: «Albatta, Alloh menga uchta xislatni berdi», dedilar. Huzurlarida oʻtirganlardan bir kishi: Bu xislatlar nima, yo Rasululloh? dedi. U zot: «U menga saflardagi namozni berdi; menga tahiyyatni berdi — u jannat ahlining tahiyyatidir; menga oministuvni berdi — buni mendan oldin paygʻambarlardan birortasiga bermagan, faqat Alloh Horunga bergan boʻlsa: Muso duo qilar, Horun omin aytar edi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Набий ﷺнинг ҳузурларида ўтирган эдик. У зот: «Албатта, Аллоҳ менга учта хислатни берди», дедилар. Ҳузурларида ўтирганлардан бир киши: Бу хислатлар нима, ё Расулуллоҳ? деди. У зот: «У менга сафлардаги намозни берди; менга таҳийятни берди — у жаннат аҳлининг таҳийятидир; менга оминистувни берди — буни мендан олдин пайғамбарлардан бирортасига бермаган, фақат Аллоҳ Ҳорунга берган бўлса: Мусо дуо қилар, Ҳорун омин айтар эди», дедилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا قَالَ : " نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ ، فَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ جَهَرَ بِالْقُرْآنِ " ، وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : " رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ " ، وَقَالا : " فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا سَمِعُوا ، سَبُّوا الْقُرْآنَ ، وَمَنْ أَنْزَلَهُ ، وَمَنْ جَاءَ بِهِ ، فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : ‏ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ أَيْ بِقِرَاءَتِكَ ، فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ ، فَيَسُبُّونَ الْقُرْآنَ . ‏ وَلا تُخَافِتْ بِهَا عَنْ أَصْحَابِكَ ، فَلا يَسْمَعُونَ ، ‏ وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا " . قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : " عَنْ أَصْحَابِكَ ، فَلا تُسْمِعُهُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ أَنَّ الاسْمَ قَدْ يَقَعُ عَلَى بَعْضِ أَجْزَاءِ الشَّيْءِ ذِي الأَجْزَاءِ وَالشُّعَبِ ، قَدْ أَوْقَعَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اسْمَ الصَّلاةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ فِيهَا فَقَطْ ، ‏ وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ ، أَرَادَ الْقِرَاءَةَ فِيهَا ، وَلَيْسَ الصَّلاةَ كُلَّهَا ، الْقِرَاءَةُ فِيهَا فَقَطْ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Allohning {Namozingda ovozingni juda ham koʻtarib yuborma va uni juda ham pasaytirib ham yuborma} degan soʻzi haqida dedi: «Bu oyat Rasululloh ﷺ Makkada yashirincha turgan paytlarida nozil boʻldi. U zot ashoblariga namoz oʻqib berganlarida, Qurʼonni ovoz chiqarib oʻqirdilar — Dawraqiy: Qurʼonga ovozlarini koʻtarardilar, dedi — mushriklar buni eshitsalar, Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni olib kelgan kishini haqorat qilardilar. Shunda Alloh Oʻz Nabiysiga ﷺ: {Namozingda ovozingni koʻtarib yuborma}, yaʼni qiroatingni — mushriklar eshitib, Qurʼonni haqorat qilmasinlar; {va uni pasaytirib ham yuborma} — ashoblaringdan (yashirib), ular eshitmay qolmasinlar; {bularning orasidan bir yoʻlni ixtiyor qil}, dedi». Dawraqiy: «ashoblaringdan (yashirib), ularga eshittirmasliging» dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men Iymon kitobida bildirgan jinsdandirki, nom baʼzan boʻlaklari va shoxobchalari bor narsaning ayrim boʻlaklariga tushadi. Alloh azza va jalla namoz nomini undagi qiroatga — faqat oʻshangagina — tushirgan: {Namozingda ovozingni koʻtarib yuborma} deganida undagi qiroatni iroda qilgan, butun namozni emas, faqat undagi qiroatni.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг {Намозингда овозингни жуда ҳам кўтариб юборма ва уни жуда ҳам пасайтириб ҳам юборма} деган сўзи ҳақида деди: «Бу оят Расулуллоҳ ﷺ Маккада яширинча турган пайтларида нозил бўлди. У зот ашобларига намоз ўқиб берганларида, Қуръонни овоз чиқариб ўқирдилар — Даwрақий: Қуръонга овозларини кўтарардилар, деди — мушриклар буни эшитсалар, Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни олиб келган кишини ҳақорат қилардилар. Шунда Аллоҳ Ўз Набийсига ﷺ: {Намозингда овозингни кўтариб юборма}, яъни қироатингни — мушриклар эшитиб, Қуръонни ҳақорат қилмасинлар; {ва уни пасайтириб ҳам юборма} — ашобларингдан (яшириб), улар эшитмай қолмасинлар; {буларнинг орасидан бир йўлни ихтиёр қил}, деди». Даwрақий: «ашобларингдан (яшириб), уларга эшиттирмаслигинг» деди. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен Иймон китобида билдирган жинсдандирки, ном баъзан бўлаклари ва шохобчалари бор нарсанинг айрим бўлакларига тушади. Аллоҳ азза ва жалла намоз номини ундаги қироатга — фақат ўшангагина — туширган: {Намозингда овозингни кўтариб юборма} деганида ундаги қироатни ирода қилган, бутун намозни эмас, фақат ундаги қироатни.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى ، نا هِشَامٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ فِي الظُّهْرِ ، وَرُبَّمَا أَسْمَعَنَا الآيَةَ أَحْيَانًا ، وَيُطِيلُ الرَّكْعَةَ الأُولَى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُحَرِّكُ شَفَتَيْهِ " ، وَفِي خَبَرِ خَبَّابٍ : كُنَّا نَعْرِفُ قِرَاءَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " بِاضْطِرَابِ لِحْيَتِهِ " ، دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يُخَافِتُ بِالْقِرَاءَةِ فِي الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ . خَرَّجْتُ خَبَرَهُمَا فِي كِتَابِ الصَّلاةِ فِي أَبْوَابِ الْقِرَاءَةِ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ peshinda qiroat qilar, baʼzan bizga bir oyatni eshittirib qoʻyar va birinchi rakatni uzun qilar edilar. Abu Bakr aytdi: Zayd ibn Sobitning xabarida: Nabiy ﷺ «lablarini qimirlatar edilar»; Xabbobning xabarida: Biz Nabiy ﷺning qiroatlarini «soqollarining qimirlashidan» bilar edik, (deyilgan) — bu u zot peshin va asrda qiroatni past ovozda oʻqiganlariga dalildir. Ikkovining xabarini men Kitobus-solotda, qiroat boblarida chiqarganman.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пешинда қироат қилар, баъзан бизга бир оятни эшиттириб қўяр ва биринчи ракатни узун қилар эдилар. Абу Бакр айтди: Зайд ибн Собитнинг хабарида: Набий ﷺ «лабларини қимирлатар эдилар»; Хаббобнинг хабарида: Биз Набий ﷺнинг қироатларини «соқолларининг қимирлашидан» билар эдик, (дейилган) — бу у зот пешин ва асрда қироатни паст овозда ўқиганларига далилдир. Икковининг хабарини мен Китобус-солотда, қироат бобларида чиқарганман.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، يَقُولُ : حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِالطُّورِ "

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu) aytdi: «Men Nabiy ﷺ shom namozida Tur surasini oʻqiyotganlarini eshitdim».Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен Набий ﷺ шом намозида Тур сурасини ўқиётганларини эшитдим».

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، وَمِسْعَرٍ ، سَمِعَا عَدِيَّ بْنَ ثَابِتٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ بِـ التِّينِ وَالزَّيْتُونِ فِي عِشَاءِ الآخِرَةِ ، فَمَا سَمِعْتُ أَحْسَنَ قِرَاءَةً مِنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytdi: «Men Nabiy ﷺ xufton namozida Vat-tiyni vaz-zaytunni oʻqiyotganlarini eshitdim; men u zot ﷺdan koʻra chiroyliroq qiroat qiladigan birovni eshitmadim».Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен Набий ﷺ хуфтон намозида Ват-тийни ваз-зайтунни ўқиётганларини эшитдим; мен у зот ﷺдан кўра чиройлироқ қироат қиладиган бировни эшитмадим».

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاقَةَ ، فَسَمِعَ قُطْبَةَ ، يَقُولُ : وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ ابْنِ عِلاقَةَ ، وَثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، نا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاقَةَ ، عَنْ عَمِّهِ قُطْبَةَ بْنِ مَالِكٍ ، سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَقْرَأُ فِي الصُّبْحِ بِسُورَةِ ق فَسَمِعْتُهُ يَقْرَأُ : ‏ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ " . وَقَالَ مَرَّةً : ‏ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضِيدٌ . وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : قَالَ : " صَلَّيْتُ خَلْفَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ : ‏ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ "

Qutba ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺ bomdodda Qof surasini oʻqiyotganlarini eshitdi. (Qutba aytdi:) Men u zotning {Van-naxla bosiqotin laho talʼun naziyd} deb oʻqiyotganlarini eshitdim. Boshqa safar: {Bosiqotin laho talʼun naziyd}, dedi. Abdul-Jabbor esa (uning shunday deganini) aytdi: «Men Nabiy ﷺning orqalarida namoz oʻqidim va u zotning {Van-naxla bosiqotin} deb aytayotganlarini eshitdim».Қутба ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺ бомдодда Қоф сурасини ўқиётганларини эшитди. (Қутба айтди:) Мен у зотнинг {Ван-нахла босиқотин лаҳо талъун назийд} деб ўқиётганларини эшитдим. Бошқа сафар: {Босиқотин лаҳо талъун назийд}, деди. Абдул-Жаббор эса (унинг шундай деганини) айтди: «Мен Набий ﷺнинг орқаларида намоз ўқидим ва у зотнинг {Ван-нахла босиқотин} деб айтаётганларини эшитдим».

نا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، نا عَمْرُو بْنُ الرَّبِيعِ بْنِ طَارِقٍ ، نا عِكْرِمَةُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بَيْنَا أَنَا بَيْنَ الرُّكْنِ ، وَالْمَقَامِ إِذْ سَمِعَتْهُ يَقُولُ : أَحَدًا يُكَلِّمُهُ " ، فَذَكَرَ حَدِيثَ الْمِعْرَاجِ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : " ثُمَّ نُودِيَ أَنَّ لَكَ بِكُلِّ صَلاةٍ عَشْرًا ، قَالَ : فَهَبَطْتُ ، فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ عَنْ كَبِدِ السَّمَاءِ ، نَزَلَ جِبْرِيلُ فِي صَفٍّ مِنَ الْمَلائِكَةِ ، فَصَلَّى بِهِ ، وَأَمَرَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصْحَابَهُ ، فَصَفُّوا خَلْفَهُ ، فَائْتَمَّ بِجِبْرِيلَ ، وَائْتَمَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَصَلَّى بِهِمْ أَرْبَعًا ، يُخَافِتُ الْقِرَاءَةِ ، ثُمَّ تَرَكَهُمْ ، حَتَّى تَصَوَّبَتِ الشَّمْسُ وَهِيَ بَيْضَاءُ نَقِيَّةٌ ، نَزَلَ جِبْرِيلُ فَصَلَّى بِهِمْ أَرْبَعًا يُخَافِتُ فِيهِنَّ الْقِرَاءَةَ ، فَائْتَمَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِجِبْرِيلَ ، وَائْتَمَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ تَرَكَهُمْ ، حَتَّى إِذَا غَابَتِ الشَّمْسُ ، نَزَلَ جِبْرِيلُ ، فَصَلَّى بِهِمْ ثَلاثًا ، يَجْهَرُ فِي رَكْعَتَيْنِ ، وَيُخَافِتُ فِي وَاحِدَةٍ ، ائْتَمَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِجِبْرِيلَ ، وَائْتَمَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِذَا غَابَ الشَّفَقُ نَزَلَ جِبْرِيلُ فَصَلَّى بِهِمْ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ : يَجْهَرُ فِي رَكْعَتَيْنِ ، وَيُخَافِتُ فِي اثْنَيْنِ ، ائْتَمَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِجِبْرِيلَ ، وَائْتَمَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلامُ ، فَبَاتُوا حَتَّى أَصْبَحُوا ، نَزَلَ جِبْرِيلُ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَتَيْنِ يُطِيلُ فِيهِنَّ الْقِرَاءَةَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ رَوَاهُ الْبَصْرِيُّونَ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ قِصَّةَ الْمِعْرَاجِ ، وَقَالُوا فِي آخِرِهِ قَالَ الْحَسَنُ : " فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ نَزَلَ جِبْرِيلُ " ، إِلَى آخِرِهِ ، فَجَعَلَ الْخَبَرَ مِنْ هَذَا الْمَوْضِعِ فِي إِمَامَةِ جِبْرِيلَ مُرْسَلا ، عَنِ الْحَسَنِ ، وَعِكْرِمَةَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، أَدْرَجَ هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي خَبَرِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . وَهَذِهِ الْقِصَّةُ غَيْرُ مَحْفُوظَةٍ عَنْ أَنَسٍ ، إِلا أَنَّ أَهْلَ الْقِبْلَةِ لَمْ يَخْتَلِفُوا أَنَّ كُلَّ مَا ذُكِرَ فِي هَذَا الْخَبَرِ مِنَ الْجَهْرِ وَالْمُخَافَتَةِ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِي الصَّلاةِ فَكَمَا ذُكِرَ فِي هَذَا الْخَبَرِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Men Rukn bilan Maqom orasida turganimda, birov uning bilan gaplashayotganini eshitdim» — soʻng u miʼroj hadisini toʻlaligicha zikr qildi va (u zot) dedilar: «Soʻng: Senga har bir namoz uchun oʻn (namoz savobi) bor, deb nido qilindi. Men tushdim. Quyosh osmon oʻrtasidan ogʻganida, Jibril farishtalar safi bilan tushdi va u zotga namoz oʻqib berdi; Nabiy ﷺ ashoblariga buyurdilar, ular u zotning orqalarida saf tortdilar. Bas, u zot Jibrilga iqtido qildilar, Nabiyning ashoblari esa Nabiy ﷺga iqtido qildilar; u zot ularga toʻrt (rakat) oʻqidilar, qiroatni past ovozda qildilar. Soʻng quyosh oq va tiniq holida pasaygunicha ularni qoʻyib turdi; Jibril tushib, ularga toʻrt (rakat) oʻqib berdi, ularda qiroatni past ovozda qildi; Nabiy ﷺ Jibrilga, Nabiy ﷺning ashoblari esa Nabiy ﷺga iqtido qildilar. Soʻng quyosh botgunicha ularni qoʻyib turdi; Jibril tushib, ularga uch (rakat) oʻqib berdi: ikki rakatda ovoz chiqarib, bir rakatda past ovozda (oʻqidi); Nabiy ﷺ Jibrilga, Nabiy ﷺning ashoblari esa Nabiy ﷺga iqtido qildilar. Shafaq gʻoyib boʻlganida Jibril tushib, ularga toʻrt rakat oʻqib berdi: ikki rakatda ovoz chiqarib, ikkitasida past ovozda (oʻqidi); Nabiy ﷺ Jibrilga, Nabiy ﷺning ashoblari esa Nabiy alayhissalomga iqtido qildilar. Soʻng ular tonggacha tunadilar; Jibril tushib, ularga ikki rakat oʻqib berdi, ularda qiroatni uzun qildi». Abu Bakr aytdi: Bu xabarni basraliklar Saiddan, u Qatodadan, u Anasdan, u Molik ibn Saʼsaʼadan miʼroj qissasi (tarzida) rivoyat qildilar va uning oxirida: Hasan aytdi: «Quyosh ogʻganida Jibril tushdi», deb oxirigacha (keltirdilar). Shunday qilib, ular xabarni shu joydan — Jibrilning imomligi haqidagi qismidan — Hasandan mursal qilib keltirdilar. Ikrima ibn Ibrohim esa bu qissani Anas ibn Molikning xabariga kiritib yuborgan. Bu qissa Anasdan mahfuz emas. Lekin qibla ahli bu xabarda zikr qilingan, namozdagi qiroatni ovoz chiqarib va past ovozda oʻqish haqidagi barcha narsa shu xabarda zikr qilinganidek ekanida ixtilof qilmaganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мен Рукн билан Мақом орасида турганимда, биров унинг билан гаплашаётганини эшитдим» — сўнг у миърож ҳадисини тўлалигича зикр қилди ва (у зот) дедилар: «Сўнг: Сенга ҳар бир намоз учун ўн (намоз савоби) бор, деб нидо қилинди. Мен тушдим. Қуёш осмон ўртасидан оғганида, Жибрил фаришталар сафи билан тушди ва у зотга намоз ўқиб берди; Набий ﷺ ашобларига буюрдилар, улар у зотнинг орқаларида саф тортдилар. Бас, у зот Жибрилга иқтидо қилдилар, Набийнинг ашоблари эса Набий ﷺга иқтидо қилдилар; у зот уларга тўрт (ракат) ўқидилар, қироатни паст овозда қилдилар. Сўнг қуёш оқ ва тиниқ ҳолида пасайгунича уларни қўйиб турди; Жибрил тушиб, уларга тўрт (ракат) ўқиб берди, уларда қироатни паст овозда қилди; Набий ﷺ Жибрилга, Набий ﷺнинг ашоблари эса Набий ﷺга иқтидо қилдилар. Сўнг қуёш ботгунича уларни қўйиб турди; Жибрил тушиб, уларга уч (ракат) ўқиб берди: икки ракатда овоз чиқариб, бир ракатда паст овозда (ўқиди); Набий ﷺ Жибрилга, Набий ﷺнинг ашоблари эса Набий ﷺга иқтидо қилдилар. Шафақ ғойиб бўлганида Жибрил тушиб, уларга тўрт ракат ўқиб берди: икки ракатда овоз чиқариб, иккитасида паст овозда (ўқиди); Набий ﷺ Жибрилга, Набий ﷺнинг ашоблари эса Набий алайҳиссаломга иқтидо қилдилар. Сўнг улар тонггача тунадилар; Жибрил тушиб, уларга икки ракат ўқиб берди, уларда қироатни узун қилди». Абу Бакр айтди: Бу хабарни басраликлар Саиддан, у Қатодадан, у Анасдан, у Молик ибн Саъсаъадан миърож қиссаси (тарзида) ривоят қилдилар ва унинг охирида: Ҳасан айтди: «Қуёш оғганида Жибрил тушди», деб охиригача (келтирдилар). Шундай қилиб, улар хабарни шу жойдан — Жибрилнинг имомлиги ҳақидаги қисмидан — Ҳасандан мурсал қилиб келтирдилар. Икрима ибн Иброҳим эса бу қиссани Анас ибн Моликнинг хабарига киритиб юборган. Бу қисса Анасдан маҳфуз эмас. Лекин қибла аҳли бу хабарда зикр қилинган, намоздаги қироатни овоз чиқариб ва паст овозда ўқиш ҳақидаги барча нарса шу хабарда зикр қилинганидек эканида ихтилоф қилмаганлар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ حِطَّانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ . ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، ثنا عَبْدَةُ ، كِلاهُمَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عُرْوَبةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ حِطَّانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيِّ ، وَهَذَا حَدِيثُ عَبْدَةَ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ ، فَلَمَّا جَلَسَ فِي آخِرِ صَلاتِهِ ، قَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ : أُقِرَّتِ الصَّلاةُ بِالْبِرِّ وَالزَّكَاةِ ، فَلَمَّا انْفَتَلَ أَبُو مُوسَى الأَشْعَرِيُّ ، قَالَ : أَيُّكُمُ الْقَائِلُ كَلِمَةَ كَذَا وَكَذَا ؟ أَمَا تَدْرُونَ مَا تَقُولُونَ فِي صَلاتِكُمْ ؟ إِنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَطَبَنَا ، فَبَيَّنَ لَنَا سُنَّتَنَا ، وَعَلَّمَنَا صَلاتَنَا ، فَقَالَ : " إِذَا صَلَّيْتُمْ فَأَقِيمُوا صُفُوفَكُمْ ، وَلْيَؤُمَّكُمْ أَحَدُكُمْ ، فَإِذَا كَبَّرَ الإِمَامُ كَبِّرُوا ، وَإِذَا قَالَ : غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلا الضَّالِّينَ ، فَقُولُوا : آمِينَ يُحِبَّكُمُ اللَّهُ ، وَإِذَا كَبَّرَ وَرَكَعَ فَكَبِّرُوا وَارْكَعُوا ؛ فَإِنَّ الإِمَامَ يَرْكَعُ قَبْلَكُمْ ، وَيَرْفَعُ قَبْلَكُمْ " ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَتِلْكَ بِتِلْكَ ، فَإِذَا كَبَّرَ وَسَجَدَ فَاسْجُدُوا ؛ فَإِنَّ الإِمَامَ يَسْجُدُ قَبْلَكُمْ ، وَيَرْفَعُ قَبْلَكُمْ " . زَادَ بُنْدَارٌ : فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ : " فَتِلْكَ بِتِلْكَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يُرِيدُ أَنَّ الإِمَامَ يَسْبِقُكُمْ إِلَى الرُّكُوعِ ، فَيَرْكَعُ قَبْلَكُمْ ، فَتَرْفَعُونَ أَنْتُمْ رُءُوسَكُمْ مِنَ الرُّكُوعِ بَعْدَ رَفْعِهِ ، فَتَمْكُثُونَ فِي الرُّكُوعِ ، فَهَذِهِ الْمَكْثَةُ فِي الرُّكُوعِ بَعْدَ رَفْعِ الإِمَامِ الرَّأْسَ مِنَ الرُّكُوعِ بِتِلْكَ السَّبْقَةِ الَّتِي سَبَقَكُمْ بِهَا الإِمَامُ إِلَى الرُّكُوعِ ، وَكَذَلِكَ السُّجُودُ

Hittan ibn Abdulloh ar-Raqoshiy aytdi: Abu Muso al-Ashʼariy bizga namoz oʻqib berdi. Namozining oxirida oʻtirganida, ulardan bir kishi: Namoz yaxshilik va zakot bilan birga (qoʻshib) belgilandi, dedi. Abu Muso al-Ashʼariy namozdan burilgach: Qaysingiz ana u soʻzni aytdi? Namozingizda nima deyayotganingizni bilmaysizmi? dedi. Albatta, Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib, sunnatimizni bayon qildilar va namozimizni oʻrgatib: «Namoz oʻqisangiz, saflaringizni toʻgʻrilanglar va biringiz sizga imom boʻlsin. Imom takbir aytsa, takbir aytinglar; u: gʻayril-magʻzubi alayhim va laz-zoolliyn, desa, omin denglar — Alloh sizlarni sevadi. U takbir aytib rukuʼ qilsa, takbir aytib rukuʼ qilinglar; chunki imom sizlardan oldin rukuʼ qiladi va sizlardan oldin (boshini) koʻtaradi», dedilar. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ: «Ana u — anasiga (baravar)dir. U takbir aytib sajda qilsa, sajda qilinglar; chunki imom sizlardan oldin sajda qiladi va sizlardan oldin (boshini) koʻtaradi», dedilar. Bundor qoʻshimcha qildi: Allohning Nabiysi: «Ana u — anasiga (baravar)dir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bundan shu iroda qilinadi: imom rukuʼga sizlardan oldin oʻtadi va sizlardan avval rukuʼ qiladi; sizlar esa boshlaringizni rukuʼdan u koʻtargandan keyin koʻtarasizlar va rukuʼda (bir oz) turib qolasizlar. Imom boshini rukuʼdan koʻtargandan keyin rukuʼda shu turib qolishingiz — imomning rukuʼga oʻtishda sizlardan oldinga oʻtganiga (baravar)dir. Sajda ham xuddi shunday.Ҳиттан ибн Абдуллоҳ ар-Рақоший айтди: Абу Мусо ал-Ашъарий бизга намоз ўқиб берди. Намозининг охирида ўтирганида, улардан бир киши: Намоз яхшилик ва закот билан бирга (қўшиб) белгиланди, деди. Абу Мусо ал-Ашъарий намоздан бурилгач: Қайсингиз ана у сўзни айтди? Намозингизда нима деяётганингизни билмайсизми? деди. Албатта, Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб, суннатимизни баён қилдилар ва намозимизни ўргатиб: «Намоз ўқисангиз, сафларингизни тўғриланглар ва бирингиз сизга имом бўлсин. Имом такбир айтса, такбир айтинглар; у: ғайрил-мағзуби алайҳим ва лаз-зооллийн, деса, омин денглар — Аллоҳ сизларни севади. У такбир айтиб рукуъ қилса, такбир айтиб рукуъ қилинглар; чунки имом сизлардан олдин рукуъ қилади ва сизлардан олдин (бошини) кўтаради», дедилар. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Ана у — анасига (баравар)дир. У такбир айтиб сажда қилса, сажда қилинглар; чунки имом сизлардан олдин сажда қилади ва сизлардан олдин (бошини) кўтаради», дедилар. Бундор қўшимча қилди: Аллоҳнинг Набийси: «Ана у — анасига (баравар)дир», дедилар. Абу Бакр айтди: Бундан шу ирода қилинади: имом рукуъга сизлардан олдин ўтади ва сизлардан аввал рукуъ қилади; сизлар эса бошларингизни рукуъдан у кўтаргандан кейин кўтарасизлар ва рукуъда (бир оз) туриб қоласизлар. Имом бошини рукуъдан кўтаргандан кейин рукуъда шу туриб қолишингиз — имомнинг рукуъга ўтишда сизлардан олдинга ўтганига (баравар)дир. Сажда ҳам худди шундай.

أنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَجْلانَ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ . ح وَثنا أَيْضًا سَعِيدٌ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ . وَثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ ، قَالا : ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِنِّي قَدْ بَدِنْتُ ، فَلا تُبَادِرُونِي بِالرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ، فَإِنَّكُمْ مَهْمَا أَسْبِقْكُمْ بِهِ إِذَا رَكَعْتُ ، تُدْرِكُونِي بِهِ إِذَا رَفَعْتُ ، وَمَهْمَا أَسْبِقْكُمْ بِهِ إِذَا سَجَدْتُ ، تُدْرِكُونِي بِهِ إِذَا رَفَعْتُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَذْكُرِ الْمَخْزُومِيُّ فِي حَدِيثِ يَحْيَى : " وَمَهْمَا أَسْبِقْكُمْ بِهِ إِذَا سَجَدْتُ " إِلَى آخِرِهِ . وَقَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ : " إِنِّي قَدْ بَدِنْتُ أَوْ بَدَّنْتُ "

Muoviya (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Men semirib qoldim; bas, rukuʼ va sajdada mendan oldin oʻtmang. Chunki men rukuʼga oʻtganimda sizdan qancha oldin oʻtmay, boshimni koʻtarganimda menga yetib olasiz; sajdaga oʻtganimda sizdan qancha oldin oʻtmay, boshimni koʻtarganimda menga yetib olasiz». Abu Bakr aytdi: Maxzumiy Yahyoning hadisida: «Sajdaga oʻtganimda sizdan qancha oldin oʻtmay» (degan soʻzni) oxirigacha zikr qilmadi. Yahyo ibn Hakim esa: «Men badintu — yoki: baddantu (semirib qoldim)», dedi.Муовия (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Мен семириб қолдим; бас, рукуъ ва саждада мендан олдин ўтманг. Чунки мен рукуъга ўтганимда сиздан қанча олдин ўтмай, бошимни кўтарганимда менга етиб оласиз; саждага ўтганимда сиздан қанча олдин ўтмай, бошимни кўтарганимда менга етиб оласиз». Абу Бакр айтди: Махзумий Яҳёнинг ҳадисида: «Саждага ўтганимда сиздан қанча олдин ўтмай» (деган сўзни) охиригача зикр қилмади. Яҳё ибн Ҳаким эса: «Мен бадинту — ёки: бадданту (семириб қолдим)», деди.

أنا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ حُمَيْدٍ ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلاةِ ، فَقَدْ أَدْرَكَهَا قَبْلَ أَنْ يُقِيمَ الإِمَامُ صُلْبَهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim imom belini (rukuʼdan) tiklashidan oldin namozning bir rakatiga ulgursa, oʻsha namozga ulgurdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким имом белини (рукуъдан) тиклашидан олдин намознинг бир ракатига улгурса, ўша намозга улгурди», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عَلْقَمَةَ الْهَاشِمِيَّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ ، وَمَنْ عَصَانِي ، فَقَدْ عَصَى اللَّهَ ، وَمَنْ أَطَاعَ الأَمِيرَ فَقَدْ أَطَاعَنِي ، وَمَنْ عَصَى الأَمِيرَ ، فَقَدْ عَصَانِي ، إِنَّمَا الإِمَامُ جُنَّةٌ ، فَإِذَا صَلَّى قَاعِدًا ، فَصَلُّوا قُعُودًا ، وَإِذَا قَالَ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ، فَقُولُوا : اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ ، فَإِذَا وَافَقَ قَوْلُ أَهْلِ الأَرْضِ قَوْلَ أَهْلِ السَّمَاءِ ، غُفِرَ لَهُ مَا مَضَى مِنْ ذَنْبِهِ ، وَيَهْلِكُ كِسْرَى وَلا كِسْرَى بَعْدُ ، وَيَهْلِكُ قَيْصَرُ وَلا وَقَيْصَرَ مِنْ بَعْدِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Kim menga itoat qilsa, Allohga itoat qilibdi; kim menga osiy boʻlsa, Allohga osiy boʻlibdi. Kim amirga itoat qilsa, menga itoat qilibdi; kim amirga osiy boʻlsa, menga osiy boʻlibdi. Imom faqat qalqondir. U oʻtirib namoz oʻqisa, sizlar ham oʻtirib namoz oʻqinglar; ‹samiʼallohu liman hamidah› desa, ‹allohumma robbano lakal-hamd› denglar. Yer ahlining soʻzi osmon ahlining soʻziga mos kelsa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi. Kisro halok boʻladi va undan keyin kisro boʻlmaydi; Qaysar halok boʻladi va undan keyin Qaysar boʻlmaydi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Ким менга итоат қилса, Аллоҳга итоат қилибди; ким менга осий бўлса, Аллоҳга осий бўлибди. Ким амирга итоат қилса, менга итоат қилибди; ким амирга осий бўлса, менга осий бўлибди. Имом фақат қалқондир. У ўтириб намоз ўқиса, сизлар ҳам ўтириб намоз ўқинглар; ‹самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деса, ‹аллоҳумма роббано лакал-ҳамд› денглар. Ер аҳлининг сўзи осмон аҳлининг сўзига мос келса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади. Кисро ҳалок бўлади ва ундан кейин кисро бўлмайди; Қайсар ҳалок бўлади ва ундан кейин Қайсар бўлмайди».

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ لَمْ نَزَلْ قِيَامًا حَتَّى نَرَاهُ قَدْ سَجَدَ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ rukuʼdan boshlarini koʻtarganlarida, biz u zotni sajdaga borganlarini koʻrmagunimizcha tik turaverar edik».Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ рукуъдан бошларини кўтарганларида, биз у зотни саждага борганларини кўрмагунимизча тик тураверар эдик».

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، ثنا مَسْلَمَةُ بْنُ صَالِحٍ ‏ وَفِي الْقَلْبِ مِنْهُ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ سَرِيعٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ حُرَيْثٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَكَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ لَمْ يَحْنِ أَحَدُنَا ظَهْرَهُ ، حَتَّى نَرَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدِ اسْتَوَى سَاجِدًا "

Amr ibn Hurays (roziyallohu anhu) aytdi: «Men Rasululloh ﷺning orqalarida namoz oʻqidim. U zot rukuʼdan boshlarini koʻtarganlarida, biz Rasululloh ﷺ sajdaga toʻliq borganlarini koʻrmagunimizcha, birortamiz belini egmas edi».Амр ибн Ҳурайс (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг орқаларида намоз ўқидим. У зот рукуъдан бошларини кўтарганларида, биз Расулуллоҳ ﷺ саждага тўлиқ борганларини кўрмагунимизча, бирортамиз белини эгмас эди».

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَثنا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَوْ أَبُو الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلامُ : " أَمَّا يَخْشَى الَّذِي يَرْفَعُ رَأْسَهُ قَبْلَ الإِمَامِ أَنْ يُحَوِّلَ اللَّهُ رَأْسَهُ رَأْسَ حِمَارٍ ؟ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muhammad ﷺ — yoki: Abul-Qosim alayhissalom — : «Imomdan oldin boshini koʻtaradigan kishi, Alloh uning boshini eshak boshiga aylantirib qoʻyishidan qoʻrqmaydimi?», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муҳаммад ﷺ — ёки: Абул-Қосим алайҳиссалом — : «Имомдан олдин бошини кўтарадиган киши, Аллоҳ унинг бошини эшак бошига айлантириб қўйишидан қўрқмайдими?», дедилар.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ ، وَانْصَرَفَ مِنَ الصَّلاةِ ، وَأَقْبَلَ إِلَيْنَا بِوَجْهِهِ ، فَقَالَ : " يَأَيُّهَا النَّاسُ ، إِنِّي إِمَامُكُمْ ، فَلا تَسْبِقُونِي بِالرُّكُوعِ وَلا بِالسُّجُودِ ، وَلا بِالْقِيَامِ وَلا بِالْقُعُودِ ، وَلا بِالانْصِرَافِ ، فَإِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ خَلْفِي ، وَايْمُ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لَوْ رَأَيْتُمْ مَا رَأَيْتُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلا ، وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا " ، قَالَ : فَقُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَمَا رَأَيْتَ ؟ قَالَ : " رَأَيْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bir kuni namozdan chiqib, bizga yuzlandilar va: «Ey odamlar! Men sizlarning imomingizman; rukuʼda ham, sajdada ham, qiyomda ham, oʻtirishda ham, (namozdan) chiqishda ham mendan oʻzib ketmanglar. Chunki men sizlarni ortimdan ham koʻrib turaman. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar men koʻrgan narsani koʻrganingizda, oz kulib, koʻp yigʻlagan boʻlar edingiz», dedilar. (Anas) aytdi: Biz: Yo Rasululloh, nimani koʻrdingiz? dedik. U zot: «Jannat va doʻzaxni koʻrdim», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир куни намоздан чиқиб, бизга юзландилар ва: «Эй одамлар! Мен сизларнинг имомингизман; рукуъда ҳам, саждада ҳам, қиёмда ҳам, ўтиришда ҳам, (намоздан) чиқишда ҳам мендан ўзиб кетманглар. Чунки мен сизларни ортимдан ҳам кўриб тураман. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар мен кўрган нарсани кўрганингизда, оз кулиб, кўп йиғлаган бўлар эдингиз», дедилар. (Анас) айтди: Биз: Ё Расулуллоҳ, нимани кўрдингиз? дедик. У зот: «Жаннат ва дўзахни кўрдим», дедилар.

نا الْحُسَنُ بْنُ نَصْرِ الْمُعَارِكِ الْمِصْرِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، ثنا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ ، ثنا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ ، نا أَبُو زُرْعَةَ بْنُ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ ، نا أَبُو هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا نَهَضَ فِي الثَّانِيَةِ اسْتَفْتَحَ بِـ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَلَمْ يَسْكُتْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ ikkinchi (rakatga) turganlarida, jim turmay, ‹Al-hamdu lillahi robbil-olamiyn› bilan boshlar edilar».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ иккинчи (ракатга) турганларида, жим турмай, ‹Ал-ҳамду лиллаҳи роббил-оламийн› билан бошлар эдилар».

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، نا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخَفَّ النَّاسِ صَلاةً فِي تَمَامٍ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ odamlarning namozni eng yengil, (ayni paytda) toʻliq oʻqiydiganlari edilar».Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг намозни энг енгил, (айни пайтда) тўлиқ ўқийдиганлари эдилар».

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ ، نا قَيْسٌ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ عُقْبَةَ بْنِ عَمْرٍو . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ قَيْسٍ ، قَالَ : قَالَ لَنَا أَبُو مَسْعُودٍ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو ، وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ، قَالَ : أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : إِنِّي لأَتَأَخَّرُ عَنْ صَلاةِ الْغَدَاةِ مِنْ أَجْلِ فُلانٍ ، مِمَّا يُطِيلُ بِنَا ، فَمَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَشَدَّ غَضَبًا فِي مَوْعِظَةٍ مِنْهُ يَوْمَئِذٍ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَأَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّ مِنْكُمْ لَمُنَفِّرِينَ ، فَأَيُّكُمْ صَلَّى بِالنَّاسِ فَلْيَتَجَوَّزْ ، فَإِنَّ فِيهِمُ الضَّعِيفَ وَالْكَبِيرَ وَذَا الْحَاجَةِ " . هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ

Abu Masʼud Uqba ibn Amr (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: Men falon (kishi) bizga namozni uzun qilgani sababli bomdod namozidan kech qolaman, dedi. Men Nabiy ﷺni oʻsha kungidek vaʼzda qattiq gʻazablangan holda koʻrmaganman. Nabiy ﷺ: «Ey odamlar! Albatta, sizlarning orangizda (odamlarni namozdan) qochiruvchilar bor. Qaysingiz odamlarga namoz oʻqib bersa, (namozni) yengil qilsin; chunki ular ichida kuchsiz, keksa va hojati bor (kishi) boʻladi», dedilar. Bu Bundorning hadisidir.Абу Масъуд Уқба ибн Амр (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: Мен фалон (киши) бизга намозни узун қилгани сабабли бомдод намозидан кеч қоламан, деди. Мен Набий ﷺни ўша кунгидек ваъзда қаттиқ ғазабланган ҳолда кўрмаганман. Набий ﷺ: «Эй одамлар! Албатта, сизларнинг орангизда (одамларни намоздан) қочирувчилар бор. Қайсингиз одамларга намоз ўқиб берса, (намозни) енгил қилсин; чунки улар ичида кучсиз, кекса ва ҳожати бор (киши) бўлади», дедилар. Бу Бундорнинг ҳадисидир.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا عُثْمَانُ يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ ، قَالا : ثنا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَهَذَا حَدِيثُ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ خَالِهِ وَهُوَ الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُنَا بِالتَّخْفِيفِ ، وَيَؤُمُّنَا بِالصَّافَّاتِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺ bizga (namozni) yengil qilishni buyurar, oʻzlari bizga Sooffot (surasi) bilan imomlik qilar edilar».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга (намозни) енгил қилишни буюрар, ўзлари бизга Сооффот (сураси) билан имомлик қилар эдилар».

نا أَبُو يَحْيَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَزَّارُ ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ ، ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَبَّاسِ ، عَنْ عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ ، قَالَ : كَانَ أَبِي قَدْ تَرَكَ الصَّلاةَ مَعَنَا ، قُلْتُ : مَا لَكَ لا تُصَلِّي مَعَنَا ؟ قَالَ : إِنَّكُمْ تُخَفِّفُونَ الصَّلاةَ ، قُلْتُ : فَأَيْنَ قَوْلُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ فِيكُمُ الضَّعِيفَ وَالْكَبِيرَ وَذَا الْحَاجَةِ " ؟ قَالَ : قَدْ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ يَقُولُ ذَلِكَ ، ثُمَّ صَلَّى بِنَا ثَلاثَةَ أَضْعَافِ مَا تُصَلُّونَ

Ibrohim at-Taymiy aytdi: Otam biz bilan namoz oʻqishni tark qilgan edi. Men: Nega biz bilan namoz oʻqimaysiz? dedim. U: Sizlar namozni yengil qilasizlar, dedi. Men: Nabiy ﷺning: «Albatta, sizlar ichingizda kuchsiz, keksa va hojati bor (kishi) boʻladi», degan soʻzlari qayerda qoldi? dedim. U: Men Abdulloh ibn Masʼudning shuni aytganini eshitganman, dedi. Soʻng u bizga sizlar oʻqiydigan namozdan uch barobar (uzun) namoz oʻqib berdi.Иброҳим ат-Таймий айтди: Отам биз билан намоз ўқишни тарк қилган эди. Мен: Нега биз билан намоз ўқимайсиз? дедим. У: Сизлар намозни енгил қиласизлар, деди. Мен: Набий ﷺнинг: «Албатта, сизлар ичингизда кучсиз, кекса ва ҳожати бор (киши) бўлади», деган сўзлари қаерда қолди? дедим. У: Мен Абдуллоҳ ибн Масъуднинг шуни айтганини эшитганман, деди. Сўнг у бизга сизлар ўқийдиган намоздан уч баробар (узун) намоз ўқиб берди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، ثنا سَلَمَةُ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : أَنْبَأَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ ، فَقَالَ : كَانَ آخِرُ مَا عَهِدَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ بَعَثَنِي عَلَى الطَّائِفِ ، فَقَالَ : " يَا عُثْمَانُ تَجَوَّزْ فِي الصَّلاةِ ، وَاقْدُرِ النَّاسَ بِأَضْعَفِهِمْ ؛ فَإِنَّ فِيهِمُ الْكَبِيرَ وَالضَّعِيفَ وَالسَّقِيمَ ، وَذَا الْحَاجَةِ "

Mutarrif aytdi: Men Usmon ibn Abul-Osning huzuriga kirdim. U dedi: Rasululloh ﷺ meni Toifga (voliy qilib) yuborganlarida menga tayinlagan oxirgi narsalari shu boʻldi: «Ey Usmon, namozni yengil qil va odamlarni ularning eng kuchsizi bilan oʻlchagin; chunki ular orasida keksa, kuchsiz, kasal va hojati bor (kishi) boʻladi».Мутарриф айтди: Мен Усмон ибн Абул-Оснинг ҳузурига кирдим. У деди: Расулуллоҳ ﷺ мени Тоифга (волий қилиб) юборганларида менга тайинлаган охирги нарсалари шу бўлди: «Эй Усмон, намозни енгил қил ва одамларни уларнинг энг кучсизи билан ўлчагин; чунки улар орасида кекса, кучсиз, касал ва ҳожати бор (киши) бўлади».

نا بِشْرُ بْنُ هِلالٍ الصَّوَّافُ ، ثنا جَعْفَرٌ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيَّ ، ثنا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْمَعُ بُكَاءَ الصَّبِيِّ مَعَ أُمَّهِ ، فَيَقْرَأُ بِالسُّورَةِ الْقَصِيرَةِ ، أَوِ الْخَفِيفَةِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ onasi bilan (kelgan) chaqaloqning yigʻisini eshitsalar, qisqa yoki yengil surani oʻqir edilar».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ онаси билан (келган) чақалоқнинг йиғисини эшитсалар, қисқа ёки енгил сурани ўқир эдилар».

نا بُنْدَارٌ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنِّي لأَدْخُلُ فِي الصَّلاةِ ، فَأُرِيدُ إِطَالَتَهَا ، فَأَسْمَعُ بُكَاءَ الصَّبِيِّ ، فَأَتَجَوَّزُ فِي صَلاتِي ، مِمَّا أَعْلَمُ مِنْ وَجْدِ أُمَّهِ مِنْ بُكَائِهِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ: «Men namozni boshlayman va uni choʻzishni istayman, lekin bola yigʻisini eshitib, namozimni qisqartiraman — chunki bola yigʻisi onasiga qanchalik taʼsir qilishini bilaman», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Мен намозни бошлайман ва уни чўзишни истайман, лекин бола йиғисини эшитиб, намозимни қисқартираман — чунки бола йиғиси онасига қанчалик таъсир қилишини биламан», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، ثنا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : كَانَ مُعَاذٌ يُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ إِلَى قَوْمِهِ ، فَيَؤُمُّهُمْ ، فَأَخَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ لَيْلَةٍ الْعِشَاءَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ مُعَاذٌ يَؤُمُّ قَوْمَهُ ، فَافْتَتَحَ بِسُورَةِ الْبَقَرَةِ ، فَتَنَحَّى رَجُلٌ وَصَلَّى نَاحِيَةً ، ثُمَّ خَرَجَ فَقَالُوا : مَا لَكَ يَا فُلانُ ؟ نَافَقْتَ ؟ قَالَ : مَا نَافَقْتُ ، وَلآتِيَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلأُخْبِرَنَّهُ . قَالَ : فَذَهَبَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ مُعَاذًا يُصَلِّي مَعَكَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ فَيَؤمُّنَا ، وَإِنَّكَ أَخَّرْتَ الْعِشَاءَ الْبَارِحَةَ ، ثُمَّ جَاءَ يَؤُمُّنَا ، فَافْتَتَحَ بِسُورَةِ الْبَقَرَةِ ، وَإِنَّمَا نَحْنُ أَصْحَابُ نَوَاضِحَ ، وَإِنَّمَا نَعْمَلُ بِأَيْدِينَا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفَتَّانٌ أَنْتَ يَا مُعَاذُ ؟ اقْرَأْ بِسُورَةِ كَذَا ، وَسُورَةِ كَذَا " ، فَقُلْنَا لِعَمْرٍو : إِنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ يَقُولُ : سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ ، وَ السَّمَاءِ وَالطَّارِقِ ؟ فَقَالَ : هُوَ نَحْوُ هَذَا

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Muoz Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqir, soʻng oʻz qavmiga qaytib, ularga imomlik qilar edi. Bir kecha Rasululloh ﷺ xufton namozini kechiktirdilar, soʻng Muoz qaytib, qavmiga imomlik qildi va Baqara surasidan boshladi. Shunda bir kishi chetga chiqib, bir tomonda (yolgʻiz) namoz oʻqidi, soʻng chiqib ketdi. Ular: Senga nima boʻldi, ey falonchi? Munofiq boʻldingmi? dedilar. U: Men munofiq boʻlmadim; albatta, Rasululloh ﷺning oldilariga borib, u zotga xabar beraman, dedi. U Nabiy ﷺning oldilariga borib: Yo Rasululloh, Muoz siz bilan namoz oʻqiydi, soʻng qaytib bizga imomlik qiladi. Siz kecha xuftonni kechiktirdingiz, u esa kelib bizga imomlik qildi va Baqara surasidan boshladi. Holbuki biz suvchi tuya egalarimiz, oʻz qoʻlimiz bilan mehnat qilamiz, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Fitnachimisan, ey Muoz? Falon surani, falon surani oʻqi», dedilar. Biz Amrga: Abuz-Zubayr: Sabbihisma robbika va Vas-samoi vat-toriq (surasini aytdilar), deydi-ku? dedik. U: Shunga oʻxshash (soʻz), dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Муоз Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқир, сўнг ўз қавмига қайтиб, уларга имомлик қилар эди. Бир кеча Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини кечиктирдилар, сўнг Муоз қайтиб, қавмига имомлик қилди ва Бақара сурасидан бошлади. Шунда бир киши четга чиқиб, бир томонда (ёлғиз) намоз ўқиди, сўнг чиқиб кетди. Улар: Сенга нима бўлди, эй фалончи? Мунофиқ бўлдингми? дедилар. У: Мен мунофиқ бўлмадим; албатта, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, у зотга хабар бераман, деди. У Набий ﷺнинг олдиларига бориб: Ё Расулуллоҳ, Муоз сиз билан намоз ўқийди, сўнг қайтиб бизга имомлик қилади. Сиз кеча хуфтонни кечиктирдингиз, у эса келиб бизга имомлик қилди ва Бақара сурасидан бошлади. Ҳолбуки биз сувчи туя эгаларимиз, ўз қўлимиз билан меҳнат қиламиз, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Фитначимисан, эй Муоз? Фалон сурани, фалон сурани ўқи», дедилар. Биз Амрга: Абуз-Зубайр: Саббиҳисма роббика ва Вас-самои ват-ториқ (сурасини айтдилар), дейди-ку? дедик. У: Шунга ўхшаш (сўз), деди.

ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ حَيَّانَ أَبِي الأَشْهَبِ السَّعْدِيِّ ، وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، ثنا أَبُو عَامِرٍ ، أَخْبَرَنَا أَبُو الأَشْهَبِ ، نا أَبُو نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَصْحَابِهِ تَأَخُّرًا ، فَقَالَ : " تَقَدَّمُوا ، وَائْتَمُّوا بِي ، وَلْيَأْتَمَّ بِكُمْ مَنْ بَعْدَكُمْ ، وَلا يَزَالُ الْقَوْمُ يَتَأَخَّرُونَ حَتَّى يُؤَخِّرَهُمُ اللَّهُ " . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ . وَقَالَ ابْنُ مَعْمَرٍ : عَنْ أَبِي نَضْرَةَ الْعَبْدِيِّ .

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ ashoblarida orqaga chekinish (mayli)ni koʻrib, ularga: «Oldinga oʻtinglar va menga iqtido qilinglar, sizlardan keyingilar ham sizlarga iqtido qilsinlar. Bir qavm orqaga chekinaveradi, oxiri Alloh ularni orqaga suradi», dedilar. Bu Vakiʼning hadisidir. Ibn Maʼmar esa: Abu Nazra al-Abdiydan, dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ашобларида орқага чекиниш (майли)ни кўриб, уларга: «Олдинга ўтинглар ва менга иқтидо қилинглар, сизлардан кейингилар ҳам сизларга иқтидо қилсинлар. Бир қавм орқага чекинаверади, охири Аллоҳ уларни орқага суради», дедилар. Бу Вакиънинг ҳадисидир. Ибн Маъмар эса: Абу Назра ал-Абдийдан, деди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، نا أَبُو الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، رِوَايَةً ، قَالَ : " إِنَّ الإِمَامَ أَمِينٌ ، أَوْ أَمِيرٌ ، فَإِنْ صَلَّى قَاعِدًا ، فَصَلُّوا قُعُودًا ، وَإِنْ صَلَّى قَائِمًا ، فَصَلُّوا قِيَامًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qilib dedi: «Albatta, imom omonatdor — yoki: amir — dir. Agar u oʻtirib namoz oʻqisa, sizlar ham oʻtirib oʻqinglar; agar tik turib oʻqisa, sizlar ham tik turib oʻqinglar».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилиб деди: «Албатта, имом омонатдор — ёки: амир — дир. Агар у ўтириб намоз ўқиса, сизлар ҳам ўтириб ўқинглар; агар тик туриб ўқиса, сизлар ҳам тик туриб ўқинглар».

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، نا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ النَّاسَ دَخَلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مَرِيضٌ ، فَصَلَّى بِهِمْ جَالِسًا ، فَصَلَّوْا قِيَامًا ، فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ أَنِ اجْلِسُوا ، وَقَالَ : " إِنَّمَا الإِمَامُ لِيُؤْتَمُّ بِهِ ، فَإِذَا صَلَّى جَالِسًا ، فَصَلُّوا جُلُوسًا ، وَإِذَا صَلَّى قَائِمًا ، فَصَلُّوا قِيَامًا ، وَإِذَا رَكَعَ ، فَارْكَعُوا ، وَإِذَا سَجَدَ ، فَاسْجُدُوا ، وَإِذَا رَفَعَ ، فَارْفَعُوا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Odamlar Rasululloh ﷺ kasal boʻlgan paytlarida huzurlariga kirdilar. U zot ularga oʻtirgan holda namoz oʻqib berdilar, ular esa tik turib oʻqidilar. Shunda u zot ularga: Oʻtiringlar, deb ishora qildilar va: «Imom faqat unga iqtido qilinishi uchundir. U oʻtirib namoz oʻqisa, sizlar ham oʻtirib oʻqinglar; tik turib oʻqisa, sizlar ham tik turib oʻqinglar; u rukuʼ qilsa, rukuʼ qilinglar; sajda qilsa, sajda qilinglar; (boshini) koʻtarsa, koʻtaringlar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Одамлар Расулуллоҳ ﷺ касал бўлган пайтларида ҳузурларига кирдилар. У зот уларга ўтирган ҳолда намоз ўқиб бердилар, улар эса тик туриб ўқидилар. Шунда у зот уларга: Ўтиринглар, деб ишора қилдилар ва: «Имом фақат унга иқтидо қилиниши учундир. У ўтириб намоз ўқиса, сизлар ҳам ўтириб ўқинглар; тик туриб ўқиса, сизлар ҳам тик туриб ўқинглар; у рукуъ қилса, рукуъ қилинглар; сажда қилса, сажда қилинглар; (бошини) кўтарса, кўтаринглар», дедилар.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، وَوَكِيعٌ ، ‏ وَاللَّفْظُ لِجَرِيرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَسًا بِالْمَدِينَةِ ، فَصَرَعَهُ عَلَى جِذْمِ نَخْلَةٍ ، فَانْفَكَّتْ قَدَمُهُ ، فَأَتَيْنَاهُ نَعُودُهُ ، فَوَجَدْنَاهُ فِي مَشْرُبَةٍ لِعَائِشَةَ يُسَبِّحُ جَالِسًا ، فَقُمْنَا خَلْفَهُ ، وَأَشَارَ إِلَيْنَا ، فَقَعَدْنَا ، فَلَمَّا قَضَى الصَّلاةَ ، قَالَ : " إِذَا صَلَّى الإِمَامُ جَالِسًا ، فَصَلُّوا جُلُوسًا ، وَإِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَائِمًا ، فَصَلُّوا قِيَامًا ، وَلا تَفْعَلُوا كَمَا تَفْعَلُ أَهْلُ فَارِسَ بِعُظَمَائِهَا "

Jobir (roziyallohu anhu) aytadilar: Rasululloh ﷺ Madinada otga mindilar, ot u zotni xurmo daraxtining tagiga yiqitdi va oyoqlari chiqib ketdi. Biz u zotning holidan xabar olgani kelib, u zotni Oishaning balandlikdagi xonasida oʻtirgan holda tasbeh aytayotgan holatda topdik. Biz u zotning orqalarida tik turdik, u zot bizga ishora qildilar, shunda biz oʻtirdik. Namozni tugatganlarida dedilar: «Qachon imom oʻtirib namoz oʻqisa, sizlar ham oʻtirib oʻqinglar; qachon imom tik turib namoz oʻqisa, sizlar ham tik turib oʻqinglar; forslar oʻzlarining ulugʻlariga qilganidek qilmanglar».Жобир (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада отга миндилар, от у зотни хурмо дарахтининг тагига йиқитди ва оёқлари чиқиб кетди. Биз у зотнинг ҳолидан хабар олгани келиб, у зотни Оишанинг баландликдаги хонасида ўтирган ҳолда тасбеҳ айтаётган ҳолатда топдик. Биз у зотнинг орқаларида тик турдик, у зот бизга ишора қилдилар, шунда биз ўтирдик. Намозни тугатганларида дедилар: «Қачон имом ўтириб намоз ўқиса, сизлар ҳам ўтириб ўқинглар; қачон имом тик туриб намоз ўқиса, сизлар ҳам тик туриб ўқинглар; форслар ўзларининг улуғларига қилганидек қилманглар».

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ . ح وَثنا سَلْمٌ أَيْضًا ، نا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، كِلاهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ جَاءَهُ بِلالٌ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاةِ ، فَقَالَ : " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ، قُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ ، وَمَتَى مَا يَقُومُ مَقَامَكَ يَبْكِي ، فَلا يَسْتَطِيعُ ، فَلَوْ أَمَرْتَ عُمَرَ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ . قَالَ : " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ثَلاثَ مَرَّاتٍ " فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبَاتُ يُوسُفَ " قَالَتْ : فَأَرْسَلْنَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ ، فَصَلَّى بِالنَّاسِ ، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خِفَّةً ، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ ، وَرِجْلاهُ تَخُطَّانِ فِي الأَرْضِ ، فَلَمَّا أَحَسَّ بِهِ أَبُو بَكْرٍ ، ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنْ مَكَانَكَ . قَالَ : فَجَاءَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَأْتَمُّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالنَّاسُ يَأْتَمُّونَ بِأَبِي بَكْرٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ وَقَالَ فِي حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ : وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَاعِدًا ، وَأَبُو بَكْرٍ قَائِمًا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ الْمَرِيضُ جَالِسًا ، صَلَّى مَنْ خَلْفَهُ قِيَامًا إِذَا قَدَرُوا عَلَى الْقِيَامِ ، وَقَالُوا : خَبَرُ الأَسْوَدِ ، وَعُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ نَاسِخٌ لِلأَخْبَارِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُنَا لَهَا فِي أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصْحَابَهُ بِالْجُلُوسِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ جَالِسًا . قَالُوا : لأَنَّ تِلْكَ الأَخْبَارَ عِنْدَ سُقُوطِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْفَرَسِ ، وَهَذَا الْخَبَرَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ قَالُوا : وَالْفِعْلُ الآخَرُ نَاسِخٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ فِعْلِهِ وَقَوْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَإِنَّ الَّذِي عِنْدِي فِي ذَلِكَ وَاللَّهَ أَسْأَلُ الْعِصْمَةَ وَالتَّوْفِيقَ أَنَّهُ لَوْ صَحَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ هُوَ الإِمَامَ فِي الْمَرَضِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ لَكَانَ الأَمْرُ عَلَى مَا قَالَتْ هَذِهِ الْفِرْقَةُ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ ، وَلَكِنْ لَمْ يَثْبُتْ عِنْدَنَا ذَلِكَ ؛ لأَنَّ الرُّوَاةَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الصَّلاةِ عَلَى فِرَقٍ ثَلاثٍ ، فَفِي خَبَرِ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَخَبَرِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهَا ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ الإِمَامَ " . وَقَدْ رُوِيَ بِمِثْلِ هَذَا الإِسْنَادِ عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ : كَانَ أَبُو بَكْرٍ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklariga chalinganlarida, Bilol u zotni namozga chorlagani keldi. U zot: «Abu Bakrga ayting, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisin», dedilar. Biz: Yo Rasululloh, Abu Bakr yumshoq koʻngil kishi, sizning oʻrningizga tursa, yigʻlab yuboradi va (namoz oʻqishga) qodir boʻlmaydi. Umarga buyursangiz, u odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisa edi, dedik. U zot uch marta: «Abu Bakrga ayting, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisin. Albatta, sizlar Yusufning atrofidagi ayollarga oʻxshaysizlar», dedilar. (Oisha) aytdi: Shunda biz Abu Bakrga odam yubordik va u odamlarga imom boʻlib namoz oʻqidi. Soʻng Nabiy ﷺ oʻzlarida bir yengillik sezib, ikki kishining orasida suyanib chiqdilar, oyoqlari yerda sudralar edi. Abu Bakr u zotni sezib qolib, orqaga chekinmoqchi boʻldi. Nabiy ﷺ unga: Oʻrningda tur, deb ishora qildilar. Soʻng Nabiy ﷺ kelib, Abu Bakrning yoniga oʻtirdilar. Abu Bakr Nabiy ﷺga iqtido qilar, odamlar esa Abu Bakr — Allohning rizvoni unga boʻlsin — ga iqtido qilar edilar. Bu Vakiʼning hadisidir. Abu Muoviyaning hadisida esa: Rasululloh ﷺ oʻtirgan, Abu Bakr esa tik turgan edi, dedi. Abu Bakr aytdi: Hadis ahlidan bir qavm: Kasal imom oʻtirib namoz oʻqisa, orqasidagilar — tik turishga qodir boʻlsalar — tik turib oʻqiydilar, dedilar va: Asvad hamda Urvaning Oishadan (rivoyat qilgan) xabari, imom oʻtirib oʻqiganida Nabiy ﷺ ashoblariga oʻtirishni buyurganlari haqida biz oldin zikr qilgan xabarlarni nasx qiladi, dedilar. Ular: Chunki u xabarlar Nabiy ﷺ otdan yiqilgan paytda boʻlgan, bu xabar esa u zot vafot etgan kasalliklarida boʻlgan; keyingi feʼl esa avvalgi feʼl va soʻzni nasx qiladi, dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu haqda mening nazdimdagi (fikr) — Allohdan saqlanish va tavfiq soʻrayman — shuki: agar Nabiy ﷺ oʻzlari vafot etgan kasallikda imom boʻlganlari sahih boʻlganida, ish hadis ahlidan boʻlgan bu firqa aytganidek boʻlar edi. Lekin bu bizning nazdimizda sobit boʻlmadi; chunki roviylar bu namoz haqida uch firqaga ajralib ixtilof qildilar: Hishomning otasidan, u Oishadan (qilgan) xabarida va Aʼmashning Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oisha roziyallohu anhodan (qilgan) xabarida — Nabiy ﷺ imom edilar. Shu isnodning oʻzi bilan Oishadan rivoyat qilinishicha, u: «Odamlardan baʼzilari: Abu Bakr Rasululloh ﷺning oldilariga (imom qilib) oldinga oʻtkazilgan edi, deydi; baʼzilari esa: Nabiy ﷺ Abu Bakrning oldilariga oldinga oʻtkazilgan edi, deydi», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари вафот этган касалликларига чалинганларида, Билол у зотни намозга чорлагани келди. У зот: «Абу Бакрга айтинг, одамларга имом бўлиб намоз ўқисин», дедилар. Биз: Ё Расулуллоҳ, Абу Бакр юмшоқ кўнгил киши, сизнинг ўрнингизга турса, йиғлаб юборади ва (намоз ўқишга) қодир бўлмайди. Умарга буюрсангиз, у одамларга имом бўлиб намоз ўқиса эди, дедик. У зот уч марта: «Абу Бакрга айтинг, одамларга имом бўлиб намоз ўқисин. Албатта, сизлар Юсуфнинг атрофидаги аёлларга ўхшайсизлар», дедилар. (Оиша) айтди: Шунда биз Абу Бакрга одам юбордик ва у одамларга имом бўлиб намоз ўқиди. Сўнг Набий ﷺ ўзларида бир енгиллик сезиб, икки кишининг орасида суяниб чиқдилар, оёқлари ерда судралар эди. Абу Бакр у зотни сезиб қолиб, орқага чекинмоқчи бўлди. Набий ﷺ унга: Ўрнингда тур, деб ишора қилдилар. Сўнг Набий ﷺ келиб, Абу Бакрнинг ёнига ўтирдилар. Абу Бакр Набий ﷺга иқтидо қилар, одамлар эса Абу Бакр — Аллоҳнинг ризвони унга бўлсин — га иқтидо қилар эдилар. Бу Вакиънинг ҳадисидир. Абу Муовиянинг ҳадисида эса: Расулуллоҳ ﷺ ўтирган, Абу Бакр эса тик турган эди, деди. Абу Бакр айтди: Ҳадис аҳлидан бир қавм: Касал имом ўтириб намоз ўқиса, орқасидагилар — тик туришга қодир бўлсалар — тик туриб ўқийдилар, дедилар ва: Асвад ҳамда Урванинг Оишадан (ривоят қилган) хабари, имом ўтириб ўқиганида Набий ﷺ ашобларига ўтиришни буюрганлари ҳақида биз олдин зикр қилган хабарларни насх қилади, дедилар. Улар: Чунки у хабарлар Набий ﷺ отдан йиқилган пайтда бўлган, бу хабар эса у зот вафот этган касалликларида бўлган; кейинги феъл эса аввалги феъл ва сўзни насх қилади, дедилар. Абу Бакр айтди: Бу ҳақда менинг наздимдаги (фикр) — Аллоҳдан сақланиш ва тавфиқ сўрайман — шуки: агар Набий ﷺ ўзлари вафот этган касалликда имом бўлганлари саҳиҳ бўлганида, иш ҳадис аҳлидан бўлган бу фирқа айтганидек бўлар эди. Лекин бу бизнинг наздимизда собит бўлмади; чунки ровийлар бу намоз ҳақида уч фирқага ажралиб ихтилоф қилдилар: Ҳишомнинг отасидан, у Оишадан (қилган) хабарида ва Аъмашнинг Иброҳимдан, у Асваддан, у Оиша розияллоҳу анҳодан (қилган) хабарида — Набий ﷺ имом эдилар. Шу исноднинг ўзи билан Оишадан ривоят қилинишича, у: «Одамлардан баъзилари: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига (имом қилиб) олдинга ўтказилган эди, дейди; баъзилари эса: Набий ﷺ Абу Бакрнинг олдиларига олдинга ўтказилган эди, дейди», деган.

ثنا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، نا شُعْبَةُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ . وَرُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ ، وَمَسْرُوقِ بْنِ الأَجْدَعِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ، صَلَّى بِالنَّاسِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّفِّ "

Buni bizga Muhammad ibn Bashshor Abu Dovuddan, u Shuʼbadan, u Aʼmashdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oishadan (rivoyat qilib) aytdi. Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba va Masruq ibn al-Ajdaʼdan, ular Oishadan (rivoyat qilishicha): «Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berdi, Rasululloh ﷺ esa safda edilar».Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор Абу Довуддан, у Шуъбадан, у Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Асваддан, у Оишадан (ривоят қилиб) айтди. Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ва Масруқ ибн ал-Аждаъдан, улар Оишадан (ривоят қилишича): «Абу Бакр одамларга намоз ўқиб берди, Расулуллоҳ ﷺ эса сафда эдилар».

نا بُنْدَارٌ ، نا بَكْرُ بْنُ عِيسَى صَاحِبُ الْبَصْرِيِّ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ، صَلَّى بِالنَّاسِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّفِّ خَلْفَهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, «Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berdi, Rasululloh ﷺ esa uning orqasidagi safda edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, «Абу Бакр одамларга намоз ўқиб берди, Расулуллоҳ ﷺ эса унинг орқасидаги сафда эдилар».

نا بُنْدَارٌ ، ثنا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَبَا بَكْرٍ صَلَّى بِالنَّاسِ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّفِّ خَلْفَهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَلَمْ يَصِحَّ الْخَبَرُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ هُوَ الإِمَامَ فِي الْمَرَضِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فِي الصَّلاةِ الَّتِي كَانَ هُوَ فِيهَا قَاعِدًا ، وَأَبُو بَكْرٍ وَالْقَوْمٌ قِيَامٌ ؛ لأَنَّ فِي خَبَرِ مَسْرُوقٍ ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ الإِمَامَ ، وَالنَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَأْمُومٌ ، وَهَذَا ضِدُّ خَبَرِ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَخَبَرِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَلَى أَنَّ شُعْبَةَ بْنَ الْحَجَّاجِ قَدْ بَيَّنَ فِي رِوَايَتِهِ عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ : كَانَ أَبُو بَكْرٍ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ . وَإِذَا كَانَ الْحَدِيثُ الَّذِي بِهِ احْتَجَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّ فِعْلَهُ الَّذِي كَانَ فِي سَقْطَتِهِ مِنَ الْفَرَسِ ، وَأَمْرَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالاقْتِدَاءِ بِالأَئِمَّةِ وَقُعُودِهِمْ فِي الصَّلاةِ إِذَا صَلَّى إِمَامُهُمْ قَاعِدًا ، مَنْسُوخٌ غَيْرُ صَحِيحٍ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، فَغَيْرُ جَائِزٍ لِعَالِمٍ أَنْ يَدَّعِيَ نَسْخَ مَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ بِالأَسَانِيدِ الصِّحَاحِ مِنْ فِعْلِهِ وَأَمْرِهِ بِخَبَرٍ مُخْتَلَفٍ فِيهِ . عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ زَجَرَ عَنْ هَذَا الْفِعْلِ الَّذِي ادَّعَتْهُ هَذِهِ الْفِرْقَةُ فِي خَبَرِ عَائِشَةَ الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّهُ مُخْتَلَفٌ فِيهِ عَنْهَا ، وَأَعْلَمَ أَنَّهُ فِعْلُ فَارِسَ ، وَالرُّومِ بِعُظَمَائِهَا ، يَقُومُونَ وَمُلُوكُهُمْ قَعُودٌ ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْخَبَرَ فِي مَوْضِعِهِ ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُؤْمَرَ بِمَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الزَّجْرِ عَنْهُ اسْتِنَانًا بِفَارِسَ ، وَالرُّومِ ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَصِحَّ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الأَمْرُ بِهِ وَإِبَاحَتُهُ بَعْدَ الزَّجْرِ عَنْهُ ؟ وَلا خِلافَ بَيْنِ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِالأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ صَلَّى قَاعِدًا , وَأَمَرَ الْقَوْمَ بِالْقُعُودِ ، وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى الْقِيَامِ ، لَوْ سَاعَدَهُمُ الْقَضَاءُ ، وَقَدْ أَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَأْمُومِينَ بِالاقْتِدَاءِ بِالإِمَامِ وَالْقُعُودِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا ، وَزَجَرَ عَنِ الْقِيَامِ فِي الصَّلاةِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا ، وَاخْتَلَفُوا فِي نَسْخِ ذَلِكَ ، وَلَمْ يَثْبُتْ خَبَرٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ بِنَسْخِ مَا قَدْ صَحَّ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا ذَكَرْنَا مِنْ فِعْلِهِ وَأَمْرِهِ ، فَمَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَاتَّفَقَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى صِحَّتِهِ يَقِينٌ ، وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَلَمْ يَصِحَّ فِيهِ خَبَرٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَكٌّ ، وَغَيْرُ جَائِزٍ تَرْكُ الْيَقِينِ بِالشَّكِّ ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ تَرْكُ الْيَقِينِ بِالْيَقِينِ . فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ غَيْرُ مُنْعِمِ الرَّوِيَّةِ : كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُصَلِّيَ قَاعِدًا مَنْ يَقْدِرُ عَلَى الْقِيَامِ ؟ قِيلَ لَهُ : إِنْ شَاءَ اللَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ أَنْ يُصَلِّيَ بِأَوْلَى الأَشْيَاءِ أَنْ يَجُوزَ بِهِ ، وَهِيَ سُنَّةُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَمَرَ بِاتِّبَاعِهَا ، وَوَعَدَ الْهُدَى عَلَى اتِّبَاعِهَا ، فَأَخْبَرَ أَنَّ طَاعَتَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَاعَتُهُ عَزَّ وَجَلَّ ، وَقَوْلُهُ : كَيْفَ يَجُوزُ لِمَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الأَمْرُ بِهِ ، وَثَبَتَ فِعْلُهُ لَهُ بِنَقْلِ الْعَدْلِ عَنِ الْعَدْلِ مَوْصُولا إِلَيْهِ بِالأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ جَهْلٌ مِنْ قَائِلِهِ . وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالأَخْبَارِ الأَمْرُ بِالصَّلاةِ قَاعِدًا إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا ، وَثَبَتَ عِنْدَهُمْ أَيْضًا أَنَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى قَاعِدًا بِقُعُودِ أَصْحَابِهِ ، لا مَرَضَ بِهِمْ ، وَلا بِأَحَدٍ مِنْهُمْ . وَادَّعَى قَوْمٌ نَسْخَ ذَلِكَ ، فَلَمْ تَثْبُتْ دَعْوَاهُمْ بِخَبَرٍ صَحِيحٍ لا مُعَارِضَ لَهُ ، فَلا يَجُوزُ تَرْكُ مَا قَدْ صَحَّ مِنْ أَمْرِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَفِعْلِهِ فِي وَقْتٍ مِنَ الأَوْقَاتِ ، إِلا بِخَبَرٍ صَحِيحٍ عَنْهُ ، يَنْسَخُ أَمْرَهُ ذَلِكَ وَفِعْلَهُ . وَوُجُودُ نَسْخِ ذَلِكَ بِخَبَرٍ صَحِيحٍ مَعْدُومٌ ، وَفِي عَدَمِ وُجُودِ ذَلِكَ بُطْلانُ مَا ادَّعَتْ ، فَجَازَتِ الصَّلاةُ قَاعِدًا ، إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا اقْتِدَاءً بِهِ عَلَى أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفِعْلِهِ ، وَاللَّهُ الْمُوَفَّقُ لِلصَّوَابِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, «Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berdi, Rasululloh ﷺ esa uning orqasidagi safda edilar». Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ oʻzlari vafot etgan kasallikda, oʻzlari oʻtirgan, Abu Bakr va qavm esa tik turgan oʻsha namozda imom boʻlganlari haqidagi xabar sahih boʻlmadi. Chunki Masruq va Ubaydulloh ibn Abdullohning Oishadan (qilgan) xabarida Abu Bakr imom, Nabiy ﷺ esa maʼmum edilar. Bu esa Hishomning otasidan, u Oishadan (qilgan) xabariga va Ibrohimning Asvaddan, u Oishadan (qilgan) xabariga ziddir. Ustiga-ustak, Shuʼba ibn al-Hajjoj Aʼmashdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oishadan qilgan rivoyatida bayon qildiki, odamlardan baʼzilari: Abu Bakr Rasululloh ﷺning oldilariga oldinga oʻtkazilgan edi, deydilar; baʼzilari esa: Nabiy ﷺ Abu Bakrning oldilariga oldinga oʻtkazilgan edi, deydilar. Modomiki, u zotning otdan yiqilgan paytdagi feʼllari hamda imomlarga iqtido qilish va imom oʻtirib namoz oʻqiganida namozda oʻtirish haqidagi buyruqlari mansux deb daʼvo qilgan kishining hujjat qilib keltirgan hadisi naql jihatidan sahih emas ekan, olim kishiga Nabiy ﷺdan sahih isnodlar bilan mutavotir xabarlarda sobit boʻlgan feʼl va buyruqni ixtilofli bir xabar bilan mansux deb daʼvo qilishi joiz emas. Ustiga-ustak, Nabiy ﷺ bu firqa daʼvo qilgan feʼldan — biz u haqda Oishadan ixtilof qilinganini zikr qilgan Oisha xabarida — qaytarganlar va bu fors hamda rumliklarning oʻz ulugʻlariga qiladigan ishi ekanini bildirganlar: podshohlari oʻtirgan holda ular tik turadilar. Biz bu xabarni oʻz oʻrnida zikr qilganmiz. Nabiy ﷺdan (uni) qaytarish sahih boʻlib turib, undan keyin unga buyurish va uni mubohqilish u zotdan sahih boʻlmasa, fors va rumga taqlid qilib, qaytarilgan ishga qanday buyurish joiz boʻlsin? Xabarlarni biladigan ahli maʼrifat orasida Nabiy ﷺ oʻtirib namoz oʻqiganlari va qavmga oʻtirishni buyurganlarida ixtilof yoʻq — holbuki ular tik turishga qodir edilar, agar (Allohning) qazosi ularga imkon berganida. Nabiy ﷺ maʼmumlarni imomga iqtido qilishga va imom oʻtirib oʻqiganida oʻtirishga buyurdilar, imom oʻtirib oʻqiganida namozda tik turishdan qaytardilar. (Ulamolar) buning mansuxligida ixtilof qildilar; biz zikr qilgan u zotning feʼli va buyrugʻidan sahih boʻlgan narsani naql jihatidan bekor qiladigan xabar sobit boʻlmadi. Nabiy ﷺdan sahih boʻlgan va ahli ilm sahihligiga ittifoq qilgan narsa yaqindir; ular ixtilof qilgan va u haqda Nabiy ﷺdan sahih xabar kelmagan narsa shakdir. Yaqinni shak bilan tark etish joiz emas; yaqinni faqat yaqin bilan tark etish joizdir. Agar fikr yuritmagan bir kishi: Tik turishga qodir kishi qanday qilib oʻtirib namoz oʻqishi joiz boʻladi? desa, unga: Alloh xohlasa, bu joizdir — u joiz boʻlishga eng haqli narsa, yaʼni Nabiy ﷺning sunnati bilan namoz oʻqiydi; u zot unga ergashishga buyurdilar va unga ergashishga hidoyatni vaʼda qildilar hamda u zotga ﷺ itoat qilish Alloh azza va jallaga itoat qilish ekanini xabar berdilar, deyiladi. Uning: Qanday joiz boʻladi? degan soʻzi — Nabiy ﷺdan buyurilgani sahih boʻlgan, adldan adlga naql qilinib mutavotir xabarlar bilan u zotga ulangan va feʼli sobit boʻlgan narsa haqida — aytuvchisining jaholatidandir. Xabarlarni biladigan barcha ahli ilm nazdida Nabiy ﷺdan imom oʻtirib oʻqiganida oʻtirib namoz oʻqishga buyurish sahih boʻlgan; ularning nazdida u zot ﷺ ashoblari oʻtirgan holda oʻtirib namoz oʻqiganlari ham sobit — holbuki ularda ham, ulardan birortasida ham kasallik yoʻq edi. Bir qavm buning mansuxligini daʼvo qildi, lekin ularning daʼvosi muorizi yoʻq sahih xabar bilan sobit boʻlmadi. Bas, u zot ﷺning bir vaqtlarda sahih boʻlgan buyrugʻi va feʼlini, uni nasx qiladigan sahih xabarsiz tark etish joiz emas. Uni nasx qiladigan sahih xabar esa mavjud emas; uning mavjud emasligida ularning daʼvosi botil boʻladi. Shunday ekan, imom oʻtirib namoz oʻqiganida, unga iqtido qilib, Nabiy ﷺning buyrugʻi va feʼli asosida oʻtirib namoz oʻqish joizdir. Toʻgʻrilikka muvaffaq qiluvchi Allohdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, «Абу Бакр одамларга намоз ўқиб берди, Расулуллоҳ ﷺ эса унинг орқасидаги сафда эдилар». Абу Бакр айтди: Набий ﷺ ўзлари вафот этган касалликда, ўзлари ўтирган, Абу Бакр ва қавм эса тик турган ўша намозда имом бўлганлари ҳақидаги хабар саҳиҳ бўлмади. Чунки Масруқ ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳнинг Оишадан (қилган) хабарида Абу Бакр имом, Набий ﷺ эса маъмум эдилар. Бу эса Ҳишомнинг отасидан, у Оишадан (қилган) хабарига ва Иброҳимнинг Асваддан, у Оишадан (қилган) хабарига зиддир. Устига-устак, Шуъба ибн ал-Ҳажжож Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Асваддан, у Оишадан қилган ривоятида баён қилдики, одамлардан баъзилари: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олдинга ўтказилган эди, дейдилар; баъзилари эса: Набий ﷺ Абу Бакрнинг олдиларига олдинга ўтказилган эди, дейдилар. Модомики, у зотнинг отдан йиқилган пайтдаги феъллари ҳамда имомларга иқтидо қилиш ва имом ўтириб намоз ўқиганида намозда ўтириш ҳақидаги буйруқлари мансух деб даъво қилган кишининг ҳужжат қилиб келтирган ҳадиси нақл жиҳатидан саҳиҳ эмас экан, олим кишига Набий ﷺдан саҳиҳ иснодлар билан мутавотир хабарларда собит бўлган феъл ва буйруқни ихтилофли бир хабар билан мансух деб даъво қилиши жоиз эмас. Устига-устак, Набий ﷺ бу фирқа даъво қилган феълдан — биз у ҳақда Оишадан ихтилоф қилинганини зикр қилган Оиша хабарида — қайтарганлар ва бу форс ҳамда румликларнинг ўз улуғларига қиладиган иши эканини билдирганлар: подшоҳлари ўтирган ҳолда улар тик турадилар. Биз бу хабарни ўз ўрнида зикр қилганмиз. Набий ﷺдан (уни) қайтариш саҳиҳ бўлиб туриб, ундан кейин унга буюриш ва уни мубоҳқилиш у зотдан саҳиҳ бўлмаса, форс ва румга тақлид қилиб, қайтарилган ишга қандай буюриш жоиз бўлсин? Хабарларни биладиган аҳли маърифат орасида Набий ﷺ ўтириб намоз ўқиганлари ва қавмга ўтиришни буюрганларида ихтилоф йўқ — ҳолбуки улар тик туришга қодир эдилар, агар (Аллоҳнинг) қазоси уларга имкон берганида. Набий ﷺ маъмумларни имомга иқтидо қилишга ва имом ўтириб ўқиганида ўтиришга буюрдилар, имом ўтириб ўқиганида намозда тик туришдан қайтардилар. (Уламолар) бунинг мансухлигида ихтилоф қилдилар; биз зикр қилган у зотнинг феъли ва буйруғидан саҳиҳ бўлган нарсани нақл жиҳатидан бекор қиладиган хабар собит бўлмади. Набий ﷺдан саҳиҳ бўлган ва аҳли илм саҳиҳлигига иттифоқ қилган нарса яқиндир; улар ихтилоф қилган ва у ҳақда Набий ﷺдан саҳиҳ хабар келмаган нарса шакдир. Яқинни шак билан тарк этиш жоиз эмас; яқинни фақат яқин билан тарк этиш жоиздир. Агар фикр юритмаган бир киши: Тик туришга қодир киши қандай қилиб ўтириб намоз ўқиши жоиз бўлади? деса, унга: Аллоҳ хоҳласа, бу жоиздир — у жоиз бўлишга энг ҳақли нарса, яъни Набий ﷺнинг суннати билан намоз ўқийди; у зот унга эргашишга буюрдилар ва унга эргашишга ҳидоятни ваъда қилдилар ҳамда у зотга ﷺ итоат қилиш Аллоҳ азза ва жаллага итоат қилиш эканини хабар бердилар, дейилади. Унинг: Қандай жоиз бўлади? деган сўзи — Набий ﷺдан буюрилгани саҳиҳ бўлган, адлдан адлга нақл қилиниб мутавотир хабарлар билан у зотга уланган ва феъли собит бўлган нарса ҳақида — айтувчисининг жаҳолатидандир. Хабарларни биладиган барча аҳли илм наздида Набий ﷺдан имом ўтириб ўқиганида ўтириб намоз ўқишга буюриш саҳиҳ бўлган; уларнинг наздида у зот ﷺ ашоблари ўтирган ҳолда ўтириб намоз ўқиганлари ҳам собит — ҳолбуки уларда ҳам, улардан бирортасида ҳам касаллик йўқ эди. Бир қавм бунинг мансухлигини даъво қилди, лекин уларнинг даъвоси муоризи йўқ саҳиҳ хабар билан собит бўлмади. Бас, у зот ﷺнинг бир вақтларда саҳиҳ бўлган буйруғи ва феълини, уни насх қиладиган саҳиҳ хабарсиз тарк этиш жоиз эмас. Уни насх қиладиган саҳиҳ хабар эса мавжуд эмас; унинг мавжуд эмаслигида уларнинг даъвоси ботил бўлади. Шундай экан, имом ўтириб намоз ўқиганида, унга иқтидо қилиб, Набий ﷺнинг буйруғи ва феъли асосида ўтириб намоз ўқиш жоиздир. Тўғриликка муваффақ қилувчи Аллоҳдир.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَرْقِيُّ ، ثنا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، وَثنا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي الْعِتَابِ ، وَابْنُ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا جِئْتُمْ وَنَحْنُ سُجُودٌ فَاسْجُدُوا ، وَلا تَعُدُّوهَا شَيْئًا ، وَمَنْ أَدْرَكَ الرَّكْعَةَ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاةَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْقَلْبِ مِنْ هَذَا الإِسْنَادِ ، فَإِنِّي كُنْتُ لا أَعْرِفُ يَحْيَى بْنَ أَبِي سُلَيْمَانَ بِعَدَالَةٍ وَلا جَرْحٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : نَظَرْتُ فَإِذَا أَبُو سَعِيدٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ قَدْ رَوَى عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ هَذَا أَخْبَارًا ذَوَاتَ عَدَدٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ : " فَلا تَعُدُّوهَا شَيْئًا " مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي بَيَّنْتُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الْعَرَبَ تَنْفِي الاسْمَ عَنِ الشَّيْءِ لِنَقْصِهِ عَنِ الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْ صَحَّ عَنْهُ الْخَبَرُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ : " فَلا تَعُدُّوهَا شَيْئًا " أَيْ : لا تَعُدُّوهَا سَجْدَةً تُجْزِئُ مِنْ فَرْضِ الصَّلاةِ ، لَمْ يُرِدْ : لا تَعُدُّوهَا شَيْئًا ، لا فَرْضًا وَلا تَطَوُّعًا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Biz sajdada turganimizda kelsangiz, sajda qilinglar, lekin uni (rakat sifatida) hech narsa hisoblamanglar. Kim rakatga ulgursa, namozga ulgurdi». Abu Bakr aytdi: Bu isnodda koʻnglimda (shubha) bor; chunki men Yahyo ibn Abu Sulaymonni adolat bilan ham, jarh bilan ham tanimas edim. Abu Bakr aytdi: Nazar soldim, shunda Bani Hoshimning mavlosi Abu Said mana shu Yahyo ibn Abu Sulaymondan sanoqli xabarlarni rivoyat qilgan ekan. Abu Bakr aytdi: «Uni hech narsa hisoblamanglar» degan bu lafz men kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilgan jinsdandirki, arablar narsaning kamoli va toʻliqligi yetishmagani uchun undan nomni nafy qiladilar. Nabiy ﷺ — agar xabar u zotdan sahih boʻlsa — «uni hech narsa hisoblamanglar» degan soʻzlari bilan: uni namozning farzidan kifoya qiladigan sajda deb hisoblamanglar, degan maʼnoni iroda qilganlar; uni na farz, na nafl — hech narsa deb hisoblamanglar, degan maʼnoni iroda qilmaganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Биз саждада турганимизда келсангиз, сажда қилинглар, лекин уни (ракат сифатида) ҳеч нарса ҳисобламанглар. Ким ракатга улгурса, намозга улгурди». Абу Бакр айтди: Бу иснодда кўнглимда (шубҳа) бор; чунки мен Яҳё ибн Абу Сулаймонни адолат билан ҳам, жарҳ билан ҳам танимас эдим. Абу Бакр айтди: Назар солдим, шунда Бани Ҳошимнинг мавлоси Абу Саид мана шу Яҳё ибн Абу Сулаймондан саноқли хабарларни ривоят қилган экан. Абу Бакр айтди: «Уни ҳеч нарса ҳисобламанглар» деган бу лафз мен китобларимизнинг бир неча жойида баён қилган жинсдандирки, араблар нарсанинг камоли ва тўлиқлиги етишмагани учун ундан номни нафй қиладилар. Набий ﷺ — агар хабар у зотдан саҳиҳ бўлса — «уни ҳеч нарса ҳисобламанглар» деган сўзлари билан: уни намознинг фарзидан кифоя қиладиган сажда деб ҳисобламанглар, деган маънони ирода қилганлар; уни на фарз, на нафл — ҳеч нарса деб ҳисобламанглар, деган маънони ирода қилмаганлар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، نا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، أَخْبَرَنَا أَبُو حَازِمٍ ، وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، وَثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ إِلَى بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ لِيُصْلِحَ بَيْنَهُمْ ، فَحَانَتِ الصَّلاةُ ، وَجَاءَ الْمُؤَذِّنُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ ، فَقَالَ : أَتُصَلِّي بِالنَّاسِ فَأُقِيمَ ؟ فَقَالَ : نَعَمْ ، فَصَلَّى أَبُو بَكْرٍ ، فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالنَّاسُ فِي الصَّلاةِ ، فَتَخَلَّصَ حَتَّى وَقَفَ فِي الصَّفِّ ، فَصَفَّقَ النَّاسُ ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ لا يَلْتَفِتُ فِي صَلاتِهِ ، فَلَمَّا أَكْثَرَ النَّاسُ التَّصْفِيقَ ، الْتَفَتَ ، فَرَأَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَشَارَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنِ امْكُثْ مَكَانَكَ ، فَرَفَعَ أَبُو بَكْرٍ يَدَيْهِ ، فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَى مَا أَمَرَهُ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ ذَلِكِ ، ثُمَّ اسْتَأْخَرَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى اسْتَوَى فِي الصَّفِّ ، وَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى ، فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ : " يَا أَبَا بَكْرٍ ! مَا مَنَعَكَ أَنْ تَثْبُتَ إِذْ أَمَرْتُكَ ؟ " فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : مَا كَانَ لابْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يُصَلِّيَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا لِي رَأَيْتُكُمْ أَكْثَرْتُمُ التَّصْفِيقَ ؟ مَنْ نَابَهُ شَيْءٌ فِي صَلاتِهِ فَلْيُسَبِّحْ ؛ فَإِنَّهُ إِذَا سَبَّحَ الْتُفِتَ إِلَيْهِ ، وَإِنَّمَا التَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ " . هَذَا حَدِيثُ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي هَذَا الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُصَلِّيَ إِذَا سُبِّحَ بِهِ ، فَجَائِزٌ لَهُ أَنْ يَلْتَفِتَ إِلَى الْمُسَبِّحِ لِيَعْلَمَ الْمُصَلِّي الَّذِي نَابَ الْمُسَبِّحَ ، فَيَفْعَلَ مَا يَجِبُ عَلَيْهِ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Bani Amr ibn Avf (qabilasi) orasida sulh qilish uchun bordilar. Shu orada namoz vaqti kirdi va muazzin Abu Bakrning oldiga kelib: Imomlik qilasizmi? Men iqomat aytsam, dedi. Abu Bakr: Ha, deb imomlik qildi. Rasululloh ﷺ odamlar hali namoz oʻqiyotgan paytda keldilar va odamlar orasidan oʻtib, safda turdilar. Odamlar qarsak chaldi. Abu Bakr namozda yon-verga qaramas edi, lekin odamlar qarsakni koʻpaytirgach, Abu Bakr qaradi va Rasululloh ﷺni koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga joyida qolishni ishora qildilar. Abu Bakr qoʻllarini koʻtardi va Rasululloh ﷺ unga buyurgan shu narsa uchun Allohga hamd aytdi, soʻng orqaga chekinib, safda barobar boʻldi. Rasululloh ﷺ oldinga oʻtib, namoz oʻqidilar. Namozdan burilganlarida: «Ey Abu Bakr, men senga buyurgan paytda joyingda qolishdan seni nima toʻsdi?», dedilar. Abu Bakr: Ibn Abu Quhofa Rasululloh ﷺning oldilarida namoz oʻqishi (qanday) mumkin? dedi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Nega sizlarni qarsakni koʻpaytirgan holda koʻrdim? Kimga namozida biror narsa yuz bersa, tasbeh aytsin; u tasbeh aytsa, unga eʼtibor beriladi. Qarsak esa ayollar uchundir», dedilar. Bu Yunus ibn Abdul-Aʼloning hadisidir. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda shunga dalolat bor: namoz oʻquvchiga tasbeh aytilsa, unga tasbeh aytuvchiga qarash joizdir — toki namoz oʻquvchi tasbeh aytuvchiga yuz bergan narsani bilib, oʻziga vojib boʻlgan ishni qilsin.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Бани Амр ибн Авф (қабиласи) орасида сулҳ қилиш учун бордилар. Шу орада намоз вақти кирди ва муаззин Абу Бакрнинг олдига келиб: Имомлик қиласизми? Мен иқомат айтсам, деди. Абу Бакр: Ҳа, деб имомлик қилди. Расулуллоҳ ﷺ одамлар ҳали намоз ўқиётган пайтда келдилар ва одамлар орасидан ўтиб, сафда турдилар. Одамлар қарсак чалди. Абу Бакр намозда ён-верга қарамас эди, лекин одамлар қарсакни кўпайтиргач, Абу Бакр қаради ва Расулуллоҳ ﷺни кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга жойида қолишни ишора қилдилар. Абу Бакр қўлларини кўтарди ва Расулуллоҳ ﷺ унга буюрган шу нарса учун Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг орқага чекиниб, сафда баробар бўлди. Расулуллоҳ ﷺ олдинга ўтиб, намоз ўқидилар. Намоздан бурилганларида: «Эй Абу Бакр, мен сенга буюрган пайтда жойингда қолишдан сени нима тўсди?», дедилар. Абу Бакр: Ибн Абу Қуҳофа Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида намоз ўқиши (қандай) мумкин? деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Нега сизларни қарсакни кўпайтирган ҳолда кўрдим? Кимга намозида бирор нарса юз берса, тасбеҳ айтсин; у тасбеҳ айтса, унга эътибор берилади. Қарсак эса аёллар учундир», дедилар. Бу Юнус ибн Абдул-Аълонинг ҳадисидир. Абу Бакр айтди: Бу хабарда шунга далолат бор: намоз ўқувчига тасбеҳ айтилса, унга тасбеҳ айтувчига қараш жоиздир — токи намоз ўқувчи тасбеҳ айтувчига юз берган нарсани билиб, ўзига вожиб бўлган ишни қилсин.

نا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ ابْنِ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ ، وَأَبُو طَالِبٍ زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ ، قَالُوا : ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ ، نا سَلَمَةُ بْنُ نُبَيْطٍ ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ نُبَيْطِ بْنِ شَرِيطٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عُبَيْدٍ ، قَالَ : مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأُغْمِيَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : " أَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ؟ " قُلْنَا : نَعَمْ . قَالَ : " مُرُوا بِلالا فَلْيُؤَذِّنْ ، وَمُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ، ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : " أَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ؟ قُلْنَا : نَعَمْ . قَالَ : " مُرُوا بِلالا فَلْيُؤَذِّنْ ، وَمُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ، ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ : إِنَّ أَبِي رَجُلٌ أَسِيفٌ ، فَلَوْ أَمَرْتَ غَيْرَهُ . ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : " أَحَضَرَتِ الصَّلاةُ " ؟ قُلْنَا : نَعَمْ ، فَقَالَ : " مُرُوا بِلالا فَلْيُؤَذِّنْ ، وَمُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " . قَالَتْ عَائِشَةُ : إِنَّ أَبِي رَجُلٌ أَسِيفٌ ، فَلَوْ أَمَرْتَ غَيْرَهُ ، فَقَالَ : " إِنَّكُنَّ صَوَاحِبَاتُ يُوسُفَ ، مُرُوا بِلالا فَلْيُؤَذِّنْ ، وَمُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ، ثُمَّ أُغْمِيَ عَلَيْهِ ، فَأَمَرُوا بِلالا ، فَأَذَّنَ ، وَأَقَامَ ، وَأَمَرُوا أَبَا بَكْرٍ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : " أُقِيمَتِ الصَّلاةُ ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ . قَالَ : " جِيئُونِي بِإِنْسَانٍ أَعْتَمِدُ عَلَيْهِ " ، فَجَاءُوا بِبَرِيرَةَ ، وَرَجُلٍ آخَرَ ، فَاعْتَمَدَ عَلَيْهِمَا ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاةِ ، فَأُجْلِسَ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ ، فَذَهَبَ أَبُو بَكْرٍ يَتَنَحَّى ، فَأَمْسَكَهُ حَتَّى فَرَغَ مِنَ الصَّلاةِ . هَذَا حَدِيثُ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ

Solim ibn Ubayd (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ kasal boʻldilar va hushlaridan ketdilar, soʻng oʻzlariga keldilar va: «Namoz vaqti keldimi?» dedilar. Biz: Ha, dedik. U zot: «Bilolga ayting, azon aytsin; Abu Bakrga ayting, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Soʻng yana hushlaridan ketdilar, keyin oʻzlariga kelib: «Namoz vaqti keldimi?» dedilar. Biz: Ha, dedik. U zot: «Bilolga ayting, azon aytsin; Abu Bakrga ayting, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Soʻng yana hushlaridan ketdilar, keyin oʻzlariga keldilar. Shunda Oisha: Otam yumshoq koʻngil kishi, boshqasiga buyursangiz edi, dedi. Soʻng u zot oʻzlariga kelib: «Namoz vaqti keldimi?» dedilar. Biz: Ha, dedik. U zot: «Bilolga ayting, azon aytsin; Abu Bakrga ayting, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Oisha: Otam yumshoq koʻngil kishi, boshqasiga buyursangiz edi, dedi. U zot: «Albatta, sizlar Yusufning atrofidagi ayollarsizlar. Bilolga ayting, azon aytsin; Abu Bakrga ayting, odamlarga namoz oʻqib bersin», dedilar. Soʻng hushlaridan ketdilar. Ular Bilolga buyurdilar, u azon va iqoma aytdi; Abu Bakrga odamlarga namoz oʻqib berishni buyurdilar. Soʻng u zot oʻzlariga kelib: «Namozga iqoma aytildimi?» dedilar. Men: Ha, dedim. U zot: «Menga suyanadigan bir odam keltiringlar», dedilar. Barira bilan boshqa bir kishini keltirdilar; u zot ularga suyanib, namozga chiqdilar va Abu Bakrning yoniga oʻtqazildilar. Abu Bakr chetga chiqmoqchi boʻlgan edi, u zot uni namoz tugagunicha ushlab turdilar. Bu Qosim ibn Muhammadning hadisidir.Солим ибн Убайд (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ касал бўлдилар ва ҳушларидан кетдилар, сўнг ўзларига келдилар ва: «Намоз вақти келдими?» дедилар. Биз: Ҳа, дедик. У зот: «Билолга айтинг, азон айтсин; Абу Бакрга айтинг, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Сўнг яна ҳушларидан кетдилар, кейин ўзларига келиб: «Намоз вақти келдими?» дедилар. Биз: Ҳа, дедик. У зот: «Билолга айтинг, азон айтсин; Абу Бакрга айтинг, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Сўнг яна ҳушларидан кетдилар, кейин ўзларига келдилар. Шунда Оиша: Отам юмшоқ кўнгил киши, бошқасига буюрсангиз эди, деди. Сўнг у зот ўзларига келиб: «Намоз вақти келдими?» дедилар. Биз: Ҳа, дедик. У зот: «Билолга айтинг, азон айтсин; Абу Бакрга айтинг, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Оиша: Отам юмшоқ кўнгил киши, бошқасига буюрсангиз эди, деди. У зот: «Албатта, сизлар Юсуфнинг атрофидаги аёлларсизлар. Билолга айтинг, азон айтсин; Абу Бакрга айтинг, одамларга намоз ўқиб берсин», дедилар. Сўнг ҳушларидан кетдилар. Улар Билолга буюрдилар, у азон ва иқома айтди; Абу Бакрга одамларга намоз ўқиб беришни буюрдилар. Сўнг у зот ўзларига келиб: «Намозга иқома айтилдими?» дедилар. Мен: Ҳа, дедим. У зот: «Менга суянадиган бир одам келтиринглар», дедилар. Барира билан бошқа бир кишини келтирдилар; у зот уларга суяниб, намозга чиқдилар ва Абу Бакрнинг ёнига ўтқазилдилар. Абу Бакр четга чиқмоқчи бўлган эди, у зот уни намоз тугагунича ушлаб турдилар. Бу Қосим ибн Муҳаммаднинг ҳадисидир.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدٍ وَهُوَ الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : كَانَ لَنَا حَصِيرٌ نَبْسُطُهُ بِالنَّهَارِ ، وَيَتَحَجَّرُهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِاللَّيْلِ ، فَيُصَلِّي فِيهِ ، فَتَتَبَّعَ لَهُ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُصَلُّونَ بِصَلاتِهِ ، فَعَلِمَ بِهِمْ ، فَقَالَ : " اكْلَفُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ ؛ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا " ، وَكَانَ أَحَبُّ الأَعْمَالِ إِلَيْهِ مَا دِيمَ عَلَيْهِ وَإِنْ قَلَّ ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى صَلاةً أَثْبَتَهَا . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ : فَسَمِعَ بِهِ نَاسٌ ، فَصَلَّوْا بِصَلاتِهِ ، وَزَادَ : وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ : " إِنِّي خَشِيتُ أَنْ أُؤْمَرَ فِيكُمْ بِأَمْرٍ لا تُطِيقُونَهُ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Bizda bir boʻyra bor edi, uni kunduzi yozar edik, Rasululloh ﷺ esa kechasi undan (oʻzlariga) hujra qilib, unda namoz oʻqir edilar. Musulmonlardan bir necha kishi u zotni izlab kelib, u zotning namozlari bilan namoz oʻqiy boshladilar. U zot ularni bilib qolib: «Amaldan qoʻlingizdan kelganini oʻz zimmangizga olinglar; chunki sizlar zerikmagunlaringizcha Alloh (savob berishdan) toʻxtamaydi», dedilar. U zotga amallarning eng sevimlisi — oz boʻlsa ham, davomli qilinadigani edi; u zot bir namozni oʻqisalar, uni (davomli) mahkam tutar edilar. Bu Abdul-Jabborning hadisidir. Said ibn Abdurahmon esa: Buni bir necha kishi eshitib, u zotning namozlari bilan namoz oʻqidilar, dedi va qoʻshimcha qildi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlar haqingizda qoʻlingizdan kelmaydigan bir ishga buyurilishimdan qoʻrqdim», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Бизда бир бўйра бор эди, уни кундузи ёзар эдик, Расулуллоҳ ﷺ эса кечаси ундан (ўзларига) ҳужра қилиб, унда намоз ўқир эдилар. Мусулмонлардан бир неча киши у зотни излаб келиб, у зотнинг намозлари билан намоз ўқий бошладилар. У зот уларни билиб қолиб: «Амалдан қўлингиздан келганини ўз зиммангизга олинглар; чунки сизлар зерикмагунларингизча Аллоҳ (савоб беришдан) тўхтамайди», дедилар. У зотга амалларнинг энг севимлиси — оз бўлса ҳам, давомли қилинадигани эди; у зот бир намозни ўқисалар, уни (давомли) маҳкам тутар эдилар. Бу Абдул-Жабборнинг ҳадисидир. Саид ибн Абдураҳмон эса: Буни бир неча киши эшитиб, у зотнинг намозлари билан намоз ўқидилар, деди ва қўшимча қилди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизлар ҳақингизда қўлингиздан келмайдиган бир ишга буюрилишимдан қўрқдим», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُمَيْدًا ، ثنا أَنَسٌ . ح وَثنا الصَّنْعَانِيُّ أَيْضًا ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا حُمَيْدٌ ، قَالَ : قَالَ أَنَسٌ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، نا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ ، نا حُمَيْدٌ ، عَنْ أَنَسٍ ، وَهَذَا حَدِيثُ بِشْرِ بْنِ الْمُفَضَّلِ ، قَالَ : صَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ حُجَرِهِ ، فَجَاءَ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُصَلُّونَ بِصَلاتِهِ ، فَلَمَّا أَحَسَّ بِمَكَانِهِمْ تَجَوَّزَ فِي صَلاتِهِ ، ثُمَّ دَخَلَ الْبَيْتَ فَصَلَّى مَا شَاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ خَرَجَ ، فَعَلَ ذَلِكَ مِرَارًا ، فَلَمَّا أَصْبَحُوا ، قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، صَلَّيْنَا بِصَلاتِكَ اللَّيْلَةَ وَنَحْنُ نُحِبُّ أَنْ نَبْسُطَ ، قَالَ : " عَمْدًا فَعَلْتُ ذَلِكَ "

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ hujralaridan birida namoz oʻqidilar. Musulmonlardan bir necha kishi kelib, u zotning namozlari bilan namoz oʻqiy boshladilar. U zot ularning borligini sezgach, namozlarini yengil qildilar, soʻng uyga kirib, Alloh xohlaganicha namoz oʻqidilar, keyin chiqdilar. Buni bir necha marta qildilar. Tong otganda ular: Yo Rasululloh, kecha biz sizning namozingiz bilan namoz oʻqidik va (namozni) choʻzishni istagan edik, dedilar. U zot: «Men buni ataylab qildim», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ ҳужраларидан бирида намоз ўқидилар. Мусулмонлардан бир неча киши келиб, у зотнинг намозлари билан намоз ўқий бошладилар. У зот уларнинг борлигини сезгач, намозларини енгил қилдилар, сўнг уйга кириб, Аллоҳ хоҳлаганича намоз ўқидилар, кейин чиқдилар. Буни бир неча марта қилдилар. Тонг отганда улар: Ё Расулуллоҳ, кеча биз сизнинг намозингиз билан намоз ўқидик ва (намозни) чўзишни истаган эдик, дедилар. У зот: «Мен буни атайлаб қилдим», дедилар.

نا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، نا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، نا يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : أُقِيمَتِ الصَّلاةُ ، وَعُدِّلَتِ الصُّفُوفُ قِيَامًا ، فَخَرَجَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمَّا قَامَ فِي مُصَلاهُ ، ذَكَرَ أَنَّهُ جُنُبٌ ، فَأَوْمَأَ إِلَيْنَا ، وَقَالَ : " مَكَانَكُمْ " . ثُمَّ دَخَلَ ، فَاغْتَسَلَ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى بِنَا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Namoz uchun iqoma aytildi va saflar tik turgan holda tekislandi. Rasululloh ﷺ bizga (qarab) chiqdilar; namozgohlarida turganlarida, oʻzlarining junubliklarini esladilar va bizga ishora qilib: «Joyingizda (turinglar)», dedilar. Soʻng ichkariga kirib gusl qildilar, keyin chiqib bizga namoz oʻqib berdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Намоз учун иқома айтилди ва сафлар тик турган ҳолда текисланди. Расулуллоҳ ﷺ бизга (қараб) чиқдилар; намозгоҳларида турганларида, ўзларининг жунубликларини эсладилар ва бизга ишора қилиб: «Жойингизда (туринглар)», дедилар. Сўнг ичкарига кириб гусл қилдилар, кейин чиқиб бизга намоз ўқиб бердилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، وَجَمَاعَةٌ ، قَالُوا : ثنا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَبَّرَ فِي الصَّلاةِ سَكَتَ هُنَيْهَةً ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي وَأُمِّي ، مَا تَقُولُ فِي سُكُوتِكَ بَيْنَ التَّكْبِيرِ وَالْقِرَاءَةِ ؟ قَالَ : " أَقُولُ : اللَّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنِي وَبَيْنَ خَطَايَايَ ، كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ ، اللَّهُمَّ نَقِّنِي مِنْ خَطَايَايَ كَمَا يُنَقَّى الثَّوْبُ الأَبْيَضُ مِنَ الدَّنَسِ ، اللَّهُمَّ اغْسِلْنِي مِنْ خَطَايَايَ بِالثَّلْجِ وَالْمَاءِ وَالْبَرَدِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي افْتِتَاحِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ مِنْ هَذَا الْبَابِ . وَهَذَا بَابٌ طَوِيلٌ ، قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozda takbir aytganlarida, bir oz jim turardilar. Men: Yo Rasululloh, ota-onam Sizga fido boʻlsin, takbir bilan qiroat orasidagi sukutingizda nima deysiz? dedim. U zot: «Men shunday deyman: ‹Allohumma boid bayni va bayna xotoyaaya kama boadta baynal-mashriqi val-magʻrib. Allohumma naqqini min xotoyaaya kama yunaqqas-savbul-abyazu minad-danas. Allohummagʻsilni min xotoyaaya bis-salji val-maai val-barad› (Ey Alloh, Sharq bilan Gʻarbni uzoqlashtirganing kabi men bilan xatolarim orasini uzoqlashtir; ey Alloh, oq kiyim kirdan tozalangani kabi meni xatolarimdan tozala; ey Alloh, meni xatolarimdan qor, suv va doʻl bilan yuvgil)», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ali ibn Abu Tolibning Nabiy ﷺ namozni boshlashlari haqidagi xabari shu bobdandir. Bu uzun bobdir, men uni Kitobul-kabirda chiqarganman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозда такбир айтганларида, бир оз жим турардилар. Мен: Ё Расулуллоҳ, ота-онам Сизга фидо бўлсин, такбир билан қироат орасидаги сукутингизда нима дейсиз? дедим. У зот: «Мен шундай дейман: ‹Аллоҳумма боид байни ва байна хотояая кама боадта байнал-машриқи вал-мағриб. Аллоҳумма наққини мин хотояая кама юнаққас-савбул-абязу минад-данас. Аллоҳуммағсилни мин хотояая бис-салжи вал-мааи вал-барад› (Эй Аллоҳ, Шарқ билан Ғарбни узоқлаштирганинг каби мен билан хатоларим орасини узоқлаштир; эй Аллоҳ, оқ кийим кирдан тозалангани каби мени хатоларимдан тозала; эй Аллоҳ, мени хатоларимдан қор, сув ва дўл билан ювгил)», дедилар. Абу Бакр айтди: Али ибн Абу Толибнинг Набий ﷺ намозни бошлашлари ҳақидаги хабари шу бобдандир. Бу узун бобдир, мен уни Китобул-кабирда чиқарганман.

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا عَبْدَةُ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ الْكَلاعِيَّ ، عَنْ سَعِيدٍ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نا عَبْدُ الأَعْلَى ، قَالَ : أَنْبَأَنَا سَعِيدٌ ، نا سُلَيْمَانُ النَّاجِي ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ وَقَدْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيُّكُمْ يَتَّجِرُ عَلَى هَذَا ؟ " قَالَ : فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ ، فَصَلَّى مَعَهُ . هَذَا حَدِيثُ هَارُونَ بْنِ إِسْحَاقَ ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ : عَنْ سُلَيْمَانَ النَّاجِي

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozni oʻqib boʻlganlaridan keyin bir kishi keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sizlardan qaysi biringiz bunga (savob bilan) savdo qiladi?» dedilar. Shunda qavmdan bir kishi turib, u bilan birga namoz oʻqidi. Bu Horun ibn Ishoqning hadisidir; faqat u: Sulaymon an-Nojiydan, dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозни ўқиб бўлганларидан кейин бир киши келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан қайси бирингиз бунга (савоб билан) савдо қилади?» дедилар. Шунда қавмдан бир киши туриб, у билан бирга намоз ўқиди. Бу Ҳорун ибн Ишоқнинг ҳадисидир; фақат у: Сулаймон ан-Ножийдан, деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى ، نا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مِقْسَمٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " كَانَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ يُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ فَيَؤُمُّ قَوْمَهُ ، فَيُصَلِّي بِهِمْ تِلْكَ الصَّلاةَ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: «Muoz ibn Jabal Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqir, soʻng qaytib oʻz qavmiga imomlik qilar va ularga oʻsha namozni oʻqib berar edi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Муоз ибн Жабал Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқир, сўнг қайтиб ўз қавмига имомлик қилар ва уларга ўша намозни ўқиб берар эди».

نا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْحَارِثِيُّ ، نا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مِقْسَمٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : كَانَ مُعَاذٌ يُصَلِّي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعِشَاءَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ فَيُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ ، فَرَجَعَ ذَاتَ يَوْمٍ ، فَصَلَّى بِهِمْ ، وَصَلَّى خَلْفَهُ فَتًى مِنْ قَوْمِهِ ، فَلَمَّا طَالَ عَلَى الْفَتَى ، صَلَّى وَخَرَجَ ، فَأَخَذَ بِخِطَامِ بَعِيرِهِ ، وَانْطَلَقُوا ، فَلَمَّا صَلَّى مُعَاذٌ ذُكِرَ ذَلِكَ لَهُ ، فَقَالَ : إِنَّ هَذَا لَنِفَاقٌ ، لأُخْبِرَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ مُعَاذٌ بِالَّذِي صَنَعَ الْفَتَى ، فَقَالَ الْفَتَى : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، يُطِيلُ الْمُكْثَ عِنْدَكَ ، ثُمَّ يَرْجِعُ فَيُطَوِّلُ عَلَيْنَا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفَتَّانٌ أَنْتَ يَا مُعَاذُ ؟ " ، وَقَالَ لِلْفَتَى : " كَيْفَ تَصْنَعُ يَا ابْنَ أَخِي إِذَا صَلَّيْتَ ؟ " قَالَ : أَقْرَأُ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ، وَأَسْأَلُ اللَّهُ الْجَنَّةَ ، وَأَعُوذُ بِهِ مِنَ النَّارِ ، وَإِنِّي لا أَدْرِي ، مَا دَنْدَنَتُكَ وَدَنْدَنَةُ مُعَاذٍ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنِّي وَمُعَاذٌ حَوْلَ هَاتَيْنِ أَوْ نَحْوَ ذِي " ، قَالَ : قَالَ الْفَتَى : وَلَكِنْ سَيَعْلَمُ مُعَاذٌ إِذَا قَدِمَ الْقَوْمُ وَقَدْ خَبَرُوا أَنَّ الْعَدُوَّ قَدْ دَنَوْا ، قَالَ : فَقَدِمُوا ، قَالَ : فَاسْتُشْهِدَ الْفَتَى ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ لِمُعَاذٍ : " مَا فَعَلَ خَصْمِي وَخَصْمُكَ ؟ " قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، صَدَقَ اللَّهَ ، وَكَذَبْتُ ، اسْتُشْهِدَ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Muoz Rasululloh ﷺ bilan xuftonni oʻqir, soʻng qaytib oʻz ashoblariga namoz oʻqib berar edi. Bir kuni u qaytib, ularga namoz oʻqib berdi; orqasida qavmidan bir yigit namoz oʻqiyotgan edi. Yigitga (namoz) uzun kelgach, u (yakka) namozini oʻqib chiqib ketdi, tuyasining jilovidan tutdi va (yoʻlga) ravona boʻldi. Muoz namozni tugatgach, bu unga aytildi. U: Bu — nifoqdir; albatta, Rasululloh ﷺga xabar beraman, dedi. Muoz yigit qilgan ishni u zotga aytdi. Yigit esa: Yo Rasululloh, u sizning huzuringizda uzoq turadi, soʻng qaytib bizga (namozni) uzun qiladi, dedi. Rasululloh ﷺ: «Fitnachimisan, ey Muoz?» dedilar va yigitga: «Namoz oʻqiganingda nima qilasan, ey jiyanim?» dedilar. U: Fotihatul-kitobni oʻqiyman, Allohdan jannatni soʻrayman va Undan doʻzaxdan panoh tilayman. Men sizning ham, Muozning ham pichirlab aytadiganini bilmayman, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Men ham, Muoz ham mana shu ikkisining atrofidamiz», dedilar — yoki shunga oʻxshash (bir gap aytdilar). Yigit dedi: Lekin qavm kelganida — ular dushman yaqinlashganini bilishgan edi — Muoz (kim ekanini) biladi. Soʻng ular (jangga) keldilar va yigit shahid boʻldi. Shundan keyin Nabiy ﷺ Muozga: «Mening ham, sening ham xasming nima qildi?» dedilar. U: Yo Rasululloh, Alloh rost aytdi, men yolgʻon aytdim; u shahid boʻldi, dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Муоз Расулуллоҳ ﷺ билан хуфтонни ўқир, сўнг қайтиб ўз ашобларига намоз ўқиб берар эди. Бир куни у қайтиб, уларга намоз ўқиб берди; орқасида қавмидан бир йигит намоз ўқиётган эди. Йигитга (намоз) узун келгач, у (якка) намозини ўқиб чиқиб кетди, туясининг жиловидан тутди ва (йўлга) равона бўлди. Муоз намозни тугатгач, бу унга айтилди. У: Бу — нифоқдир; албатта, Расулуллоҳ ﷺга хабар бераман, деди. Муоз йигит қилган ишни у зотга айтди. Йигит эса: Ё Расулуллоҳ, у сизнинг ҳузурингизда узоқ туради, сўнг қайтиб бизга (намозни) узун қилади, деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Фитначимисан, эй Муоз?» дедилар ва йигитга: «Намоз ўқиганингда нима қиласан, эй жияним?» дедилар. У: Фотиҳатул-китобни ўқийман, Аллоҳдан жаннатни сўрайман ва Ундан дўзахдан паноҳ тилайман. Мен сизнинг ҳам, Муознинг ҳам пичирлаб айтадиганини билмайман, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳам, Муоз ҳам мана шу иккисининг атрофидамиз», дедилар — ёки шунга ўхшаш (бир гап айтдилар). Йигит деди: Лекин қавм келганида — улар душман яқинлашганини билишган эди — Муоз (ким эканини) билади. Сўнг улар (жангга) келдилар ва йигит шаҳид бўлди. Шундан кейин Набий ﷺ Муозга: «Менинг ҳам, сенинг ҳам хасминг нима қилди?» дедилар. У: Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ рост айтди, мен ёлғон айтдим; у шаҳид бўлди, деди.

أنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، قَالَ : دَخَلْتُ أَنَا وَعَلْقَمَةُ عَلَى ابْنِ مَسْعُودٍ ، فَقَالَ : أَصَلَّى هَؤُلاءِ خَلْفَكُمْ ؟ قُلْنَا : لا . قَالَ : فَقُومُوا فَصَلُّوا ، فَذَهَبْنَا لِنَقُومَ خَلْفَهُ ، فَأَخَذَ بِأَيْدِينَا وَأَقَامَ أَحَدَنَا عَنْ يَمِينِهِ ، وَالآخَرَ عَنْ شِمَالِهِ ، فَصَلَّى بِغَيْرِ أَذَانٍ وَلا إِقَامَةٍ ، فَجَعَلَ إِذَا رَكَعَ يُشَبِّكُ أَصَابِعَهُ ، وَجَعَلَهَا بَيْنَ رِجْلَيْهِ ، فَلَمَّا صَلَّى ، قَالَ : كَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَلَ ، ثُمَّ قَالَ : " إِنَّهَا سَتَكُونُ أُمَرَاءُ يُمِيتُونَ الصَّلاةَ ، يَخْنِقُونَها إِلَى شَرَقِ الْمَوْتَى ، فَمَنْ أَدْرَكَ ذَلِكَ مِنْكُمْ ، فَلْيُصَلِّ الصَّلاةَ لِوَقْتِهَا ، وَلْيَجْعَلْ صَلاتَهُ مَعَهُمْ سُبْحَةً "

Asvad aytdi: Men va Alqama Ibn Masʼudning huzuriga kirdik. U: Manavilar sizlardan keyin namoz oʻqishdimi? dedi. Biz: Yoʻq, dedik. U: Turinglar, namoz oʻqinglar, dedi. Biz uning orqasida turmoqchi boʻlgan edik, u qoʻllarimizdan tutib, birimizni oʻng tomoniga, ikkinchimizni chap tomoniga turgʻizdi va azonsiz, iqomasiz namoz oʻqidi. U rukuʼ qilganida barmoqlarini bir-biriga kiritib, ularni ikki oyogʻi orasiga qoʻydi. Namozni oʻqib boʻlgach: Rasululloh ﷺ ana shunday qilganlarini koʻrganman, dedi. Soʻng shunday dedi: «Albatta, namozni oʻldiradigan, uni oʻlaklarning botishigacha (kechiktirib) boʻgʻadigan amirlar boʻladi. Sizlardan kim shunga yetishsa, namozni oʻz vaqtida oʻqisin va ular bilan (oʻqigan) namozini nafl qilsin».Асвад айтди: Мен ва Алқама Ибн Масъуднинг ҳузурига кирдик. У: Манавилар сизлардан кейин намоз ўқишдими? деди. Биз: Йўқ, дедик. У: Туринглар, намоз ўқинглар, деди. Биз унинг орқасида турмоқчи бўлган эдик, у қўлларимиздан тутиб, биримизни ўнг томонига, иккинчимизни чап томонига турғизди ва азонсиз, иқомасиз намоз ўқиди. У рукуъ қилганида бармоқларини бир-бирига киритиб, уларни икки оёғи орасига қўйди. Намозни ўқиб бўлгач: Расулуллоҳ ﷺ ана шундай қилганларини кўрганман, деди. Сўнг шундай деди: «Албатта, намозни ўлдирадиган, уни ўлакларнинг ботишигача (кечиктириб) бўғадиган амирлар бўлади. Сизлардан ким шунга етишса, намозни ўз вақтида ўқисин ва улар билан (ўқиган) намозини нафл қилсин».

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ . ح وَثنا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، ثنا عَبْدُ الْوَارِثِ ، قَالا : نا أَيُّوبُ . ح وَثنا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الْبَرَاءِ ، قَالَ : أَخَّرَ ابْنُ زِيَادٍ الصَّلاةَ ، فَأَتَانِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّامِتِ ، فَأَلْقَيْتُ لَهُ كُرْسِيًّا ، فَجَلَسَ عَلَيْهِ ، فَذَكَرْتُ لَهُ صُنْعَ ابْنِ زِيَادٍ ، فَعَضَّ عَلَى شَفَتَيْهِ ، ثُمَّ ضَرَبَ يَدَهُ عَلَى فَخِذِي ، وَقَالَ : إِنِّي سَأَلْتُ أَبَا ذَرٍّ كَمَا سَأَلَتْنِي ، فَضَرَبَ فَخِذِي كَمَا ضَرَبْتُ فَخِذَكَ ، وَقَالَ : إِنِّي سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَمَا سَأَلَتْنِي ، فَضَرَبَ فَخِذِي ، كَمَا ضَرَبْتُ فَخِذَكَ ، وَقَالَ : " صَلِّ الصَّلاةَ لِوَقْتِهَا ، فَإِنْ أَدْرَكَتْكَ مَعَهُمْ فَصَلِّ ، وَلا تَقُلْ : إِنِّي قَدْ صَلَّيْتُ فَلا أُصَلِّي " . هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، وَقَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ : فَعَضَّ عَلَى شَفَتَيْهِ

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Ziyod namozni kechiktirdi. Shunda Abdulloh ibn as-Somit oldimga keldi, men unga bir kursi qoʻydim, u unga oʻtirdi va men unga Ibn Ziyodning qilmishini aytdim. Shunda u lablarini tishladi va sonimga urib: «Men Abu Zardan sen mendan soʻraganingdek soʻragan edim, u sonimga sen soningga urganingdek urib: ‹Men Rasululloh ﷺdan sen mendan soʻraganingdek soʻragan edim, u sonimga sen soningga urganingdek urib: Namozni oʻz vaqtida oʻqi. Agar sen namozni ular bilan topib qolsang, oʻqiyver va: Men allaqachon oʻqigan edim, endi oʻqimayman, dema, dedilar›», dedi. Bu Bundorning hadisidir. Yahyo ibn Hakim esa: U lablarini tishladi, dedi.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Зиёд намозни кечиктирди. Шунда Абдуллоҳ ибн ас-Сомит олдимга келди, мен унга бир курси қўйдим, у унга ўтирди ва мен унга Ибн Зиёднинг қилмишини айтдим. Шунда у лабларини тишлади ва сонимга уриб: «Мен Абу Зардан сен мендан сўраганингдек сўраган эдим, у сонимга сен сонингга урганингдек уриб: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан сен мендан сўраганингдек сўраган эдим, у сонимга сен сонингга урганингдек уриб: Намозни ўз вақтида ўқи. Агар сен намозни улар билан топиб қолсанг, ўқийвер ва: Мен аллақачон ўқиган эдим, энди ўқимайман, дема, дедилар›», деди. Бу Бундорнинг ҳадисидир. Яҳё ибн Ҳаким эса: У лабларини тишлади, деди.

نا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالا : ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ . ح وَحَدَّثَنَا الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا خَالِدٌ ، قَالا : ثنا شُعْبَةُ ، وَثنا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ ، وَشُعْبَةُ ، وَشَرِيكٌ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، كُلُّهُمْ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ أَبِيهِ ، وَقَالَ هُشَيْمٌ : وَهَذَا حَدِيثُهُ ، قَالَ : ثنا جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ الْعَامِرِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَجَّتَهُ ، قَالَ : فَصَلَّيْتُ مَعَهُ صَلاةَ الْفَجْرِ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ ، يَعْنِي مَسْجِدَ مِنًى ، فَلَمَّا قَضَى صَلاتَهُ إِذَا هُوَ بِرَجُلَيْنِ فِي آخِرِ الْقَوْمِ وَلَمْ يُصَلِّيَا مَعَهُ ، فَقَالَ : " عَلَيَّ بِهِمَا " ، فَأُتِيَ بِهِمَا تُرْعَدُ فَرَائِصُهُمَا ، فَقَالَ : " مَا مَنَعَكُمَا أَنْ تُصَلِّيَا مَعَنَا ؟ " قَالا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، كُنَّا قَدْ صَلَّيْنَا فِي رِحَالِنَا ، قَالَ : " فَلا تَفْعَلا إِذَا صَلَّيْتُمَا فِي رِحَالِكُمَا ، ثُمَّ أَتَيْتُمَا مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ ، فَصَلِّيَا مَعَهُمْ ، فَإِنَّهَا لَكُمْ نَافِلَةٌ " . وَقَالَ بُنْدَارٌ : " فَأَتَيْتُمَا الإِمَامَ وَلَمْ يُصَلِّ " . وَفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ : " ثُمَّ جِئْتُمْ وَالنَّاسُ فِي الصَّلاةِ " . وَزَادَ الصَّنْعَانِيُّ : وَالنَّاسُ يَأْخُذُونَ بِيَدِهِ ، وَيَمْسَحُونَ بِهَا وُجُوهَهُمْ ، فَإِذَا هِيَ أَبْرَدُ مِنَ الثَّلْجِ ، وَأَطْيَبُ رِيحًا مِنَ الْمِسْكِ

Yazid ibn al-Asvad (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺ bilan hajlarida hozir boʻldim va u zot bilan Xayf masjidida — yaʼni Mino masjidida — bomdod namozini oʻqidim. U zot namozlarini ado etib boʻlganlarida, qavmning eng orqasida ular bilan namoz oʻqimagan ikki kishini koʻrib qoldilar. U zot: «Ularni oldimga keltiringlar», dedilar. Shunda ular yelkalari titragan holda keltirildi. U zot: «Biz bilan namoz oʻqishdan sizlarni nima toʻsdi?» dedilar. Ular: Yo Rasululloh, biz uy-joylarimizda oʻqib boʻlgan edik, dedilar. U zot: «Bunday qilmanglar. Uy-joylaringizda oʻqib boʻlib, soʻng jamoat (boʻlgan) masjidga kelsangiz, ular bilan oʻqinglar; zero, bu sizlar uchun nafl boʻladi», dedilar. Bundor: «Soʻng imomning oldiga kelsangiz va u hali oʻqimagan boʻlsa», dedi. Vakiʼning hadisida esa: «Soʻng odamlar namozda turgan holda kelsangiz», (deyilgan). Sanʼoniy qoʻshimcha qildi: Odamlar u zotning qoʻllarini tutib, u bilan yuzlarini silar edilar; u qoʻl qordan koʻra sovuq, muskdan koʻra xushboʻy edi.Язид ибн ал-Асвад (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан ҳажларида ҳозир бўлдим ва у зот билан Хайф масжидида — яъни Мино масжидида — бомдод намозини ўқидим. У зот намозларини адо этиб бўлганларида, қавмнинг энг орқасида улар билан намоз ўқимаган икки кишини кўриб қолдилар. У зот: «Уларни олдимга келтиринглар», дедилар. Шунда улар елкалари титраган ҳолда келтирилди. У зот: «Биз билан намоз ўқишдан сизларни нима тўсди?» дедилар. Улар: Ё Расулуллоҳ, биз уй-жойларимизда ўқиб бўлган эдик, дедилар. У зот: «Бундай қилманглар. Уй-жойларингизда ўқиб бўлиб, сўнг жамоат (бўлган) масжидга келсангиз, улар билан ўқинглар; зеро, бу сизлар учун нафл бўлади», дедилар. Бундор: «Сўнг имомнинг олдига келсангиз ва у ҳали ўқимаган бўлса», деди. Вакиънинг ҳадисида эса: «Сўнг одамлар намозда турган ҳолда келсангиз», (дейилган). Санъоний қўшимча қилди: Одамлар у зотнинг қўлларини тутиб, у билан юзларини силар эдилар; у қўл қордан кўра совуқ, мускдан кўра хушбўй эди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ‏ وَهَذَا حَدِيثُ يَحْيَى ، قَالا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ الْبَرَاءِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " كَيْفَ أَنْتَ إِذَا بَقِيَتَ فِي قَوْمٍ يُؤَخِّرُونَ الصَّلاةَ عَنْ وَقْتِهَا ؟ " فَقَالَ لَهُ : " صَلِّ الصَّلاةَ لِوَقْتِهَا ، فَإِذَا أَدْرَكْتَهُمْ لَمْ يُصَلُّوا فَصَلِّ مَعَهُمْ ، وَلا تَقُلْ : إِنِّي قَدْ صَلَّيْتُ ، فَلا أُصَلِّي " . لَمْ يَقُلْ بُنْدَارٌ : " صَلِّ الصَّلاةَ لِوَقْتِهَا "

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Namozni oʻz vaqtidan kechiktiradigan bir qavm ichida qolsang, holing qanday boʻladi?» dedilar. Soʻng unga: «Namozni oʻz vaqtida oʻqi. Ularni namoz oʻqimagan holda topsang, ular bilan (yana) oʻqi va: Men allaqachon oʻqigan edim, endi oʻqimayman, dema», dedilar. Bundor: «Namozni oʻz vaqtida oʻqi» (soʻzini) aytmadi.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Намозни ўз вақтидан кечиктирадиган бир қавм ичида қолсанг, ҳолинг қандай бўлади?» дедилар. Сўнг унга: «Намозни ўз вақтида ўқи. Уларни намоз ўқимаган ҳолда топсанг, улар билан (яна) ўқи ва: Мен аллақачон ўқиган эдим, энди ўқимайман, дема», дедилар. Бундор: «Намозни ўз вақтида ўқи» (сўзини) айтмади.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالا : ثنا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، ثنا عَاصِمٌ ، وَقَالَ مُحَمَّدٌ : عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَعَلَّكُمْ سَتُدْرِكُونَ أَقْوَامًا يُصَلُّونَ الصَّلاةَ لِغَيْرِ وَقْتِهَا ، فَإِنْ أَدْرَكْتُمُوهُمْ ، فَصَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ لَلْوَقْتِ الَّذِي تَعْرِفُونَ ، ثُمَّ صَلُّوا مَعَهُمْ ، وَاجْعَلُوهَا سُبْحَةً "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ehtimol, sizlar namozni oʻz vaqtidan boshqa vaqtda oʻqiydigan qavmlarga yetishasizlar. Agar ularga yetishsangiz, oʻzingiz biladigan vaqtda uylaringizda namoz oʻqinglar. Soʻng ular bilan birga oʻqinglar va uni nafl qilinglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эҳтимол, сизлар намозни ўз вақтидан бошқа вақтда ўқийдиган қавмларга етишасизлар. Агар уларга етишсангиз, ўзингиз биладиган вақтда уйларингизда намоз ўқинглар. Сўнг улар билан бирга ўқинглар ва уни нафл қилинглар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو خَالِدٍ ، أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ الْمُكْتِبُ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، نا عِيسَى ، عَنْ حُسَيْنٍ . ح وَثنا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ حُسَيْنٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ مَوْلَى مَيْمُونَةَ ، قَالَ : أَتَيْتُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ قَاعِدٌ عَلَى الْبَلاطِ ، وَالنَّاسُ فِي الصَّلاةِ ، فَقُلْتُ : أَلا تُصَلِّي ؟ قَالَ : قَدْ صَلَّيْتُ ، قُلْتُ : أَلا تُصَلِّي مَعَهُمْ ؟ قَالَ : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا تُصَلُّوا صَلاةً فِي يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ " . هَذَا حَدِيثُ عِيسَى

Maymunaning mavlosi Sulaymon ibn Yasor aytdi: Men Ibn Umarning oldiga keldim, u Balotda oʻtirgan, odamlar esa namozda edilar. Men: Namoz oʻqimaysizmi? dedim. U: Men oʻqib boʻldim, dedi. Men: Ular bilan birga oʻqimaysizmi? dedim. U: Men Rasululloh ﷺning: «Bir kunda bitta namozni ikki marta oʻqimanglar», deganlarini eshitganman, dedi. Bu Iysoning hadisidir.Маймунанинг мавлоси Сулаймон ибн Ясор айтди: Мен Ибн Умарнинг олдига келдим, у Балотда ўтирган, одамлар эса намозда эдилар. Мен: Намоз ўқимайсизми? дедим. У: Мен ўқиб бўлдим, деди. Мен: Улар билан бирга ўқимайсизми? дедим. У: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бир кунда битта намозни икки марта ўқиманглар», деганларини эшитганман, деди. Бу Ийсонинг ҳадисидир.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، ثنا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبَّادُ بْنُ زِيَادٍ ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ ، يَقُولُ : عَدَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا مَعَهُ فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ قَبْلَ الْفَجْرِ ، فَعَدَلْتُ مَعَهُ ، فَأَنَاخَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَبَرَّزُ ، فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ مِنَ الإِدَاوَةِ ، فَغَسَلَ كَفَّهُ ، ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ، ثُمَّ حَسَرَ عَنْ ذِرَاعَيْهِ ، فَضَاقَ كُمَّا جُبَّتِهِ ، فَأَدْخَلَ يَدَهُ فَأَخْرَجَهُمَا مِنْ تَحْتِ الْجُبَّةِ ، فَغَسَلَهُمَا إِلَى الْمِرْفَقِ ، فَمَسَحَ بِرَأْسِهِ ، ثُمَّ تَوَضَّأَ عَلَى خُفَّيْهِ ، ثُمَّ رَكِبَ ، فَأَقْبَلْنَا نَسِيرُ حَتَّى نَجِدَ النَّاسَ فِي الصَّلاةِ قَدْ قَدَّمُوا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ ، فَرَكَعَ بِهِمْ رَكْعَةً مِنْ صَلاةِ الْفَجْرِ ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَفَّ مَعَ الْمُسْلِمِينَ ، فَصَلَّى وَرَاءَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ ، ثُمَّ سَلَّمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُتِمُّ صَلاتَهُ ، فَفَزِعَ الْمُسْلِمُونَ ، وَأَكْثَرُوا التَّسْبِيحَ ، لأَنَّهُمْ سَبَقُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالصَّلاةِ ، فَلَمَّا سَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ لَهُمْ : " أَحْسَنْتُمْ ، أَوْ أَصَبْتُمْ "

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bomdoddan oldin (yoʻldan) chetga burildilar, men ham u zot bilan birga edim — bu Tabuk gʻazotida (boʻlgan edi) — va men ham u zot bilan chetga burildim. Rasululloh ﷺ (tuyani) choʻktirib, hojat chiqargani bordilar; men meshdan u zotning qoʻllariga (suv) quydim. U zot kaflarini yuvdilar, soʻng yuzlarini yuvdilar; soʻng bilaklarini ochmoqchi boʻldilar, ammo jubbalarining yenglari tor edi, shu sababli qoʻllarini (yengga) qaytarib, jubbaning tagidan chiqardilar va tirsakkacha yuvdilar; soʻng boshlariga masih tortdilar, keyin ikki maxsilari ustiga masih tortdilar. Soʻng (tuyaga) mindilar va biz yurib ketdik; odamlarni namozda topdik — ular Abdurahmon ibn Avfni oldinga oʻtkazgan edilar va u ularga bomdod namozining bir rakatini oʻqitgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ musulmonlar bilan safga turdilar va Abdurahmon ibn Avfning orqasida ikkinchi rakatni oʻqidilar. Soʻng Abdurahmon ibn Avf salom berdi; Rasululloh ﷺ esa namozlarini toʻldirish uchun turdilar. Musulmonlar choʻchib, tasbehni koʻpaytirdilar — chunki ular Rasululloh ﷺdan oldin namozni (tugatib) qoʻygan edilar. Rasululloh ﷺ salom berganlarida ularga: «Yaxshi qildingiz» — yoki: «Toʻgʻri qildingiz», dedilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бомдоддан олдин (йўлдан) четга бурилдилар, мен ҳам у зот билан бирга эдим — бу Табук ғазотида (бўлган эди) — ва мен ҳам у зот билан четга бурилдим. Расулуллоҳ ﷺ (туяни) чўктириб, ҳожат чиқаргани бордилар; мен мешдан у зотнинг қўлларига (сув) қуйдим. У зот кафларини ювдилар, сўнг юзларини ювдилар; сўнг билакларини очмоқчи бўлдилар, аммо жуббаларининг енглари тор эди, шу сабабли қўлларини (енгга) қайтариб, жуббанинг тагидан чиқардилар ва тирсаккача ювдилар; сўнг бошларига масиҳ тортдилар, кейин икки махсилари устига масиҳ тортдилар. Сўнг (туяга) миндилар ва биз юриб кетдик; одамларни намозда топдик — улар Абдураҳмон ибн Авфни олдинга ўтказган эдилар ва у уларга бомдод намозининг бир ракатини ўқитган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ мусулмонлар билан сафга турдилар ва Абдураҳмон ибн Авфнинг орқасида иккинчи ракатни ўқидилар. Сўнг Абдураҳмон ибн Авф салом берди; Расулуллоҳ ﷺ эса намозларини тўлдириш учун турдилар. Мусулмонлар чўчиб, тасбеҳни кўпайтирдилар — чунки улар Расулуллоҳ ﷺдан олдин намозни (тугатиб) қўйган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ салом берганларида уларга: «Яхши қилдингиз» — ёки: «Тўғри қилдингиз», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ . ح وَثنا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا إِسْمَاعِيلُ ، قَالا : ثنا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، قَالَ : قَامَ شَابٌّ إِلَى عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ، قَالَ : فَأَخَذَ بِلِجَامِ دَابَّتِهِ ، فَسَأَلَهُ عَنْ صَلاةِ السَّفَرِ . فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا ، فَقَالَ : إِنَّ هَذَا الْفَتَى يَسْأَلُنِي عَنْ أَمْرٍ ، وَإِنِّي أَحْبَبْتُ أَنْ أُحَدِّثَكُمُوهُ جَمِيعًا : غَزَوْتُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَزَوَاتٍ ، فَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي إِلا رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ، حَتَّى يَرْجِعَ الْمَدِينَةَ . زَادَ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ : وَحَجَجْتُ مَعَهُ ، فَلَمْ يُصَلِّ إِلا رَكْعَتَيْنِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْمَدِينَةِ ، وَقَالا : أَقَامَ بِمَكَّةَ زَمَنَ الْفَتْحِ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ لَيْلَةً يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ يَقُولُ لأَهْلِ مَكَّةَ : " صَلُّوا أَرْبَعًا ، فَإِنَّا قَوْمٌ سَفَرٌ " ، وَغَزَوْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ ، وَحَجَجْتُ مَعَهُ ، فَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي إِلا رَكْعَتَيْنِ حَتَّى يَرْجِعَ ، وَحَجَجْتُ مَعَ عُمَرَ حَجَّاتٍ ، فَلَمْ يَكُنْ يُصَلِّي إِلا رَكْعَتَيْنِ حَتَّى يَرْجِعَ ، وَصَلاهَا عُثْمَانُ سَبْعَ سِنِينَ مِنْ إِمَارَتِهِ رَكْعَتَيْنِ فِي الْحَجِّ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْمَدِينَةِ ، ثُمَّ صَلاهَا بَعْدَهَا أَرْبَعًا . زَادَ أَحْمَدُ : ثُمَّ قَالَ : هَلْ بَيَّنْتُ لَكُمْ ؟ قُلْنَا : نَعَمْ . وَلَفْظُ الْحَدِيثِ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ

Abu Nazra aytdi: Bir yigit Imron ibn Husaynning oldiga turib keldi va uning ulovi jilovidan tutib, undan safar namozi haqida soʻradi. U bizga yuzlanib dedi: Mana bu yigit mendan bir ish haqida soʻrayapti, men uni sizlarning hammangizga aytib berishni yaxshi koʻrdim. Men Rasululloh ﷺ bilan bir necha gʻazotda qatnashdim, u zot Madinaga qaytgunlaricha faqat ikki rakat, ikki rakat oʻqir edilar. Ziyod ibn Ayyub qoʻshimcha qildi: Men u zot bilan haj ham qildim, u zot Madinaga qaytgunlaricha faqat ikki rakat oʻqidilar. Ikkovi (shuni) aytdi: U zot fath yilida Makkada oʻn sakkiz kecha turdilar va ikki rakat, ikki rakat oʻqib, Makka ahliga: «Sizlar toʻrt (rakat) oʻqinglar; biz safardagi qavmmiz», der edilar. Men Abu Bakr bilan gʻazot qildim va u bilan haj qildim; u qaytgunicha faqat ikki rakat oʻqir edi. Umar bilan ham bir necha marta haj qildim; u qaytgunicha faqat ikki rakat oʻqir edi. Usmon esa amirligining yetti yilida hajda Madinaga qaytguncha uni ikki rakat oʻqidi, keyin uni toʻrt rakat oʻqidi. Ahmad qoʻshimcha qildi: Soʻng u: Sizlarga bayon qildimmi? dedi. Biz: Ha, dedik. Hadisning lafzi Ahmad ibn Abdaniki.Абу Назра айтди: Бир йигит Имрон ибн Ҳусайннинг олдига туриб келди ва унинг улови жиловидан тутиб, ундан сафар намози ҳақида сўради. У бизга юзланиб деди: Мана бу йигит мендан бир иш ҳақида сўраяпти, мен уни сизларнинг ҳаммангизга айтиб беришни яхши кўрдим. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бир неча ғазотда қатнашдим, у зот Мадинага қайтгунларича фақат икки ракат, икки ракат ўқир эдилар. Зиёд ибн Айюб қўшимча қилди: Мен у зот билан ҳаж ҳам қилдим, у зот Мадинага қайтгунларича фақат икки ракат ўқидилар. Иккови (шуни) айтди: У зот фатҳ йилида Маккада ўн саккиз кеча турдилар ва икки ракат, икки ракат ўқиб, Макка аҳлига: «Сизлар тўрт (ракат) ўқинглар; биз сафардаги қавммиз», дер эдилар. Мен Абу Бакр билан ғазот қилдим ва у билан ҳаж қилдим; у қайтгунича фақат икки ракат ўқир эди. Умар билан ҳам бир неча марта ҳаж қилдим; у қайтгунича фақат икки ракат ўқир эди. Усмон эса амирлигининг етти йилида ҳажда Мадинага қайтгунча уни икки ракат ўқиди, кейин уни тўрт ракат ўқиди. Аҳмад қўшимча қилди: Сўнг у: Сизларга баён қилдимми? деди. Биз: Ҳа, дедик. Ҳадиснинг лафзи Аҳмад ибн Абданики.

نا بَحْرُ بْنُ نَصْرِ بْنِ سَابِقٍ الْخَوْلانِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، نا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَتَادَةَ ، أَنَّ أَبَاهُ أَخْبَرَهُ ، قَالَ : بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ سَمِعَ جَلَبَةً ، فَقَالَ : " مَا شَأْنُكُمْ " ؟ قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، اسْتَعْجَلْنَا إِلَى الصَّلاةِ ، قَالَ : " فَلا تَفْعَلُوا ، إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاةُ ، فَلا تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ، وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ ، فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا ، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan (namozda) boʻlganimizda, u zot shovqin eshitib: «Sizlarga nima boʻldi?» dedilar. Ular: Yo Rasululloh, namozga shoshildik, dedilar. U zot: «Bunday qilmanglar. Namozga iqoma aytilsa, meni koʻrmagunlaringizcha turmanglar; sizlarga sokinlik lozim. Ulgurganingizni oʻqinglar, oʻtkazib yuborganingizni toʻldiringlar», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан (намозда) бўлганимизда, у зот шовқин эшитиб: «Сизларга нима бўлди?» дедилар. Улар: Ё Расулуллоҳ, намозга шошилдик, дедилар. У зот: «Бундай қилманглар. Намозга иқома айтилса, мени кўрмагунларингизча турманглар; сизларга сокинлик лозим. Улгурганингизни ўқинглар, ўтказиб юборганингизни тўлдиринглар», дедилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، قَالا : ثنا هُشَيْمٌ ، قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : أَخْبَرَنَا يُونُسُ ، وَقَالَ أَبُو بِشْرٍ : عَنْ يُونُسَ ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْمُغِيرَةِ بْنَ شُعْبَةَ ، قَالَ : " خَصْلَتَانِ لا أَسْأَلُ عَنْهُمَا أَحَدًا بَعْدَمَا قَدْ شَهِدْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّا كُنَّا مَعَهُ فِي سَفَرٍ ، فَبَرَزَ لِحَاجَتِهِ ، ثُمَّ جَاءَ فَتَوَضَّأَ وَمَسَحَ بِنَاصِيَتِهِ وَجَانِبَيْ عِمَامَتِهِ ، وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ، قَالَ : وَصَلاةُ الإِمَامِ خَلْفَ الرَّجُلِ مَعَ رَعِيَّتِهِ ، وَشَهِدْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ كَانَ فِي سَفَرٍ ، فَحَضَرَتِ الصَّلاةُ ، فَاحْتَبَسَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَقَامُوا الصَّلاةَ ، وَقَدَّمُوا ابْنَ عَوْفٍ ، فَصَلَّى بِهِمْ بَعْضَ الصَّلاةِ ، وَجَاءَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَصَلَّى خَلْفَ ابْنِ عَوْفٍ مَا بَقِيَ مِنَ الصَّلاةِ ، فَلَمَّا سَلَّمَ ابْنُ عَوْفٍ قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَضَى مَا سُبِقَ بِهِ " . هَذَا حَدِيثُ الدَّوْرَقِيِّ

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺdan koʻrganimdan soʻng ikki narsa haqida hech kimdan soʻramayman. Biz u zot bilan bir safarda edik. U zot hojatlarini oʻtash uchun chetga chiqdilar, soʻng kelib taharat qildilar va peshonalariga hamda sallalarining ikki tomoniga masih tortdilar, ikki maxsilariga ham masih tortdilar. Ikkinchisi — imomning oʻz raiyatidan boʻlgan kishi orqasida namoz oʻqishi. Men Rasululloh ﷺ safarda ekanlarida koʻrdim: namoz vaqti kirdi va Nabiy ﷺ ularga yetib kelolmay qoldilar. Shunda ular namozni iqoma qildilar va Ibn Avfni oldinga oʻtkazdilar, u ularga namozning bir qismini oʻqib berdi. Nabiy ﷺ kelib, Ibn Avfning orqasida namozning qolganini oʻqidilar. Ibn Avf salom bergach, Nabiy ﷺ turib, oʻtkazib yuborilgan qismni qazo qildilar». Bu Dawraqiyning hadisidir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺдан кўрганимдан сўнг икки нарса ҳақида ҳеч кимдан сўрамайман. Биз у зот билан бир сафарда эдик. У зот ҳожатларини ўташ учун четга чиқдилар, сўнг келиб таҳарат қилдилар ва пешоналарига ҳамда саллаларининг икки томонига масиҳ тортдилар, икки махсиларига ҳам масиҳ тортдилар. Иккинчиси — имомнинг ўз раиятидан бўлган киши орқасида намоз ўқиши. Мен Расулуллоҳ ﷺ сафарда эканларида кўрдим: намоз вақти кирди ва Набий ﷺ уларга етиб келолмай қолдилар. Шунда улар намозни иқома қилдилар ва Ибн Авфни олдинга ўтказдилар, у уларга намознинг бир қисмини ўқиб берди. Набий ﷺ келиб, Ибн Авфнинг орқасида намознинг қолганини ўқидилар. Ибн Авф салом бергач, Набий ﷺ туриб, ўтказиб юборилган қисмни қазо қилдилар». Бу Даwрақийнинг ҳадисидир.

وَقَالَ أَبُو بِشْرٍ : عَنْ عَمْرِو بْنِ وَهْبٍ الثَّقَفِيِّ ، عَنِ الْمُغِيرَةِ ، وَقَالَ : فَبَرَزَ لِحَاجَةٍ ، فَدَعَا بِمَاءٍ ، فَأَتَيْتُهُ بِإِدَاوَةٍ ، أَوْ سَطِيحَةٍ وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ شَامِيَّةٌ ضَيِّقَةُ الْكُمَّيْنِ ، فَأَخْرَجَ يَدَهُ مِنْ أَسْفَلِ الْجُبَّةِ ، فَتَوَضَّأَ وَمَسَحَ عَلَى خُفَّيْهِ ، وَمَسَحَ بِنَاصِيَتِهِ وَجَانِبَيِ الْعِمَامَةِ ، ثُمَّ أَبْطَأَ عَلَى الْقَوْمِ ، فَأَقَامُوا الصَّلاةَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنْ صَحَّ هَذَا الْخَبَرُ يَعْنِي قَوْلَهُ : حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ وَهْبٍ ، فَإِنَّ حَمَّادَ بْنَ زَيْدٍ رَوَاهُ عَنْ أَيُّوبَ ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي رَجُلٌ يُكْنَى أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ وَهْبٍ

Abu Bishr esa Amr ibn Vahb as-Saqafiydan, u Mugʻiyradan (rivoyat qilib) dedi: U zot hojat uchun chetga chiqdilar va suv soʻradilar. Men u zotga bir mesh — yoki: satiha — keltirdim; u zotning ustlarida yenglari tor shomiy jubba bor edi. U zot qoʻllarini jubbaning tagidan chiqarib taharat qildilar, ikki maxsilariga masih tortdilar hamda peshonalariga va sallaning ikki tomoniga masih tortdilar. Soʻng qavmning oldiga kechikdilar va ular namozni iqoma qildilar. Abu Bakr aytdi: Agar bu xabar — yaʼni uning: menga Amr ibn Vahb aytdi, degan soʻzi — sahih boʻlsa. Chunki Hammod ibn Zayd uni Ayyubdan, u Ibn Siyriyndan rivoyat qildi: menga Abu Abdulloh deb kunya qilinadigan bir kishi Amr ibn Vahbdan aytdi, dedi.Абу Бишр эса Амр ибн Ваҳб ас-Сақафийдан, у Муғийрадан (ривоят қилиб) деди: У зот ҳожат учун четга чиқдилар ва сув сўрадилар. Мен у зотга бир меш — ёки: сатиҳа — келтирдим; у зотнинг устларида енглари тор шомий жубба бор эди. У зот қўлларини жуббанинг тагидан чиқариб таҳарат қилдилар, икки махсиларига масиҳ тортдилар ҳамда пешоналарига ва салланинг икки томонига масиҳ тортдилар. Сўнг қавмнинг олдига кечикдилар ва улар намозни иқома қилдилар. Абу Бакр айтди: Агар бу хабар — яъни унинг: менга Амр ибн Ваҳб айтди, деган сўзи — саҳиҳ бўлса. Чунки Ҳаммод ибн Зайд уни Айюбдан, у Ибн Сийрийндан ривоят қилди: менга Абу Абдуллоҳ деб куня қилинадиган бир киши Амр ибн Ваҳбдан айтди, деди.

ناه مُحَمَّدُ بْنُ سُفْيَانَ الأَيْلِيُّ ، نا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَاصِمِ بْنِ الْمُنْذِرِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، لَفْظًا ، قَالَ : ثنا سَلامٌ أَبُو الْمُنْذِرِ الْقَارِئُ ، نا يُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَأْتُوهَا ، وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ وَالْوَقَارُ ، فَصَلُّوا مَا أَدْرَكْتُمْ ، وَأَتِمُّوا مَا فَاتَكُمْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqoma aytilsa, unga sokinlik va vazminlik bilan boringlar. Ulgurganingizni oʻqinglar, oʻtkazib yuborganingizni toʻldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқома айтилса, унга сокинлик ва вазминлик билан боринглар. Улгурганингизни ўқинглар, ўтказиб юборганингизни тўлдиринглар», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ، ثنا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ ، عَنْ ذَرٍّ ، عَنِ ابْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي أَبْزَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَتَرَكَ آيَةً " ، وَفِي الْقَوْمِ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، نُسِّيتَ آيَةَ كَذَا وَكَذَا ، أَوْ نُسِخَتْ ؟ قَالَ : " نُسِّيتُهَا " . هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ namoz oʻqidilar va bir oyatni tashlab ketdilar». Qavm ichida Ubay ibn Kaʼb bor edi; u: Yo Rasululloh, falon-falon oyat sizga unutdirildimi yoki mansux qilindimi? dedi. U zot: «U menga unutdirildi», dedilar. Bu Bundorning hadisidir.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқидилар ва бир оятни ташлаб кетдилар». Қавм ичида Убай ибн Каъб бор эди; у: Ё Расулуллоҳ, фалон-фалон оят сизга унутдирилдими ёки мансух қилиндими? деди. У зот: «У менга унутдирилди», дедилар. Бу Бундорнинг ҳадисидир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا الْحُمَيْدِيُّ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ تَمَّامٍ الْمِصْرِيُّ ، نا يُوسُفُ بْنُ عَدِيٍّ ، قَالا : ثنا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ كَثِيرٍ الْكَاهِلِيِّ ، عَنْ مِسْوَرِ بْنِ يَزِيدَ الأُسَيْدِيِّ ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَسَدِيُّ ، قَالَ : شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَرُبَّمَا قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، " يَقْرَأُ فِي الصَّلاةِ ، فَتَرَكَ شَيْئًا لَمْ يَقْرَأْهُ " ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، تَرَكْتَ آيَةَ كَذَا وَكَذَا ؟ قَالَ : " فَهَلا أَدْرَكْتُمُونِيهَا ؟ " . زَادَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، فَقَالَ : كُنْتُ أُرَاهَا نُسِخَتْ

Misvar ibn Yazid al-Usaydiy — Muhammad ibn Yahyo: al-Asadiy, dedi — aytdi: Men Rasululloh ﷺni koʻrdim — Muhammad ibn Amr esa: Rasululloh ﷺ dedilar, dedi; baʼzan: Men Rasululloh ﷺni eshitdim, dedi — u zot «namozda qiroat qilib, bir narsani oʻqimay tashlab ketdilar». Shunda bir kishi u zotga: Yo Rasululloh, siz falon-falon oyatni tashlab ketdingiz? dedi. U zot: «Nega uni menga yetkazmadingiz?» dedilar. Muhammad ibn Yahyo qoʻshimcha qildi: U: Men uni mansux boʻlgan deb oʻylagan edim, dedi.Мисвар ибн Язид ал-Усайдий — Муҳаммад ибн Яҳё: ал-Асадий, деди — айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрдим — Муҳаммад ибн Амр эса: Расулуллоҳ ﷺ дедилар, деди; баъзан: Мен Расулуллоҳ ﷺни эшитдим, деди — у зот «намозда қироат қилиб, бир нарсани ўқимай ташлаб кетдилар». Шунда бир киши у зотга: Ё Расулуллоҳ, сиз фалон-фалон оятни ташлаб кетдингиз? деди. У зот: «Нега уни менга етказмадингиз?» дедилар. Муҳаммад ибн Яҳё қўшимча қилди: У: Мен уни мансух бўлган деб ўйлаган эдим, деди.

نا بُنْدَارٌ ، نا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ سُفْيَانَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ ، قَالَ : " حَضَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ الْفَتْحِ ، فَصَلَّى الصُّبْحَ ، فَخَلَعَ نَعْلَيْهِ ، فَوَضَعَهُمَا عَنْ يَسَارِهِ "

Abdulloh ibn as-Soib (roziyallohu anhu) aytdi: «Men fath yilida Rasululloh ﷺning huzurlarida hozir boʻldim. U zot bomdodni oʻqidilar, kavshlarini yechib, ularni chap tomonlariga qoʻydilar».Абдуллоҳ ибн ас-Соиб (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен фатҳ йилида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида ҳозир бўлдим. У зот бомдодни ўқидилар, кавшларини ечиб, уларни чап томонларига қўйдилар».

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ . ح وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ بْنَ رَوْحٍ حَدَّثَهُمْ ، عَنْ عُقَيْلٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيِّ أَخْبَرَهُ : أَنَّ الْمُسْلِمِينَ بَيْنَمَا هُمْ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ مِنْ يَوْمِ الاثْنَيْنِ وَأَبُو بَكْرٍ يُصَلِّي بِهِمْ ، لَمْ يَفْجَأْهُمْ إِلا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَدْ كَشَفَ سِتْرَ حُجْرَةِ عَائِشَةَ ، فَنَظَرَ إِلَيْهِمْ وَهُمْ صُفُوفٌ فِي الصَّلاةِ ، ثُمَّ تَبَسَّمَ فَضَحِكَ " ، فَنَكَصَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى عَقِبَيْهِ لِيَصِلَ الصَّفَّ ، وَظَنَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُرِيدُ أَنْ يَخْرُجَ إِلَى الصَّلاةِ ، وَقَالَ أَنَسٌ : وَهَمَّ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَفْتَتِنُوا فِي صَلاتِهِمْ فَرَحًا بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، " فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ أَتِمُّوا صَلاتَكُمْ ، ثُمَّ دَخَلَ الْحُجْرَةَ ، وَأَرْخَى السِّتْرَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ ، فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ " . هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ عَزِيزٍ ، وَهُوَ أَحْسَنَهُمْ سِيَاقًا لِلْحَدِيثِ ، وَأَتَمُهُّمْ حَدِيثًا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ عَبْدِ الْوَارِثِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ ، عَنْ أَنَسٍ : لَمْ يَخْرُجْ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَلاثًا . خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ ، حَدَّثَنَاهُ عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، نا عَبْدُ الْوَارِثِ

Anas ibn Molik al-Ansoriy (roziyallohu anhu) xabar berdiki, musulmonlar dushanba kuni bomdod namozida — Abu Bakr ularga namoz oʻqib berayotgan paytda — birdan Rasululloh ﷺni koʻrib qoldilar: u zot «Oishaning hujrasi pardasini koʻtarib, ular namoz saflarida turgan holda ularga qaradilar, soʻng tabassum qilib kuldilar». Abu Bakr — Rasululloh ﷺ namozga chiqmoqchi deb oʻylab — safga qoʻshilish uchun tovonlari ustida ortiga chekindi. Anas aytdi: Musulmonlar Rasululloh ﷺdan xursand boʻlib, namozlarini buzib yuborishga yaqin qoldilar. Shunda «Rasululloh ﷺ ularga: Namozingizni toʻldiringlar, deb ishora qildilar, soʻng hujraga kirib, oʻzlari bilan ularning orasidagi pardani tushirdilar. Rasululloh ﷺ oʻsha kuni vafot etdilar». Bu Muhammad ibn Aziyzning hadisidir; u hadisni eng chiroyli siyoq bilan keltirgan va eng toʻliq hadis aytgandir. Abu Bakr aytdi: Abdulvoris ibn Saidning Abdulaziz ibn Suhaybdan, u Anasdan (qilgan) xabarida: Rasululloh ﷺ uch (kun) bizga chiqmadilar, (deyilgan). Men uni Kitobul-kabirda chiqarganman; uni bizga Imron ibn Muso al-Qazzoz aytdi, unga Abdulvoris aytdi.Анас ибн Молик ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) хабар бердики, мусулмонлар душанба куни бомдод намозида — Абу Бакр уларга намоз ўқиб бераётган пайтда — бирдан Расулуллоҳ ﷺни кўриб қолдилар: у зот «Оишанинг ҳужраси пардасини кўтариб, улар намоз сафларида турган ҳолда уларга қарадилар, сўнг табассум қилиб кулдилар». Абу Бакр — Расулуллоҳ ﷺ намозга чиқмоқчи деб ўйлаб — сафга қўшилиш учун товонлари устида ортига чекинди. Анас айтди: Мусулмонлар Расулуллоҳ ﷺдан хурсанд бўлиб, намозларини бузиб юборишга яқин қолдилар. Шунда «Расулуллоҳ ﷺ уларга: Намозингизни тўлдиринглар, деб ишора қилдилар, сўнг ҳужрага кириб, ўзлари билан уларнинг орасидаги пардани туширдилар. Расулуллоҳ ﷺ ўша куни вафот этдилар». Бу Муҳаммад ибн Азийзнинг ҳадисидир; у ҳадисни энг чиройли сиёқ билан келтирган ва энг тўлиқ ҳадис айтгандир. Абу Бакр айтди: Абдулворис ибн Саиднинг Абдулазиз ибн Суҳайбдан, у Анасдан (қилган) хабарида: Расулуллоҳ ﷺ уч (кун) бизга чиқмадилар, (дейилган). Мен уни Китобул-кабирда чиқарганман; уни бизга Имрон ибн Мусо ал-Қаззоз айтди, унга Абдулворис айтди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، قَالُوا : ثنا سُفْيَانُ ، نا الزُّهْرِيُّ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يُحَدِّثُ : عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " إِذَا حَضَرَ الْعَشَاءُ وَأُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَابْدَءُوا بِالْعَشَاءِ " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ . وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ ، وَأَحْمَدُ : عَنِ الزُّهْرِيِّ . وَقَالَ أَحْمَدُ : عَنْ أَنَسٍ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qilib aytdiki, u zot: «Kechki taom hozir boʻlsa va namozga iqoma aytilsa, kechki taomdan boshlanglar», dedilar. Bu Abdul-Jabborning hadisidir. Maxzumiy va Ahmad: Zuhriydan, dedilar; Ahmad esa: Anasdan, dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилиб айтдики, у зот: «Кечки таом ҳозир бўлса ва намозга иқома айтилса, кечки таомдан бошланглар», дедилар. Бу Абдул-Жабборнинг ҳадисидир. Махзумий ва Аҳмад: Зуҳрийдан, дедилар; Аҳмад эса: Анасдан, деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الأَرْقَمِ كَانَ يُسَافِرُ ، فَيَصْحَبُهُ قَوْمٌ يَقْتَدُونَ بِهِ ، قَالَ : وَكَانَ يُؤَذِّنُ لأَصْحَابِهِ وَيَؤُمُّهُمْ ، قَالَ : فَنُودِيَ بِالصَّلاةِ يَوْمًا ، ثُمَّ قَالَ : يَؤُمُّكُمْ أَحَدُكُمْ ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِذَا أَرَادَ أَحَدُكُمُ الْخَلاءَ وَأُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاءِ "

Urvadan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn al-Arqam safar qilar, unga iqtido qiladigan bir qavm hamroh boʻlar edi. U ashoblariga azon aytar va ularga imomlik qilar edi. Bir kuni namozga nido qilindi, soʻng u: Sizlarga biringiz imomlik qilsin, dedi va: Men Rasululloh ﷺning: «Biringiz hojatxonaga (borishni) istasa va namozga iqoma aytilsa, avval hojatxonadan boshlasin», deganlarini eshitganman, dedi.Урвадан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн ал-Арқам сафар қилар, унга иқтидо қиладиган бир қавм ҳамроҳ бўлар эди. У ашобларига азон айтар ва уларга имомлик қилар эди. Бир куни намозга нидо қилинди, сўнг у: Сизларга бирингиз имомлик қилсин, деди ва: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бирингиз ҳожатхонага (боришни) истаса ва намозга иқома айтилса, аввал ҳожатхонадан бошласин», деганларини эшитганман, деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ ، حَدَّثَهُمْ ، عَنْ عُقَيْلٍ ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، أَنَّ مَحْمُودَ بْنَ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيَّ أَخْبَرَهُ ، أَنَّ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ ‏ وَهُوَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مِنَ الأَنْصَارِ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي قَدْ أَنْكَرْتُ بَصَرِي ، وَإِنِّي أُصَلِّي بِقَوْمِي ، فَإِذَا كَانَتِ الأَمْطَارُ ، سَالَ الْوَادِي الَّذِي بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ ، فَلَمْ أَسْتَطِعْ أَنْ آتِيَ مَسْجِدَهُمْ فَأُصَلِّيَ بِهِمْ ، فَوَدِدْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ " أَنَّكَ تَأْتِي ، فَتُصَلِّي فِي بَيْتِي أَتَّخِذُهُ مُصَلًّى " ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " سَأَفْعَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ " . قَالَ عِتْبَانُ بْنُ مَالِكٍ : فَغَدَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ ، فَاسْتَأْذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَذِنْتُ لَهُ ، فَلَمْ يَجْلِسْ حَتَّى دَخَلَ الْبَيْتَ ، ثُمَّ قَالَ : " أَيْنَ تُحِبُّ أَنْ أُصَلِّيَ مِنْ بَيْتِكَ ؟ " قَالَ : فَأَشَرْتُ لَهُ إِلَى نَاحِيَةِ الْبَيْتِ . فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَبَّرَ ، فَقُمْنَا فَصَفَفْنَا ، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ سَلَّمَ ، فَأَجْلَسْنَاهُ عَلَى خَزِيرٍ صَنَعْنَاهُ لَهُ ، قَالَ : فَثَابَ رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ الدَّارِ حَوْلَنَا حَتَّى اجْتَمَعَ فِي الْبَيْتِ رِجَالٌ ذَوُو عَدَدٍ ، فَقَالَ : " أَيْنَ مَالِكُ بْنُ الدُّخَيْشِنِ ؟ " فَقَالَ بَعْضُهُمْ : ذَلِكَ مُنَافِقٌ لا يُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ . قَالَ : فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَقُلْ لَهُ ذَلِكَ ، أَلا تَرَاهُ قَدْ قَالَ : لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، يُرِيدُ بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ ؟ " . قَالَ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ ، إِنَّا نَرَى وَجْهَهُ وَنَصِيحَتَهُ إِلَى الْمُنَافِقِينَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَى النَّارِ مَنْ قَالَ : لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، يَبْتَغِي بِذَلِكَ وَجْهَ اللَّهِ " . قَالَ مُحَمَّدٌ يَعْنِي الزُّهْرِيَّ فَسَأَلْتُ الْحُصَيْنَ بْنَ مُحَمَّدٍ الأَنْصَارِيَّ وَهُوَ أَحَدُ بَنِي سَالِمٍ مِنْ سَرَاتِهِمْ ، عَنْ حَدِيثِ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ فَصَدَّقَهُ . وَفِي خَبَرِ مَعْمَرٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ : إِنِّي قَدْ أَنْكَرْتُ بَصَرِي . وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ تَقَعُ عَلَى مَنْ فِي بَصَرِهِ سَوْءٌ ، وَإِنْ كَانَ يُبْصِرُ بَصَرَ سَوْءٍ ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَدْ صَارَ أَعْمَى لا يُبْصِرُ ، لَسْتُ أَشُكُّ إِلا أَنَّهُ قَدْ صَارَ بَعْدَ ذَلِكَ أَعْمَى لَمْ يَكُنْ يُبْصِرُ ، فَأَمَّا وَقْتَ سُؤَالِهِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَإِنَّمَا سَأَلَ إِلَى أَنْ أَيْقَنْتُ فِي لَفْظِ هَذَا الْخَبَرِ . حَدَّثَنَا بِخَبَرِ مَعْمَرٍ : مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أنا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، حَدَّثَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ ، عَنْ عِتْبَانَ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْتُ : إِنِّي قَدْ أَنْكَرْتُ بَصَرِي ، وَإِنَّ السُّيُولَ تَحُولُ بَيْنِي وَبَيْنَ مَسْجِدِ قَوْمِي ، وَلَوَدِدْتُ أَنَّكَ جِئْتَ ، " وَصَلَّيْتَ فِي بَيْتِي مَكَانًا أَتَّخِذُهُ مَسْجِدًا " ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْعَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ " ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِتَمَامِهِ

Mahmud ibn ar-Robiʼ al-Ansoriy xabar berdiki, Itbon ibn Molik — u Rasululloh ﷺning ashoblaridan va ansorlardan Badrda qatnashganlardan edi — Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: Yo Rasululloh, mening koʻzim xira tortdi. Men oʻz qavmimga imomlik qilaman; yomgʻir yoqqanida esa men bilan ular orasidagi soylik suvga toʻladi, men ularning masjidiga borib, ularga namoz oʻqib bera olmayman. Yo Rasululloh, «sizning kelib, uyimda namoz oʻqishingizni va men u joyni namozgoh qilib olishimni» juda istardim, dedi. Rasululloh ﷺ: «Alloh xohlasa, shunday qilaman», dedilar. Itbon ibn Molik aytdi: Ertasiga kun koʻtarilganda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr erta keldilar. Rasululloh ﷺ izn soʻradilar, men izn berdim. U zot uyga kirmagunlaricha oʻtirmadilar, soʻng: «Uyingning qaysi joyida namoz oʻqishimni xohlaysan?» dedilar. Men u zotga uyning bir tomoniga ishora qildim. Rasululloh ﷺ turib takbir aytdilar, biz ham turib saf tortdik; u zot ikki rakat oʻqib, soʻng salom berdilar. Biz u zot uchun tayyorlagan xazir sababli u zotni oʻtqazdik. Atrofimizga mahalla ahlidan kishilar yigʻildi, hatto uyda anchagina kishilar toʻplandi. Shunda (u zot): «Molik ibn ad-Duxayshin qayerda?» dedilar. Ulardan biri: U munofiq, Allohni va Uning Rasulini sevmaydi, dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Unga bunday dema! Uni Allohning yuzini (roziligini) istab: Lo ilaha illalloh, deganini koʻrmayapsanmi?» dedilar. U: Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi; biz uning yuzini va xayrixohligini munofiqlar tomonda koʻramiz, dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh shu bilan Allohning yuzini istab: Lo ilaha illalloh, degan kishini doʻzaxga harom qildi», dedilar. Muhammad — yaʼni Zuhriy — aytdi: Men Mahmud ibn ar-Robiʼning hadisi haqida Bani Solimning ulugʻlaridan boʻlgan Husayn ibn Muhammad al-Ansoriydan soʻradim, u uni tasdiqladi. Maʼmarning Zuhriydan (qilgan) xabarida: Mening koʻzim xira tortdi, (deyilgan). Bu lafz koʻzida nuqsoni bor, ammo yomon koʻrsa ham koʻradigan kishiga ham tushadi; koʻrmaydigan koʻr boʻlib qolgan boʻlishi ham mumkin. Men shubha qilmaymanki, u shundan keyin koʻrmaydigan koʻr boʻlib qolgan; ammo Nabiy ﷺdan soʻragan vaqtiga kelsak, u faqat shu xabarning lafzida men yaqin qilganicha soʻragan. Maʼmarning xabarini bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi, unga Abdurrazzoq (aytdi), unga Maʼmar Zuhriydan xabar berdi, menga Mahmud ibn ar-Robiʼ Itbon ibn Molikdan aytdi. (Itbon) dedi: Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: Mening koʻzim xira tortdi va sel suvlari men bilan qavmimning masjidi orasini toʻsib qoʻyadi; «sizning kelib, uyimda men masjid qilib oladigan bir joyda namoz oʻqishingizni» juda istardim, dedim. Nabiy ﷺ: «Alloh xohlasa, qilaman», dedilar — va hadisni toʻlaligicha zikr qildi.Маҳмуд ибн ар-Робиъ ал-Ансорий хабар бердики, Итбон ибн Молик — у Расулуллоҳ ﷺнинг ашобларидан ва ансорлардан Бадрда қатнашганлардан эди — Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: Ё Расулуллоҳ, менинг кўзим хира тортди. Мен ўз қавмимга имомлик қиламан; ёмғир ёққанида эса мен билан улар орасидаги сойлик сувга тўлади, мен уларнинг масжидига бориб, уларга намоз ўқиб бера олмайман. Ё Расулуллоҳ, «сизнинг келиб, уйимда намоз ўқишингизни ва мен у жойни намозгоҳ қилиб олишимни» жуда истардим, деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ хоҳласа, шундай қиламан», дедилар. Итбон ибн Молик айтди: Эртасига кун кўтарилганда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр эрта келдилар. Расулуллоҳ ﷺ изн сўрадилар, мен изн бердим. У зот уйга кирмагунларича ўтирмадилар, сўнг: «Уйингнинг қайси жойида намоз ўқишимни хоҳлайсан?» дедилар. Мен у зотга уйнинг бир томонига ишора қилдим. Расулуллоҳ ﷺ туриб такбир айтдилар, биз ҳам туриб саф тортдик; у зот икки ракат ўқиб, сўнг салом бердилар. Биз у зот учун тайёрлаган хазир сабабли у зотни ўтқаздик. Атрофимизга маҳалла аҳлидан кишилар йиғилди, ҳатто уйда анчагина кишилар тўпланди. Шунда (у зот): «Молик ибн ад-Духайшин қаерда?» дедилар. Улардан бири: У мунофиқ, Аллоҳни ва Унинг Расулини севмайди, деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Унга бундай дема! Уни Аллоҳнинг юзини (розилигини) истаб: Ло илаҳа иллаллоҳ, деганини кўрмаяпсанми?» дедилар. У: Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади; биз унинг юзини ва хайрихоҳлигини мунофиқлар томонда кўрамиз, деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ шу билан Аллоҳнинг юзини истаб: Ло илаҳа иллаллоҳ, деган кишини дўзахга ҳаром қилди», дедилар. Муҳаммад — яъни Зуҳрий — айтди: Мен Маҳмуд ибн ар-Робиънинг ҳадиси ҳақида Бани Солимнинг улуғларидан бўлган Ҳусайн ибн Муҳаммад ал-Ансорийдан сўрадим, у уни тасдиқлади. Маъмарнинг Зуҳрийдан (қилган) хабарида: Менинг кўзим хира тортди, (дейилган). Бу лафз кўзида нуқсони бор, аммо ёмон кўрса ҳам кўрадиган кишига ҳам тушади; кўрмайдиган кўр бўлиб қолган бўлиши ҳам мумкин. Мен шубҳа қилмайманки, у шундан кейин кўрмайдиган кўр бўлиб қолган; аммо Набий ﷺдан сўраган вақтига келсак, у фақат шу хабарнинг лафзида мен яқин қилганича сўраган. Маъмарнинг хабарини бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди, унга Абдурраззоқ (айтди), унга Маъмар Зуҳрийдан хабар берди, менга Маҳмуд ибн ар-Робиъ Итбон ибн Моликдан айтди. (Итбон) деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: Менинг кўзим хира тортди ва сел сувлари мен билан қавмимнинг масжиди орасини тўсиб қўяди; «сизнинг келиб, уйимда мен масжид қилиб оладиган бир жойда намоз ўқишингизни» жуда истардим, дедим. Набий ﷺ: «Аллоҳ хоҳласа, қиламан», дедилар — ва ҳадисни тўлалигича зикр қилди.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا إِسْمَاعِيلُ ، قَالَ أَحْمَدُ : قَالَ : نا أَيُّوبُ ، وَقَالَ زِيَادٌ : قَالَ : أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ نَافِعٍ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، ثنا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ ، عَنْ نَافِعٍ . ح نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ مَسْعَدَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ . ح وَثنا يَحْيَى أَيْضًا ، وَنا أَبُو يَحْيَى يَعْنِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عُثْمَانَ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، وَهَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّهُ نَادَى بِالصَّلاةِ ، ثُمَّ قَالَ : " صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ " ، ثُمَّ حَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي اللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ وَالْبَارِدَةِ فِي السَّفَرِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِي اللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ وَالْبَارِدَةِ تَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا : أَنْ تَكُونَ اللَّيْلَةُ مَطِيرَةً وَبَارِدَةً جَمِيعًا . وَتَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ اللَّيْلَةَ الْمَطِيرَةَ ، وَاللَّيْلَةَ الْبَارِدَةَ أَيْضًا ، وَإِنْ لَمْ تَجْتَمِعِ الْعِلَّتَانِ جَمِيعًا فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ . وَخَبَرُ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ أَحَدَ الْمَعْنَيَيْنِ ، كَانَتِ اللَّيْلَةُ مَطِيرَةً ، أَوْ كَانَتْ بَارِدَةً

Nofeʼ Ibn Umardan xabar berishicha, u namozga nido qildi, soʻng: «Uy-joylaringizda namoz oʻqinglar», dedi va Rasululloh ﷺ «safarda yomgʻirli va sovuq kechada shunday qilganlarini» aytdi. Abu Bakr aytdi: «Yomgʻirli va sovuq kechada» degan bu lafz ikki maʼnoni koʻtaradi: biri — kecha ham yomgʻirli, ham sovuq boʻlishi; ikkinchisi — yomgʻirli kecha va sovuq kechani (alohida) iroda qilingan boʻlishi, garchi ikki illat bir kechada jamlanmasa ham. Hammod ibn Zaydning xabari u ikki maʼnodan birini iroda qilinganiga dalolat qiladi: kecha yomgʻirli boʻlgan yoki sovuq boʻlgan.Нофеъ Ибн Умардан хабар беришича, у намозга нидо қилди, сўнг: «Уй-жойларингизда намоз ўқинглар», деди ва Расулуллоҳ ﷺ «сафарда ёмғирли ва совуқ кечада шундай қилганларини» айтди. Абу Бакр айтди: «Ёмғирли ва совуқ кечада» деган бу лафз икки маънони кўтаради: бири — кеча ҳам ёмғирли, ҳам совуқ бўлиши; иккинчиси — ёмғирли кеча ва совуқ кечани (алоҳида) ирода қилинган бўлиши, гарчи икки иллат бир кечада жамланмаса ҳам. Ҳаммод ибн Зайднинг хабари у икки маънодан бирини ирода қилинганига далолат қилади: кеча ёмғирли бўлган ёки совуқ бўлган.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " كُنَّا إِذَا كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ فَكَانَتْ لَيْلَةٌ ظَلْمَاءُ أَوْ لَيْلَةٌ مَطِيرَةٌ أَذَّنَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَوْ نَادَى : مُنَادِيهِ : أَنْ صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan safarda boʻlsak va kecha qorongʻi yoki yomgʻirli boʻlsa, Rasululloh ﷺning muazzinlari azon aytar edi — yoki: nido qiluvchilari: Uy-joylaringizda namoz oʻqinglar, deb nido qilar edi».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан сафарда бўлсак ва кеча қоронғи ёки ёмғирли бўлса, Расулуллоҳ ﷺнинг муаззинлари азон айтар эди — ёки: нидо қилувчилари: Уй-жойларингизда намоз ўқинглар, деб нидо қилар эди».

نا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا إِسْمَاعِيلُ ، ثنا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ ، وَقَالَ مُؤَمَّلٌ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ ، قَالَ : خَرَجْتُ فِي لَيْلَةٍ مُظْلِمَةٍ إِلَى الْمَسْجِدِ صَلاةَ الْعِشَاءِ ، فَلَمَّا رَجَعْتُ اسْتَفْتَحْتُ ، فَقَالَ أَبِي : مَنْ هَذَا ؟ قَالُوا : أَبُو مَلِيحٍ ، قَالَ : " لَقَدْ رَأَيْتُنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ ، وَأَصَابَتْنَا سَمَاءٌ لَمْ تَبُلَّ أَسْفَلَ نِعَالِنَا ، فَنَادَى مُنَادِي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنْ صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ "

Abul-Malih aytdi: Men qorongʻi bir kechada xufton namoziga masjidga chiqdim. Qaytib kelganimda eshikni ochishlarini soʻradim. Otam: Bu kim? dedi. Ular: Abu Malih, dedilar. U dedi: «Biz Hudaybiya paytida Rasululloh ﷺ bilan birga edik; bizga yomgʻir yogʻdi, u kavshlarimizning tagini ham hoʻllamadi. Shunda Rasululloh ﷺning nido qiluvchilari: Uy-joylaringizda namoz oʻqinglar, deb nido qildi».Абул-Малиҳ айтди: Мен қоронғи бир кечада хуфтон намозига масжидга чиқдим. Қайтиб келганимда эшикни очишларини сўрадим. Отам: Бу ким? деди. Улар: Абу Малиҳ, дедилар. У деди: «Биз Ҳудайбия пайтида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик; бизга ёмғир ёғди, у кавшларимизнинг тагини ҳам ҳўлламади. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг нидо қилувчилари: Уй-жойларингизда намоз ўқинглар, деб нидо қилди».

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ . ح وَنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ . ح وَثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا أَبُو بَحْرٍ ، نا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عُرْوَةَ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى ، عَنْ سَعِيدٍ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا هَمَّامٌ ، كُلُّهُمْ عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : أَصَابَتْنَا السَّمَاءُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ حُنَيْنٍ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الصَّلاةُ فِي الرِّحَالِ " . هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ . وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ مَرَّةً أُخْرَى : أَبُو الْمَلِيحِ ، عَنْ أَبِيهِ

Abul-Malih otasidan rivoyat qilib aytdi: Bizga Nabiy ﷺ bilan birga Hunayn kuni yomgʻir yogʻdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Namoz uy-joylarda (oʻqilsin)», dedilar. Bu Muhammad ibn Jaʼfarning hadisidir. Ali ibn Xashram boshqa safar: Abul-Malih otasidan, dedi.Абул-Малиҳ отасидан ривоят қилиб айтди: Бизга Набий ﷺ билан бирга Ҳунайн куни ёмғир ёғди. Шунда Набий ﷺ: «Намоз уй-жойларда (ўқилсин)», дедилар. Бу Муҳаммад ибн Жаъфарнинг ҳадисидир. Али ибн Хашрам бошқа сафар: Абул-Малиҳ отасидан, деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَبُو نُعَيْمٍ ، نا زُهَيْرٌ ، وَثنا أَبُو كُرَيْبٍ ، نا سِنَانٌ يَعْنِي ابْنَ مُطَاهِرٍ ، عَنْ زُهَيْرٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ ، فَمُطِرْنَا ، فَقَالَ : " لِيُصَلِّ مَنْ شَاءَ مِنْكُمْ فِي رَحْلِهِ "

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan safarda edik, bizni yomgʻir tutdi. Shunda u zot: «Sizlardan kim xohlasa, oʻz makonida namoz oʻqisin», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан сафарда эдик, бизни ёмғир тутди. Шунда у зот: «Сизлардан ким хоҳласа, ўз маконида намоз ўқисин», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ ، قَالَ : نا فُلَيْحٌ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : فَلَمَّا تُوُفِّيَ أَبُو هُرَيْرَةَ ، قُلْتُ : وَاللَّهِ لَوْ جِئْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ، فَأَتَيْتُهُ ، فَذَكَرَ حَدِيثًا طَوِيلا فِي قِصَّةِ الْعَرَاجِينَ ، قَالَ : ثُمَّ هَاجَتِ السَّمَاءُ مِنْ تِلْكِ اللَّيْلَةِ ، فَلَمَّا خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِصَلاةِ الْعِشَاءِ بَرَقَتْ بَرْقَةٌ ، فَرَأَى قَتَادَةَ بْنَ النُّعْمَانِ ، فَقَالَ : " مَا السُّرَى يَا قَتَادَةُ ؟ " ، فَقَالَ : عَلِمْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَّ شَاهِدَ الصَّلاةِ اللَّيْلَةَ قَلِيلٌ ، فَأَحْبَبْتُ أَنْ أَشْهَدَهَا . قَالَ : " فَإِذَا صَلَّيْتَ فَاثْبُتْ حَتَّى أَمُرَّ بِكَ " ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَعْطَاهُ الْعُرْجُونَ ، فَقَالَ : " خُذْ هَذَا ، فَسَيُضِيءُ لَكَ أَمَامَكَ عَشْرًا ، وَخَلْفَكَ عَشْرًا ، فَإِذَا دَخَلْتَ بَيْتَكَ فَرَأَيْتَ سَوَادًا فِي زَاوِيَةِ الْبَيْتِ ، فَاضْرِبْهُ قَبْلَ أَنْ تَكَلَّمَ ؛ فَإِنَّهُ الشَّيْطَانُ " قَالَ : فَفَعَلَ ، فَنَحْنُ نُحِبُّ هَذِهِ الْعَرَاجِينَ لِذَلِكَ

Abu Salama ibn Abdurahmon aytdi: Abu Hurayra vafot etganida men: Allohga qasamki, Abu Said al-Xudriyning oldiga borsam edi, dedim va uning oldiga bordim — soʻng u xurmo shoxlari qissasi haqida uzun bir hadis zikr qildi. (Abu Said) dedi: Soʻng oʻsha kechada osmon buzildi. Rasululloh ﷺ xufton namoziga chiqqanlarida chaqmoq chaqdi va u zot Qatoda ibn an-Nuʼmonni koʻrdilar. U zot: «Bu tunda yurish nima, ey Qatoda?» dedilar. U: Yo Rasululloh, bu kecha namozda hozir boʻluvchilar oz boʻlishini bildim va unda hozir boʻlishni yaxshi koʻrdim, dedi. U zot: «Namoz oʻqiganingda, men oldingdan oʻtgunimcha (joyingda) turgin», dedilar. Namozdan burilganlarida unga xurmo shoxini berib: «Buni ol; u senga oldingda oʻn (gaz), ortingda oʻn (gaz) yoritib turadi. Uyingga kirganingda, uyning burchagida bir qorani koʻrsang, gapirishingdan oldin uni ur; chunki u shaytondir», dedilar. U shunday qildi. Shuning uchun biz bu xurmo shoxlarini yaxshi koʻramiz.Абу Салама ибн Абдураҳмон айтди: Абу Ҳурайра вафот этганида мен: Аллоҳга қасамки, Абу Саид ал-Худрийнинг олдига борсам эди, дедим ва унинг олдига бордим — сўнг у хурмо шохлари қиссаси ҳақида узун бир ҳадис зикр қилди. (Абу Саид) деди: Сўнг ўша кечада осмон бузилди. Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозига чиққанларида чақмоқ чақди ва у зот Қатода ибн ан-Нуъмонни кўрдилар. У зот: «Бу тунда юриш нима, эй Қатода?» дедилар. У: Ё Расулуллоҳ, бу кеча намозда ҳозир бўлувчилар оз бўлишини билдим ва унда ҳозир бўлишни яхши кўрдим, деди. У зот: «Намоз ўқиганингда, мен олдингдан ўтгунимча (жойингда) тургин», дедилар. Намоздан бурилганларида унга хурмо шохини бериб: «Буни ол; у сенга олдингда ўн (газ), ортингда ўн (газ) ёритиб туради. Уйингга кирганингда, уйнинг бурчагида бир қорани кўрсанг, гапиришингдан олдин уни ур; чунки у шайтондир», дедилар. У шундай қилди. Шунинг учун биз бу хурмо шохларини яхши кўрамиз.

نا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ يَعْنِي الثُّومَ فَلا يَأْتِيَنَّ الْمَسَاجِدَ " . وَقَالَ بُنْدَارٌ : قَالَ : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَقَالَ : عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ ، فَلا يَقْرَبَنَّ الْمَسَاجِدَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Xaybar gʻazotida: «Kim bu daraxtdan — yaʼni sarimsoqdan — yegan boʻlsa, masjidlarga aslo kelmasin», dedilar. Bundor: Bizga Ubaydulloh aytdi, dedi va Nabiy ﷺdan: «Kim bu daraxtdan yegan boʻlsa, masjidlarga aslo yaqinlashmasin», deganlarini (rivoyat qildi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ғазотида: «Ким бу дарахтдан — яъни саримсоқдан — еган бўлса, масжидларга асло келмасин», дедилар. Бундор: Бизга Убайдуллоҳ айтди, деди ва Набий ﷺдан: «Ким бу дарахтдан еган бўлса, масжидларга асло яқинлашмасин», деганларини (ривоят қилди).

نا حُمَيْدُ بْنُ الرَّبِيعِ الْخَزَّازُ ، نا مَعْنُ بْنُ عِيسَى ، ثنا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ ، عَنْ عَمِّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ فَلا يُؤْذِينَا بِهَا فِي مَسْجِدِنَا هَذَا "

Abbod ibn Tamim amakisidan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim mana bu koʻkatdan yegan boʻlsa, u bilan bizga mana shu masjidimizda ozor bermasin», dedilar.Аббод ибн Тамим амакисидан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким мана бу кўкатдан еган бўлса, у билан бизга мана шу масжидимизда озор бермасин», дедилар.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ ، عَنْ زِرِّ بْنِ حُبَيْشٍ ، عَنْ حُذَيْفَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَفَلَ تُجَاهَ الْقِبْلَةِ ، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَتَفْلَتُهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ ، وَمَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الْبَقْلَةِ الْخَبِيثَةِ ، فَلا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا "

Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim qibla tomonga tupursa, qiyomat kuni tupugi ikki koʻzi orasida (turgan) holda keladi. Kim mana bu yomon koʻkatdan yegan boʻlsa, masjidimizga aslo yaqinlashmasin», dedilar.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қибла томонга тупурса, қиёмат куни тупуги икки кўзи орасида (турган) ҳолда келади. Ким мана бу ёмон кўкатдан еган бўлса, масжидимизга асло яқинлашмасин», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ ، أَنَّ سَلامَةَ بْنَ رَوْحٍ حَدَّثَهُمْ ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ ، وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ : حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ ، أَنَّ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ زَعَمَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَكَلَ ثُومًا أَوْ بَصَلا فَلْيَعْتَزِلْنَا ، أَوْ لِيَعْتَزِلْ مَسْجِدَنَا ، وَلْيَقْعُدْ فِي بَيْتِهِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim sarimsoq yoki piyoz yegan boʻlsa, bizdan uzoqlashsin — yoki: masjidimizdan uzoqlashsin — va uyida oʻtirsin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким саримсоқ ёки пиёз еган бўлса, биздан узоқлашсин — ёки: масжидимиздан узоқлашсин — ва уйида ўтирсин», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الثُّومِ ، ثُمَّ قَالَ بَعْدُ : وَالْبَصَلِ وَالْكُرَّاثِ فَلا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا ؛ فَإِنَّ الْمَلائِكَةَ تَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ الإِنْسَانُ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim mana bu daraxtdan — sarimsoqdan — yegan boʻlsa», — soʻng keyin: «piyoz va poʻraydan (yegan boʻlsa)», dedilar — «masjidimizga aslo yaqinlashmasin; chunki farishtalar odam bolasi ozorlanadigan narsadan ozorlanadilar», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким мана бу дарахтдан — саримсоқдан — еган бўлса», — сўнг кейин: «пиёз ва пўрайдан (еган бўлса)», дедилар — «масжидимизга асло яқинлашмасин; чунки фаришталар одам боласи озорланадиган нарсадан озорланадилар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ مَعْدَانَ ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ خَطَبَ النَّاسَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ، ثُمّ قَالَ : " يَأَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّكُمْ تَأْكُلُونَ شَجَرَتَيْنِ مَا أَرَاهُمَا إِلا خَبِيثَتَيْنِ ، هَذَا الثُّومَ ، وَهَذَا الْبَصَلَ ، وَقَدْ كُنْتُ أَرَى الرَّجُلَ يُوجَدُ رِيحُهُ ، فَيُؤْخَذُ بِيَدِهِ ، فَيُخْرَجُ بِهِ إِلَى الْبَقِيعِ ، وَمَنْ كَانَ آكِلَهُمَا فَلْيُمِتْهُمَا طَبْخًا "

Maʼdondan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) juma kuni odamlarga xutba qilib, soʻng dedi: «Ey odamlar! Sizlar men faqat yomon deb bilgan ikki oʻsimlikni yeyapsizlar: mana bu sarimsoq va mana bu piyoz. Men Rasululloh ﷺ zamonlarida bir kishidan ularning hidi sezilsa, uning qoʻlidan tutilib, Baqiʼga chiqarib yuborilganini koʻrar edim. Kim ularni yeydigan boʻlsa, ularni pishirib oʻldirsin».Маъдондан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) жума куни одамларга хутба қилиб, сўнг деди: «Эй одамлар! Сизлар мен фақат ёмон деб билган икки ўсимликни еяпсизлар: мана бу саримсоқ ва мана бу пиёз. Мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир кишидан уларнинг ҳиди сезилса, унинг қўлидан тутилиб, Бақиъга чиқариб юборилганини кўрар эдим. Ким уларни ейдиган бўлса, уларни пишириб ўлдирсин».

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نا عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ . ح وَثنا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا إِسْمَاعِيلُ ، نا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، قَالَ : لَمْ نَعْدُ أَنْ فُتِحَتْ خَيْبَرُ ، فَوَقَعْنَا فِي تِلْكَ الْبَقْلَةِ الثُّومِ ، فَأَكَلْنَا مِنْهَا أَكْلا شَدِيدًا ، قَالَ : وَنَاسٌ جِيَاعٌ ، ثُمَّ قُمْنَا إِلَى الْمَسْجِدِ ، فَوَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الرِّيحَ ، فَقَالَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ الْخَبِيثَةِ فَلا يَقْرَبَنَّا فِي مَسْجِدِنَا " ، فَقَالَ النَّاسُ : حُرِّمَتْ ، حُرِّمَتْ ، فَبَلَغَ ذَاكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ ، لَيْسَ لِي تَحْرِيمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ ، وَلَكِنَّهَا شَجَرَةٌ أَكْرَهُ رِيحَهَا " . هَذَا حَدِيثُ أَبِي هَاشِمٍ . وَزَادَ أَبُو مُوسَى فِي آخِرِ حَدِيثِهِ : " وَإِنَّهُ يَأْتِينِي . . . . مِنَ الْمَلائِكَةِ ، فَأَكْرَهُ أَنْ يَشُمُّوا رِيحَهَا "

Abu Said (roziyallohu anhu) aytdi: Xaybar fath etilishi bilanoq biz oʻsha koʻkatga — sarimsoqqa — yopishdik va undan koʻp yedik; odamlar och edilar. Soʻng masjidga turib bordik. Rasululloh ﷺ hidni sezib: «Kim mana bu yomon daraxtdan yegan boʻlsa, masjidimizda bizga yaqinlashmasin», dedilar. Odamlar: Harom qilindi, harom qilindi, dedilar. Bu (gap) Nabiy ﷺga yetdi va u zot: «Ey odamlar! Alloh halol qilgan narsani harom qilish menga (tegishli) emas; lekin u men hidini yoqtirmaydigan bir daraxtdir», dedilar. Bu Abu Hoshimning hadisidir. Abu Muso esa hadisining oxirida qoʻshimcha qildi: «Albatta, menga farishtalardan ... keladi, men ular uning hidini hidlashini yoqtirmayman».Абу Саид (розияллоҳу анҳу) айтди: Хайбар фатҳ этилиши биланоқ биз ўша кўкатга — саримсоққа — ёпишдик ва ундан кўп едик; одамлар оч эдилар. Сўнг масжидга туриб бордик. Расулуллоҳ ﷺ ҳидни сезиб: «Ким мана бу ёмон дарахтдан еган бўлса, масжидимизда бизга яқинлашмасин», дедилар. Одамлар: Ҳаром қилинди, ҳаром қилинди, дедилар. Бу (гап) Набий ﷺга етди ва у зот: «Эй одамлар! Аллоҳ ҳалол қилган нарсани ҳаром қилиш менга (тегишли) эмас; лекин у мен ҳидини ёқтирмайдиган бир дарахтдир», дедилар. Бу Абу Ҳошимнинг ҳадисидир. Абу Мусо эса ҳадисининг охирида қўшимча қилди: «Албатта, менга фаришталардан ... келади, мен улар унинг ҳидини ҳидлашини ёқтирмайман».

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ ، نا يَزِيدُ وَهُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيُّ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى عَنْ أَكْلِ الْبَصَلِ وَالْكُرَّاثِ . قَالَ : وَلَمْ يَكُنْ بِبَلَدِنَا يَوْمَئِذٍ الثُّومُ ، فَقَالَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ فَلا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا ؛ فَإِنَّ الْمَلائِكَةَ تَتَأَذَّى مِمَّا يَتَأَذَّى مِنْهُ الإِنْسَانُ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ piyoz va poʻray yeyishdan qaytardilar. U dedi: Oʻsha kunlarda bizning yurtimizda sarimsoq yoʻq edi. U zot: «Kim mana bu daraxtdan yegan boʻlsa, masjidimizga aslo yaqinlashmasin; chunki farishtalar odam bolasi ozorlanadigan narsadan ozorlanadilar», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пиёз ва пўрай ейишдан қайтардилар. У деди: Ўша кунларда бизнинг юртимизда саримсоқ йўқ эди. У зот: «Ким мана бу дарахтдан еган бўлса, масжидимизга асло яқинлашмасин; чунки фаришталар одам боласи озорланадиган нарсадан озорланадилар», дедилар.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ سَوَادَةَ ، أَنَّ أَبَا النَّجِيبِ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ حَدَّثَهُ ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّهُ ، ذُكِرَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الثُّومُ وَالْبَصَلُ وَالْكُرَّاثُ ، وَقِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَأَشَدُّ ذَلِكَ كُلِّهِ الثُّومُ ، أَفَتُحَرِّمُهُ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُلُوهُ ، وَمَنْ أَكَلَهُ مِنْكُمْ ، فَلا يَقْرَبْ هَذَا الْمَسْجِدَ حَتَّى يَذْهَبَ رِيحُهُ مِنْهُ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, Rasululloh ﷺning huzurlarida sarimsoq, piyoz va poʻray zikr qilindi va: Yo Rasululloh, ularning eng qattigʻi sarimsoqdir; uni harom qilasizmi? deyildi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni yenglar; ammo sizlardan kim uni yesa, hidi ketgunicha bu masjidga yaqinlashmasin», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида саримсоқ, пиёз ва пўрай зикр қилинди ва: Ё Расулуллоҳ, уларнинг энг қаттиғи саримсоқдир; уни ҳаром қиласизми? дейилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни енглар; аммо сизлардан ким уни еса, ҳиди кетгунича бу масжидга яқинлашмасин», дедилар.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو ، عَنْ بَكْرِ بْنِ سَوَادَةَ ، أَنَّ سُفْيَانَ بْنَ وَهْبٍ ، حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ بِطَعَامٍ مِنْ خَضِرَةٍ فِيهِ بَصَلٌ أَوْ كُرَّاثٌ ، فَلَمْ يَرَ فِيهِ أَثَرَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَبَى أَنْ يَأْكُلَهُ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا مَنَعَكَ أَنْ تَأْكُلَ ؟ " ، فَقَالَ : لَمْ أَرَ أَثَرَكَ فِيهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَسْتَحِي مِنْ مَلائِكَةِ اللَّهِ ، وَلَيْسَ بِمُحَرَّمٍ "

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga ichida piyoz yoki poʻray boʻlgan koʻkatli taom yubordilar. U taomda Rasululloh ﷺning izini koʻrmadi va uni yeyishdan bosh tortdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Seni yeyishdan nima toʻsdi?» dedilar. U: Unda sizning izingizni koʻrmadim, yo Rasululloh, dedi. Rasululloh ﷺ: «Men Allohning farishtalaridan uyalaman; u harom qilingan emas», dedilar.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга ичида пиёз ёки пўрай бўлган кўкатли таом юбордилар. У таомда Расулуллоҳ ﷺнинг изини кўрмади ва уни ейишдан бош тортди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сени ейишдан нима тўсди?» дедилар. У: Унда сизнинг изингизни кўрмадим, ё Расулуллоҳ, деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Аллоҳнинг фаришталаридан уяламан; у ҳаром қилинган эмас», дедилар.

نا أَبُو قُدَامَةَ ، وَزِيَادُ بْنُ يَحْيَى ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ أَبُو قُدَامَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَقَالَ زِيَادٌ : عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أُمِّ أَيُّوبَ ، قَالَتْ : نَزَلَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَتَكَلَّفْنَا لَهُ طَعَامًا فِيهِ بَعْضُ الْبُقُولِ ، فَلَمَّا وُضِعَ بَيْنَ يَدَيْهِ ، قَالَ لأَصْحَابِهِ : " كُلُوا ، فَإِنِّي لَسْتُ كَأَحَدٍ مِنْكُمْ ، إِنِّي أَخَافُ أَنْ أُوذِيَ صَاحِبِي " . وَقَالَ أَبُو قُدَامَةَ : عَنْ أُمِّ أَيُّوبَ : نَزَلْتُ عَلَيْهَا ، فَحَدَّثَتْنِي ، قَالَتْ : نَزَلَ عَلَيْنَا

Umm Ayyub (roziyallohu anho) aytdi: Nabiy ﷺ bizning uyimizga tushdilar. Biz u zot uchun ichida baʼzi koʻkatlar boʻlgan taom tayyorlashga urindik. Taom u zotning oldilariga qoʻyilganida, ashoblariga: «Yenglar; men sizlardan biringizga oʻxshamayman; men hamrohimga ozor berishimdan qoʻrqaman», dedilar. Abu Qudoma esa Umm Ayyubdan (rivoyat qilib): Men uning uyiga tushdim, u menga aytib berdi va: Bizning uyimizga tushdilar, dedi.Умм Айюб (розияллоҳу анҳо) айтди: Набий ﷺ бизнинг уйимизга тушдилар. Биз у зот учун ичида баъзи кўкатлар бўлган таом тайёрлашга уриндик. Таом у зотнинг олдиларига қўйилганида, ашобларига: «Енглар; мен сизлардан бирингизга ўхшамайман; мен ҳамроҳимга озор беришимдан қўрқаман», дедилар. Абу Қудома эса Умм Айюбдан (ривоят қилиб): Мен унинг уйига тушдим, у менга айтиб берди ва: Бизнинг уйимизга тушдилар, деди.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ الْمُغِيرَةِ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلالٍ ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ، قَالَ : أَكَلْتُ ثَوْمًا ، ثُمَّ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَوَجَدْتُهُ قَدْ سَبَقَنِي بِرَكْعَةٍ ، فَلَمَّا صَلَّى قُمْتُ أَقْضِي ، فَوَجَدَ رِيحَ الثُّومِ ، فَقَالَ : " مَنْ أَكَلَ هَذِهِ الْبَقْلَةَ ، فَلا يَقْرَبَنَّ مَسْجِدَنَا حَتَّى يَذْهَبَ رِيحُهَا " . فَلَمَّا قَضَيْتُ الصَّلاةَ ، أَتَيْتُهُ ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّ لِي عُذْرًا ، نَاوِلْنِي يَدَكَ ، فَوَجَدْتُهُ سَهْلا ، فَنَاوَلَنِي يَدَهُ ، فَأَدْخَلْتُهَا مِنْ كُمِّي إِلَى صَدْرِي ، فَوَجَدَهُ مَعْصُوبًا ، فَقَالَ : " إِنَّ لَكَ عُذْرًا "

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) aytdi: Men sarimsoq yedim, soʻng Nabiy ﷺning oldilariga keldim va u zot mendan bir rakat oldin (oʻqib) qoʻyganlarini koʻrdim. U zot namozni oʻqib boʻlganlarida, men (qolganini) qazo qilishga turdim. U zot sarimsoq hidini sezib: «Kim mana bu koʻkatdan yegan boʻlsa, uning hidi ketgunicha masjidimizga aslo yaqinlashmasin», dedilar. Men namozni tugatganimda u zotning oldilariga borib: Yo Rasululloh, mening uzrim bor, menga qoʻlingizni bering, dedim. Men u zotni yumshoq (koʻngil) topdim; u zot menga qoʻllarini berdilar, men uni yengimdan koʻkragimga kirgizdim. U zot koʻkragimni bogʻlangan holda topdilar va: «Sening uzring bor ekan», dedilar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен саримсоқ едим, сўнг Набий ﷺнинг олдиларига келдим ва у зот мендан бир ракат олдин (ўқиб) қўйганларини кўрдим. У зот намозни ўқиб бўлганларида, мен (қолганини) қазо қилишга турдим. У зот саримсоқ ҳидини сезиб: «Ким мана бу кўкатдан еган бўлса, унинг ҳиди кетгунича масжидимизга асло яқинлашмасин», дедилар. Мен намозни тугатганимда у зотнинг олдиларига бориб: Ё Расулуллоҳ, менинг узрим бор, менга қўлингизни беринг, дедим. Мен у зотни юмшоқ (кўнгил) топдим; у зот менга қўлларини бердилар, мен уни енгимдан кўкрагимга киргиздим. У зот кўкрагимни боғланган ҳолда топдилар ва: «Сенинг узринг бор экан», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَهُمْ ، عَنْ عُقَيْلٍ ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، أَنَّ مَحْمُودَ بْنَ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيَّ أَخْبَرَهُ ، قَالَ : قَالَ لِي عِتْبَانُ بْنُ مَالِكٍ : فَغَدَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ حِينَ ارْتَفَعَ النَّهَارُ ، فَاسْتَأْذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَذِنْتُ لَهُ ، فَلَمْ يَجْلِسْ حَتَّى دَخَلَ الْبَيْتَ ، ثُمَّ قَالَ : " أَيْنَ تُحِبُّ أَنْ أُصَلِّيَ فِي بَيْتِكَ ؟ " قَالَ : فَأَشَرْتُ لَهُ إِلَى نَاحِيَةِ الْبَيْتِ ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَكَبَّرَ ، فَقُمْنَا ، فَصَفَفْنَا ، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ سَلَّمَ

Mahmud ibn ar-Robiʼ al-Ansoriy xabar berib aytdi: Menga Itbon ibn Molik dedi: Kun koʻtarilganda Rasululloh ﷺ va Abu Bakr erta keldilar. Rasululloh ﷺ izn soʻradilar, men izn berdim. U zot uyga kirmagunlaricha oʻtirmadilar, soʻng: «Uyingning qaysi joyida namoz oʻqishimni xohlaysan?» dedilar. Men u zotga uyning bir tomoniga ishora qildim. Rasululloh ﷺ turib takbir aytdilar, biz ham turib saf tortdik; u zot ikki rakat oʻqib, soʻng salom berdilar.Маҳмуд ибн ар-Робиъ ал-Ансорий хабар бериб айтди: Менга Итбон ибн Молик деди: Кун кўтарилганда Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр эрта келдилар. Расулуллоҳ ﷺ изн сўрадилар, мен изн бердим. У зот уйга кирмагунларича ўтирмадилар, сўнг: «Уйингнинг қайси жойида намоз ўқишимни хоҳлайсан?» дедилар. Мен у зотга уйнинг бир томонига ишора қилдим. Расулуллоҳ ﷺ туриб такбир айтдилар, биз ҳам туриб саф тортдик; у зот икки ракат ўқиб, сўнг салом бердилар.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، أَنَّهُ قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ أَنَا ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، فَوَجَدْنَاهُ قَائِمًا يُصَلِّي ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . وَقَالَ : أَقْبَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالسُّقْيَا أَوْ بِالْقَاحَةِ ، قَالَ : " أَلا رَجُلٌ يَنْطَلِقُ إِلَى حَوْضِ ألايَايَةِ فَيَمْدُرَهُ ، وَيَنْزِعَ فِيهِ ، وَيَنْزِعَ لَنَا فِي أَسْقِيَتِنَا حَتَّى نَأْتِيَهُ ؟ " فَقُلْتُ : أَنَا رَجُلٌ ، وَقَالَ جَابِرُ بْنُ صَخْرٍ : أَنَا رَجُلٌ ، فَخَرَجْنَا عَلَى أَرْجُلِنَا حَتَّى أَتَيْنَاهَا أَصِيلا ، فَمَدَرْنَا الْحَوْضَ ، وَنَزَعْنَا فِيهِ ، ثُمَّ وَضَعْنَا رُءُوسَنَا حَتَّى ابْهَارَّ اللَّيْلُ ، أَقْبَلَ رَجُلٌ حَتَّى وَقَفَ عَلَى الْحَوْضِ ، فَجَعَلَتْ نَاقَتُهُ تُنَازِعُهُ عَلَى الْحَوْضِ ، وَجَعَلَ يُنَازِعُهَا زِمَامَهَا ، ثُمَّ قَالَ : " أَتَأْذَنَانِ ثَمَّ أَشْرَعُ ؟ " فَإِذَا هُوَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْنَا : نَعَمْ بِأَبِينَا أَنْتَ وَأُمِّنَا ، فَأَرْخَى لَهَا ، فَشَرِبَتْ حَتَّى ثَمِلَتْ ، ثُمَّ قَالَ لَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ : فَدَنَا حَتَّى أَنَاخَ بِالْبَطْحَاءِ الَّتِي بِالْعَرْجِ ، فَخَرَجَ لِبَعْضِ حَاجَتِهِ ، فَصَبَبْتُ لَهُ وَضُوءًا فَتَوَضَّأَ ، فَالْتَحَفَ بِإِزَارِهِ ، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، ثُمَّ أَتَاهُ آخَرُ ، فَقَامَ عَنْ يَسَارِهِ ، فَتَقَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي ، وَصَلَّيْنَا مَعَهُ ثَلاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً بِالْوِتْرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِخْبَارُ ابْنِ عَبَّاسٍ : بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Amr ibn Abu Said aytdi: Men va Abu Salama ibn Abdurahmon Jobir ibn Abdullohning huzuriga kirdik va uni tik turib namoz oʻqiyotgan holda topdik — soʻng u hadisni zikr qildi. (Jobir) dedi: Biz Rasululloh ﷺ bilan yoʻlga chiqdik; Suqyoda — yoki Qohada — boʻlganimizda u zot: «Bir kishi borib, hovuzni loy bilan tuzatib, unga suv tortsa va biz kelgunimizcha meshlarimizga ham suv tortib qoʻysa (boʻlmaydimi)?» dedilar. Men: Men bir kishiman, dedim; Jobir ibn Saxr ham: Men bir kishiman, dedi. Biz piyoda chiqdik va u yerga kech kirganda yetib bordik. Hovuzni loy bilan tuzatdik va unga suv tortdik, soʻng boshimizni qoʻyib (uxladik). Tun yarim boʻlganida bir kishi kelib, hovuz oldida toʻxtadi; uning tuyasi hovuzga (intilib) u bilan tortishar, u esa jilovini tortar edi. Soʻng u: «Ikkovingiz izn berasizlarmi, (tuyani) suvga soʻqsam?» dedi. Qarasak, u Rasululloh ﷺ ekanlar. Biz: Ha, ota-onamiz sizga fido boʻlsin, dedik. U zot (tuyaga) jilovni boʻshatdilar, u qonguncha ichdi. Soʻng Jobir ibn Abdulloh bizga aytdi: U zot yaqinlashib, Arjdagi Bathoda (tuyani) choʻktirdilar va hojatlaridan biri uchun chiqdilar. Men u zotga taharat suvini quydim, u zot taharat qildilar, soʻng izorlariga oʻralib oldilar. Men u zotning chap tomonlarida turdim, u zot meni oʻng tomonlariga oʻtkazdilar. Soʻng boshqa bir kishi kelib, chap tomonlarida turdi. Rasululloh ﷺ oldinga oʻtib namoz oʻqidilar, biz ham u zot bilan vitr bilan birga oʻn uch rakat oʻqidik. Abu Bakr aytdi: Ibn Abbosning: Xolam Maymunanikida tunadim, shunda Nabiy ﷺ kechasi turib namoz oʻqidilar, degan xabari shu bobdandir.Амр ибн Абу Саид айтди: Мен ва Абу Салама ибн Абдураҳмон Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳузурига кирдик ва уни тик туриб намоз ўқиётган ҳолда топдик — сўнг у ҳадисни зикр қилди. (Жобир) деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан йўлга чиқдик; Суқёда — ёки Қоҳада — бўлганимизда у зот: «Бир киши бориб, ҳовузни лой билан тузатиб, унга сув тортса ва биз келгунимизча мешларимизга ҳам сув тортиб қўйса (бўлмайдими)?» дедилар. Мен: Мен бир кишиман, дедим; Жобир ибн Сахр ҳам: Мен бир кишиман, деди. Биз пиёда чиқдик ва у ерга кеч кирганда етиб бордик. Ҳовузни лой билан тузатдик ва унга сув тортдик, сўнг бошимизни қўйиб (ухладик). Тун ярим бўлганида бир киши келиб, ҳовуз олдида тўхтади; унинг туяси ҳовузга (интилиб) у билан тортишар, у эса жиловини тортар эди. Сўнг у: «Икковингиз изн берасизларми, (туяни) сувга сўқсам?» деди. Қарасак, у Расулуллоҳ ﷺ эканлар. Биз: Ҳа, ота-онамиз сизга фидо бўлсин, дедик. У зот (туяга) жиловни бўшатдилар, у қонгунча ичди. Сўнг Жобир ибн Абдуллоҳ бизга айтди: У зот яқинлашиб, Арждаги Батҳода (туяни) чўктирдилар ва ҳожатларидан бири учун чиқдилар. Мен у зотга таҳарат сувини қуйдим, у зот таҳарат қилдилар, сўнг изорларига ўралиб олдилар. Мен у зотнинг чап томонларида турдим, у зот мени ўнг томонларига ўтказдилар. Сўнг бошқа бир киши келиб, чап томонларида турди. Расулуллоҳ ﷺ олдинга ўтиб намоз ўқидилар, биз ҳам у зот билан витр билан бирга ўн уч ракат ўқидик. Абу Бакр айтди: Ибн Аббоснинг: Холам Маймунаникида тунадим, шунда Набий ﷺ кечаси туриб намоз ўқидилар, деган хабари шу бобдандир.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : قَالَ الشَّافِعِيُّ : أَخْبَرَنَا مَالِكٌ . ح وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا ، حَدَّثَهُ ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ، وَهِيَ خَالَتُهُ ، فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادِ ، " وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا ، فَنَامَ ، حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ ، اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَلَسَ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِيَدِهِ ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ ، فَتَوَضَّأَ مِنْهَا ، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ ، " فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي ، وَأَخَذَ بِأُذُنِي الْيُمْنَى ، فَفَتَلَهَا ، وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ " . هَذَا حَدِيثُ الرَّبِيعِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, u muʼminlar onasi Maymunanikida — u uning xolasi edi — tunadi. (U aytdi:) Men yostiqning eniga yotdim, «Rasululloh ﷺ va ahllari esa uning uzunasiga yotdilar. U zot uxladilar; kecha yarim boʻlganida — yoki undan sal oldin, yoki sal keyin — Rasululloh ﷺ uygʻonib, qoʻllari bilan yuzlarini silab oʻtirdilar, soʻng Oli Imron surasining oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga turib, undan taharat oldilar va taharatlarini chiroyli qildilar, keyin turib namoz oʻqidilar». Ibn Abbos aytdi: Men u zotning yonlarida turdim; «Rasululloh ﷺ oʻng qoʻllarini boshimga qoʻyib, oʻng qulogʻimdan tutdilar va uni burdilar. U zot ikki rakat, soʻng ikki yengil rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdodni oʻqidilar». Bu Robiʼning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, у муъминлар онаси Маймунаникида — у унинг холаси эди — тунади. (У айтди:) Мен ёстиқнинг энига ётдим, «Расулуллоҳ ﷺ ва аҳллари эса унинг узунасига ётдилар. У зот ухладилар; кеча ярим бўлганида — ёки ундан сал олдин, ёки сал кейин — Расулуллоҳ ﷺ уйғониб, қўллари билан юзларини силаб ўтирдилар, сўнг Оли Имрон сурасининг охирги ўн оятини ўқидилар; сўнг осилган бир мешга туриб, ундан таҳарат олдилар ва таҳаратларини чиройли қилдилар, кейин туриб намоз ўқидилар». Ибн Аббос айтди: Мен у зотнинг ёнларида турдим; «Расулуллоҳ ﷺ ўнг қўлларини бошимга қўйиб, ўнг қулоғимдан тутдилар ва уни бурдилар. У зот икки ракат, сўнг икки енгил ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдодни ўқидилар». Бу Робиънинг ҳадисидир.

ثنا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ جَمِيعٍ ، عَنْ لَيْلَى بِنْتِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِيهَا ، وَعَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَلادٍ ، عَنْ أُمِّ وَرَقَةَ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، كَانَ يَقُولُ : " انْطَلِقُوا بِنَا نَزُورُ الشَّهِيدَةَ " ، وَأَذِنَ لَهَا أَنْ تُؤَذِّنَ لَهَا ، وَأَنْ تَؤُمَّ أَهْلَ دَارِهَا فِي الْفَرِيضَةِ ، وَكَانَتْ قَدْ جَمَعَتِ الْقُرْآنَ

Umm Waraqa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Yuringlar, shahida (ayol)ni ziyorat qilamiz», der edilar. U zot unga oʻzi uchun azon aytishga va uy ahliga farz namozida imomlik qilishga izn berdilar; u Qurʼonni jamlagan edi.Умм Wарақа (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Юринглар, шаҳида (аёл)ни зиёрат қиламиз», дер эдилар. У зот унга ўзи учун азон айтишга ва уй аҳлига фарз намозида имомлик қилишга изн бердилар; у Қуръонни жамлаган эди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَفِظْتُهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا اسْتَأْذَنَتْ أَحَدَكُمُ امْرَأَتُهُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَلا يَمْنَعْهَا " . قَالَ عَلِيٌّ : قَالَ سُفْيَانُ : نَرَى أَنَّهُ بِاللَّيْلِ . وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : قَالَ سُفْيَانُ : يَعْنِي بِاللَّيْلِ . وَقَالَ سَعِيدٌ : قَالَ سُفْيَانُ : قَالَ نَافِعٌ : بِاللَّيْلِ . وَقَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ : قَالَ سُفْيَانُ : رَجُلٌ فَحَدَّثْنَاهُ ، عَنْ نَافِعٍ : إِنَّمَا هُوَ بِاللَّيْلِ

Solim otasidan rivoyat qilib, uni Nabiy ﷺga yetkazdi. U zot: «Biringizning xotini undan masjidga (borishga) izn soʻrasa, uni man qilmasin», dedilar. Ali aytdi: Sufyon: Bizningcha, bu kechasi (boʻlgan), dedi. Abdul-Jabbor aytdi: Sufyon: Yaʼni kechasi, dedi. Said aytdi: Sufyon: Nofeʼ: kechasi, dedi, dedi. Yahyo ibn Hakim aytdi: Sufyon: Bir kishi (aytdi) — biz uni Nofeʼdan rivoyat qildik: u faqat kechasidir, dedi.Солим отасидан ривоят қилиб, уни Набий ﷺга етказди. У зот: «Бирингизнинг хотини ундан масжидга (боришга) изн сўраса, уни ман қилмасин», дедилар. Али айтди: Суфён: Бизнингча, бу кечаси (бўлган), деди. Абдул-Жаббор айтди: Суфён: Яъни кечаси, деди. Саид айтди: Суфён: Нофеъ: кечаси, деди, деди. Яҳё ибн Ҳаким айтди: Суфён: Бир киши (айтди) — биз уни Нофеъдан ривоят қилдик: у фақат кечасидир, деди.

نا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ، أَخْبَرَنِي أَبِي ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ بِاللَّيْلِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Ayollaringizni kechasi masjidlardan man qilmanglar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аёлларингизни кечаси масжидлардан ман қилманглар», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو . ح وَثنا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا ابْنُ إِدْرِيسَ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ ، وَلْيَخْرُجْنَ إِذَا خَرَجْنَ تَفِلاتٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Allohning choʻrilarini Allohning masjidlaridan man qilmanglar; ular chiqqanlarida, atirsiz holda chiqsinlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аллоҳнинг чўриларини Аллоҳнинг масжидларидан ман қилманглар; улар чиққанларида, атирсиз ҳолда чиқсинлар», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا شَهِدَتْ إِحْدَاكُنَّ الْمَسْجِدَ فَلا تَمَسَّ طِيبًا " . وَقَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ : قَالَ : حَدَّثَنِي بُكَيْرٌ ، وَقَالَ : إِنَّهَا سَمِعَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Abdulloh ibn Masʼudning xotini Zaynabdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Sizlardan biringiz masjidga chiqsa, atirga tegmasin», dedilar. Yahyo ibn Hakim: Menga Bukayr aytdi, dedi va: Albatta, u Nabiy ﷺni eshitgan, dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнабдан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Сизлардан бирингиз масжидга чиқса, атирга тегмасин», дедилар. Яҳё ибн Ҳаким: Менга Букайр айтди, деди ва: Албатта, у Набий ﷺни эшитган, деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُمَارَةَ الْحَنَفِيِّ ، عَنْ غُنَيْمِ بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَيُّمَا امْرَأَةٍ اسْتَعْطَرَتْ ، فَمَرَّتْ عَلَى قَوْمٍ لِيَجِدُوا رِيحَهَا ، فَهِيَ زَانِيَةٌ ، وَكُلُّ عَيْنٍ زَانِيَةٌ "

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Qaysi bir ayol atir surtinib, hidini sezsinlar deb bir qavm yonidan oʻtsa, u zinokordir; har bir koʻz zinokordir», dedilar.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Қайси бир аёл атир суртиниб, ҳидини сезсинлар деб бир қавм ёнидан ўтса, у зинокордир; ҳар бир кўз зинокордир», дедилар.

نا أَبُو زُهَيْرٍ عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمِصْرِيُّ ، نا عَمْرُو بْنُ هَاشِمٍ يَعْنِي الْبَيْرُونِيَّ ، ثنا الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : مَرَّتْ بِأَبِي هُرَيْرَةَ امْرَأَةٌ وَرِيحُهَا تَعْصِفُ ، فَقَالَ لَهَا : إِلَى أَيْنَ تُرِيدِينَ يَا أَمَةَ الْجَبَّارِ ؟ قَالَتْ : إِلَى الْمَسْجِدِ . قَالَ : تَطَيَّبْتِ ؟ قَالَتْ : نَعَمْ . قَالَ : فَارْجِعِي فَاغْتَسِلِي ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنَ امْرَأَةٍ صَلاةً خَرَجَتْ إِلَى الْمَسْجِدِ وَرِيحُهَا تَعْصِفُ حَتَّى تَرْجِعَ فَتَغْتَسِلَ "

Muso ibn Yasordan rivoyat qilinadi: Abu Hurayraning yonidan hidi taralib turgan bir ayol oʻtdi. U ayolga: Qayoqqa ketyapsan, ey Jabborning choʻrisi? dedi. U: Masjidga, dedi. U: Atir surtindingmi? dedi. U: Ha, dedi. U dedi: Qaytib borib, gusl qil; chunki men Rasululloh ﷺning: «Alloh masjidga hidi taralib turgan holda chiqqan ayolning namozini — u qaytib borib gusl qilmagunicha — qabul qilmaydi», deganlarini eshitganman.Мусо ибн Ясордан ривоят қилинади: Абу Ҳурайранинг ёнидан ҳиди таралиб турган бир аёл ўтди. У аёлга: Қаёққа кетяпсан, эй Жабборнинг чўриси? деди. У: Масжидга, деди. У: Атир суртиндингми? деди. У: Ҳа, деди. У деди: Қайтиб бориб, гусл қил; чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Аллоҳ масжидга ҳиди таралиб турган ҳолда чиққан аёлнинг намозини — у қайтиб бориб гусл қилмагунича — қабул қилмайди», деганларини эшитганман.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، أَنَّ دَرَّاجًا أَبَا السَّمْحِ حَدَّثَهُ ، عَنِ السَّائِبِ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " خَيْرُ مَسَاجِدِ النِّسَاءِ قَعْرُ بُيُوتِهِنَّ "

Nabiy ﷺning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Ayollarning eng yaxshi masjidlari — uylarining ichkarisidir», dedilar.Набий ﷺнинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аёлларнинг энг яхши масжидлари — уйларининг ичкарисидир», дедилар.

نا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، عَنْ يَزِيدَ ، أَخْبَرَنَا الْعَوَّامُ بْنُ حَوْشَبٍ ، حَدَّثَنِي حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَمْنَعُوا نِسَاءَكُمُ الْمَسَاجِدَ ، وَبُيُوتُهُنَّ خَيْرٌ لَهُنَّ " . فَقَالَ ابْنٌ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ : بَلَى وَاللَّهِ ، لَنَمْنَعُهُنَّ . فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ : تَسْمَعُنِي أُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَتَقُولُ مَا تَقُولُ ؟ ! جَمِيعَهُمَا لَفْظًا وَاحِدًا . وَثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ ، ثنا الْعَوَّامُ بِهَذَا الإِسْنَادِ بِنَحْوِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ayollaringizni masjidlardan toʻsmanglar, (lekin) ularning uylari ular uchun yaxshiroqdir». Shunda Abdulloh ibn Umarning bir oʻgʻli: Yoʻq, Allohga qasamki, biz ularni toʻsamiz, dedi. Ibn Umar: Meni Rasululloh ﷺdan hadis aytayotganimni eshitib turib, aytadiganingni aytasanmi?! dedi. Ikkovi (shu hadisni) bir xil lafz bilan (rivoyat qildi). Yana bizga Hasan ibn Muhammad aytdi, unga Ishoq ibn Yusuf al-Azraq aytdi, unga Avvom shu isnod bilan shunga oʻxshashini aytdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аёлларингизни масжидлардан тўсманглар, (лекин) уларнинг уйлари улар учун яхшироқдир». Шунда Абдуллоҳ ибн Умарнинг бир ўғли: Йўқ, Аллоҳга қасамки, биз уларни тўсамиз, деди. Ибн Умар: Мени Расулуллоҳ ﷺдан ҳадис айтаётганимни эшитиб туриб, айтадиганингни айтасанми?! деди. Иккови (шу ҳадисни) бир хил лафз билан (ривоят қилди). Яна бизга Ҳасан ибн Муҳаммад айтди, унга Ишоқ ибн Юсуф ал-Азрақ айтди, унга Аввом шу иснод билан шунга ўхшашини айтди.

نا أَبُو مُوسَى ، نا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ ، ثنا هَمَّامٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ مُوَرِّقٍ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ الْمَرْأَةَ عَوْرَةٌ ، فَإِذَا خَرَجَتِ اسْتَشْرَفَهَا الشَّيْطَانُ ، وَأَقْرَبُ مَا تَكُونُ مِنْ وَجْهِ رَبِّهَا وَهِيَ فِي قَعْرِ بَيْتِهَا "

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Albatta, ayol avratdir; u chiqsa, shayton unga koʻz tikadi. U Robbisining yuziga eng yaqin boʻladigan holati — uyining ichkarisida (turganidir)», dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Албатта, аёл авратдир; у чиқса, шайтон унга кўз тикади. У Роббисининг юзига энг яқин бўладиган ҳолати — уйининг ичкарисида (турганидир)», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " الْمَرْأَةُ عَوْرَةٌ ، وَإِنَّهَا إِذَا خَرَجَتِ اسْتَشْرَفَهَا الشَّيْطَانُ ، وَإِنَّهَا لا تَكُونُ إِلَى وَجْهِ اللَّهِ أَقْرَبَ مِنْهَا فِي قَعْرِ بَيْتِهَا " ، أَوْ كَمَا قَالَ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ يَعْنِي الدِّمَشْقِيَّ ، ثنا سَعْدُ بْنُ بَشِيرٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ مُوَرِّقٍ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ بِمِثْلِهِ . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَإِنَّمَا قُلْتُ : وَلا ، هَلْ سَمِعَ قَتَادَةُ هَذَا الْخَبَرَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، لِرِوَايَةِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ هَذَا الْخَبَرَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ؛ لأَنَّهُ أَسْقَطَ مُوَرِّقًا مِنَ الإِسْنَادِ ، وَهَمَّامٌ ، وَسَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ أَدْخَلا فِي الإِسْنَادِ مُوَرِّقًا ، وَإِنَّمَا شَكَكْتُ أَيْضًا فِي صِحَّتِهِ لأَنِّي لا أَقِفُ عَلَى سَمَاعِ قَتَادَةَ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ مُوَرِّقٍ

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Ayol avratdir; u chiqsa, shayton unga koʻz tikadi. U Allohning yuziga uyining ichkarisidagidan koʻra yaqinroq boʻlmaydi», dedilar — yoki u aytganidek. Bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi, unga Muhammad ibn Usmon — yaʼni Dimashqiy — aytdi, unga Saʼd ibn Bashir Qatodadan, u Muvarriqdan, u Abul-Ahvasdan, u Abdullohdan (aytdiki), Nabiy ﷺ shunga oʻxshashini aytdilar. Abu Bakr aytdi: Men: Qatoda bu xabarni Abul-Ahvasdan eshitganmi (yoki yoʻq), deganimning sababi — Sulaymon at-Taymiyning bu xabarni Qatodadan, u Abul-Ahvasdan rivoyat qilganidir; chunki u isnoddan Muvarriqni tushirib qoldirgan. Hammom va Said ibn Bashir esa isnodga Muvarriqni kiritganlar. Uning sahihligida yana shuning uchun shubha qildimki, men Qatodaning bu xabarni Muvarriqdan eshitganiga voqif emasman.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Аёл авратдир; у чиқса, шайтон унга кўз тикади. У Аллоҳнинг юзига уйининг ичкарисидагидан кўра яқинроқ бўлмайди», дедилар — ёки у айтганидек. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди, унга Муҳаммад ибн Усмон — яъни Димашқий — айтди, унга Саъд ибн Башир Қатодадан, у Муварриқдан, у Абул-Аҳвасдан, у Абдуллоҳдан (айтдики), Набий ﷺ шунга ўхшашини айтдилар. Абу Бакр айтди: Мен: Қатода бу хабарни Абул-Аҳвасдан эшитганми (ёки йўқ), деганимнинг сабаби — Сулаймон ат-Таймийнинг бу хабарни Қатодадан, у Абул-Аҳвасдан ривоят қилганидир; чунки у исноддан Муварриқни тушириб қолдирган. Ҳаммом ва Саид ибн Башир эса иснодга Муварриқни киритганлар. Унинг саҳиҳлигида яна шунинг учун шубҳа қилдимки, мен Қатоданинг бу хабарни Муварриқдан эшитганига воқиф эмасман.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ ، ثنا هَمَّامٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ مُوَرِّقٍ الْعِجْلِيِّ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ الْمَرْأَةِ فِي بَيْتِهَا أَعْظَمُ مِنْ صَلاتِهَا فِي حُجْرَتِهَا "

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Ayolning oʻz uyida oʻqigan namozi hujrasida oʻqigan namozidan ulugʻroqdir», dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аёлнинг ўз уйида ўқиган намози ҳужрасида ўқиган намозидан улуғроқдир», дедилар.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُوَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ عَمَّتِهِ امْرَأَةِ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، أَنَّهَا جَاءَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنِّي أُحِبُّ الصَّلاةَ مَعَكَ ، فَقَالَ : " قَدْ عَلِمْتُ أَنَّكِ تُحِبِّينَ الصَّلاةَ مَعِي ، وَصَلاتُكِ فِي بَيْتِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلاتِكِ فِي حُجْرَتِكِ ، وَصَلاتُكِ فِي حُجْرَتِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلاتِكِ فِي دَارِكِ ، وَصَلاتُكِ فِي دَارِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلاتِكِ فِي مَسْجِدِ قَوْمِكِ ، وَصَلاتُكِ فِي مَسْجِدِ قَوْمِكِ خَيْرٌ مِنْ صَلاتِكِ فِي مَسْجِدِي " . فَأَمَرَتْ ، فَبُنِيَ لَهَا مَسْجِدٌ فِي أَقْصَى شَيْءٍ مِنْ بَيْتِهَا وَأَظْلَمِهِ ، فَكَانَتْ تُصَلِّي فِيهِ حَتَّى لَقِيَتِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ

Abdulloh ibn Suvayd al-Ansoriy ammasidan — Abu Humayd as-Soidiyning xotinidan — rivoyat qilishicha, u Nabiy ﷺning oldilariga kelib: Yo Rasululloh, men siz bilan namoz oʻqishni yaxshi koʻraman, dedi. U zot: «Men bilan namoz oʻqishni yaxshi koʻrishingni bildim. (Lekin) sening uyingda oʻqigan namozing hujrangda oʻqigan namozingdan yaxshiroq; hujrangda oʻqigan namozing hovlingda oʻqigan namozingdan yaxshiroq; hovlingda oʻqigan namozing qavming masjidida oʻqigan namozingdan yaxshiroq; qavming masjidida oʻqigan namozing mening masjidimda oʻqigan namozingdan yaxshiroqdir», dedilar. Shunda u buyurdi va unga uyining eng chekka va eng qorongʻi joyida bir namozgoh qurildi; u Alloh azza va jallaga yoʻliqqunicha oʻsha yerda namoz oʻqidi.Абдуллоҳ ибн Сувайд ал-Ансорий аммасидан — Абу Ҳумайд ас-Соидийнинг хотинидан — ривоят қилишича, у Набий ﷺнинг олдиларига келиб: Ё Расулуллоҳ, мен сиз билан намоз ўқишни яхши кўраман, деди. У зот: «Мен билан намоз ўқишни яхши кўришингни билдим. (Лекин) сенинг уйингда ўқиган намозинг ҳужрангда ўқиган намозингдан яхшироқ; ҳужрангда ўқиган намозинг ҳовлингда ўқиган намозингдан яхшироқ; ҳовлингда ўқиган намозинг қавминг масжидида ўқиган намозингдан яхшироқ; қавминг масжидида ўқиган намозинг менинг масжидимда ўқиган намозингдан яхшироқдир», дедилар. Шунда у буюрди ва унга уйининг энг чекка ва энг қоронғи жойида бир намозгоҳ қурилди; у Аллоҳ азза ва жаллага йўлиққунича ўша ерда намоз ўқиди.

نا أَبُو مُوسَى ، ثنا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ ، ثنا هَمَّامٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ مُوَرِّقٍ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ الْمَرْأَةِ فِي مَخْدَعِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلاتِهَا فِي بَيْتِهَا ، وَصَلاتُهَا فِي بَيْتِهَا أَفْضَلُ مِنْ صَلاتِهَا فِي حُجْرَتِهَا "

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Ayolning ichkari xonasida oʻqigan namozi uyida oʻqigan namozidan afzalroq; uyida oʻqigan namozi hujrasida oʻqigan namozidan afzalroqdir», dedilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аёлнинг ичкари хонасида ўқиган намози уйида ўқиган намозидан афзалроқ; уйида ўқиган намози ҳужрасида ўқиган намозидан афзалроқдир», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، نا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْهَجَرِيِّ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ أَحَبَّ صَلاةٍ تُصَلِّيهَا الْمَرْأَةُ إِلَى اللَّهِ فِي أَشَدِّ مَكَانٍ فِي بَيْتِهَا ظُلْمَةً "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, ayol kishi oʻqiydigan namozlarning Alloh huzurida eng suyuklisi — uyining eng qorongʻi joyida oʻqilganidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, аёл киши ўқийдиган намозларнинг Аллоҳ ҳузурида энг суюклиси — уйининг энг қоронғи жойида ўқилганидир», дедилар.

وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ ‏ وَفِي الْقَلْبِ مِنْهُ رَحِمَهُ اللَّهُ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ أَحَبَّ صَلاةٍ تُصَلِّيهَا الْمَرْأَةُ إِلَى اللَّهِ أَنْ تُصَلِّيَ فِي أَشَدِّ مَكَانٍ مِنْ بَيْتِهَا ظُلْمَةً " . حَدَّثَنَاهُ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, ayol kishi oʻqiydigan namozlarning Alloh huzurida eng suyuklisi — uyining eng qorongʻi joyida oʻqiganidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, аёл киши ўқийдиган намозларнинг Аллоҳ ҳузурида энг суюклиси — уйининг энг қоронғи жойида ўқиганидир», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ ، ثنا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ أَوَّلُهَا ، وَشَرُّهَا آخِرُهَا ، وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ آخِرُهَا ، وَشَرُّهَا أَوَّلُهَا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklar saflarining eng yaxshisi birinchisi, eng yomoni oxirgisidir; ayollar saflarining eng yaxshisi oxirgisi, eng yomoni birinchisidir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклар сафларининг энг яхшиси биринчиси, энг ёмони охиргисидир; аёллар сафларининг энг яхшиси охиргиси, энг ёмони биринчисидир», — дедилар.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ ، إِذَا سَجَدَ الرِّجَالُ فَاحْفَظُوا أَبْصَارَكُنَّ " . قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ : مِمَّ ذَاكَ ؟ قَالَ : مِنْ ضِيقِ الأُزُرِ . نا أَبُو يَحْيَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، بِمِثْلِهِ ، وَقَالَ : " فَاحْفَظُوا أَبْصَارَكُمْ مِنْ عَوْرَاتِ الرِّجَالِ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey ayollar jamoasi! Erkaklar sajdaga borganlarida, koʻzlaringizni saqlanglar», dedilar. Men Abdullohga: «Bu nima sababdan?» dedim. U: «Izorlarning torligidan», dedi. Abu Yahyo Muhammad ibn Abdurrahim bizga Abu Osimdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi va u: «Koʻzlaringizni erkaklarning avratlaridan saqlanglar», dedi, soʻng hadisni zikr qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй аёллар жамоаси! Эркаклар саждага борганларида, кўзларингизни сақланглар», дедилар. Мен Абдуллоҳга: «Бу нима сабабдан?» дедим. У: «Изорларнинг торлигидан», деди. Абу Яҳё Муҳаммад ибн Абдурраҳим бизга Абу Осимдан шунга ўхшашини ривоят қилди ва у: «Кўзларингизни эркакларнинг авратларидан сақланглар», деди, сўнг ҳадисни зикр қилди.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَهُوَ ابْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : " كُنَّ النِّسَاءُ يُؤْمَرْنَ فِي الصَّلاةِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ لا يَرْفَعْنَ رُءُوسَهُنَّ حَتَّى يَأْخُذَ الرِّجَالُ مَقَاعِدَهُمْ مِنْ قَبَاحَةِ الثِّيَابِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ الثَّوْرِيِّ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ فِي أَبْوَابِ اللِّبَاسِ فِي الصَّلاةِ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ zamonlarida ayollar namozda — kiyimlarning xunukligi sababli — erkaklar oʻz oʻrinlariga oʻtirib olmagunlaricha boshlarini koʻtarmaslikka buyurilar edi». Abu Bakr aytdi: Savriyning Abu Hozimdan rivoyat qilgan xabarini men Kitobul-kabirda namozdagi kiyim boblarida keltirganman.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида аёллар намозда — кийимларнинг хунуклиги сабабли — эркаклар ўз ўринларига ўтириб олмагунларича бошларини кўтармасликка буюрилар эди». Абу Бакр айтди: Саврийнинг Абу Ҳозимдан ривоят қилган хабарини мен Китобул-кабирда намоздаги кийим бобларида келтирганман.

نا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ ، أَخْبَرَنَا نُوحٌ يَعْنِي ابْنَ قَيْسٍ الْحُدَّانِيَّ ، ثنا عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَتْ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ ، فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ لِئَلا يَرَاهَا ، وَيَسْتَأْخِرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخِّرِ ، فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطِهِ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي شَأْنِهَا : ‏ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ " . نا أَبُو مُوسَى ، نا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ الْحُدَّانِيُّ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِهَذَا الْمَعْنَى . نا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ ، نا نُوحٌ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ ، بِنَحْوِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning orqalarida odamlarning eng goʻzallaridan boʻlgan bir goʻzal ayol namoz oʻqir edi. Qavmdan baʼzilari uni koʻrmaslik uchun birinchi safga oʻtib olar, baʼzilari esa orqada qolib, oxirgi safda boʻlar edi; u rukuga borganida, qoʻltigʻi ostidan unga qarardi. Shunda Alloh azza va jalla uning haqida: {Sizlardan avval oʻtganlarni ham, albatta, bilamiz; keyin qolganlarni ham, albatta, bilamiz} oyatini nozil qildi. Abu Muso bizga Nuh ibn Qays al-Huddoniydan shu maʼnodagi hadisni zikr qildi. Fazl ibn Yaʼqub bizga Nuhdan, u Amr ibn Molikdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг орқаларида одамларнинг энг гўзалларидан бўлган бир гўзал аёл намоз ўқир эди. Қавмдан баъзилари уни кўрмаслик учун биринчи сафга ўтиб олар, баъзилари эса орқада қолиб, охирги сафда бўлар эди; у рукуга борганида, қўлтиғи остидан унга қарарди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла унинг ҳақида: {Сизлардан аввал ўтганларни ҳам, албатта, биламиз; кейин қолганларни ҳам, албатта, биламиз} оятини нозил қилди. Абу Мусо бизга Нуҳ ибн Қайс ал-Ҳуддонийдан шу маънодаги ҳадисни зикр қилди. Фазл ибн Яъқуб бизга Нуҳдан, у Амр ибн Моликдан шунга ўхшашини ривоят қилди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، نا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ يَزِيدَ . ح وَثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، كِلاهُمَا ، عَنْ يَحْيَى . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عَمْرَةَ ، قَالَتْ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ، تَقُولُ : " لَوْ رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا أَحْدَثَ النِّسَاءُ بَعْدَهُ لَمَنَعَهُنَّ الْمَسَاجِدَ ، كَمَا مُنِعَتْ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ " ، فَقُلْتُ : مَا هَذِهِ ؟ أَوَ مُنِعَتْ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ؟ قَالَتْ : " نَعَمْ " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ . وَقَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِهِ : قُلْتُ لِعَمْرَةَ : وَمُنِعَ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ؟

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Amra aytdi: Men Oishaning shunday deganini eshitdim: «Agar Rasululloh ﷺ oʻzlaridan keyin ayollar nimalarni yangi chiqarganini koʻrganlarida edi, Bani Isroil ayollari man qilinganidek, ularni ham masjidlardan man qilgan boʻlar edilar». Men: «Bu nima degani? Bani Isroil ayollari man qilinganmidi?» dedim. U: «Ha», dedi. Bu Abduljabborning hadisidir. Ahmad esa oʻz hadisida: Men Amraga: «Bani Isroil ayollari man qilinganmidi?» dedim, deb keltirdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Амра айтди: Мен Оишанинг шундай деганини эшитдим: «Агар Расулуллоҳ ﷺ ўзларидан кейин аёллар нималарни янги чиқарганини кўрганларида эди, Бани Исроил аёллари ман қилинганидек, уларни ҳам масжидлардан ман қилган бўлар эдилар». Мен: «Бу нима дегани? Бани Исроил аёллари ман қилинганмиди?» дедим. У: «Ҳа», деди. Бу Абдулжабборнинг ҳадисидир. Аҳмад эса ўз ҳадисида: Мен Амрага: «Бани Исроил аёллари ман қилинганмиди?» дедим, деб келтирди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ ، ثنا الْمُسْتَمِرُّ بْنُ الرَّيَّانِ الإِيَادِيُّ ، ثنا أَبُو نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَكَرَ الدُّنْيَا ، فَقَالَ : " إِنَّ الدُّنْيَا خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ ، فَاتَّقُوهَا ، وَاتَّقُوا النِّسَاءَ " ، ثُمَّ ذَكَرَ نِسْوَةً ثَلاثًا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ : امْرَأَتَيْنِ طَوِيلَتَيْنِ تُعْرَفَانِ ، وَامْرَأَةً قَصِيرَةً لا تُعْرَفُ ، فَاتَّخَذَتْ رِجْلَيْنِ مِنْ خَشَبٍ ، وَصَاغَتْ خَاتَمًا ، فَحَشَتْهُ مِنْ أَطْيَبِ الطِّيبِ الْمِسْكِ ، وَجَعَلَتْ لَهُ غُلْفًا ، فَإِذَا مَرَّتِ الْمَسْجِدَ أَوْ بِالْمَلإِ قَالَتْ بِهِ فَفَتَحَتْهُ ، فَفَاحَ رِيحُهُ ، قَالَ الْمُسْتَمِرُّ بِخِنْصَرِهِ الْيُسْرَى : فَأَشْخَصَهَا دُونَ أَصَابِعِهِ الثَّلاثِ شَيْئًا ، وَقَبَضَ الثَّلاثَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dunyoni zikr qilib: «Albatta, dunyo koʻm-koʻk va shirindir; bas, undan ehtiyot boʻlinglar va ayollardan ehtiyot boʻlinglar», dedilar. Soʻng Bani Isroildan uchta ayolni zikr qildilar: ikki uzun boʻyli ayol tanilar, past boʻyli ayol esa tanilmas edi. Shunda u yogʻochdan ikkita oyoq yasab oldi va bir uzuk yasab, uni xushboʻyliklarning eng yaxshisi — mushk bilan toʻldirdi hamda unga gʻilof qildi. Masjid yonidan yoki odamlar toʻplangan joydan oʻtganida, u bilan ishora qilib uni ochar va hidi taralar edi. Mustamir chap chimchalogʻi bilan koʻrsatib, uni uchta barmogʻidan sal koʻtardi va uchtasini yumdi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дунёни зикр қилиб: «Албатта, дунё кўм-кўк ва шириндир; бас, ундан эҳтиёт бўлинглар ва аёллардан эҳтиёт бўлинглар», дедилар. Сўнг Бани Исроилдан учта аёлни зикр қилдилар: икки узун бўйли аёл танилар, паст бўйли аёл эса танилмас эди. Шунда у ёғочдан иккита оёқ ясаб олди ва бир узук ясаб, уни хушбўйликларнинг энг яхшиси — мушк билан тўлдирди ҳамда унга ғилоф қилди. Масжид ёнидан ёки одамлар тўпланган жойдан ўтганида, у билан ишора қилиб уни очар ва ҳиди таралар эди. Мустамир чап чимчалоғи билан кўрсатиб, уни учта бармоғидан сал кўтарди ва учтасини юмди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، ثنا الأَعْمَشُ ، عَنْ عُمَارَةَ وَهُوَ ابْنُ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ ، كَانَ إِذَا رَأَى النِّسَاءَ ، قَالَ : " أَخِّرُوهُنَّ حَيْثُ جَعَلَهُنَّ اللَّهُ " ، وَقَالَ : " إِنَّهُنَّ مَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ يَصْفُفْنَ مَعَ الرِّجَالِ ، كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَلْبَسُ الْقَالِبَ فَتَطَالُ لِخَلِيلِهَا ، فَسُلِّطَتْ عَلَيْهِنَّ الْحَيْضَةُ ، وَحُرِّمَتْ عَلَيْهِنَّ الْمَسَاجِدُ " . وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ إِذَا رَآهُنَّ ، قَالَ : أَخِّرُوهُنَّ حَيْثُ جَعَلَهُنَّ اللَّهُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الْخَبَرُ مَوْقُوفٌ غَيْرُ مُسْنَدٍ

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Yazid aytdi: Abdulloh ibn Masʼud ayollarni koʻrganida: «Ularni Alloh qoʻygan joyga — orqaga qoʻyinglar», der edi. Va u: «Ular Bani Isroilda erkaklar bilan bir safda turar edilar; ayol kishi yogʻoch qolib kiyib, oʻynashi uchun boʻyini uzun koʻrsatar edi. Shu sababli ularga hayz solindi va masjidlar ularga harom qilindi», dedi. Abdulloh ularni koʻrganida: «Ularni Alloh qoʻygan joyga — orqaga qoʻyinglar», der edi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar mavquf boʻlib, musnad emas.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Язид айтди: Абдуллоҳ ибн Масъуд аёлларни кўрганида: «Уларни Аллоҳ қўйган жойга — орқага қўйинглар», дер эди. Ва у: «Улар Бани Исроилда эркаклар билан бир сафда турар эдилар; аёл киши ёғоч қолиб кийиб, ўйнаши учун бўйини узун кўрсатар эди. Шу сабабли уларга ҳайз солинди ва масжидлар уларга ҳаром қилинди», деди. Абдуллоҳ уларни кўрганида: «Уларни Аллоҳ қўйган жойга — орқага қўйинглар», дер эди. Абу Бакр айтди: Бу хабар мавқуф бўлиб, муснад эмас.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ ، أَخْبَرَنَا الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا اجْتَمَعَ ثَلاثَةٌ أَمَّهُمْ أَحَدُهُمْ ، وَأَحَقُّهُمْ بِالإِمَامَةِ أَقْرَؤُهُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي هَذَا الْخَبَرِ ، وَخَبَرِ قَتَادَةَ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، وَخَبَرِ أَوْسِ بْنِ ضَمْعَجٍ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ، دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ الْعَبِيدَ إِذَا كَانُوا أَقْرَأَ مِنَ الأَحْرَارِ كَانُوا أَحَقَّ بِالإِمَامَةِ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَسْتَثْنِ فِي الْخَبَرِ حُرًّا دُونَ مَمْلُوكٍ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Uch kishi jam boʻlsa, ulardan biri imomlik qilsin; imomlikka eng haqlisi — ularning Qurʼonni eng yaxshi oʻqiydiganidir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda, Qatodaning Abu Nazradan, uning Abu Saiddan qilgan xabarida va Avs ibn Zamʼajning Abu Masʼuddan qilgan xabarida shunga dalolat bor: qullar hurlarga qaraganda Qurʼonni yaxshiroq oʻqisalar, imomlikka haqliroqdirlar; zero, Nabiy ﷺ bu xabarda hurni mamlukdan istisno qilmadilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Уч киши жам бўлса, улардан бири имомлик қилсин; имомликка энг ҳақлиси — уларнинг Қуръонни энг яхши ўқийдиганидир», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабарда, Қатоданинг Абу Назрадан, унинг Абу Саиддан қилган хабарида ва Авс ибн Замъажнинг Абу Масъуддан қилган хабарида шунга далолат бор: қуллар ҳурларга қараганда Қуръонни яхшироқ ўқисалар, имомликка ҳақлироқдирлар; зеро, Набий ﷺ бу хабарда ҳурни мамлукдан истисно қилмадилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا إِسْحَاقَ يُحَدِّثُ ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ الْخُزَاعِيِّ ، قَالَ : " صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِنًى أَكْثَرَ مَا كُنَّا وَآمَنَهُ رَكْعَتَيْنِ "

Horisa ibn Vahb al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizga Minoda — biz eng koʻp va eng xotirjam boʻlgan paytimizda — ikki rakat namoz oʻqib berdilar».Ҳориса ибн Ваҳб ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизга Минода — биз энг кўп ва энг хотиржам бўлган пайтимизда — икки ракат намоз ўқиб бердилар».

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، وَعُثْمَانُ يَعْنِي ابْنَ عمر ، قَالا : ثنا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعْدٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : حُبِسْنَا يَوْمَ الْخَنْدَقِ عَنِ الصَّلاةِ ، حَتَّى كَانَ بَعْدَ الْمَغْرِبِ بِهَوِيٍّ مِنَ اللَّيْلِ ، حَتَّى كُفِينَا ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ : ‏ وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ الْقِتَالَ وَكَانَ اللَّهُ قَوِيًّا عَزِيزًا " فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلالا ، فَأَقَامَ الصَّلاةَ ، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ ، كَأَحْسَنِ مَا كَانَ يُصَلِّيهَا ، ثُمَّ أَقَامَ ، فَصَلَّى الْعَصْرَ مِثْلَ ذَلِكَ ، ثُمَّ أَقَامَ ، فَصَلَّى الْمَغْرِبَ مِثْلَ ذَلِكَ ، ثُمَّ أَقَامَ ، فَصَلَّى الْعِشَاءَ كَذَلِكَ " ، قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ صَلاةُ الْخَوْفِ ‏ فَرِجَالا أَوْ رُكْبَانًا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ إِمَامَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صَلاةِ الْفَجْرِ بَعْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ لَيْلَةَ نَامُوا عَنِ الصَّلاةِ حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ ، فِيمَا مَضَى مِنْ هَذَا الْكِتَابِ ، وَهُوَ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَيْضًا

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Xandaq kuni biz namozdan toʻsildik, hatto shomdan keyin kechaning bir qismi oʻtdi, toki bizga kifoya qilindi. Alloh azza va jallaning: {Alloh moʻminlarga jangda kifoya qildi. Alloh kuchli va qudratli edi} degani shudir. Shunda Rasululloh ﷺ Bilolni chaqirdilar, u iqoma aytdi va Rasululloh ﷺ peshinni — oʻzlari oʻqiganlarining eng chiroylisi kabi — oʻqidilar. Soʻng iqoma aytildi va shunday qilib asrni oʻqidilar; soʻng iqoma aytildi va shunday qilib shomni oʻqidilar; soʻng iqoma aytildi va shunday qilib xuftonni oʻqidilar. Bu {piyoda yoki ulov ustida} oʻqiladigan xavf namozi nozil boʻlishidan oldin edi. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ ning quyosh chiqqandan keyin — namozdan uxlab qolgan oʻsha kechada — bomdodga imomlik qilganlarini bu kitobning oʻtgan qismida keltirganman; u ham shu bobdandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Хандақ куни биз намоздан тўсилдик, ҳатто шомдан кейин кечанинг бир қисми ўтди, токи бизга кифоя қилинди. Аллоҳ азза ва жалланинг: {Аллоҳ мўминларга жангда кифоя қилди. Аллоҳ кучли ва қудратли эди} дегани шудир. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Билолни чақирдилар, у иқома айтди ва Расулуллоҳ ﷺ пешинни — ўзлари ўқиганларининг энг чиройлиси каби — ўқидилар. Сўнг иқома айтилди ва шундай қилиб асрни ўқидилар; сўнг иқома айтилди ва шундай қилиб шомни ўқидилар; сўнг иқома айтилди ва шундай қилиб хуфтонни ўқидилар. Бу {пиёда ёки улов устида} ўқиладиган хавф намози нозил бўлишидан олдин эди. Абу Бакр айтди: Набий ﷺ нинг қуёш чиққандан кейин — намоздан ухлаб қолган ўша кечада — бомдодга имомлик қилганларини бу китобнинг ўтган қисмида келтирганман; у ҳам шу бобдандир.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ عَامِرِ بْنِ وَاثِلَةَ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُمْ ، خَرَجُوا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ تَبُوكَ ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ ، وَالْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ " ، قَالَ : " فَأَخَّرَ الصَّلاةَ يَوْمًا ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ، ثُمَّ دَخَلَ ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, ular Tabuk yili Rasululloh ﷺ bilan chiqdilar. Rasululloh ﷺ peshin bilan asrni, shom bilan xuftonni jam qilib oʻqir edilar. Muoz aytdi: «Bir kuni u zot namozni kechiktirdilar, soʻng chiqib, peshin bilan asrni birga oʻqidilar. Keyin kirib, soʻng chiqib, shom bilan xuftonni birga oʻqidilar». Soʻng hadisni zikr qildi.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, улар Табук йили Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдилар. Расулуллоҳ ﷺ пешин билан асрни, шом билан хуфтонни жам қилиб ўқир эдилар. Муоз айтди: «Бир куни у зот намозни кечиктирдилар, сўнг чиқиб, пешин билан асрни бирга ўқидилар. Кейин кириб, сўнг чиқиб, шом билан хуфтонни бирга ўқидилар». Сўнг ҳадисни зикр қилди.

نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرٍ ، نا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، ثنا عُمَرُ بْنُ عَطَاءٍ ، وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي الْخُوَارِ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الْوَلِيدُ ، حَدَّثَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَطَاءٍ ، قَالَ : أَرْسَلَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ إِلَى السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ أَسْأَلُهُ ، فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ : نَعَمْ صَلَّيْتُ الْجُمُعَةَ فِي الْمَقْصُورَةِ مَعَ مُعَاوِيَةَ ، فَلَمَّا سَلَّمَ قُمْتُ أُصَلِّي ، فَأَرْسَلَ إِلَيَّ فَأَتَيْتُهُ ، فَقَالَ : " إِذَا صَلَّيْتَ الْجُمُعَةَ فَلا تَصِلْهَا بِصَلاةٍ ، إِلا أَنْ تَخْرُجَ أَوْ تَتَكَلَّمَ ؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِذَلِكَ " . وَقَالَ ابْنُ رَافِعٍ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ : أَمَرَ بِذَلِكَ أَلا تُوصِلَ صَلاةٌ بِصَلاةٍ حَتَّى تَخْرُجَ أَوْ تَتَكَلَّمَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : ‏5 عُمَرُ بْنُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي الْخُوَارِ هَذَا ثِقَةٌ 5 ، وَالآخَرُ هُوَ ‏5 عُمَرُ بْنُ عَطَاءٍ ، تَكَلَّمَ أَصْحَابُنَا فِي حَدِيثِهِ لِسُوءِ حِفْظِهِ 5 ، قَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْهُمَا جَمِيعًا

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Ato aytdi: Nofiʼ ibn Jubayr meni Soib ibn Yazidning oldiga soʻrash uchun yubordi. Men undan soʻradim, u: «Ha, men Muoviya bilan maqsurada juma namozini oʻqidim. U salom berganida, men turib namoz oʻqiy boshladim. Shunda u menga odam yubordi, men uning oldiga bordim va u: ‹Juma namozini oʻqiganingda, chiqmaguningcha yoki gapirmaguningcha unga boshqa namozni ulama; zero, Rasululloh ﷺ shunga buyurganlar›, dedi», dedi. Ibn Rofiʼ va Abdurrahmon esa: Chiqmagunicha yoki gapirmaguncha namozga namoz ulanmasligiga buyurdilar, dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu Umar ibn Ato ibn Abul-Xuvor ishonchli rovidir; boshqasi esa Umar ibn Ato boʻlib, hifzi yomonligi sababli ashoblarimiz uning hadisi haqida gapirganlar; Ibn Jurayj ikkalasidan ham rivoyat qilgan.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Ато айтди: Нофиъ ибн Жубайр мени Соиб ибн Язиднинг олдига сўраш учун юборди. Мен ундан сўрадим, у: «Ҳа, мен Муовия билан мақсурада жума намозини ўқидим. У салом берганида, мен туриб намоз ўқий бошладим. Шунда у менга одам юборди, мен унинг олдига бордим ва у: ‹Жума намозини ўқиганингда, чиқмагунингча ёки гапирмагунингча унга бошқа намозни улама; зеро, Расулуллоҳ ﷺ шунга буюрганлар›, деди», деди. Ибн Рофиъ ва Абдурраҳмон эса: Чиқмагунича ёки гапирмагунча намозга намоз уланмаслигига буюрдилар, дедилар. Абу Бакр айтди: Бу Умар ибн Ато ибн Абул-Хувор ишончли ровидир; бошқаси эса Умар ибн Ато бўлиб, ҳифзи ёмонлиги сабабли ашобларимиз унинг ҳадиси ҳақида гапирганлар; Ибн Журайж иккаласидан ҳам ривоят қилган.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، نا عَمْرٌو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ , أَخْبَرَنِي أَبُو مَعْبَدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كُنْتُ أَعْرِفُ انْقِضَاءَ صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالتَّكْبِيرِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ning namozlari tugaganini takbir orqali bilar edim».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг намозлари тугаганини такбир орқали билар эдим».

نا الْحَسَنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، أَنَّ أَبَا مَعْبَدٍ أَخْبَرَهُ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ حِينَ يُنْصَرَفُ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : فَكُنْتُ أَعْلَمُ إِذَا انْصَرَفُوا بِذَلِكَ إِذَا سَمِعْتُهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Farz namozdan chiqilganda zikrni ovoz chiqarib aytish Rasululloh ﷺ zamonlarida boʻlgan amal edi. Ibn Abbos aytdi: Men uni eshitganimda, ular namozdan chiqqanini shu bilan bilar edim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Фарз намоздан чиқилганда зикрни овоз чиқариб айтиш Расулуллоҳ ﷺ замонларида бўлган амал эди. Ибн Аббос айтди: Мен уни эшитганимда, улар намоздан чиққанини шу билан билар эдим.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ مِسْعَرٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الْقِبْطِيَّةِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ، قَالَ : كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَشَارَ أَحَدُنَا إِلَى أَخِيهِ بِيَدِهِ , عَنْ يَمِينِهِ , وَعَنْ شِمَالِهِ , فَلَمَّا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا بَالُ أَحَدِكُمْ يَفْعَلُ هَذَا كَأَنَّهَا أَذْنَابُ خَيْلٍ شُمُسٍ ؟ ! إِنَّمَا يَكْفِي أَحَدَكُمْ أَوْ أَلا يَكْفِي أَحَدَكُمْ أَنْ يَقُولَ هَكَذَا ؟ " وَوضَعَ يَدَهُ عَلَى فَخِذِهِ الْيُمْنَى , وَأَشَارَ بِأُصْبُعِهِ , ثُمَّ سَلَّمَ عَلَى أَخِيهِ مَنْ عَنِ يَمِينِهِ , وَمَنْ عَنْ شِمَالِهِ

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ ortlarida namoz oʻqiganimizda, birortamiz oʻng tomonidagi va chap tomonidagi birodariga qoʻli bilan ishora qilar edi. Rasululloh ﷺ namozni oʻqib boʻlganlarida: «Nega biringiz buni qiladi — xuddi asov otlarning dumlaridek?! Biringizga mana shunday deyish kifoya emasmi?» dedilar va qoʻllarini oʻng sonlariga qoʻyib, barmoqlari bilan ishora qildilar, soʻng oʻng tomonidagi va chap tomonidagi birodariga salom berdilar.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ ортларида намоз ўқиганимизда, бирортамиз ўнг томонидаги ва чап томонидаги биродарига қўли билан ишора қилар эди. Расулуллоҳ ﷺ намозни ўқиб бўлганларида: «Нега бирингиз буни қилади — худди асов отларнинг думларидек?! Бирингизга мана шундай дейиш кифоя эмасми?» дедилар ва қўлларини ўнг сонларига қўйиб, бармоқлари билан ишора қилдилар, сўнг ўнг томонидаги ва чап томонидаги биродарига салом бердилар.

أنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْهَاشِمِيُّ ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي مَحْمُودُ بْنُ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيُّ ، أَنَّهُ عَقِلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَعَقِلَ مَجَّةً مَجَّهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ دَلْو مِنْ بِئْرٍ كَانَتْ فِي دَارِهِمْ فِي وَجْهِهِ , فَزَعَمَ مَحْمُودٌ أَنَّهُ سَمِعَ عِتْبَانَ بْنَ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ ‏ وَكَانَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : كُنْتُ أُصَلِّي لِقَوْمِي بَنِي سَالِمٍ , فَكَانَ يَحُولُ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ وَادٍ إِذَا جَاءَتِ الأَمْطَارُ , قَالَ : فَشَقَّ عَلَيَّ أَنْ أَجْتَازَهُ قِبَلَ مَسْجِدِهِمْ , فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقُلْتُ لَهُ : إِنِّي قَدْ أَنْكَرْتُ مِنْ بَصَرِي , وَإِنَّ الْوَادِيَ الَّذِي يَحُولُ بَيْنِي وَبَيْنَ قَوْمِي يَسِيلُ إِذَا جَاءَتِ الأَمْطَارُ , فَيَشُقُّ عَلَيَّ أَنْ أَجْتَازَهُ , فَوَدِدْتُ أَنَّكَ تَأْتِيَنِي ، " فَتُصَلِّي مِنْ بَيْتِي مُصَلًّى أَتَّخِذُهُ مُصَلًّى " , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " سَأَفْعَلُ " , فَغَدَا عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَبُو بَكْرٍ بَعْدَ مَا امْتَدَّ النَّهَارُ , فَاسْتَأْذَنَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَذِنْتُ لَهُ , فَلَمْ يَجْلِسْ حَتَّى قَالَ : " أَيْنَ تُحِبُّ أَنْ أُصَلِّيَ لَكَ فِي بَيْتِكَ ؟ " , فَأَشَرْتُ لَهُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي أُحِبُّ أَنْ يُصَلِّيَ فِيهِ , فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَبَّرَ , وَصَفَفْنَا وَرَاءَهُ ، فَرَكَعَ رَكْعَتَيْنِ , ثُمَّ سَلَّمَ , وَسَلَّمْنَا حِينَ سَلَّمَ

Itbon ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Mahmud ibn Rabiʼ al-Ansoriy Rasululloh ﷺ ni va u zot — ularning hovlisidagi quduq chelagidan olib — uning yuziga purkagan bir hovuch suvni eslar edi. Mahmud aytdi: Men Itbon ibn Molik al-Ansoriy — u Rasululloh ﷺ bilan birga Badrda hozir boʻlganlardan edi — ning shunday deganini eshitdim: «Men Bani Salimda oʻz qavmimga imomlik qilar edim va men bilan ular orasida bir vodiy bor edi; yomgʻir yoqqanda uni kechib, ularning masjidiga borishim menga qiyin boʻlar edi. Bas, men Rasululloh ﷺ ning oldilariga bordim va: ‹Mening koʻzim xira boʻlib qoldi, men bilan qavmim orasidagi vodiy esa yomgʻir yoqqanda suvga toʻlib oqadi va uni kechib oʻtishim menga qiyin boʻladi. Siz mening uyimga kelib, bir joyda namoz oʻqib berishingizni — men oʻsha joyni namozgoh qilib olishim uchun — istar edim›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Shunday qilaman›, dedilar. Bas, kun koʻtarilgach, Rasululloh ﷺ va Abu Bakr mening oldimga keldilar. Rasululloh ﷺ kirishga izn soʻradilar, men izn berdim. U zot oʻtirmasdanoq: ‹Uyingning qaysi joyida senga namoz oʻqib berishimni istaysan?› dedilar. Men u zot namoz oʻqishlarini istagan joyni koʻrsatdim. Bas, Rasululloh ﷺ turib takbir aytdilar, biz u zotning orqalarida saf tortdik; u zot ikki rakat oʻqib, soʻng salom berdilar, u zot salom berganlarida biz ham salom berdik».Итбон ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Маҳмуд ибн Рабиъ ал-Ансорий Расулуллоҳ ﷺ ни ва у зот — уларнинг ҳовлисидаги қудуқ челагидан олиб — унинг юзига пуркаган бир ҳовуч сувни эслар эди. Маҳмуд айтди: Мен Итбон ибн Молик ал-Ансорий — у Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Бадрда ҳозир бўлганлардан эди — нинг шундай деганини эшитдим: «Мен Бани Салимда ўз қавмимга имомлик қилар эдим ва мен билан улар орасида бир водий бор эди; ёмғир ёққанда уни кечиб, уларнинг масжидига боришим менга қийин бўлар эди. Бас, мен Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига бордим ва: ‹Менинг кўзим хира бўлиб қолди, мен билан қавмим орасидаги водий эса ёмғир ёққанда сувга тўлиб оқади ва уни кечиб ўтишим менга қийин бўлади. Сиз менинг уйимга келиб, бир жойда намоз ўқиб беришингизни — мен ўша жойни намозгоҳ қилиб олишим учун — истар эдим›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Шундай қиламан›, дедилар. Бас, кун кўтарилгач, Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр менинг олдимга келдилар. Расулуллоҳ ﷺ киришга изн сўрадилар, мен изн бердим. У зот ўтирмасданоқ: ‹Уйингнинг қайси жойида сенга намоз ўқиб беришимни истайсан?› дедилар. Мен у зот намоз ўқишларини истаган жойни кўрсатдим. Бас, Расулуллоҳ ﷺ туриб такбир айтдилар, биз у зотнинг орқаларида саф тортдик; у зот икки ракат ўқиб, сўнг салом бердилар, у зот салом берганларида биз ҳам салом бердик».

نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُسْتَمِرِّ الْبَصْرِيُّ ، نا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ الْقَاسِمِ أَبُو بِشْرٍ صَاحِبُ اللُّؤْلُؤِ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ الأَسْفَاطِيُّ الْبَصْرِيُّ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ الْقَاسِمِ ، نا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ سَمُرَةَ ، قَالَ : " أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ نُسَلِّمَ عَلَى أَيْمَانِنَا , وَأَنْ يَرُدَّ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ " . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ : وَأَنْ يُسَلِّمَ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ . زَادَ إِبْرَاهِيمُ : قَالَ هَمَّامٌ : يَعْنِي فِي الصَّلاةِ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizni oʻng tomonimizga salom berishga va bir-birimizga salomni qaytarishga buyurdilar». Muhammad ibn Yazid: «va bir-birimizga salom berishga», dedi. Ibrohim ziyoda qildi: Hammom aytdi: Yaʼni namozda.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизни ўнг томонимизга салом беришга ва бир-биримизга саломни қайтаришга буюрдилар». Муҳаммад ибн Язид: «ва бир-биримизга салом беришга», деди. Иброҳим зиёда қилди: Ҳаммом айтди: Яъни намозда.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الدِّمَشْقِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ ، قَالَ : " أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ نَرُدَّ عَلَى أَئِمَّتِنَا السَّلامَ , وَأَنْ نَتَحَابَّ , وَأَنْ يُسَلِّمَ بَعْضُنَا عَلَى بَعْضٍ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : ‏ وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا , وَفِي خَبَرِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ : ثُمَّ يُسَلِّمُ عَلَى مَنْ عَنْ يَمِينِهِ ، وَعَلَى مَنْ عَنْ شِمَالِهِ ، دِلالَةً عَلَى أَنَّ الإِمَامَ يُسَلِّمُ مِنَ الصَّلاةِ عِنْدَ انْقِضَائِهَا عَلَى مَنْ عَنِ يَمِينِهِ مِنَ النَّاسِ إِذَا سَلَّمَ عَنْ يَمِينِهِ ، وَعَلَى مَنْ عَنْ شِمَالِهِ إِذَا سَلَّمَ عَنْ شِمَالِهِ ، وَاللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَمَرَ بِرَدِّ السَّلامِ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي قَوْلِهِ : ‏ وَإِذَا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَا أَوْ رُدُّوهَا ، فَوَاجِبٌ عَلَى الْمَأْمُومِ رَدُّ السَّلامِ عَلَى الإِمَامِ إِذَا الإِمَامُ سَلَّمَ عَلَى الْمَأْمُومِ عِنْدَ انْقِضَاءِ الصَّلاةِ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bizni imomlarimizga salomni qaytarishga, bir-birimizni sevishga va bir-birimizga salom berishga buyurdilar». Abu Bakr aytdi: Alloh taboraka va taolo: {Sizlarga salom berilganda, undan chiroyliroq alik bilan javob qaytaringlar yoki oʻshanday qaytaringlar}, dedi. Jobir ibn Samuraning xabarida esa: «Soʻng oʻng tomonidagiga va chap tomonidagiga salom beradi», deyilgan; bunda imom namoz tugaganda oʻng tomoniga salom berganida oʻng tomonidagi odamlarga, chap tomoniga salom berganida chap tomonidagilarga salom berishiga dalolat bor. Alloh azza va jalla musulmonga salomni qaytarishni: {Sizlarga salom berilganda, undan chiroyliroq alik bilan javob qaytaringlar yoki oʻshanday qaytaringlar} degan soʻzida buyurgan. Bas, imom namoz tugashida maʼmumga salom bersa, maʼmumga imomning salomini qaytarish vojibdir.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ бизни имомларимизга саломни қайтаришга, бир-биримизни севишга ва бир-биримизга салом беришга буюрдилар». Абу Бакр айтди: Аллоҳ таборака ва таоло: {Сизларга салом берилганда, ундан чиройлироқ алик билан жавоб қайтаринглар ёки ўшандай қайтаринглар}, деди. Жобир ибн Самуранинг хабарида эса: «Сўнг ўнг томонидагига ва чап томонидагига салом беради», дейилган; бунда имом намоз тугаганда ўнг томонига салом берганида ўнг томонидаги одамларга, чап томонига салом берганида чап томонидагиларга салом беришига далолат бор. Аллоҳ азза ва жалла мусулмонга саломни қайтаришни: {Сизларга салом берилганда, ундан чиройлироқ алик билан жавоб қайтаринглар ёки ўшандай қайтаринглар} деган сўзида буюрган. Бас, имом намоз тугашида маъмумга салом берса, маъмумга имомнинг саломини қайтариш вожибдир.

نا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، نا مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُسَلِّمُ عَنْ يَمِينِهِ , وَعَنْ يَسَارِهِ ، حَتَّى يُرَى بَيَاضُ خَدِّهِ " . فَقَالَ الزُّهْرِيُّ : لَمْ يُسْمَعْ هَذَا مِنْ حَدِيثِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . فَقَالَ إِسْمَاعِيلُ : أَكُلُّ حَدِيثِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعْتَهُ ؟ قَالَ : لا , قَالَ : فَالثُّلُثَيْنِ ؟ قَالَ : لا , قَالَ : فَالنِّصْفَ ؟ قَالَ : لا , قَالَ : فَهَذَا فِي النِّصْفِ الَّذِي لَمْ يَسْمَعْ

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ ni oʻng tomonlariga va chap tomonlariga — yuzlarining oqi koʻringuncha — salom berayotganlarini koʻrar edim». Zuhriy: «Bu Rasululloh ﷺ ning hadislaridan eshitilmagan», dedi. Shunda Ismoil: «Nabiy ﷺ ning hamma hadislarini eshitganmisan?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. «Uchdan ikkisini-chi?» dedi. «Yoʻq», dedi. «Yarmini-chi?» dedi. «Yoʻq», dedi. Shunda u: «Bas, bu — sen eshitmagan yarmidadir», dedi.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ ни ўнг томонларига ва чап томонларига — юзларининг оқи кўрингунча — салом бераётганларини кўрар эдим». Зуҳрий: «Бу Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳадисларидан эшитилмаган», деди. Шунда Исмоил: «Набий ﷺ нинг ҳамма ҳадисларини эшитганмисан?» деди. У: «Йўқ», деди. «Учдан иккисини-чи?» деди. «Йўқ», деди. «Ярмини-чи?» деди. «Йўқ», деди. Шунда у: «Бас, бу — сен эшитмаган ярмидадир», деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، نا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ ، ثنا جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ الْعَامِرِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَجَّتَهُ , قَالَ : فَصَلَّيْتُ مَعَهُ صَلاةَ الْفَجْرِ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ , فَلَمَّا قَضَى صَلاتَهُ وَانْحَرَفَ , فَإِذَا هُوَ بِرَجُلَيْنِ فِي آخِرِ الْقَوْمِ " , فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Yazid ibn al-Asvad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ bilan hajlarida hozir boʻldim va u zot bilan Xayf masjidida bomdod namozini oʻqidim. U zot namozlarini ado etib burilganlarida, qavmning eng orqasida turgan ikki kishiga koʻzlari tushdi», soʻng hadisni zikr qildi.Язид ибн ал-Асвад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ билан ҳажларида ҳозир бўлдим ва у зот билан Хайф масжидида бомдод намозини ўқидим. У зот намозларини адо этиб бурилганларида, қавмнинг энг орқасида турган икки кишига кўзлари тушди», сўнг ҳадисни зикр қилди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، ثنا عُمَارَةُ بْنُ عُمَيْرٍ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، نا عِيسَى . ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ جَمِيعًا ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ . ح وَثنا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ الْعَسْكَرِيُّ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَارَةَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " لا يَجْعَلَنَّ أَحَدُكُمْ لِلشَّيْطَانِ مِنْ نَفْسِهِ جُزْءًا , لا يَرَى إِلا أَنَّ حَقًّا عَلَيْهِ أَنْ لا يَنْصَرِفَ إِلا عَنْ يَمِينِهِ ، أَكْثَرُ مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَنْصَرِفُ عَنْ شِمَالِهِ "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlardan biringiz oʻzidan shaytonga bir ulush ajratib qoʻymasin — faqat oʻng tomonidan burilib chiqishnigina oʻziga vojib deb bilmasin. Men Rasululloh ﷺ ni koʻp marta chap tomonlaridan burilib chiqqanlarini koʻrganman».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизлардан бирингиз ўзидан шайтонга бир улуш ажратиб қўймасин — фақат ўнг томонидан бурилиб чиқишнигина ўзига вожиб деб билмасин. Мен Расулуллоҳ ﷺ ни кўп марта чап томонларидан бурилиб чиққанларини кўрганман».

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ ، عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ , فَلَمَّا سَلَّمَ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bir kuni Rasululloh ﷺ bizga imom boʻlib namoz oʻqidilar, soʻng salom berganlarida yuzlarini bizga qaratdilar».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бизга имом бўлиб намоз ўқидилар, сўнг салом берганларида юзларини бизга қаратдилар».

ثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ ، وَثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، ثنا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ ، كِلاهُمَا عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ فُلْفُلٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ , فَلَمَّا انْصَرَفَ مِنَ الصَّلاةِ أَقْبَلَ إِلَيْنَا بِوَجْهِهِ ، فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ ، إِنِّي إِمَامُكُمْ , فَلا تَسْبِقُونِي بِالرُّكُوعِ , وَلا بِالسُّجُودِ , وَلا بِالْقِيَامِ , وَلا بِالْقُعُودِ , وَلا بِالانْصِرَافِ , وَإِنِّي أَرَاكُمْ خَلْفِي , وَايْمُ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ , لَوْ رَأَيْتُمْ مَا رَأَيْتُ لَضَحِكْتُمْ قَلِيلا , وَلَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا " . قَالَ : قُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَمَا رَأَيْتَ ؟ قَالَ : " رَأَيْتُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ " . هَذَا حَدِيثُ هَارُونَ . لَمْ يَقُلْ عَلِيٌّ : " وَلا بِالْقُعُودِ " , وَقَالَ : " إِنِّي أَرَاكُمْ مِنْ أَمَامِي وَمِنْ خَلْفِي "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ bizga namoz oʻqib berdilar; namozdan chiqqanlarida bizga yuzlanib: «Ey odamlar! Men sizlarning imomingizman; rukuda ham, sajdada ham, qiyomda ham, oʻtirishda ham, namozdan chiqishda ham mendan oʻzib ketmanglar. Chunki men sizlarni ortimdan ham koʻrib turaman. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar men koʻrgan narsani koʻrganingizda, oz kulib, koʻp yigʻlagan boʻlar edingiz», dedilar. Biz: «Yo Rasululloh, nimani koʻrdingiz?» dedik. U zot: «Jannat va doʻzaxni koʻrdim», dedilar. Bu Horunning hadisidir. Ali «oʻtirishda ham» demadi va: «Albatta, men sizlarni oldimdan ham, ortimdan ham koʻrib turaman», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бизга намоз ўқиб бердилар; намоздан чиққанларида бизга юзланиб: «Эй одамлар! Мен сизларнинг имомингизман; рукуда ҳам, саждада ҳам, қиёмда ҳам, ўтиришда ҳам, намоздан чиқишда ҳам мендан ўзиб кетманглар. Чунки мен сизларни ортимдан ҳам кўриб тураман. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар мен кўрган нарсани кўрганингизда, оз кулиб, кўп йиғлаган бўлар эдингиз», дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, нимани кўрдингиз?» дедик. У зот: «Жаннат ва дўзахни кўрдим», дедилар. Бу Ҳоруннинг ҳадисидир. Али «ўтиришда ҳам» демади ва: «Албатта, мен сизларни олдимдан ҳам, ортимдан ҳам кўриб тураман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : ثنا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا ابْنُ فَرُّوخَ ، وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمُغِيرَةِ ، قَالَ : ثنا عَمْرُو بْنُ الرَّبِيعِ بْنِ طَارِقٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ فَرُّوخَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخَفَّ النَّاسِ صَلاةً فِي إِتْمَامٍ " , قَالَ : صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , " فَكَانَ سَاعَةَ يُسَلِّمُ يَقُومُ " , ثُمَّ صَلَّيْتُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ , فَكَانَ إِذَا سَلَّمَ وَثَبَ مَكَانَهُ كَأَنَّهُ يَقُومُ عَنْ رَضْفٍ . لَمْ يَذْكُرْ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ : كَانَ أَخَفَّ النَّاسِ صَلاةً . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ , لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُ عَبْدِ اللَّهِ بْنُ فَرُّوخَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ namozni odamlarning eng yengil, ayni paytda mukammal oʻqiydiganlari edilar». U aytdi: Men Rasululloh ﷺ bilan namoz oʻqidim; u zot salom bergan zahoti turar edilar. Soʻng Abu Bakr bilan namoz oʻqidim; u salom berganida, xuddi qizigan toshdan turayotgandek, oʻrnidan sapchib turar edi. Ali ibn Abdurrahmon: «Namozni odamlarning eng yengil oʻqiydigani edilar», degan soʻzni zikr qilmadi. Abu Bakr aytdi: Bu gʻarib hadis boʻlib, uni Abdulloh ibn Farruxdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ намозни одамларнинг энг енгил, айни пайтда мукаммал ўқийдиганлари эдилар». У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан намоз ўқидим; у зот салом берган заҳоти турар эдилар. Сўнг Абу Бакр билан намоз ўқидим; у салом берганида, худди қизиган тошдан тураётгандек, ўрнидан сапчиб турар эди. Али ибн Абдурраҳмон: «Намозни одамларнинг энг енгил ўқийдигани эдилар», деган сўзни зикр қилмади. Абу Бакр айтди: Бу ғариб ҳадис бўлиб, уни Абдуллоҳ ибн Фаррухдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، حَدَّثَتْنِي هِنْدُ بِنْتُ الْحَارِثِ ، أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْبَرَتْهَا ، أَنَّ " النِّسَاءَ كُنَّ فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا سَلَّمْنَ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ قُمْنَ , وَثَبَتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ صَلَّى خَلْفَهُ مِنَ الرِّجَالِ , فَإِذَا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَامَ الرِّجَالُ "

Ummu Salama — Nabiy ﷺ ning zavjalari — (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ zamonlarida ayollar farz namozdan salom berganlarida turar, Rasululloh ﷺ va u zotning orqalarida namoz oʻqigan erkaklar esa oʻz joylarida qolar edilar. Rasululloh ﷺ turganlarida, erkaklar ham turar edilar.Умму Салама — Набий ﷺ нинг завжалари — (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ замонларида аёллар фарз намоздан салом берганларида турар, Расулуллоҳ ﷺ ва у зотнинг орқаларида намоз ўқиган эркаклар эса ўз жойларида қолар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ турганларида, эркаклар ҳам турар эдилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : ثنا أَبُو دَاوُدَ ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، وَقَالَ يَحْيَى : قَالَ : ثنا ابْنُ شِهَابٍ ، أَخْبَرْتِنِي هِنْدُ بِنْتُ الْحَارِثِ ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا سَلَّمَ مِنَ الصَّلاةِ لَمْ يَمْكُثْ إِلا يَسِيرًا , حَتَّى يَقُومَ " . قَالَ الزُّهْرِيُّ : فَنَرَى ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ ذَاكَ لِيَذْهَبَ النِّسَاءُ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ أَحَدٌ مِنَ الرِّجَالِ . قَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ : لَمْ يَلْبَثْ إِلا يَسِيرًا

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ namozdan salom berganlarida, ozgina vaqtdan boshqa turmasdan, oʻrinlaridan turar edilar». Zuhriy aytdi: Biz — Alloh yaxshiroq biladi — buni: erkaklardan birortasi chiqmasidan oldin ayollar ketib boʻlishlari uchun shunday qilganlar, deb bilamiz. Yahyo ibn Hakim: «Ozgina vaqtdan boshqa turmas edilar», dedi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ намоздан салом берганларида, озгина вақтдан бошқа турмасдан, ўринларидан турар эдилар». Зуҳрий айтди: Биз — Аллоҳ яхшироқ билади — буни: эркаклардан бирортаси чиқмасидан олдин аёллар кетиб бўлишлари учун шундай қилганлар, деб биламиз. Яҳё ибн Ҳаким: «Озгина вақтдан бошқа турмас эдилар», деди.

قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ، عَنْ زِيَادٍ الأَعْلَمِ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ افْتَتَحَ الصَّلاةَ ، ثُمَّ أَوْمَأَ إِلَيْهِمْ أَنْ مَكَانَكُمْ ، ثُمَّ دَخَلَ ، ثُمَّ خَرَجَ وَرَأْسُهُ يَقْطُرُ ، فَصَلَّى بِهِمْ . نا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ . ح وَثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَيْضًا ، ثنا عَفَّانُ . ح وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، قَالُوا : ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، زَادَ الدَّوْرَقِيُّ : فَلَمَّا سَلَّمَ ، أَوْ قَالَ : فَلَمَّا قَضَى صَلاتَهُ ، قَالَ : " إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ ، وَإِنِّي كُنْتُ جُنُبًا "

Abu Bakr aytdi: Hammod ibn Salamaning Ziyod al-Aʼlamdan, u Hasandan, u Abu Bakradan (qilgan) xabarida: Rasululloh ﷺ namozni boshladilar, soʻng ularga: Joyingizda (turinglar), deb ishora qildilar; soʻng (ichkariga) kirdilar, keyin boshlaridan suv tomib turgan holda chiqdilar va ularga namoz oʻqib berdilar. Dawraqiy qoʻshimcha qildi: U zot salom berganlarida — yoki: namozlarini tugatganlarida — : «Men ham insonman; men junub edim», dedilar.Абу Бакр айтди: Ҳаммод ибн Саламанинг Зиёд ал-Аъламдан, у Ҳасандан, у Абу Бакрадан (қилган) хабарида: Расулуллоҳ ﷺ намозни бошладилар, сўнг уларга: Жойингизда (туринглар), деб ишора қилдилар; сўнг (ичкарига) кирдилар, кейин бошларидан сув томиб турган ҳолда чиқдилар ва уларга намоз ўқиб бердилар. Даwрақий қўшимча қилди: У зот салом берганларида — ёки: намозларини тугатганларида — : «Мен ҳам инсонман; мен жунуб эдим», дедилар.

وَقَالَ أَبُو مُوسَى : عَنْ سَلَمَةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أُبَيٍّ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " نُسِّيَ آيَةً مِنْ كِتَابِ اللَّهِ " وَفِي الْقَوْمِ أُبَيٌّ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ نُسِّيتَ آيَةَ كَذَا وَكَذَا ؟ أَوْ نَسِيتَهَا ؟ قَالَ : " لا ، بَلْ نُسِّيتُهَا "

Abu Muso esa Salamadan, u Said ibn Abdurahmon ibn Abzodan, u otasidan, u Ubaydan (rivoyat qilib) dediki, Nabiy ﷺga «Allohning kitobidan bir oyat unutdirildi». Qavm ichida Ubay bor edi; u: Yo Rasululloh, falon-falon oyat sizga unutdirildimi yoki uni unutdingizmi? dedi. U zot: «Yoʻq, balki u menga unutdirildi», dedilar.Абу Мусо эса Саламадан, у Саид ибн Абдураҳмон ибн Абзодан, у отасидан, у Убайдан (ривоят қилиб) дедики, Набий ﷺга «Аллоҳнинг китобидан бир оят унутдирилди». Қавм ичида Убай бор эди; у: Ё Расулуллоҳ, фалон-фалон оят сизга унутдирилдими ёки уни унутдингизми? деди. У зот: «Йўқ, балки у менга унутдирилди», дедилар.