Ali ibn Shayboniy (roziyallohu anhu) — u vakillardan biri edi — aytadi: Biz u zotning, yaʼni Nabiy ﷺning ortlarida namoz oʻqidik. Allohning Nabiysi ﷺ namozni tugatganlarida, safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqiyotgan bir kishini koʻrdilar. Allohning Nabiysi ﷺ u namozini tugatgunicha uning tepasida turdilar, soʻng unga: «Namozingni qaytadan oʻqi; zero, safning orqasida yolgʻiz turgan kishiga namoz yoʻq», dedilar. Abu Bakr aytdi: Vobisa ibn Maʼbadning xabarlarida ham (shunday kelgan): u zot safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqigan bir kishini koʻrib, unga namozni qaytarishni buyurdilar. Ashoblarimizdan baʼzilari va Iroqliklar mazhabini tutuvchilardan baʼzilari maʼmumning saf ortida yolgʻiz namoz oʻqishi joizligiga bu masalaga oʻxshashligi yiroq boʻlgan narsa bilan hujjat keltirdilar: ular Anas ibn Molikning xabari bilan — u Nabiy ﷺning ortlarida bir ayol bilan namoz oʻqigani, u zot uni oʻng tomonlariga, ayolni esa uning orqasiga turgʻizganlari bilan — hujjat keltirib: agar ayolga safning orqasida yolgʻiz turish joiz boʻlsa, namoz oʻquvchining ham saf ortida yolgʻiz namoz oʻqishi joiz boʻladi, dedilar. Bu hujjat mening nazdimda xatodir; chunki ayolning sunnati, yonida boshqa ayol boʻlmasa, safning orqasida yolgʻiz turishidir va uning imom bilan bir qatorda yoki erkaklar bilan safda turishi joiz emas. Erkaklardan boʻlgan maʼmum bitta boʻlsa, uning sunnati imomining oʻng tomonida turishidir; jamoa boʻlsalar, birinchi saf toʻlgunicha imomning orqasida saf boʻlib turadilar. Maʼmum bitta boʻlsa, kishining imomning orqasida turishi joiz emas. Ilm ahli orasida bunda ixtilof yoʻqki, agar birov shunday qilib, imom va uning oʻng tomonida turgan maʼmumning orqasida tursa, bu Nabiy ﷺning sunnatlariga xilofdir — garchi ular namozni qaytarishning vojibligida ixtilof qilgan boʻlsalar ham. Ayol esa yonida biror ayol yoki ayollar boʻlmagan holda safning orqasida tursa, oʻziga buyurilgan va turishda oʻziga sunnat boʻlgan narsani qilgan boʻladi. Kishi esa safda yolgʻiz tursa, oʻz sunnatidan boʻlmagan narsani qilgan boʻladi; chunki uning sunnati safga kirib, maʼmumlar bilan saf tortishidir. Bas, maʼmum qaytarilgan va turishda uning sunnatiga xilof boʻlgan narsani, oʻziga buyurilgan va safning orqasida yolgʻiz turish uning sunnati boʻlgan ayolning ishiga qanday oʻxshatiladi? Qaytarilgan narsani buyurilgan narsaga oʻxshatuvchi kishi gʻaflati ochiq gʻofildir, ikki zid ishni bir-biriga oʻxshatuvchidir; zero, u man qilinganni buyurilganga oʻxshatmoqda. Bu lafzni mulohaza qilinglar, Xoliqimizning tavfiqi bilan biz zikr qilgan narsaning hujjati sizlarga ayon boʻladi. Bu masalada bizga xilof qilgan iroqliklar shuni daʼvo qildilarki, agar ayol erkaklar bilan safda, erkak turishga buyurilgan joyda tursa, oʻng tomonidagining ham, chap tomonidagining ham, orqasida namoz oʻqiyotganning ham namozini buzadi. Erkak esa ularning nazdida erkaklar bilan safda turishga buyurilgandir. Bas, qilsa uch namoz oʻquvchining namozini buzadigan ayolning ishi, qilishga buyurilgan va qilganida hech kimning namozini buzmaydigan kishining ishiga qanday oʻxshatiladi?Али ибн Шайбоний (розияллоҳу анҳу) — у вакиллардан бири эди — айтади: Биз у зотнинг, яъни Набий ﷺнинг ортларида намоз ўқидик. Аллоҳнинг Набийси ﷺ намозни тугатганларида, сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиётган бир кишини кўрдилар. Аллоҳнинг Набийси ﷺ у намозини тугатгунича унинг тепасида турдилар, сўнг унга: «Намозингни қайтадан ўқи; зеро, сафнинг орқасида ёлғиз турган кишига намоз йўқ», дедилар. Абу Бакр айтди: Вобиса ибн Маъбаднинг хабарларида ҳам (шундай келган): у зот сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиган бир кишини кўриб, унга намозни қайтаришни буюрдилар. Ашобларимиздан баъзилари ва Ироқликлар мазҳабини тутувчилардан баъзилари маъмумнинг саф ортида ёлғиз намоз ўқиши жоизлигига бу масалага ўхшашлиги йироқ бўлган нарса билан ҳужжат келтирдилар: улар Анас ибн Моликнинг хабари билан — у Набий ﷺнинг ортларида бир аёл билан намоз ўқигани, у зот уни ўнг томонларига, аёлни эса унинг орқасига турғизганлари билан — ҳужжат келтириб: агар аёлга сафнинг орқасида ёлғиз туриш жоиз бўлса, намоз ўқувчининг ҳам саф ортида ёлғиз намоз ўқиши жоиз бўлади, дедилар. Бу ҳужжат менинг наздимда хатодир; чунки аёлнинг суннати, ёнида бошқа аёл бўлмаса, сафнинг орқасида ёлғиз туришидир ва унинг имом билан бир қаторда ёки эркаклар билан сафда туриши жоиз эмас. Эркаклардан бўлган маъмум битта бўлса, унинг суннати имомининг ўнг томонида туришидир; жамоа бўлсалар, биринчи саф тўлгунича имомнинг орқасида саф бўлиб турадилар. Маъмум битта бўлса, кишининг имомнинг орқасида туриши жоиз эмас. Илм аҳли орасида бунда ихтилоф йўқки, агар биров шундай қилиб, имом ва унинг ўнг томонида турган маъмумнинг орқасида турса, бу Набий ﷺнинг суннатларига хилофдир — гарчи улар намозни қайтаришнинг вожиблигида ихтилоф қилган бўлсалар ҳам. Аёл эса ёнида бирор аёл ёки аёллар бўлмаган ҳолда сафнинг орқасида турса, ўзига буюрилган ва туришда ўзига суннат бўлган нарсани қилган бўлади. Киши эса сафда ёлғиз турса, ўз суннатидан бўлмаган нарсани қилган бўлади; чунки унинг суннати сафга кириб, маъмумлар билан саф тортишидир. Бас, маъмум қайтарилган ва туришда унинг суннатига хилоф бўлган нарсани, ўзига буюрилган ва сафнинг орқасида ёлғиз туриш унинг суннати бўлган аёлнинг ишига қандай ўхшатилади? Қайтарилган нарсани буюрилган нарсага ўхшатувчи киши ғафлати очиқ ғофилдир, икки зид ишни бир-бирига ўхшатувчидир; зеро, у ман қилинганни буюрилганга ўхшатмоқда. Бу лафзни мулоҳаза қилинглар, Холиқимизнинг тавфиқи билан биз зикр қилган нарсанинг ҳужжати сизларга аён бўлади. Бу масалада бизга хилоф қилган ироқликлар шуни даъво қилдиларки, агар аёл эркаклар билан сафда, эркак туришга буюрилган жойда турса, ўнг томонидагининг ҳам, чап томонидагининг ҳам, орқасида намоз ўқиётганнинг ҳам намозини бузади. Эркак эса уларнинг наздида эркаклар билан сафда туришга буюрилгандир. Бас, қилса уч намоз ўқувчининг намозини бузадиган аёлнинг иши, қилишга буюрилган ва қилганида ҳеч кимнинг намозини бузмайдиган кишининг ишига қандай ўхшатилади?