نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُمَيْدًا ، قَالَ : حَدَّثَنِي بَكْرٌ ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " تَخَلَّفَ ، فَتَخَلَّفَ مَعَهُ الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، قَالَ : قَالَ : فَانْتَهَيْنَا إِلَى النَّاسِ وَقَدْ صَلَّى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ رَكْعَةً ، فَلَمَّا أَحَسَّ بِجِيئَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ ، " فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ صَلِّ " ، فَلَمَّا قَضَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ الصَّلاةَ وَسَلَّمَ ، " قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُغِيرَةُ فَأَكْمَلا مَا سَبَقَهُمَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ يَغْلَطُ فِيهَا مَنْ لا يَتَدَبَّرُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ ، وَلا يَفْهَمُ الْعِلْمَ وَالْفِقْهَ ، زَعَمَ بَعْضُ مَنْ يَقُولُ بِمَذْهَبِ الْعِرَاقِيِّينَ أَنَّ مَا أَدْرَكَ مَعَ الإِمَامِ آخِرَ صَلاتِهِ ، أَنَّ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالْمُغِيرَةَ إِنَّمَا قَضَيَا الرَّكْعَةَ الأُولَى ؛ لأَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ إِنَّمَا سَبَقَهُمَا بِالأُولَى ، لا بِالثَّانِيَةِ ، وَكَذَلِكَ ادَّعُوا فِي قَوْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا " ، فَزَعَمُوا أَنَّ فِيهَ دَلالَةً عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا يَقْضِي أَوَّلَ صَلاتِهِ لا آخِرَهَا ، وَهَذَا التَّأْوِيلُ مَنْ تَدَبَّرَ الْفِقْهَ ، عَلِمَ أَنَّ هَذَا التَّأْوِيلَ خِلافُ قَوْلِ أَهْلِ الصَّلاةِ جَمِيعًا ، إِذْ لَوْ كَانَ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالْمُغِيرَةُ بَعْدَ سَلامِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ قَضَيَا الرَّكْعَةَ الأُولَى الَّتِي فَاتَتْهُمَا ، لَكَانَا قَدْ قَضَيَا رَكْعَةً بِلا جِلْسَةٍ وَلا تَشَهُّدٍ ، إِذِ الرَّكْعَةُ الَّتِي فَاتَتْهُمَا ، وَكَانَتْ أَوَّلَ صَلاةِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ، كَانَتْ رَكْعَةً بِلا جِلْسَةٍ ، وَلا تَشَهُّدٍ . وَفِي اتِّفَاقِ أَهْلِ الصَّلاةِ أَنَّ الْمُدْرِكَ مَعَ الإِمَامِ رَكْعَةً مِنْ صَلاةِ الْفَجْرِ يَقْضِي رَكْعَةً بِجِلْسَةٍ وَتَشَهُّدٍ وَسَلامٍ ، مَا بَانَ وَصَحَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَقْضِ الرَّكْعَةَ الأُولَى الَّتِي لا جُلُوسَ فِيهَا ، وَلا تَشَهُّدَ ، وَلا سَلامَ ، وَإِنَّهُ قَضَى الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ الَّتِي فِيهَا جُلُوسٌ وَتَشَهُّدٌ وَسَلامٌ ، وَلَوْ كَانَ مَعْنَى قَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا " ، مَعْنَاهُ : أَنِ اقْضُوا مَا فَاتَكُمْ ، كَمَا ادَّعَاهُ مَنْ خَالَفَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ، كَانَ عَلَى مَنْ فَاتَتْهُ رَكْعَةٌ مِنَ الصَّلاةِ مَعَ الإِمَامِ أَنْ يَقْضِيَ رَكْعَةً بِقِيَامٍ وَرُكُوعٍ وَسَجْدَتَيْنِ بِغَيْرِ جُلُوسٍ وَلا تَشَهُّدٍ وَلا سَلامٍ . وَفِي اتِّفَاقِهِمْ مَعَنَا أَنَّهُ يَقْضِي رَكْعَةً بِجُلُوسٍ وَتَشَهُّدٍ مَا بَانَ وَثَبَتَ أَنَّ الْجُلُوسَ وَالتَّشَهُّدَ وَالسَّلامَ مِنْ حُكْمِ الرَّكْعَةِ الأَخِيرَةِ ، لا مِنْ حُكْمِ الأُولَى ، فَمَنْ فَهِمَ الْعِلْمَ وَعَقَلَهُ ، وَلَمْ يُكَابِرْ عَلِمَ أَنْ لا تَشَهُّدَ وَلا جُلُوسَ لِلتَّشَهُّدِ ، وَلا سَلامَ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى مِنَ الصَّلاةِ
Mugʻira ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ orqada qoldilar, Mugʻira ibn Shuʼba ham u zot bilan orqada qoldi — va u hadisni toʻliq zikr qildi. U aytdi: Biz odamlarning oldiga yetib keldik, Abdurahmon ibn Avf bir rakat oʻqib boʻlgan edi. U Nabiy ﷺning kelganlarini sezgach, orqaga chekinmoqchi boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Oʻqiyver», deb ishora qildilar. Abdurahmon namozni tugatib salom berganida, Nabiy ﷺ va Mugʻira turib, oʻzlaridan oʻtib ketgan (rakat)ni toʻldirdilar. Abu Bakr aytdi: Bu masalani mulohaza qilmaydigan, ilm va fiqhni tushunmaydigan kishi bu lafzda xato qiladi. Iroqliklar mazhabini tutuvchilardan baʼzilari, imom bilan topilgani namozining oxiri boʻladi deb daʼvo qilib, bu lafzda Nabiy ﷺ va Mugʻira birinchi rakatni qazo qilganlariga dalolat bor, chunki Abdurahmon ulardan birinchi rakat bilan oʻzgan, ikkinchisi bilan emas, deyishdi. Xuddi shunday, Nabiy ﷺning: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», degan soʻzlarida ham u kishi namozining oxirini emas, avvalini qazo qilishiga dalolat bor deb daʼvo qilishdi. Fiqhni mulohaza qilgan kishi bu taʼvil barcha namoz ahlining soʻziga xilof ekanini biladi. Zero, agar Mustafo ﷺ va Mugʻira Abdurahmon ibn Avfning salomidan keyin oʻzlaridan qolgan birinchi rakatni qazo qilganlarida, oʻtirishsiz va tashahhudsiz bir rakat qazo qilgan boʻlar edilar; chunki ulardan qolgan va Abdurahmon ibn Avf namozining avvali boʻlgan oʻsha rakat oʻtirishsiz va tashahhudsiz rakat edi. Namoz ahlining bomdod namozida imom bilan bir rakatni topgan kishi oʻtirish, tashahhud va salom bilan bir rakat qazo qiladi, degan ittifoqlarida Nabiy ﷺ oʻtirish, tashahhud va salom boʻlmagan birinchi rakatni qazo qilmaganlari, balki oʻtirish, tashahhud va salom bor ikkinchi rakatni qazo qilganlari ochiq va sahih boʻladi. Agar u zot ﷺning: «Qoldirib qoʻyganingizni toʻldiringlar», degan soʻzlarining maʼnosi, bu masalada bizga xilof qilganlar daʼvo qilganidek, «sizdan qolganini qazo qilinglar» boʻlganida, imom bilan bir rakati qolgan kishi qiyom, rukuʼ va ikki sajda bilan, oʻtirishsiz, tashahhudsiz va salomsiz bir rakat qazo qilishi lozim boʻlar edi. Ularning biz bilan birga, u oʻtirish va tashahhud bilan bir rakat qazo qiladi, deb ittifoq qilishlarida esa oʻtirish, tashahhud va salom oxirgi rakatning hukmidan ekani, birinchisining hukmidan emasligi ochiq va sobit boʻladi. Kim ilmni tushunib anglasa va oʻjarlik qilmasa, namozning birinchi rakatida tashahhud ham, tashahhud uchun oʻtirish ham, salom ham yoʻqligini biladi.Муғира ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ орқада қолдилар, Муғира ибн Шуъба ҳам у зот билан орқада қолди — ва у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. У айтди: Биз одамларнинг олдига етиб келдик, Абдураҳмон ибн Авф бир ракат ўқиб бўлган эди. У Набий ﷺнинг келганларини сезгач, орқага чекинмоқчи бўлди. Шунда Набий ﷺ унга: «Ўқийвер», деб ишора қилдилар. Абдураҳмон намозни тугатиб салом берганида, Набий ﷺ ва Муғира туриб, ўзларидан ўтиб кетган (ракат)ни тўлдирдилар. Абу Бакр айтди: Бу масалани мулоҳаза қилмайдиган, илм ва фиқҳни тушунмайдиган киши бу лафзда хато қилади. Ироқликлар мазҳабини тутувчилардан баъзилари, имом билан топилгани намозининг охири бўлади деб даъво қилиб, бу лафзда Набий ﷺ ва Муғира биринчи ракатни қазо қилганларига далолат бор, чунки Абдураҳмон улардан биринчи ракат билан ўзган, иккинчиси билан эмас, дейишди. Худди шундай, Набий ﷺнинг: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деган сўзларида ҳам у киши намозининг охирини эмас, аввалини қазо қилишига далолат бор деб даъво қилишди. Фиқҳни мулоҳаза қилган киши бу таъвил барча намоз аҳлининг сўзига хилоф эканини билади. Зеро, агар Мустафо ﷺ ва Муғира Абдураҳмон ибн Авфнинг саломидан кейин ўзларидан қолган биринчи ракатни қазо қилганларида, ўтиришсиз ва ташаҳҳудсиз бир ракат қазо қилган бўлар эдилар; чунки улардан қолган ва Абдураҳмон ибн Авф намозининг аввали бўлган ўша ракат ўтиришсиз ва ташаҳҳудсиз ракат эди. Намоз аҳлининг бомдод намозида имом билан бир ракатни топган киши ўтириш, ташаҳҳуд ва салом билан бир ракат қазо қилади, деган иттифоқларида Набий ﷺ ўтириш, ташаҳҳуд ва салом бўлмаган биринчи ракатни қазо қилмаганлари, балки ўтириш, ташаҳҳуд ва салом бор иккинчи ракатни қазо қилганлари очиқ ва саҳиҳ бўлади. Агар у зот ﷺнинг: «Қолдириб қўйганингизни тўлдиринглар», деган сўзларининг маъноси, бу масалада бизга хилоф қилганлар даъво қилганидек, «сиздан қолганини қазо қилинглар» бўлганида, имом билан бир ракати қолган киши қиём, рукуъ ва икки сажда билан, ўтиришсиз, ташаҳҳудсиз ва саломсиз бир ракат қазо қилиши лозим бўлар эди. Уларнинг биз билан бирга, у ўтириш ва ташаҳҳуд билан бир ракат қазо қилади, деб иттифоқ қилишларида эса ўтириш, ташаҳҳуд ва салом охирги ракатнинг ҳукмидан экани, биринчисининг ҳукмидан эмаслиги очиқ ва собит бўлади. Ким илмни тушуниб англаса ва ўжарлик қилмаса, намознинг биринчи ракатида ташаҳҳуд ҳам, ташаҳҳуд учун ўтириш ҳам, салом ҳам йўқлигини билади.