نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا أَبُو عَامِرٍ ، ثنا إِبْرَاهِيمُ وَهُوَ ابْنُ طَهْمَانَ , عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " إِنَّ أَوَّلَ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ بَعْدَ جُمُعَةٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَسْجِدُ عَبْدِ الْقَيْسِ بِجُوَاثَى مِنَ الْبَحْرَيْنِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ ning masjidlaridagi jumadan keyin jamlangan birinchi juma — Bahrayndagi Javosoda Abdulqays masjididagi juma edi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидларидаги жумадан кейин жамланган биринчи жума — Баҳрайндаги Жавосода Абдулқайс масжидидаги жума эди».

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، نا أَبُو الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَعَنِ ابْنِ طَاوُسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ , ثنا سُفْيَانُ , عَنْ أَبِي الزِّنَادِ , عَنِ الأَعْرَجِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , وَعَنِ ابْنِ طَاوُسٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ح وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، خَبَّرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ , عَنْ أَبِي الزِّنَادِ , عَنِ الأَعْرَجِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " نَحْنُ الآخِرُونَ , وَنَحْنُ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ , بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا , وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ , ثُمَّ هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ , فَاخْتَلَفُوا فِيهِ , فَهَدَانَا اللَّهُ ، يَعْنِي يَوْمَ الْجُمُعَةِ النَّاسُ لَنَا تَبَعٌ فِيهِ , الْيَهُودُ غَدًا , وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ " . هَذَا حَدِيثُ الْمَخْزُومِيُّ . وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : " وَإِنَّ هَذَا الْيَوْمَ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ " . وَقَالَ مَرَّةً : " ثُمَّ هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَيْهِمُ اخْتَلَفُوا فِيهِ " . وَفِي حَدِيثِ مَالِكٍ : " هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ , فَاخْتَلَفُوا فِيهِ " . خَبَرُ مَعْمَرٍ , عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biz dunyoga oxirgi kelganmiz, ammo Qiyomat kuni eng oldingimiz. Faqat ularga Kitob bizdan oldin berilgan, bizga esa ulardan keyin berilgan. Soʻng Alloh ularga farz qilgan mana shu kunda ular ixtilof qildilar va Alloh bizni unga hidoyat qildi — yaʼni juma kuniga. Odamlar bu kunda bizga ergashuvchidirlar: yahudiylar ertaga, nasroniylar indinga», dedilar. Bu Maxzumiyning hadisidir. Abduljabbor esa: «Va albatta, bu — ular ixtilof qilgan kundir», dedi. Bir marta esa: «Soʻng Alloh ularga farz qilgan mana shu kunda ular ixtilof qildilar», dedi. Molikning hadisida esa: «Bu — ularga farz qilingan oʻz kunlari boʻlib, unda ixtilof qildilar», deyilgan. Maʼmarning Hammom ibn Munabbihdan, uning Abu Hurayradan qilgan xabari ham shu bobdandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз дунёга охирги келганмиз, аммо Қиёмат куни энг олдингимиз. Фақат уларга Китоб биздан олдин берилган, бизга эса улардан кейин берилган. Сўнг Аллоҳ уларга фарз қилган мана шу кунда улар ихтилоф қилдилар ва Аллоҳ бизни унга ҳидоят қилди — яъни жума кунига. Одамлар бу кунда бизга эргашувчидирлар: яҳудийлар эртага, насронийлар индинга», дедилар. Бу Махзумийнинг ҳадисидир. Абдулжаббор эса: «Ва албатта, бу — улар ихтилоф қилган кундир», деди. Бир марта эса: «Сўнг Аллоҳ уларга фарз қилган мана шу кунда улар ихтилоф қилдилар», деди. Моликнинг ҳадисида эса: «Бу — уларга фарз қилинган ўз кунлари бўлиб, унда ихтилоф қилдилар», дейилган. Маъмарнинг Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, унинг Абу Ҳурайрадан қилган хабари ҳам шу бобдандир.

نا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ الْمِصْرِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ ، ثنا الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ ، حَدَّثَنِي عَيَّاشُ بْنُ عَبَّاسٍ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَمْزَةَ ، ثنا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ وَهُوَ ابْنُ مَوْهَبٍ , ثنا الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ ، عَنْ عَيَّاشِ بْنِ عَبَّاسٍ الْقِتْبَانِيِّ ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنْ حَفْصَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ رَوَاحُ الْجُمُعَةِ , وَعَلَى مَنْ رَاحَ الْجُمُعَةَ الْغُسْلُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : " عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ رَوَاحُ الْجُمُعَةِ " . مِنَ اللَّفْظِ الَّذِي نَقُولُ : إِنَّ الأَمْرَ إِذَا كَانَ لِعِلَّةٍ فَالتَّمْثِيلُ وَالتَّشْبِيهُ بِهِ جَائِزٌ ، مَتَى كَانَتِ الْعِلَّةُ قَائِمَةً فَالأَمْرُ وَاجِبٌ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا عَلَّمَ أَنَّ عَلَى الْمُحْتَلِمِ رَوَاحَ الْجُمُعَةِ ؛ لأَنَّ الاحْتِلامَ بُلُوغٌ , فَمَتَى كَانَ الْبُلُوغُ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ احْتِلامٌ وَكَانَ الْبُلُوغُ بِغَيْرِ احْتِلامٍ , فَفَرْضُ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ بَالِغٍ وَإِنْ كَانَ بُلُوغُهُ بِغَيْرِ احْتِلامٍ , وَلَوْ كَانَ عَلَى غَيْرِ أَصْلِنَا ، وَكَانَ عَلَى أَصْلِ مَنْ خَالَفَنَا فِي التَّشْبِيهِ وَالتَّمْثِيلِ , وَزَعَمَ أَنَّ الأَمْرَ لا يَكُونُ لِعِلَّةٍ , وَلا يَكُونُ إِلا تَعَبُّدًا , لَكَانَ مَنْ بَلَغَ عِشْرِينَ سَنَةً وَثَلاثِينَ سَنَةً وَهُوَ حَرٌّ عَاقِلٌ , فَسَمِعَ الأَذَانَ لِلْجُمُعَةِ فِي الْمِصْرِ ، أَوْ هُوَ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ رَوَاحُ الْجُمُعَةِ ، إِنْ لَمْ يَكُنِ احْتَلَمَ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْلَمَ أَنَّ رَوَاحَ الْجُمُعَةِ عَلَى الْمُحْتَلِمِ , وَقَدْ يَعِيشُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ السِّنِينَ الْكَثِيرَةَ فَلا يَحْتَلِمُ أَبَدًا , وَهَذَا كَقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ، فَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِالاسْتِئْذَانِ مَنْ قَدْ بَلَغَ الْحُلُمَ , إِذِ الْحُلُمُ بُلُوغٌ , وَلَوْ لَمْ يَجُزِ الْحُكْمُ بِالتَّشْبِيهِ وَالنَّظِيرِ كَانَ مَنْ بَلَغَ ثَلاثِينَ سَنَةً وَلَمْ يَحْتَلِمْ ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الاسْتِئْذَانُ . وَهَذَا كَخَبَرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ " , قَالَ فِي الْخَبَرِ : " وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ " , وَمَنْ لَمْ يَحْتَلِمْ وَبَلَغَ مِنَ السِّنِّ مَا يَكُونُ إِدْرَاكًا مِنْ غَيْرِ احْتِلامٍ فَالْقَلَمُ عَنْهُ غَيْرُ مَرْفُوعٍ , إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ : " حَتَّى يَحْتَلِمَ " أَنَّ الاحْتِلامَ بُلُوغٌ , فَمَتَى كَانَ الْبُلُوغُ وَإِنْ كَانَ بِغَيْرِ احْتِلامٍ ، فَالْحُكْمُ عَلَيْهِ , وَالْقَلَمُ جَارٍ عَلَيْهِ , كَمَا يَكُونُ بَعْدَ الاحْتِلامِ

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir balogʻatga yetgan kishiga jumaga borish, jumaga borgan kishiga esa gʻusl qilish lozimdir», dedilar. Abu Bakr aytdi: «Har bir balogʻatga yetgan kishiga jumaga borish» degan bu lafz — biz haqida shunday deydigan lafzlardandir: buyruq bir illat uchun boʻlsa, unga oʻxshatish va qiyoslash joizdir; illat mavjud boʻlgan paytda buyruq vojib boʻladi. Chunki Nabiy ﷺ jumaga borish balogʻatga yetgan kishining zimmasida ekanini bildirdilar; zero, ihtilom balogʻatdir. Bas, ihtilom boʻlmasa-da, balogʻat boshqa yoʻl bilan hosil boʻlsa, juma farzi har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir. Agar bizning asosimizdan boshqa — oʻxshatish va qiyosda bizga muxolif boʻlganlarning asosi boʻyicha, ular buyruq illat uchun boʻlmaydi, balki faqat taabbud boʻladi deb daʼvo qilsalar — u holda yigirma yoshga, oʻttiz yoshga yetgan, hur va aqlli kishi shaharda juma azonini eshitsa yoki masjid eshigi oldida boʻlsa ham, ihtilom koʻrmagan boʻlsa, unga jumaga borish vojib boʻlmas edi; chunki Nabiy ﷺ jumaga borish balogʻatga yetganning zimmasida ekanini bildirganlar. Holbuki, koʻp odamlar uzoq yillar yashab, hech ihtilom koʻrmasligi mumkin. Bu Alloh azza va jallaning: {Sizlardan boʻlgan bolalar balogʻatga yetganlarida, oʻzlaridan oldingilar izn soʻraganidek izn soʻrasinlar} degan soʻzi kabidir: Alloh azza va jalla izn soʻrashga balogʻatga yetganlarni buyurdi, zero ihtilom balogʻatdir. Agar oʻxshatish va nazir bilan hukm qilish joiz boʻlmasa, oʻttiz yoshga yetgan-u ihtilom koʻrmagan kishiga izn soʻrash vojib boʻlmas edi. Bu yana Nabiy ﷺ ning: «Uch kishidan qalam koʻtarilgan» degan xabarlari kabidir; u xabarda: «va boladan — to ihtilom koʻrgunicha», deyilgan. Ihtilom koʻrmasa ham, ihtilomsiz balogʻat hisoblanadigan yoshga yetgan kishidan qalam koʻtarilmaydi; chunki Nabiy ﷺ «to ihtilom koʻrgunicha» degan soʻzlari bilan ihtilom balogʻat ekanini iroda qilganlar. Bas, balogʻat qachon hosil boʻlsa — garchi ihtilomsiz boʻlsa ham — unga hukm joriy va qalam yuritiladi, xuddi ihtilomdan keyingi kabi.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир балоғатга етган кишига жумага бориш, жумага борган кишига эса ғусл қилиш лозимдир», дедилар. Абу Бакр айтди: «Ҳар бир балоғатга етган кишига жумага бориш» деган бу лафз — биз ҳақида шундай дейдиган лафзлардандир: буйруқ бир иллат учун бўлса, унга ўхшатиш ва қиёслаш жоиздир; иллат мавжуд бўлган пайтда буйруқ вожиб бўлади. Чунки Набий ﷺ жумага бориш балоғатга етган кишининг зиммасида эканини билдирдилар; зеро, иҳтилом балоғатдир. Бас, иҳтилом бўлмаса-да, балоғат бошқа йўл билан ҳосил бўлса, жума фарзи ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир. Агар бизнинг асосимиздан бошқа — ўхшатиш ва қиёсда бизга мухолиф бўлганларнинг асоси бўйича, улар буйруқ иллат учун бўлмайди, балки фақат тааббуд бўлади деб даъво қилсалар — у ҳолда йигирма ёшга, ўттиз ёшга етган, ҳур ва ақлли киши шаҳарда жума азонини эшитса ёки масжид эшиги олдида бўлса ҳам, иҳтилом кўрмаган бўлса, унга жумага бориш вожиб бўлмас эди; чунки Набий ﷺ жумага бориш балоғатга етганнинг зиммасида эканини билдирганлар. Ҳолбуки, кўп одамлар узоқ йиллар яшаб, ҳеч иҳтилом кўрмаслиги мумкин. Бу Аллоҳ азза ва жалланинг: {Сизлардан бўлган болалар балоғатга етганларида, ўзларидан олдингилар изн сўраганидек изн сўрасинлар} деган сўзи кабидир: Аллоҳ азза ва жалла изн сўрашга балоғатга етганларни буюрди, зеро иҳтилом балоғатдир. Агар ўхшатиш ва назир билан ҳукм қилиш жоиз бўлмаса, ўттиз ёшга етган-у иҳтилом кўрмаган кишига изн сўраш вожиб бўлмас эди. Бу яна Набий ﷺ нинг: «Уч кишидан қалам кўтарилган» деган хабарлари кабидир; у хабарда: «ва боладан — то иҳтилом кўргунича», дейилган. Иҳтилом кўрмаса ҳам, иҳтиломсиз балоғат ҳисобланадиган ёшга етган кишидан қалам кўтарилмайди; чунки Набий ﷺ «то иҳтилом кўргунича» деган сўзлари билан иҳтилом балоғат эканини ирода қилганлар. Бас, балоғат қачон ҳосил бўлса — гарчи иҳтиломсиз бўлса ҳам — унга ҳукм жорий ва қалам юритилади, худди иҳтиломдан кейинги каби.

نا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ ، نا وَكِيعٌ ، حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ عُثْمَانَ الْكِلابِيُّ ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَطِيَّةَ الأَنْصَارِيُّ ، حَدَّثَتْنِي جَدَّتِي ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا جَمَعَ نِسَاءَ الأَنْصَارِ فِي بَيْتٍ , فَأَتَانَا عُمَرُ ، فَقَامَ عَلَى الْبَابِ فَسَلَّمَ , فَرَدَدْنَا عَلَيْهِ السَّلامَ , فَقَالَ : أَنَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَيْكُنَّ , فَقُلْنَا : مَرْحَبًا بِرَسُولِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ , قَالَ : أَتُبَايِعْنَ عَلَى أَنْ لا تُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا , وَلا تَسْرِقْنَ , وَلا تَزْنِينَ ؟ قَالَتْ : قُلْنَا : نَعَمْ , فَمَدَدْنَا أَيْدِيَنَا مِنْ دَاخِلِ الْبَيْتِ , وَمَدَّ يَدَهُ مِنْ خَارِجٍ

Ismoil ibn Abdurrahmon ibn Atiyya al-Ansoriyning buvisi rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ ansorlarning ayollarini bir uyga toʻplaganlarida, oldimizga Umar keldi va eshik oldida turib salom berdi, biz unga alik qaytardik. U: «Men sizlarga Rasululloh ﷺ ning elchisiman», dedi. Biz: «Rasulullohga ham, u zotning elchisiga ham marhabo», dedik. U: «Allohga hech narsani sherik qilmaslikka, oʻgʻrilik qilmaslikka va zino qilmaslikka bayʼat berasizlarmi?» dedi. U ayol aytdi: Biz: «Ha», dedik va qoʻllarimizni uyning ichidan uzatdik, u esa qoʻlini tashqaridan uzatdi.Исмоил ибн Абдурраҳмон ибн Атийя ал-Ансорийнинг бувиси ривоят қилади: Набий ﷺ ансорларнинг аёлларини бир уйга тўплаганларида, олдимизга Умар келди ва эшик олдида туриб салом берди, биз унга алик қайтардик. У: «Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺ нинг элчисиман», деди. Биз: «Расулуллоҳга ҳам, у зотнинг элчисига ҳам марҳабо», дедик. У: «Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмасликка, ўғрилик қилмасликка ва зино қилмасликка байъат берасизларми?» деди. У аёл айтди: Биз: «Ҳа», дедик ва қўлларимизни уйнинг ичидан узатдик, у эса қўлини ташқаридан узатди.

قَالَتْ : وَأُمِرْنا أَنْ نُخْرِجَ الْحُيَّضَ وَالْعَوَاتِقَ فِي الْعِيدَيْنِ , وَنُهِينَا عَنِ اتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ , وَلا جُمُعَةَ عَلَيْنَا . قَالَ : قُلْتُ لَهَا : مَا الْمَعْرُوفُ الَّذِي نُهِيتُنَّ عَنْهُ ؟ قَالَتِ : النِّيَاحَةُ " . نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عُثْمَانَ بِنَحْوِهِ , وَلَمْ يَقُلْ : " لا تُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا "

U ayol aytdi: «Bizga ikki iydda hayzli ayollarni va parda ortidagi qizlarni olib chiqish buyurildi; bizga janozalarga ergashish nahiy qilindi va bizning zimmamizda juma yoʻq». Rovi aytdi: Men unga: «Sizlar nahiy qilingan maʼruf nima edi?» dedim. U: «Marsiya aytib yigʻlash», dedi. Muhammad ibn Maʼmar al-Qaysiy bizga Abu Osimdan, u Ishoq ibn Usmondan shunga oʻxshashini rivoyat qildi va u: «Allohga hech narsani sherik qilmaslikka», demadi.У аёл айтди: «Бизга икки ийдда ҳайзли аёлларни ва парда ортидаги қизларни олиб чиқиш буюрилди; бизга жанозаларга эргашиш наҳий қилинди ва бизнинг зиммамизда жума йўқ». Рови айтди: Мен унга: «Сизлар наҳий қилинган маъруф нима эди?» дедим. У: «Марсия айтиб йиғлаш», деди. Муҳаммад ибн Маъмар ал-Қайсий бизга Абу Осимдан, у Ишоқ ибн Усмондан шунга ўхшашини ривоят қилди ва у: «Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмасликка», демади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، نا سَلَمَةُ يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالَ : فَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ . ح وَثنا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا مُحَمَّدٌ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ، قَالَ الْفَضْلُ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى : عَنِ ابْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " كُنْتُ قَائِدَ أَبِي كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ حِينَ ذَهَبَ بَصَرُهُ , وَكُنْتُ إِذَا خَرَجْتُ بِهِ إِلَى الْجُمُعَةِ ، فَسَمِعَ الأَذَانَ بِهَا صَلَّى عَلَى أَبِي أُمَامَةَ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ . قَالَ : فَمَكَثَ حِينًا عَلَى ذَلِكَ , لا يَسْمَعُ الأَذَانَ لِلْجُمُعَةِ إِلا صَلَّى عَلَيْهِ وَاسْتَغْفَرَ لَهُ , فَقُلْتُ فِي نَفْسِي : وَاللَّهِ إِنَّ هَذَا لَعَجْزٌ بِي حَيْثُ لا أَسْأَلُهُ ، مَا لَهُ إِذَا سَمِعَ الأَذَانَ بِالْجُمُعَةِ صَلَّى عَلَى أَبِي أُمَامَةَ أَسْعَدَ بْنِ زُرَارَةَ ؟ قَالَ : فَخَرَجْتُ بِهِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ كَمَا كُنْتُ أَخْرُجُ بِهِ , فَلَمَّا سَمِعَ الأَذَانَ بِالْجُمُعَةِ صَلَّى عَلَى أَبِي أُمَامَةَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُ , فَقُلْتُ لَهُ : يَا أَبَتِ مَا لَكَ إِذَا سَمِعْتَ الأَذَانَ بِالْجُمُعَةِ صَلَّيْتَ عَلَى أَبِي أُمَامَةَ ؟ قَالَ : أَيْ بُنَيَّ , كَانَ أَوَّلَ مَنْ جَمَّعَ بِالْمَدِينَةِ فِي هَزْمِ بَنِي بَيَاضَةَ ، يُقَالُ لَهُ : نَقِيعُ الْخَضَمَاتِ , قُلْتُ : وَكَمْ أَنْتُمْ يَوْمَئِذٍ ؟ قَالَ : أَرْبَعُونَ رَجُلا " . هَذَا حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ الْفَضْلِ

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Kaʼb ibn Molik aytdi: «Men otam Kaʼb ibn Molikning koʻzi ojiz boʻlib qolganida, uning yetaklovchisi edim. Uni jumaga olib chiqqanimda, u jumaning azonini eshitsa, Abu Umoma Asʼad ibn Zuroraga duo qilar edi. U shu holda bir muddat turdi: juma azonini eshitsa, albatta unga duo qilar va u uchun magʻfirat soʻrar edi. Men koʻnglimda: ‹Allohga qasamki, undan soʻramayotganim mendagi ojizlikdir: nega u juma azonini eshitganda, Abu Umoma Asʼad ibn Zuroraga duo qiladi?› dedim. Bas, juma kuni uni odatdagidek olib chiqdim. U juma azonini eshitgach, Abu Umomaga duo qildi va uning uchun magʻfirat soʻradi. Men unga: ‹Ey ota, nega juma azonini eshitganingda, Abu Umomaga duo qilasan?› dedim. U: ‹Ey oʻgʻilcham, u Madinada Bani Bayoza hazmida — Naqiʼul-Xazamot deb ataladigan joyda — birinchi boʻlib jumani jamlagan kishi edi›, dedi. Men: ‹Oʻshanda sizlar nechta edingiz?› dedim. U: ‹Qirq kishi›, dedi». Bu Salama ibn Fazlning hadisidir.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Каъб ибн Молик айтди: «Мен отам Каъб ибн Моликнинг кўзи ожиз бўлиб қолганида, унинг етакловчиси эдим. Уни жумага олиб чиққанимда, у жуманинг азонини эшитса, Абу Умома Асъад ибн Зурорага дуо қилар эди. У шу ҳолда бир муддат турди: жума азонини эшитса, албатта унга дуо қилар ва у учун мағфират сўрар эди. Мен кўнглимда: ‹Аллоҳга қасамки, ундан сўрамаётганим мендаги ожизликдир: нега у жума азонини эшитганда, Абу Умома Асъад ибн Зурорага дуо қилади?› дедим. Бас, жума куни уни одатдагидек олиб чиқдим. У жума азонини эшитгач, Абу Умомага дуо қилди ва унинг учун мағфират сўради. Мен унга: ‹Эй ота, нега жума азонини эшитганингда, Абу Умомага дуо қиласан?› дедим. У: ‹Эй ўғилчам, у Мадинада Бани Баёза ҳазмида — Нақиъул-Хазамот деб аталадиган жойда — биринчи бўлиб жумани жамлаган киши эди›, деди. Мен: ‹Ўшанда сизлар нечта эдингиз?› дедим. У: ‹Қирқ киши›, деди». Бу Салама ибн Фазлнинг ҳадисидир.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي فُدَيْكٍ , أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ , عَنِ الْمَقْبُرِيِّ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَلا غَرَبَتْ عَلَى يَوْمٍ خَيْرٍ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ , هَدَانَا اللَّهُ لَهُ , وَضَلَّ النَّاسُ عَنْهُ , وَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ , فَهُوَ لَنَا , وَالْيَهُودُ يَوْمُ السَّبْتِ , وَالنَّصَارَى يَوْمُ الأَحَدِ , إِنَّ فِيهِ لَسَاعَةً لا يُوَافِقُهَا مُؤْمِنٌ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلا أَعْطَاهُ " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Quyosh juma kunidan yaxshiroq kunda chiqmagan va botmagan. Alloh bizni unga hidoyat qildi, odamlar esa undan adashdilar. Odamlar bu kunda bizga ergashuvchidirlar: u bizniki, yahudiylarga shanba, nasroniylarga yakshanba. Albatta, unda shunday bir soat borki, biror moʻmin namoz oʻqib turib Allohdan bir narsa soʻragan holda unga toʻgʻri kelsa, Alloh unga oʻshani beradi», dedilar, soʻng hadisni zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёш жума кунидан яхшироқ кунда чиқмаган ва ботмаган. Аллоҳ бизни унга ҳидоят қилди, одамлар эса ундан адашдилар. Одамлар бу кунда бизга эргашувчидирлар: у бизники, яҳудийларга шанба, насронийларга якшанба. Албатта, унда шундай бир соат борки, бирор мўмин намоз ўқиб туриб Аллоҳдан бир нарса сўраган ҳолда унга тўғри келса, Аллоҳ унга ўшани беради», дедилар, сўнг ҳадисни зикр қилди.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا الْعَلاءُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدٍ يَعْنِي ابْنَ قَيْسٍ الْمَدَنِيَّ ، نا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، قَالَ بُنْدَارٌ : عَنِ الْعَلاءِ ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : قَالَ : سَمِعْتُ الْعَلاءَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيغٍ ، ثنا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، نا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ ، عَنِ الْعَلاءِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ بِيَوْمٍ ، وَلا تَغْرُبُ أَفْضَلَ أَوْ أَعْظَمَ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ , وَمَا مِنْ دَابَّةٍ لا تَفْزَعُ لِيَوْمِ الْجُمُعَةِ إِلا هَذَيْنِ الثَّقَلَيْنِ : الْجِنَّ وَالإِنْسَ " . قَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ , وَابْنُ بَزِيعٍ , وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ : " عَلَى يَوْمٍ أَفْضَلَ " , وَلَمْ يَشُكُّوا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Quyosh juma kunidan afzalroq — yoki ulugʻroq — kunda chiqmaydi va botmaydi. Juma kunidan qoʻrqmaydigan biror jonivor yoʻq, faqat mana shu ikkovi: jin va insondan boshqa», dedilar. Ali ibn Hujr, Ibn Baziʼ va Muhammad ibn Valid: «afzalroq kunda», deb shubhasiz aytdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қуёш жума кунидан афзалроқ — ёки улуғроқ — кунда чиқмайди ва ботмайди. Жума кунидан қўрқмайдиган бирор жонивор йўқ, фақат мана шу иккови: жин ва инсондан бошқа», дедилар. Али ибн Ҳужр, Ибн Базиъ ва Муҳаммад ибн Валид: «афзалроқ кунда», деб шубҳасиз айтдилар.

أنا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " سَيِّدُ الأَيَّامِ يَوْمُ الْجُمُعَةِ , فِيهِ خُلِقَ آدَمُ , وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ , وَفِيهِ أُخْرِجَ مِنْهَا , وَلا تَقُومُ السَّاعَةُ إِلا يَوْمَ الْجُمُعَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : غَلَطْنَا فِي إِخْرَاجِ الْحَدِيثِ ؛ لأَنَّ هَذَا مُرْسَلٌ مُوسَى بْنُ أَبِي عُثْمَانَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَبُوهُ أَبُو عُثْمَانَ التَّبَّانُ ، رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَخْبَارًا سَمِعَهَا مِنْهُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kunlarning sayyidi — juma kunidir. Unda Odam yaratildi, unda u jannatga kiritildi va unda u undan chiqarildi. Qiyomat ham faqat juma kuni qoim boʻladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Biz bu hadisni keltirishda xato qildik; chunki bu mursaldir: Muso ibn Abu Usmon Abu Hurayradan eshitmagan. Uning otasi Abu Usmon at-Tabbon esa Abu Hurayradan undan eshitgan xabarlarini rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кунларнинг саййиди — жума кунидир. Унда Одам яратилди, унда у жаннатга киритилди ва унда у ундан чиқарилди. Қиёмат ҳам фақат жума куни қоим бўлади», дедилар. Абу Бакр айтди: Биз бу ҳадисни келтиришда хато қилдик; чунки бу мурсалдир: Мусо ибн Абу Усмон Абу Ҳурайрадан эшитмаган. Унинг отаси Абу Усмон ат-Таббон эса Абу Ҳурайрадан ундан эшитган хабарларини ривоят қилган.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُصْعَبٍ يَعْنِي الْقُرْقُسَائِيَّ ، ثنا الأَوْزَاعِيُّ ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ فَرُّوخَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ , فِيهِ خُلِقَ آدَمُ , وَفِيهِ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ , وَفِيهِ أُخْرِجَ مِنْهَا , وَفِيهِ تَقُومُ السَّاعَةُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدِ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ فِي قَوْلِهِ : " فِيهِ خُلِقَ آدَمُ " إِلَى قَوْلِهِ : " وَفِيهِ تَقُومُ السَّاعَةُ " , أَهُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ أَوْ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنْ كَعْبِ الأَحْبَارِ ؟ قَدْ خَرَّجْتُ هَذِهِ الأَخْبَارَ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ مَنْ جَعَلَ هَذَا الْكَلامَ رِوَايَةً مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَمَنْ جَعَلَهُ عَنْ كَعْبِ الأَحْبَارِ , وَالْقَلْبُ إِلَى رِوَايَةِ مَنْ جَعَلَ هَذَا الْكَلامَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ كَعْبٍ أَمْيَلُ ؛ لأَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى حَدَّثَنَا ، قَالَ : نا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ , ثنا الأَوْزَاعِيُّ , عَنْ يَحْيَى , عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ , فِيهِ خُلِقَ آدَمُ , وَفِيهِ أُسْكِنَ الْجَنَّةَ , وَفِيهِ أُخْرِجَ مِنْهَا , وَفِيهِ تَقُومُ السَّاعَةُ , قَالَ : قُلْتُ لَهُ : أَشَيْءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : بَلْ شَيْءٌ حَدَّثَنَاهُ كَعْبٌ . وَهَكَذَا رَوَاهُ أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ الْعَطَّارُ , وَشَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّحْوِيُّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَأَمَّا قَوْلُهُ : " خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ فِيهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ " , فَهُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا شَكَّ وَلا مِرْيَةَ فِيهِ , وَالزِّيَادَةُ الَّتِي بَعْدَهَا : " فِيهِ خُلِقَ آدَمُ " إِلَى آخِرِهِ . هَذَا الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ : فَقَالَ بَعْضُهُمْ : عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَقَالَ بَعْضُهُمْ : عَنْ كَعْبٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir: unda Odam yaratildi, unda u jannatga kiritildi, unda u undan chiqarildi va unda Qiyomat qoim boʻladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ular bu lafzda — u zotning «unda Odam yaratildi» degan soʻzidan «unda Qiyomat qoim boʻladi» degan soʻzigacha — ixtilof qilishgan: u Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺ danmi yoki Abu Hurayradan, uning Kaʼbul-Ahbordanmi? Men bu xabarlarni Kitobul-kabirda keltirganman: kim bu soʻzni Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺ dan rivoyati qilgan va kim uni Kaʼbul-Ahbordan qilgan. Koʻngil bu soʻzni Abu Hurayradan, uning Kaʼbdan qilganlarning rivoyatiga koʻproq moyildir. Chunki Muhammad ibn Yahyo bizga aytdi: Muhammad ibn Yusuf bizga aytdi: Avzoiy bizga Yahyodan, u Abu Salamadan, u Abu Hurayradan aytdi: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir: unda Odam yaratildi, unda u jannatga joylashtirildi, unda u undan chiqarildi va unda Qiyomat qoim boʻladi». Abu Salama aytdi: Men unga: «Buni Rasululloh ﷺ dan eshitganmisan?» dedim. U: «Yoʻq, balki buni bizga Kaʼb aytib bergan», dedi. Abon ibn Yazid al-Attor va Shaybon ibn Abdurrahmon an-Nahviy ham buni Yahyo ibn Abu Kasirdan shunday rivoyat qilganlar. Abu Bakr aytdi: U zotning: «Quyosh chiqqan kunlarning eng yaxshisi — juma kunidir» degan soʻzlariga kelsak, u Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺ dan rivoyatidir — bunda hech shubha va gumon yoʻq. Undan keyingi ziyoda — «unda Odam yaratildi» va oxirigacha — mana shunda ixtilof qilishgan: baʼzilari Nabiy ﷺ dan, dedilar, baʼzilari esa Kaʼbdan, dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир: унда Одам яратилди, унда у жаннатга киритилди, унда у ундан чиқарилди ва унда Қиёмат қоим бўлади», дедилар. Абу Бакр айтди: Улар бу лафзда — у зотнинг «унда Одам яратилди» деган сўзидан «унда Қиёмат қоим бўлади» деган сўзигача — ихтилоф қилишган: у Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺ данми ёки Абу Ҳурайрадан, унинг Каъбул-Аҳборданми? Мен бу хабарларни Китобул-кабирда келтирганман: ким бу сўзни Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺ дан ривояти қилган ва ким уни Каъбул-Аҳбордан қилган. Кўнгил бу сўзни Абу Ҳурайрадан, унинг Каъбдан қилганларнинг ривоятига кўпроқ мойилдир. Чунки Муҳаммад ибн Яҳё бизга айтди: Муҳаммад ибн Юсуф бизга айтди: Авзоий бизга Яҳёдан, у Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан айтди: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир: унда Одам яратилди, унда у жаннатга жойлаштирилди, унда у ундан чиқарилди ва унда Қиёмат қоим бўлади». Абу Салама айтди: Мен унга: «Буни Расулуллоҳ ﷺ дан эшитганмисан?» дедим. У: «Йўқ, балки буни бизга Каъб айтиб берган», деди. Абон ибн Язид ал-Аттор ва Шайбон ибн Абдурраҳмон ан-Наҳвий ҳам буни Яҳё ибн Абу Касирдан шундай ривоят қилганлар. Абу Бакр айтди: У зотнинг: «Қуёш чиққан кунларнинг энг яхшиси — жума кунидир» деган сўзларига келсак, у Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺ дан ривоятидир — бунда ҳеч шубҳа ва гумон йўқ. Ундан кейинги зиёда — «унда Одам яратилди» ва охиригача — мана шунда ихтилоф қилишган: баъзилари Набий ﷺ дан, дедилар, баъзилари эса Каъбдан, дедилар.

نا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْحُسَيْنِ السِّمَّانِيُّ , ثنا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ ، حَدَّثَنِي الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ . ح وَحَدَّثَنِي زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ ، ثنا الْهَيْثَمُ ، أَخْبَرَنِي أَبُو مَعْبَدٍ وَهُوَ حَفْصُ بْنُ غَيْلانَ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ الأَيَّامَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى هَيْئَتِهَا , وَيَبْعَثُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ زَهْرَاءَ مُنِيرَةً ، أَهْلُهَا يَحُفُّونَ بِهَا كَالْعَرُوسِ تُهْدَى إِلَى كَرِيمِهَا , تُضِيءُ لَهُمْ , يَمْشُونَ فِي ضَوْئِهَا , أَلْوَانُهُمْ كَالثَّلْجِ بَيَاضًا , وَرِيحُهُمْ يَسْطَعُ كَالْمِسْكِ , يَخُوضُونَ فِي جِبَالِ الْكَافُورِ , يَنْظُرُ إِلَيْهِمُ الثَّقَلانِ , مَا يُطْرِقُونَ تَعَجُّبًا ، حَتَّى يَدْخُلُوا الْجَنَّةَ , لا يُخَالِطُهُمُ أَحَدٌ إِلا الْمُؤَذِّنُونَ الْمُحْتَسِبُونَ " . هَذَا حَدِيثُ زَكَرِيَّا بْنِ يَحْيَى

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh Qiyomat kuni kunlarni oʻz holicha tiriltiradi va juma kunini yorugʻ, nurafshon qilib tiriltiradi. Uning ahli — xuddi karomatli kuyoviga olib borilayotgan kelin atrofidagidek — uni oʻrab olishadi; u ularga yorugʻlik sochadi, ular uning nurida yurishadi. Ranglari qordek oq, hidlari mushkdek taralib turadi; ular kofur togʻlarida kezishadi. Jin va ins ularga qarab, hayratdan koʻzlarini uzolmay turishadi — toki ular jannatga kirgunlaricha. Ularga savob umidida azon aytgan muazzinlardan boshqa hech kim qoʻshilmaydi», dedilar. Bu Zakariyyo ibn Yahyoning hadisidir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ Қиёмат куни кунларни ўз ҳолича тирилтиради ва жума кунини ёруғ, нурафшон қилиб тирилтиради. Унинг аҳли — худди кароматли куёвига олиб борилаётган келин атрофидагидек — уни ўраб олишади; у уларга ёруғлик сочади, улар унинг нурида юришади. Ранглари қордек оқ, ҳидлари мушкдек таралиб туради; улар кофур тоғларида кезишади. Жин ва инс уларга қараб, ҳайратдан кўзларини узолмай туришади — токи улар жаннатга киргунларича. Уларга савоб умидида азон айтган муаззинлардан бошқа ҳеч ким қўшилмайди», дедилар. Бу Закарийё ибн Яҳёнинг ҳадисидир.

نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، ثنا الْحَجَّاجُ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، وَجَمَاعَةٌ ، قَالُوا : ثنا الْحَجَّاجُ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : أَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِيَدِي , فَقَالَ : " إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ التُّرْبَةَ يَوْمَ السَّبْتِ , وَخَلَقَ فِيهَا الْجِبَالَ يَوْمَ الأَحَدِ , وَخَلَقَ الشَّجَرَ يَوْمَ الاثْنَيْنِ , وَخَلَقَ الْمَكْرُوهَ يَوْمَ الثُّلاثَاءِ , وَخَلَقَ النُّورَ يَوْمَ الأَرْبِعَاءِ , وَبَثَّ فِيهَا الدَّوَابَّ يَوْمَ الْخَمِيسِ , وَخَلَقَ آدَمَ بَعْدَ الْعَصْرِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ ، آخِرَ خَلْقٍ فِي آخِرِ سَاعَةٍ مِنْ سَاعَاتِ الْجُمُعَةِ ، فِيمَا بَيْنَ الْعَصْرِ إِلَى اللَّيْلِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qoʻlimdan ushlab: «Alloh tuproqni shanba kuni yaratdi, unda togʻlarni yakshanba kuni yaratdi, daraxtlarni dushanba kuni yaratdi, yoqimsiz narsalarni seshanba kuni yaratdi, nurni chorshanba kuni yaratdi, jonivorlarni unda payshanba kuni yoydi va Odamni juma kuni asrdan keyin — jumaning soatlaridan eng oxirgi soatida, asr bilan kecha orasida — eng oxirgi maxluq qilib yaratdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қўлимдан ушлаб: «Аллоҳ тупроқни шанба куни яратди, унда тоғларни якшанба куни яратди, дарахтларни душанба куни яратди, ёқимсиз нарсаларни сешанба куни яратди, нурни чоршанба куни яратди, жониворларни унда пайшанба куни ёйди ва Одамни жума куни асрдан кейин — жуманинг соатларидан энг охирги соатида, аср билан кеча орасида — энг охирги махлуқ қилиб яратди», дедилар.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَبِي مَعْشَرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عَلْقَمَةَ ، عَنِ الْقَرْثَعِ الضَّبِّيِّ ، قَالَ : وَكَانَ الْقَرْثَعُ مِنْ قُرَّاءِ الأَوَّلِينَ , عَنْ سَلْمَانَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا سَلْمَانُ , مَا يَوْمُ الْجُمُعَةِ ؟ " قُلْتُ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ , قَالَ : " يَا سَلْمَانُ مَا يَوْمُ الْجُمُعَةِ ؟ " قَالَ : قُلْتُ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ , قَالَ : " يَا سَلْمَانُ مَا يَوْمُ الْجُمُعَةِ ؟ " قُلْتُ : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ , قَالَ : " يَا سَلْمَانُ , يَوْمُ الْجُمُعَةِ بِهِ جُمِعَ أَبُوكَ أَوْ أَبُوكُمْ , أَنَا أُحَدِّثُكَ عَنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ , مَا مِنْ رَجُلٍ يَتَطَهَّرُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ كَمَا أُمِرْتُمْ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ حَتَّى يَأْتِيَ الْجُمُعَةَ فَيَقْعُدَ ، فَيُنْصِتَ حَتَّى يَقْضِيَ صَلاتَهُ ، إِلا كَانَ كَفَّارَةً لِمَا قَبْلَهُ مِنَ الْجُمُعَةِ "

Salmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Salmon, juma kuni nima?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. U zot: «Ey Salmon, juma kuni nima?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. U zot: «Ey Salmon, juma kuni nima?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedim. Shunda u zot: «Ey Salmon, juma kuni — unda otangiz jamlangan kundir. Men senga juma kuni haqida aytib beraman: qaysi bir kishi juma kuni sizlarga buyurilganidek poklansa, soʻng uyidan chiqib, jumaga kelsa va oʻtirib, namozini ado etguncha jim quloq solsa, bu albatta u bilan oldingi juma orasidagi gunohlariga kafforat boʻladi», dedilar.Салмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Салмон, жума куни нима?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. У зот: «Эй Салмон, жума куни нима?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. У зот: «Эй Салмон, жума куни нима?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», дедим. Шунда у зот: «Эй Салмон, жума куни — унда отангиз жамланган кундир. Мен сенга жума куни ҳақида айтиб бераман: қайси бир киши жума куни сизларга буюрилганидек покланса, сўнг уйидан чиқиб, жумага келса ва ўтириб, намозини адо этгунча жим қулоқ солса, бу албатта у билан олдинги жума орасидаги гуноҳларига каффорат бўлади», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا حُسَيْنٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ الْجُعْفِيَّ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ ، عَنْ أَوْسِ بْنِ أَوْسٍ ، قَالَ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ مِنْ أَفْضَلِ أَيَّامِكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , فِيهِ خُلِقَ آدَمُ , وَفِيهِ قُبِضَ , وَفِيهِ النَّفْخَةُ , وَفِيهِ الصَّعْقَةُ , فَأَكْثِرُوا عَلَيَّ مِنَ الصَّلاةِ فِيهِ , فَإِنَّ صَلاتَكُمْ مَعْرُوضَةٌ عَلَيَّ " . قَالُوا : وَكَيْفَ تُعْرَضُ صَلاتُنَا عَلَيْكَ وَقَدْ أَرِمْتَ ؟ ! فَقَالَ : " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ حَرَّمَ عَلَى الأَرْضِ أَنْ تَأْكُلَ أَجْسَادَ الأَنْبِيَاءِ " . نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ , وَقَالَ : يَعْنُونَ : قَدْ بَلِيتَ

Avs ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Albatta, kunlaringizning eng afzallaridan biri — juma kunidir: unda Odam yaratildi, unda joni olindi, unda sur puflanadi va unda qattiq qichqiriq boʻladi. Bas, oʻsha kuni menga koʻp salovot aytinglar; chunki sizlarning salovotingiz menga koʻrsatiladi», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, siz chirib ketganingizdan keyin salovotimiz sizga qanday koʻrsatiladi?» dedilar. U zot: «Albatta, Alloh azza va jalla yerga paygʻambarlarning jasadlarini yeyishni harom qilgan», dedilar. Muhammad ibn Rofiʼ bizga Husayn ibn Alidan, u Abdurrahmon ibn Yazid ibn Jobirdan shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qildi va: «Ular ‹chirib ketgansiz› demoqchi edilar», dedi.Авс ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Албатта, кунларингизнинг энг афзалларидан бири — жума кунидир: унда Одам яратилди, унда жони олинди, унда сур пуфланади ва унда қаттиқ қичқириқ бўлади. Бас, ўша куни менга кўп саловот айтинглар; чунки сизларнинг саловотингиз менга кўрсатилади», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, сиз чириб кетганингиздан кейин саловотимиз сизга қандай кўрсатилади?» дедилар. У зот: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла ерга пайғамбарларнинг жасадларини ейишни ҳаром қилган», дедилар. Муҳаммад ибн Рофиъ бизга Ҳусайн ибн Алидан, у Абдурраҳмон ибн Язид ибн Жобирдан шу иснод билан худди шундай ривоят қилди ва: «Улар ‹чириб кетгансиз› демоқчи эдилар», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ فِي الْجُمُعَةِ لَسَاعَةً لا يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ يَسْأَلُ اللَّهَ فِيهَا خَيْرًا إِلا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, jumada shunday bir soat borki, qaysi bir musulmon banda unga toʻgʻri kelib, oʻshanda Allohdan yaxshilik soʻrasa, albatta Alloh unga oʻshani ato etadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жумада шундай бир соат борки, қайси бир мусулмон банда унга тўғри келиб, ўшанда Аллоҳдан яхшилик сўраса, албатта Аллоҳ унга ўшани ато этади», дедилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، نا أَيُّوبُ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ فِي الْجُمُعَةِ لَسَاعَةً لا يُوَافِقُهَا مُسْلِمٌ قَائِمٌ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ فِيهَا خَيْرًا إِلا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ " . وَقَالَ بِيَدِهِ : " يُقَلِّلُهَا وَيُزَهِّدُهَا " . وَقَالَ بُنْدَارٌ : وَقَالَ بِيَدِهِ , قُلْنَا : يُزَهِّدُهَا يُقَلِّلُهَا . لَيْسَ فِي خَبَرِ ابْنِ عُلَيَّةَ " إِيَّاهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abul-Qosim ﷺ: «Juma kunida shunday bir soat borki, qaysi bir musulmon tik turib namoz oʻqiyotgan holida shu vaqtga toʻgʻri kelib Allohdan biror yaxshilik soʻrasa, albatta Alloh unga oʻshani ato etadi», dedilar. Va u zot qoʻllari bilan uning qisqa va ozligini bildirib ishora qildilar. Bundor esa: U zot qoʻllari bilan ishora qildilar, dedi; biz: uni oz va qisqa deb koʻrsatdilar, dedik. Ibn Ulayyaning xabarida «oʻshani» lafzi yoʻq.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абул-Қосим ﷺ: «Жума кунида шундай бир соат борки, қайси бир мусулмон тик туриб намоз ўқиётган ҳолида шу вақтга тўғри келиб Аллоҳдан бирор яхшилик сўраса, албатта Аллоҳ унга ўшани ато этади», дедилар. Ва у зот қўллари билан унинг қисқа ва озлигини билдириб ишора қилдилар. Бундор эса: У зот қўллари билан ишора қилдилар, деди; биз: уни оз ва қисқа деб кўрсатдилар, дедик. Ибн Улайянинг хабарида «ўшани» лафзи йўқ.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّمِيمِيِّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : جِئْتُ الطُّورَ , فَلَقِيتُ هُنَاكَ كَعْبَ الأَحْبَارِ , فَحَدَّثْتُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَحَدَّثَ عَنِ التَّوْرَاةِ , فَمَا اخْتَلَفْنَا , حَتَّى مَرَرْتُ بِيَوْمِ الْجُمُعَةِ , قُلْتُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فِي كُلِّ جُمُعَةٍ سَاعَةٌ لا يُوَافِقُهَا مُؤْمِنٌ وَهُوَ يُصَلِّي , فَيَسْأَلُ اللَّهَ شَيْئًا إِلا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ " . فَقَالَ كَعْبٌ : بَلْ فِي كُلِّ سَنَةٍ . فَقُلْتُ : مَا كَذَلِكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . فَرَجَعَ ، فَتَلا ، ثُمَّ قَالَ : صَدَقَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فِي كُلِّ يَوْمِ جُمُعَةٍ . ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ مَعَ قِصَّةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلامٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Turga bordim va u yerda Kaʼbul-Ahborni uchratdim. Men unga Rasululloh ﷺ dan hadis aytdim, u esa Tavrotdan aytdi; biz ixtilof qilmadik — toki men juma kuniga oʻtgunimcha. Men: Rasululloh ﷺ: «Har juma kunida shunday bir soat borki, biror moʻmin namoz oʻqib turib unga toʻgʻri kelsa va Allohdan bir narsa soʻrasa, Alloh unga oʻshani beradi», dedilar, dedim. Kaʼb: «Yoʻq, balki har yilda», dedi. Men: «Rasululloh ﷺ bunday demaganlar», dedim. Shunda u qaytib oʻqidi, soʻng: «Rasululloh ﷺ rost aytganlar — har juma kunida», dedi. Soʻng hadisni Abdulloh ibn Salom qissasi bilan birga toʻliq zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Турга бордим ва у ерда Каъбул-Аҳборни учратдим. Мен унга Расулуллоҳ ﷺ дан ҳадис айтдим, у эса Тавротдан айтди; биз ихтилоф қилмадик — токи мен жума кунига ўтгунимча. Мен: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар жума кунида шундай бир соат борки, бирор мўмин намоз ўқиб туриб унга тўғри келса ва Аллоҳдан бир нарса сўраса, Аллоҳ унга ўшани беради», дедилар, дедим. Каъб: «Йўқ, балки ҳар йилда», деди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ бундай демаганлар», дедим. Шунда у қайтиб ўқиди, сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ рост айтганлар — ҳар жума кунида», деди. Сўнг ҳадисни Абдуллоҳ ибн Салом қиссаси билан бирга тўлиқ зикр қилди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، نا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ، قَالَ : قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ : أَسَمِعْتَ أَبَاكَ يُحَدِّثُ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي شَأْنِ سَاعَةِ الْجُمُعَةِ ؟ قَالَ : قُلْتُ : نَعَمْ , سَمِعْتُهُ يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " هِيَ مَا بَيْنَ أَنْ يَجْلِسَ الإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ إِلَى أَنْ تُقْضَى الصَّلاةُ " . نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , نا عَمِّي , حَدَّثَنِي مَيْمُونُ بْنُ يَحْيَى وَهُوَ ابْنُ أَخِي مَخْرَمَةَ , عَنْ مَخْرَمَةَ , عَنْ أَبِيهِ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلِهِ سَوَاءً

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Burda ibn Abu Muso al-Ashʼariy dedi: Menga Abdulloh ibn Umar: «Otangning juma soati haqida Rasululloh ﷺ dan hadis aytib berganini eshitganmisan?» dedi. Men: «Ha, uning shunday deganini eshitganman: men Rasululloh ﷺ ning ‹U imom minbarga oʻtirgan paytdan namoz tugagungacha boʻlgan oraliqdir› deganlarini eshitganman», dedim. Ahmad ibn Abdurrahmon bizga aytdi: Amakim bizga aytdi: Maymun ibn Yahyo — u Maxramaning jiyani — Maxramadan, u otasidan shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qildi.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бурда ибн Абу Мусо ал-Ашъарий деди: Менга Абдуллоҳ ибн Умар: «Отангнинг жума соати ҳақида Расулуллоҳ ﷺ дан ҳадис айтиб берганини эшитганмисан?» деди. Мен: «Ҳа, унинг шундай деганини эшитганман: мен Расулуллоҳ ﷺ нинг ‹У имом минбарга ўтирган пайтдан намоз тугагунгача бўлган оралиқдир› деганларини эшитганман», дедим. Аҳмад ибн Абдурраҳмон бизга айтди: Амаким бизга айтди: Маймун ибн Яҳё — у Махраманинг жияни — Махрамадан, у отасидан шу иснод билан худди шундай ривоят қилди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ فِي الْجُمُعَةِ لَسَاعَةً لا يُوَافِقُهَا مُسْلِمٌ قَائِمٌ يُصَلِّي يَسْأَلُ اللَّهَ فِيهَا خَيْرًا إِلا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ " . قَالَ ابْنُ عَوْنٍ : وَقَالَ بِيَدِهِ عَلَى رَأْسِهِ , قُلْنَا : يُزَهِّدُهَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى إِبَاحَةِ الدُّعَاءِ فِي الْقِيَامِ فِي الصَّلاةِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abul-Qosim ﷺ: «Juma kunida shunday bir soat borki, qaysi bir musulmon tik turib namoz oʻqiyotgan holida shu vaqtga toʻgʻri kelib Allohdan biror yaxshilik soʻrasa, albatta Alloh unga oʻshani ato etadi», dedilar. Ibn Avn aytdi: U zot qoʻllari bilan boshlariga ishora qildilar; biz: uni oz deb koʻrsatdilar, dedik. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda namozda qiyomda duo qilishning mubohligiga dalolat bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абул-Қосим ﷺ: «Жума кунида шундай бир соат борки, қайси бир мусулмон тик туриб намоз ўқиётган ҳолида шу вақтга тўғри келиб Аллоҳдан бирор яхшилик сўраса, албатта Аллоҳ унга ўшани ато этади», дедилар. Ибн Авн айтди: У зот қўллари билан бошларига ишора қилдилар; биз: уни оз деб кўрсатдилар, дедик. Абу Бакр айтди: Бу хабарда намозда қиёмда дуо қилишнинг мубоҳлигига далолат бор.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ ، نا فُلَيْحٌ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الأَزْهَرِ ، نا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا فُلَيْحٌ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، قَالَ : قُلْتُ : وَاللَّهِ لَوْ جِئْتُ أَبَا سَعِيدٍ ، فَسَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ السَّاعَةِ أَنْ يَكُونَ عِنْدَهُ مِنْهَا عِلْمٌ , فَأَتَيْتُهُ . فَذَكَرَ حَدِيثًا طَوِيلا , وَقَالَ : قُلْتُ : يَا أَبَا سَعِيدٍ , إِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ حَدَّثَنَا عَنِ السَّاعَةِ الَّتِي فِي الْجُمُعَةِ , فَهَلْ عِنْدَكَ مِنْهَا عِلْمٌ ؟ فَقَالَ : سَأَلْنَا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْهَا , فَقَالَ : " إِنِّي قَدْ كُنْتُ أُعْلِمْتُهَا ثُمَّ أُنْسِيتُهَا , كَمَا أُنْسِيتُ لَيْلَةَ الْقَدْرِ " , ثُمَّ خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ , فَدَخَلْتُ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلامٍ . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Salama aytdi: Men: «Allohga qasamki, Abu Saidning oldiga borib, undan bu soat haqida — unda bu haqda ilm bormikan, deb — soʻrasam edi», dedim va uning oldiga bordim. Soʻng u uzun bir hadisni zikr qildi va aytdi: Men: «Ey Abu Said, Abu Hurayra bizga jumadagi soat haqida hadis aytdi; senda bu haqda ilm bormi?» dedim. U: «Biz Nabiy ﷺ dan u haqda soʻradik, u zot: ‹Menga u bildirilgan edi, soʻng Laylatul-qadr unutdirilganidek, u ham menga unutdirildi›, dedilar», dedi. Soʻng men uning oldidan chiqib, Abdulloh ibn Salomning huzuriga kirdim. Soʻng hadisni toʻliq zikr qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Салама айтди: Мен: «Аллоҳга қасамки, Абу Саиднинг олдига бориб, ундан бу соат ҳақида — унда бу ҳақда илм бормикан, деб — сўрасам эди», дедим ва унинг олдига бордим. Сўнг у узун бир ҳадисни зикр қилди ва айтди: Мен: «Эй Абу Саид, Абу Ҳурайра бизга жумадаги соат ҳақида ҳадис айтди; сенда бу ҳақда илм борми?» дедим. У: «Биз Набий ﷺ дан у ҳақда сўрадик, у зот: ‹Менга у билдирилган эди, сўнг Лайлатул-қадр унутдирилганидек, у ҳам менга унутдирилди›, дедилар», деди. Сўнг мен унинг олдидан чиқиб, Абдуллоҳ ибн Саломнинг ҳузурига кирдим. Сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : رِوَايَةً ، وَقَالَ سَعِيدٌ : إِنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni gʻusl qilish har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни ғусл қилиш ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир», дедилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ , وَمُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالا : ثنا أَبُو عَلْقَمَةَ وَهُوَ الْفَرْوِيِّ , ثنا صَفْوَانُ بْنُ سُلَيْمٍ , عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ " . ح وَثنا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ مَرَّةً ، قَالَ : ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو عَلْقَمَةَ . نا يُونُسُ , أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ , عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ

Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni gʻusl qilish har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir», dedilar.Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни ғусл қилиш ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَخْبَرَنَا أَبِي , وَشُعَيْبٌ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ خَالِدٍ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ , عَنِ ابْنِ أَبِي هِلالٍ وَهُوَ سَعِيدٌ , عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ سُلَيْمٍ أَخْبَرَهُ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ الْغُسْلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ , وَالسِّوَاكَ , وَأَنْ يَمَسَّ مِنَ الطِّيبِ مَا يَقْدِرُ عَلَيْهِ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, juma kuni gʻusl qilish har bir balogʻatga yetgan kishiga lozimdir; misvok ishlatish va imkoni boricha xushboʻylikdan surtish ham shunaqadir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, жума куни ғусл қилиш ҳар бир балоғатга етган кишига лозимдир; мисвок ишлатиш ва имкони борича хушбўйликдан суртиш ҳам шунақадир», дедилар.

نا أَبُو يَحْيَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَزَّازُ , أنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْبَصْرِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ , وَيَمَسُّ طِيبًا إِنْ كَانَ عِنْدَهُ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Juma kuni gʻusl qilish har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir; agar oldida boʻlsa, xushboʻylik ham surtsin», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жума куни ғусл қилиш ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир; агар олдида бўлса, хушбўйлик ҳам суртсин», дедилар.

نا أَبُو يَحْيَى ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، ثنا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ سُلَيْمٍ ، قَالَ : أَشْهَدُ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّهُ شَهِدَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " الْغُسْلُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ , وَأَنْ يَسْتَنَّ , وَأَنْ يَمَسَّ طِيبًا إِنْ وَجَدَ " . قَالَ عَمْرٌو : وَأَمَّا الْغُسْلُ فَأَشْهَدُ أَنَّهُ وَاجِبٌ , وَأَمَّا الاسْتِنَانُ فَاللَّهُ أَعْلَمُ : أَوَاجِبٌ هُوَ أَمْ لا ؟ وَلَكِنْ هَكَذَا حَدَّثَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Amr ibn Sulaym aytdi: Men Abu Said al-Xudriyga guvohlik beramanki, u Rasululloh ﷺ ning shunday deganlariga guvohlik berdi: «Juma kuni gʻusl qilish har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir; misvok ishlatishi va topsa xushboʻylik surtishi ham shunaqadir». Amr aytdi: Gʻuslga kelsak, men uning vojibligiga guvohlik beraman; misvokka kelsak — u vojibmi yoki yoʻqmi, Alloh yaxshiroq biladi; lekin hadis shunday rivoyat qilingan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Амр ибн Сулайм айтди: Мен Абу Саид ал-Худрийга гувоҳлик бераманки, у Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларига гувоҳлик берди: «Жума куни ғусл қилиш ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир; мисвок ишлатиши ва топса хушбўйлик суртиши ҳам шунақадир». Амр айтди: Ғуслга келсак, мен унинг вожиблигига гувоҳлик бераман; мисвокка келсак — у вожибми ёки йўқми, Аллоҳ яхшироқ билади; лекин ҳадис шундай ривоят қилинган.

وَقَدْ رَوَى زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْغُسْلُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ " . نا مُحَمَّدُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْعَطَّارُ فَارِسِيُّ الأَصْلِ سَكَنَ الْفُسْطَاطَ ، نا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ , نا زُهَيْرٌ . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَسْتُ أُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ سَمِعَ مِنْ جَابِرٍ ذِكْرَ إِيجَابِ الْغُسْلَ عَلَى الْمُحْتَلِمِ دُونَ التَّطَيُّبِ , وَدُونَ الاسْتِنَانِ . وَرَوَى عَنْ أَخِيهِ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِيجَابُ الْغُسْلِ , وَإِمْسَاسُ الطِّيبِ إِنْ كَانَ عِنْدَهُ ؛ لأَنَّ دَاوُدَ بْنَ أَبِي هِنْدَ ، قَدْ رَوَى عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَى كُلِّ رَجُلٍ مُسْلِمٍ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ غُسْلُ يَوْمٍ , وَهُوَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ " . ثَنَاهُ بُنْدَارٌ , ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ دَاوُدَ ، وَثنا أَبُو الْخَطَّابِ ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا دَاوُدُ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، عَنْ دَاوُدَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَفِي هَذَا الْخَبَرِ قَدْ قَرَنَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ السِّوَاكَ وَإِمْسَاسَ الطِّيبِ إِلَى الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , فَأَخْبَرَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُنَّ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ , وَالسِّوَاكُ تَطْهِيرٌ لِلْفَمِ , وَالطِّيبُ مُطَيِّبٌ لِلْبَدَنِ , وَإِذْهَابًا لِلرِّيحِ الْمَكْرُوهَةِ عَنِ الْبَدَنِ , وَلَمْ نَسْمَعْ مُسْلِمًا زَعَمَ أَنَّ السِّوَاكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلا إِمْسَاسَ الطِّيبِ فَرْضٌ , وَالْغَسْلُ أَيْضًا مِثْلُهُمَا , وَيُسْتَدَلُّ فِي الأَبْوَابِ الأُخَرِ بِدَلائِلَ غَيْرِ مُشْكِلَةٍ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَنَّ غُسْلَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ لَيْسَ بِفَرْضٍ , لا يُجْزِئُ غَيْرُهُ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Zuhayr ibn Muhammad Muhammad ibn al-Munkadirdan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qildi: «Juma kuni gʻusl qilish har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir». Muhammad ibn Mahdiy al-Attor — asli forsiy boʻlib, Fustotda yashagan — bizga aytdi: Amr ibn Abu Salama bizga aytdi: Zuhayr bizga aytdi. Abu Bakr aytdi: Men Muhammad ibn al-Munkadir Jobirdan xushboʻylik va misvoksiz, faqat balogʻatga yetganga gʻusl vojibligini eshitgan boʻlishini inkor qilmayman. U yana akasi Abu Bakr ibn al-Munkadirdan, u Amr ibn Sulaymdan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺ dan gʻuslning vojibligini va agar bor boʻlsa xushboʻylik surtishni rivoyat qilgan. Chunki Dovud ibn Abu Hind Abuz-Zubayrdan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺ dan rivoyat qilgan: «Har bir musulmon kishiga har yetti kunda bir kun gʻusl qilish lozimdir, u ham boʻlsa juma kunidir». Buni bizga Bundor Ibn Abu Adiydan, u Dovuddan rivoyat qildi; Abul-Xattob bizga Bishr ibn al-Mufazzaldan, u Dovuddan aytdi; Bundor yana Abdulvahhobdan, u Dovuddan aytdi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda Nabiy ﷺ misvok va xushboʻylik surtishni juma kunidagi gʻuslga qoʻshdilar va u zot bularning har bir balogʻatga yetgan kishiga tegishli ekanini bildirdilar. Misvok ogʻizni poklaydi, xushboʻylik esa badanni xushboʻy qiladi va badandan yoqimsiz hidni ketkazadi. Biz juma kunidagi misvokni yoki xushboʻylik surtishni farz deb daʼvo qilgan biror musulmonni eshitganimiz yoʻq; gʻusl ham xuddi shu ikkovi kabidir. Boshqa boblarda, inshaalloh, juma kuni gʻusli — undan boshqasi kifoya qilmaydigan — farz emasligiga mushkul boʻlmagan dalillar bilan dalil keltiriladi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Зуҳайр ибн Муҳаммад Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Жобирдан, у Набий ﷺ дан ривоят қилди: «Жума куни ғусл қилиш ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир». Муҳаммад ибн Маҳдий ал-Аттор — асли форсий бўлиб, Фустотда яшаган — бизга айтди: Амр ибн Абу Салама бизга айтди: Зуҳайр бизга айтди. Абу Бакр айтди: Мен Муҳаммад ибн ал-Мункадир Жобирдан хушбўйлик ва мисвоксиз, фақат балоғатга етганга ғусл вожиблигини эшитган бўлишини инкор қилмайман. У яна акаси Абу Бакр ибн ал-Мункадирдан, у Амр ибн Сулаймдан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺ дан ғуслнинг вожиблигини ва агар бор бўлса хушбўйлик суртишни ривоят қилган. Чунки Довуд ибн Абу Ҳинд Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у Набий ﷺ дан ривоят қилган: «Ҳар бир мусулмон кишига ҳар етти кунда бир кун ғусл қилиш лозимдир, у ҳам бўлса жума кунидир». Буни бизга Бундор Ибн Абу Адийдан, у Довуддан ривоят қилди; Абул-Хаттоб бизга Бишр ибн ал-Муфаззалдан, у Довуддан айтди; Бундор яна Абдулваҳҳобдан, у Довуддан айтди. Абу Бакр айтди: Бу хабарда Набий ﷺ мисвок ва хушбўйлик суртишни жума кунидаги ғуслга қўшдилар ва у зот буларнинг ҳар бир балоғатга етган кишига тегишли эканини билдирдилар. Мисвок оғизни поклайди, хушбўйлик эса баданни хушбўй қилади ва бадандан ёқимсиз ҳидни кетказади. Биз жума кунидаги мисвокни ёки хушбўйлик суртишни фарз деб даъво қилган бирор мусулмонни эшитганимиз йўқ; ғусл ҳам худди шу иккови кабидир. Бошқа бобларда, иншааллоҳ, жума куни ғусли — ундан бошқаси кифоя қилмайдиган — фарз эмаслигига мушкул бўлмаган далиллар билан далил келтирилади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ ، ثنا الْوَلِيدُ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، نا الأَوْزَاعِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ ، قَالَ : بَيْنَمَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَخْطُبُ النَّاسَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ دَخَلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ , فَعَرَّضَ بِهِ , فَقَالَ : مَا بَالُ رِجَالٍ يَتَأَخَّرُونَ بَعْدَ النِّدَاءِ ؟ ! قَالَ عُثْمَانُ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ ، مَا زِدْتُ حِينَ سَمِعْتُ النِّدَاءَ أَنْ تَوَضَّأْتُ ثُمَّ أَقْبَلْتُ . قَالَ : الْوُضُوءُ أَيْضًا ؟ أَوَلَمْ تَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ " ؟ . فِي خَبَرِ الْوَلِيدِ : يَخْطُبُ النَّاسَ . وَلَمْ يَقُلْ : يَوْمَ الْجُمُعَةِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn Xattob juma kuni odamlarga xutba qilib turganida, Usmon ibn Affon kirdi. Umar unga ishora qilib: «Nidodan keyin kechikadigan kishilarga nima boʻldi?» dedi. Usmon: «Ey moʻminlar amiri, men nidoni eshitganimda tahorat olishdan ortigʻini qilmadim, soʻng keldim», dedi. Umar: «Tahorat ham-a?! Rasululloh ﷺ ning: ‹Biringiz jumaga kelsa, gʻusl qilsin›, deganlarini eshitmaganmiding?» dedi. Validning xabarida: «odamlarga xutba qilar edi» deyilgan va «juma kuni» deyilmagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн Хаттоб жума куни одамларга хутба қилиб турганида, Усмон ибн Аффон кирди. Умар унга ишора қилиб: «Нидодан кейин кечикадиган кишиларга нима бўлди?» деди. Усмон: «Эй мўминлар амири, мен нидони эшитганимда таҳорат олишдан ортиғини қилмадим, сўнг келдим», деди. Умар: «Таҳорат ҳам-а?! Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Бирингиз жумага келса, ғусл қилсин›, деганларини эшитмаганмидинг?» деди. Валиднинг хабарида: «одамларга хутба қилар эди» дейилган ва «жума куни» дейилмаган.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ سَالِمًا يُخْبِرُ , عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ ، وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , ثنا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ، يَقُولُ : " مَنْ جَاءَ مِنْكُمُ الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺ ning minbar ustida turib: «Sizlardan kim jumaga kelsa, gʻusl qilsin», deganlarini eshitdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺ нинг минбар устида туриб: «Сизлардан ким жумага келса, ғусл қилсин», деганларини эшитди.

نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا أَبُو بَكْرٍ ، نا صَخْرُ بْنُ جُوَيْرِيَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَخْطُبُ ، وَهُوَ يَقُولُ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ إِلَى الْجُمُعَةِ فَلْيَغْتَسِلْ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ ning xutba qilib turib: «Biringiz jumaga kelsa, gʻusl qilsin», deganlarini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ нинг хутба қилиб туриб: «Бирингиз жумага келса, ғусл қилсин», деганларини эшитдим.

نا الْحَسَنُ بْنُ قَزْعَةَ ، نا الْفُضَيْلُ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ ، نا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ وَهُوَ يَخْطُبُ النَّاسَ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيَغْتَسِلْ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib turib: «Biringiz masjidga kelsa, gʻusl qilsin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб туриб: «Бирингиз масжидга келса, ғусл қилсин», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ . ح ، وَثنا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا زَيْدٌ ، حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ الْعُمَرِيُّ ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَتَى الْجُمُعَةَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ فَلْيَغْتَسِلْ , وَمَنْ لَمْ يَأْتِهَا فَلَيْسَ عَلَيْهِ غُسْلٌ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ " . هَذَا حَدِيثُ ابْنِ رَافِعٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklardan va ayollardan kim jumaga kelsa, gʻusl qilsin; kim unga kelmasa, erkak boʻlsin, ayol boʻlsin, uning zimmasida gʻusl yoʻq», dedilar. Bu Ibn Rofiʼning hadisidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклардан ва аёллардан ким жумага келса, ғусл қилсин; ким унга келмаса, эркак бўлсин, аёл бўлсин, унинг зиммасида ғусл йўқ», дедилар. Бу Ибн Рофиънинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، ثنا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ ، ثنا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ النَّاسُ عُمَّالَ أَنْفُسِهِمْ , فَكَانُوا يَرُوحُونَ إِلَى الْجُمُعَةِ كَهَيْئَتِهِمْ , فَقِيلَ لَهُمْ : لَوِ اغْتَسَلْتُمْ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar oʻzlariga oʻzlari ishchi edilar va jumaga oʻsha holatlarida borar edilar. Shunda ularga: ‹Gʻusl qilsangiz edi›, deyildi».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар ўзларига ўзлари ишчи эдилар ва жумага ўша ҳолатларида борар эдилар. Шунда уларга: ‹Ғусл қилсангиз эди›, дейилди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، ثنا عَمِّي ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَمْرٌو وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ , عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ حَدَّثَهُ , عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : كَانَ النَّاسُ يَنْتَابُونَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ مَنَازِلِهِمْ مِنَ الْعَوَالِي , فَيَأْتُونَ فِي الْعَبَاءِ , وَيُصِيبَهُمُ الْغُبَارُ وَالْعَرَقُ , فَيَخْرُجُ مِنْهُمُ الرِّيحُ , فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْسَانٌ مِنْهُمْ وَهُوَ عِنْدِي , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَوْ أَنَّكُمْ تَطَهَّرْتُمْ لِيَوْمِكُمْ هَذَا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar juma kuni Avoliydagi manzillaridan navbatma-navbat kelar edilar; jun chakmonlarda kelganlari uchun ularga chang oʻtirar, terlar va ulardan yoqimsiz hid taralar edi. Ulardan bir kishi Rasululloh ﷺ ning huzurlariga keldi — men u zotning yonlarida edim — shunda Rasululloh ﷺ: ‹Mana shu kuningiz uchun poklansangiz edi›, dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар жума куни Аволийдаги манзилларидан навбатма-навбат келар эдилар; жун чакмонларда келганлари учун уларга чанг ўтирар, терлар ва улардан ёқимсиз ҳид таралар эди. Улардан бир киши Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келди — мен у зотнинг ёнларида эдим — шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мана шу кунингиз учун поклансангиз эди›, дедилар».

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ وَهُوَ ابْنُ بِلالٍ , عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ أَبِي عَمْرٍو مَوْلَى الْمُطَّلِبِ , عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ ، أَتَيَاهُ فَسَأَلاهُ عَنِ الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوَاجِبٌ هُوَ ؟ فَقَالَ لَهُمَا ابْنُ عَبَّاسٍ : مَنِ اغْتَسَلَ فَهُوَ أَحْسَنُ وَأَطْهَرُ , وَسَأُخْبِرُكُمْ لِمَاذَا بَدَأَ الْغُسْلُ : كَانَ النَّاسُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحْتَاجِينَ , يَلْبَسُونَ الصُّوفَ , وَيَسْقُونَ النَّخْلَ عَلَى ظُهُورِهِمْ , وَكَانَ الْمَسْجِدُ ضَيِّقًا , مُقَارِبَ السَّقْفِ , فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ شَدِيدِ الْحَرِّ , وَمِنْبَرُهُ قَصِيرٌ , إِنَّمَا هُوَ ثَلاثُ دَرَجَاتٍ , فَخَطَبَ النَّاسَ , فَعَرِقَ النَّاسُ فِي الصُّوفِ , فَثَارَتْ أَرْوَاحُهُمْ رِيحَ الْعَرَقِ وَالصُّوفِ حَتَّى كَانَ يُؤْذِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا , حَتَّى بَلَغَتْ أَرْوَاحُهُمْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ , فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ , إِذَا كَانَ هَذَا الْيَوْمُ فَاغْتَسِلُوا , وَلْيَمَسَّ أَحَدُكُمْ أَطْيَبَ مَا يَجِدُ مِنْ طِيبِهِ أَوْ دُهْنِهِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Iroq ahlidan ikki kishi uning oldiga kelib, undan juma kunidagi gʻusl haqida — u vojibmi, deb soʻradilar. Ibn Abbos ularga dedi: «Kim gʻusl qilsa, bu yaxshiroq va pokroqdir. Men sizlarga gʻusl nimadan boshlanganini aytib beraman: Rasululloh ﷺ zamonlarida odamlar muhtoj edilar, jun kiyim kiyar va xurmoni yelkalarida suv tashib sugʻorar edilar. Masjid esa tor, shifti past edi. Rasululloh ﷺ juma kuni — issigʻi qattiq yoz kunida — chiqdilar; u zotning minbarlari past, atigi uch zinali edi. U zot odamlarga xutba qildilar, odamlar esa jun kiyim ichida terlab ketdilar va ulardan ter hamda jun hidi koʻtarildi, hatto ular bir-birlariga ozor bera boshladilar; hidlari minbar ustidagi Rasululloh ﷺ ga ham yetdi. Shunda u zot: ‹Ey odamlar, mana shu kun boʻlganda gʻusl qilinglar va biringiz oʻz xushboʻyligidan yoki moyidan topganining eng yaxshisini surtsin›, dedilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ироқ аҳлидан икки киши унинг олдига келиб, ундан жума кунидаги ғусл ҳақида — у вожибми, деб сўрадилар. Ибн Аббос уларга деди: «Ким ғусл қилса, бу яхшироқ ва покроқдир. Мен сизларга ғусл нимадан бошланганини айтиб бераман: Расулуллоҳ ﷺ замонларида одамлар муҳтож эдилар, жун кийим кияр ва хурмони елкаларида сув ташиб суғорар эдилар. Масжид эса тор, шифти паст эди. Расулуллоҳ ﷺ жума куни — иссиғи қаттиқ ёз кунида — чиқдилар; у зотнинг минбарлари паст, атиги уч зинали эди. У зот одамларга хутба қилдилар, одамлар эса жун кийим ичида терлаб кетдилар ва улардан тер ҳамда жун ҳиди кўтарилди, ҳатто улар бир-бирларига озор бера бошладилар; ҳидлари минбар устидаги Расулуллоҳ ﷺ га ҳам етди. Шунда у зот: ‹Эй одамлар, мана шу кун бўлганда ғусл қилинглар ва бирингиз ўз хушбўйлигидан ёки мойидан топганининг энг яхшисини суртсин›, дедилар».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالا : ثنا أَبُو مُعَاوِيَةَ , قَالَ يَعْقُوبُ : ثنا الأَعْمَشُ ، وَقَالَ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ : عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ، ثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ فَدَنَا وَأَنْصَتَ , وَاسْتَمَعَ غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ , وَمَنْ مَسَّ الْحَصَا فَقَدْ لَغَا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni tahorat olsa va tahoratini chiroyli qilsa, soʻng jumaga kelib, imomga yaqinlashsa, jim turib quloq solsa, unga oʻsha juma bilan oldingi juma orasidagi gunohlari va yana uch kunlik gunohi magʻfirat qilinadi. Kim shagʻal toshlarni ushlab oʻynasa, behuda ish qilibdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни таҳорат олса ва таҳоратини чиройли қилса, сўнг жумага келиб, имомга яқинлашса, жим туриб қулоқ солса, унга ўша жума билан олдинги жума орасидаги гуноҳлари ва яна уч кунлик гуноҳи мағфират қилинади. Ким шағал тошларни ушлаб ўйнаса, беҳуда иш қилибди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، ثنا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ تَوَضَّأَ فَبِهَا وَنِعْمَتْ , وَمَنِ اغْتَسَلَ فَذَاكَ أَفْضَلُ "

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim tahorat olsa, bu yetarli va yaxshidir; kim gʻusl qilsa, bu afzalroqdir», dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким таҳорат олса, бу етарли ва яхшидир; ким ғусл қилса, бу афзалроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ الضُّرَيْسِ ، وَعَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ , وَابْنُ الضُّرَيْسِ : حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ ، وَقَالَ عَبْدَةُ : أَنْبَأَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ ، عَنْ أَوْسِ بْنِ أَوْسٍ , قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَذَكَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ : " مَنْ غَسَّلَ وَاغْتَسَلَ , وَغَدَا وَابْتَكَرَ , فَدَنَا وَأَنْصَتَ , وَلَمْ يَلْغُ , كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ كَأَجْرِ سَنَةٍ : صِيَامُهَا وَقِيَامُهَا " . لَمْ يَقُلْ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ : وَذَكَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ . وَقَالَ : " مَنْ غَسَلَ " بِالتَّخْفِيفِ . وَقَالَ ابْنُ الضُّرَيْسِ : " كُتِبَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : مَنْ قَالَ فِي الْخَبَرِ : " مَنْ غَسَّلَ وَاغْتَسَلَ " , فَمَعْنَاهُ : جَامَعَ فَأَوْجَبَ الْغُسْلَ عَلَى زَوْجَتِهِ أَوْ أَمَتِهِ ، وَاغْتَسَلَ . وَمَنْ قَالَ : " غَسَلَ وَاغْتَسَلَ " , أَرَادَ غَسَلَ رَأْسَهُ , وَاغْتَسَلَ , فَغَسَلَ سَائِرَ الْجَسَدِ . كَخَبَرِ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ

Avs ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ juma kunini zikr qilib: «Kim ahlini gʻusl qildirsa va oʻzi gʻusl qilsa, erta yoʻlga chiqib, xutbaning boshida hozir boʻlsa, imomga yaqinlashsa, jim quloq solsa va behuda gapirmasa, unga har bir qadami evaziga bir yillik — uning roʻzasi va qiyomi kabi ajr boʻladi», dedilar. Muhammad ibn Aloʼ «juma kunini zikr qildilar», demadi va «gʻusl qildirdi» soʻzini tashdidsiz aytdi. Ibn Zurays esa: «unga har bir qadami evaziga yoziladi», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda: «Kim ahlini gʻusl qildirsa va oʻzi gʻusl qilsa», degan kishining maʼnosi — u jimoʼ qilib, xotini yoki choʻrisiga gʻuslni vojib qildi va oʻzi ham gʻusl qildi, deganidir. «Gʻasala va igʻtasala» degan kishi esa: boshini yuvdi va gʻusl qilib, butun badanini yuvdi, deganini iroda qilgan — Tovusning Ibn Abbosdan qilgan xabari kabi.Авс ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жума кунини зикр қилиб: «Ким аҳлини ғусл қилдирса ва ўзи ғусл қилса, эрта йўлга чиқиб, хутбанинг бошида ҳозир бўлса, имомга яқинлашса, жим қулоқ солса ва беҳуда гапирмаса, унга ҳар бир қадами эвазига бир йиллик — унинг рўзаси ва қиёми каби ажр бўлади», дедилар. Муҳаммад ибн Алў «жума кунини зикр қилдилар», демади ва «ғусл қилдирди» сўзини ташдидсиз айтди. Ибн Зурайс эса: «унга ҳар бир қадами эвазига ёзилади», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабарда: «Ким аҳлини ғусл қилдирса ва ўзи ғусл қилса», деган кишининг маъноси — у жимў қилиб, хотини ёки чўрисига ғуслни вожиб қилди ва ўзи ҳам ғусл қилди, деганидир. «Ғасала ва иғтасала» деган киши эса: бошини ювди ва ғусл қилиб, бутун баданини ювди, деганини ирода қилган — Товуснинг Ибн Аббосдан қилган хабари каби.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا أَبِي ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ ، عَنْ طَاوُسٍ الْيَمَانِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : زَعَمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " اغْتَسِلُوا يَوْمَ الْجُمُعَةِ , وَاغْسِلُوا رُءُوسَكُمْ وَإِنْ لَمْ تَكُونُوا جُنُبًا , وَمَسُّوا مِنَ الطِّيبِ " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : أَمَّا الطِّيبُ فَلا أَدْرِي , وَأَمَّا الْغُسْلُ , فَنَعَمْ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Tovus al-Yamoniy aytdi: Men Ibn Abbosga: «Ular Rasululloh ﷺ: ‹Juma kuni gʻusl qilinglar va junub boʻlmasangiz ham boshlaringizni yuvinglar hamda xushboʻylikdan surtinglar›, deganlar, deb daʼvo qilishyapti», dedim. Ibn Abbos: «Xushboʻylikka kelsak, bilmayman; gʻuslga kelsak — ha», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Товус ал-Ямоний айтди: Мен Ибн Аббосга: «Улар Расулуллоҳ ﷺ: ‹Жума куни ғусл қилинглар ва жунуб бўлмасангиз ҳам бошларингизни ювинглар ҳамда хушбўйликдан суртинглар›, деганлар, деб даъво қилишяпти», дедим. Ибн Аббос: «Хушбўйликка келсак, билмайман; ғуслга келсак — ҳа», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا هَارُونُ بْنُ مُسْلِمٍ صَاحِبُ الْحِنَّاءِ أَبُو الْحَسَنِ , ثنا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، قَالَ : دَخَلَ عَلَيَّ أَبُو قَتَادَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَأَنَا أَغْتَسِلُ . قَالَ : غُسْلُكَ هَذَا مِنْ جَنَابَةٍ ؟ قُلْتُ : نَعَمْ , قَالَ : فَأَعِدْ غُسْلا آخَرَ , إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ لَمْ يَزَلْ طَاهِرًا إِلَى الْجُمُعَةِ الأُخْرَى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ , لَمْ يَرْوِهِ غَيْرُ هَارُونَ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Abu Qatoda aytdi: Juma kuni men gʻusl qilayotganimda otam Abu Qatoda oldimga kirdi va: «Bu gʻusling janobatdanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Unday boʻlsa, boshqa gʻuslni qaytadan qil; chunki men Rasululloh ﷺ ning: ‹Kim juma kuni gʻusl qilsa, keyingi jumagacha pok boʻlib turadi›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu gʻarib hadisdir, uni Horundan boshqa hech kim rivoyat qilmagan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Абу Қатода айтди: Жума куни мен ғусл қилаётганимда отам Абу Қатода олдимга кирди ва: «Бу ғуслинг жанобатданми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Ундай бўлса, бошқа ғуслни қайтадан қил; чунки мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Ким жума куни ғусл қилса, кейинги жумагача пок бўлиб туради›, деганларини эшитганман», деди. Абу Бакр айтди: Бу ғариб ҳадисдир, уни Ҳорундан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган.

نا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْحَارِثِيُّ ، ثنا رَوْحٌ ، ثنا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ دِينَارٍ يُحَدِّثُ , عَنْ طَاوُسٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَغْتَسِلَ كُلَّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ , وَأَنْ يَمَسَّ طِيبًا إِنْ وَجَدَهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir musulmonning zimmasida har yetti kunda bir marta gʻusl qilish va topsa, xushboʻylik surtish haqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир мусулмоннинг зиммасида ҳар етти кунда бир марта ғусл қилиш ва топса, хушбўйлик суртиш ҳақдир», дедилар.

ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَأَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَأَبِي سَعِيدٍ ، قَالا : سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاسْتَنَّ وَمَسَّ مِنَ الطِّيبِ إِنْ كَانَ عِنْدَهُ , وَلَبِسَ مِنْ أَحْسَنِ ثِيَابِهِ , ثُمَّ جَاءَ إِلَى الْمَسْجِدِ , وَلَمْ يَتَخَطَّ رِقَابَ النَّاسِ , ثُمَّ رَكَعَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَرْكَعَ , ثُمَّ أَنْصَتَ إِذَا خَرَجَ إِمَامُهُ حَتَّى يُصَلِّيَ كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ الَّتِي كَانَتْ قَبْلَهَا " . يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ : " وَثَلاثَةُ أَيَّامٍ زِيَادَةً , إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا "

Abu Hurayra va Abu Said (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ikkovi: Biz Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdik, dedilar: «Kim juma kuni gʻusl qilsa, misvok ishlatsa, oldida boʻlsa xushboʻylik surtsa, kiyimlarining eng chiroylisini kiysa, soʻng masjidga kelib, odamlarning boʻyinlaridan oshib oʻtmasa, keyin Alloh xohlagancha namoz oʻqisa, soʻng imomi chiqqanida namoz oʻqilgunicha jim tursa, bu u bilan oʻzidan oldingi juma orasidagi gunohlarga kafforat boʻladi». Abu Hurayra: «Va yana uch kun ziyoda; zero, Alloh yaxshilikni oʻn baravar qilgan», der edi.Абу Ҳурайра ва Абу Саид (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Иккови: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдик, дедилар: «Ким жума куни ғусл қилса, мисвок ишлатса, олдида бўлса хушбўйлик суртса, кийимларининг энг чиройлисини кийса, сўнг масжидга келиб, одамларнинг бўйинларидан ошиб ўтмаса, кейин Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқиса, сўнг имоми чиққанида намоз ўқилгунича жим турса, бу у билан ўзидан олдинги жума орасидаги гуноҳларга каффорат бўлади». Абу Ҳурайра: «Ва яна уч кун зиёда; зеро, Аллоҳ яхшиликни ўн баравар қилган», дер эди.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا شُعَيْبٌ ، نا اللَّيْثُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَدِيعَةَ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ، فَأَحْسَنَ الْغُسْلَ , ثُمَّ لَبِسَ مِنْ صَالِحِ ثِيَابِهِ , ثُمَّ مَسَّ مِنْ دُهْنِ بَيْتِهِ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ , أَوْ مِنْ طِيبِهِ , ثُمَّ لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ اثْنَيْنِ كَفَّرَ اللَّهُ عَنْهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ قَبْلَهَا " . قَالَ سَعِيدٌ : فَذَكَرْتُهَا لِعُمَارَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، قَالَ : صَدَقَ , وَزِيَادَةُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ . نا بُنْدَارٌ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ بِهَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ لَنَا بُنْدَارٌ : أَحْفَظُهُ مِنْ فِيهِ , وَعَنْ أَبِيهِ ، وَهَذَا عِنْدِي وَهْمٌ , وَالصَّحِيحُ : عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِيهِ

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim juma kuni gʻusl qilib, gʻuslni chiroyli ado etsa, soʻng kiyimlarining yaxshisini kiysa, keyin Alloh unga yozgan uyidagi moydan yoki xushboʻyligidan surtsa, soʻng ikki kishining orasini ajratmasa, Alloh unga oʻzi bilan oldingi juma orasidagi gunohlarni kechiradi», dedilar. Said aytdi: Men buni Umora ibn Amr ibn Hazmga aytdim, u: «Rost aytdi, va yana uch kun ziyoda», dedi. Bundor bizga Yahyo ibn Saiddan, u Ibn Ajlondan, u Said al-Maqburiydan, u otasidan shu hadisni rivoyat qildi. Abu Bakr aytdi: Bundor bizga: «Men uni uning ogʻzidan yodlaganman: ‹va otasidan›», dedi. Bu mening nazdimda vahmdir; toʻgʻrisi: Saiddan, u otasidan, deganidir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким жума куни ғусл қилиб, ғуслни чиройли адо этса, сўнг кийимларининг яхшисини кийса, кейин Аллоҳ унга ёзган уйидаги мойдан ёки хушбўйлигидан суртса, сўнг икки кишининг орасини ажратмаса, Аллоҳ унга ўзи билан олдинги жума орасидаги гуноҳларни кечиради», дедилар. Саид айтди: Мен буни Умора ибн Амр ибн Ҳазмга айтдим, у: «Рост айтди, ва яна уч кун зиёда», деди. Бундор бизга Яҳё ибн Саиддан, у Ибн Ажлондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан шу ҳадисни ривоят қилди. Абу Бакр айтди: Бундор бизга: «Мен уни унинг оғзидан ёдлаганман: ‹ва отасидан›», деди. Бу менинг наздимда ваҳмдир; тўғриси: Саиддан, у отасидан, деганидир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ زُهَيْرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْهُمْ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَطَبَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , فَرَأَى عَلَيْهِمْ ثِيَابَ النِّمَارِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا عَلَى أَحَدِكُمْ إِنْ وَجَدَ سَعَةً أَنْ يَتَّخِذَ ثَوْبَيْنِ لِجُمُعَتِهِ سِوَى ثَوْبَيْ مِهْنَتِهِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma kuni odamlarga xutba qildilar va ularning ustida junli kiyimlarni koʻrdilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biringizga imkoni boʻlsa, ish kiyimidan boshqa jumasi uchun ikkita kiyim tutsa, nima boʻladi?» dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума куни одамларга хутба қилдилар ва уларнинг устида жунли кийимларни кўрдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингизга имкони бўлса, иш кийимидан бошқа жумаси учун иккита кийим тутса, нима бўлади?» дедилар.

ثنا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ ، ثنا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ ، عَنْ حَجَّاجٍ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " كَانَتْ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جُبَّةٌ يَلْبَسُهَا فِي الْعِيدَيْنِ ، وَيَوْمِ الْجُمُعَةِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ ning bir jubbalari bor edi, uni ikki iydda va juma kuni kiyar edilar».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ нинг бир жуббалари бор эди, уни икки ийдда ва жума куни кияр эдилар».

ثنا أَبُو مُوسَى ، نا أَبُو أَحْمَدَ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ أَبِي يَزِيدَ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، قَالَ : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ ، عَنْ أَوْسِ بْنِ أَوْسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ غَسَّلَ وَاغْتَسَلَ , ثُمَّ غَدَا وَابْتَكَرَ , وَجَلَسَ مِنَ الإِمَامِ قَرِيبًا , فَاسْتَمَعَ وَأَنْصَتَ ، كَانَ لَهُ مِنَ الأَجْرِ أَجْرُ سَنَةٍ , صِيَامُهَا وَقِيَامُهَا " . هَذَا حَدِيثُ أَبِي مُوسَى . وَفِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ يُوسُفَ : " كَانَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ أَجْرُ سَنَةٍ صِيَامُهَا وَقِيَامُهَا "

Avs ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ahlini gʻusl qildirsa va oʻzi gʻusl qilsa, soʻng erta yoʻlga chiqib, xutbaning boshida hozir boʻlsa, imomga yaqin oʻtirsa, quloq solib jim tursa, unga bir yillik — uning roʻzasi va qiyomi kabi ajr boʻladi», dedilar. Bu Abu Musoning hadisidir. Muhammad ibn Yusufning hadisida esa: «unga har bir qadami evaziga bir yillik — uning roʻzasi va qiyomi kabi ajr boʻladi», deyilgan.Авс ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким аҳлини ғусл қилдирса ва ўзи ғусл қилса, сўнг эрта йўлга чиқиб, хутбанинг бошида ҳозир бўлса, имомга яқин ўтирса, қулоқ солиб жим турса, унга бир йиллик — унинг рўзаси ва қиёми каби ажр бўлади», дедилар. Бу Абу Мусонинг ҳадисидир. Муҳаммад ибн Юсуфнинг ҳадисида эса: «унга ҳар бир қадами эвазига бир йиллик — унинг рўзаси ва қиёми каби ажр бўлади», дейилган.

ثنا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ أَبُو هَاشِمٍ ، نا مُبَشِّرٌ يَعْنِي ابْنَ إِسْمَاعِيلَ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْمُسْتَعْجِلُ إِلَى الصَّلاةِ كَالْمُهْدِي بَدَنَةً , وَالَّذِي يَلِيهِ كَالْمُهْدِي بَقَرَةً , وَالَّذِي يَلِيهِ كَالْمُهْدِي شَاةً , وَالَّذِي يَلِيهِ كَالْمُهْدِي طَيْرًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga shoshilgan kishi tuya qurbonlik qilgan kabidir; undan keyingisi sigir qurbonlik qilgan kabi; undan keyingisi qoʻy qurbonlik qilgan kabi; undan keyingisi qush qurbonlik qilgan kabidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга шошилган киши туя қурбонлик қилган кабидир; ундан кейингиси сигир қурбонлик қилган каби; ундан кейингиси қўй қурбонлик қилган каби; ундан кейингиси қуш қурбонлик қилган кабидир», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ ، ثنا سُفْيَانُ ، نا الزُّهْرِيُّ ، وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ كَانَ عَلَى كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ مَلائِكَةٌ يَكْتُبُونَ النَّاسَ عَلَى مَنَازِلِهِمُ الأَوَّلَ فَالأَوَّلَ , فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ ، طُوِيَتِ الصُّحُفُ " . ‏ وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : " فَإِذَا جَلَسَ الإِمَامُ طَوَوَا الصُّحُفَ " . وَقَالا جَمِيعًا : " وَاسْتَمَعُوا الْخُطْبَةَ , فَالْمُهَجِّرُ إِلَى الصَّلاةِ كَالْمُهْدِي بَدَنَةً , ثُمَّ الَّذِي يَلِيهِ كَمُهْدِي بَقَرَةً , ثُمَّ الَّذِي يَلِيهِ كَمُهْدِي كَبْشًا " حَتَّى ذَكَرَ الدَّجَاجَةَ وَالْبَيْضَةَ . وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : " كَمُهْدِي الْبَقَرَةِ " , وَقَالَ : " كَمُهْدِي الْكَبْشِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni boʻlganda, masjidning har bir eshigi oldida farishtalar boʻlib, odamlarni darajalari boʻyicha — birinchisidan keyin birinchisini — yozib boradilar. Imom chiqqanida sahifalar yigʻishtiriladi», dedilar. Abduljabbor esa: «Imom oʻtirganida sahifalarni yigʻishtiradilar», dedi. Ikkovi ham: «Va xutbaga quloq soladilar. Namozga erta kelgan kishi tuya qurbonlik qilgan kabidir; undan keyingisi sigir qurbonlik qilgan kabi; undan keyingisi qoʻchqor qurbonlik qilgan kabidir», dedilar — toki tovuq va tuxumni zikr qilgunlaricha. Maxzumiy esa: «sigir qurbonlik qilgan kabi» va «qoʻchqor qurbonlik qilgan kabi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни бўлганда, масжиднинг ҳар бир эшиги олдида фаришталар бўлиб, одамларни даражалари бўйича — биринчисидан кейин биринчисини — ёзиб борадилар. Имом чиққанида саҳифалар йиғиштирилади», дедилар. Абдулжаббор эса: «Имом ўтирганида саҳифаларни йиғиштирадилар», деди. Иккови ҳам: «Ва хутбага қулоқ соладилар. Намозга эрта келган киши туя қурбонлик қилган кабидир; ундан кейингиси сигир қурбонлик қилган каби; ундан кейингиси қўчқор қурбонлик қилган кабидир», дедилар — токи товуқ ва тухумни зикр қилгунларича. Махзумий эса: «сигир қурбонлик қилган каби» ва «қўчқор қурбонлик қилган каби», деди.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، ثنا الْعَلاءُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنِ الْعَلاءِ . ح وَثنا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، قَالَ : ثنا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْعَلاءَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، نا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، نا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " عَلَى كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مَلَكَانِ يَكْتُبَانِ الأَوَّلَ فَالأَوَّلَ , كَرَجُلٍ قَدَّمَ بَدَنَةً , وَكَرَجُلٍ قَدَّمَ بَقَرَةً , وَكَرَجُلٍ قَدَّمَ شَاةً , وَكَرَجُلٍ قَدَّمَ طَيْرًا , وَكَرَجُلٍ قَدَّمَ بَيْضَةً , فَإِذَا قَعَدَ الإِمَامُ طُوِيَتِ الصُّحُفُ " . وَقَالَ بُنْدَارٌ : " فَإِذَا قَعَدَ طُوِيَتِ الصُّحُفُ " . وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ : " قَدَّمَ طَائِرًا " . قَالَ ابْنُ بَزِيعٍ : " فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ طُوِيَتِ الصُّحُفُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Juma kuni masjidning har bir eshigi oldida ikki farishta boʻlib, kelganlarni birinchisidan keyin birinchisini yozib boradilar: tuya keltirgan kishi kabi, sigir keltirgan kishi kabi, qoʻy keltirgan kishi kabi, qush keltirgan kishi kabi, tuxum keltirgan kishi kabi, deb. Imom oʻtirganida sahifalar yigʻishtiriladi», dedilar. Bundor: «U oʻtirganida sahifalar yigʻishtiriladi», dedi. Ali ibn Hujr: «qush keltirgan», dedi. Ibn Baziʼ esa: «Imom chiqqanida sahifalar yigʻishtiriladi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жума куни масжиднинг ҳар бир эшиги олдида икки фаришта бўлиб, келганларни биринчисидан кейин биринчисини ёзиб борадилар: туя келтирган киши каби, сигир келтирган киши каби, қўй келтирган киши каби, қуш келтирган киши каби, тухум келтирган киши каби, деб. Имом ўтирганида саҳифалар йиғиштирилади», дедилар. Бундор: «У ўтирганида саҳифалар йиғиштирилади», деди. Али ибн Ҳужр: «қуш келтирган», деди. Ибн Базиъ эса: «Имом чиққанида саҳифалар йиғиштирилади», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ ، ثنا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، ثنا هَمَّامٌ ، ثنا مَطَرٌ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو حَاتِمٍ سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نا الْمُقْرِئُ ، أَخْبَرَنِي هَمَّامٌ ، عَنْ مَطَرٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " تُبْعَثُ الْمَلائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يَكْتُبُونَ مَجِيءَ النَّاسِ , فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ طُوِيَتِ الصُّحُفُ , وَرُفِعَتِ الأَقْلامُ , فَتَقُولُ الْمَلائِكَةُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ : مَا حَبَسَ فُلانًا ؟ فَتَقُولُ الْمَلائِكَةُ : اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ ضَالا فَاهْدِهِ , وَإِنْ كَانَ مَرِيضًا فَاشْفِهِ , وَإِنْ كَانَ عَائِلا فَاغْنِهِ " . هَذَا حَدِيثُ الْمُقْرِئِ . وَقَالَ الْقُطَعِيُّ : قَالَ : " تَقْعُدُ الْمَلائِكَةُ عَلَى أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ " . وَقَالَ أَيْضًا : " يَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ : اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ ضَالا فَاهْدِهِ , وَإِنْ كَانَ . . . " إِلَى آخِرِهِ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Juma kuni masjid eshiklariga farishtalar yuboriladi, ular odamlarning kelishini yozib boradilar. Imom chiqqanida sahifalar yigʻishtiriladi va qalamlar koʻtariladi. Shunda farishtalar bir-birlariga: ‹Falonchini nima toʻsdi?› deydilar. Va farishtalar: ‹Allohim, agar u adashgan boʻlsa, uni hidoyat qil; agar kasal boʻlsa, unga shifo ber; agar kambagʻal boʻlsa, uni boy qil›, deydilar», dedilar. Bu Muqriʼning hadisidir. Qutaʼiy esa: «Farishtalar masjid eshiklari oldida oʻtiradilar», dedi. Yana u: «Ular bir-birlariga: ‹Allohim, agar u adashgan boʻlsa, uni hidoyat qil; agar...› — oxirigacha aytadilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Жума куни масжид эшикларига фаришталар юборилади, улар одамларнинг келишини ёзиб борадилар. Имом чиққанида саҳифалар йиғиштирилади ва қаламлар кўтарилади. Шунда фаришталар бир-бирларига: ‹Фалончини нима тўсди?› дейдилар. Ва фаришталар: ‹Аллоҳим, агар у адашган бўлса, уни ҳидоят қил; агар касал бўлса, унга шифо бер; агар камбағал бўлса, уни бой қил›, дейдилар», дедилар. Бу Муқриънинг ҳадисидир. Қутаъий эса: «Фаришталар масжид эшиклари олдида ўтирадилар», деди. Яна у: «Улар бир-бирларига: ‹Аллоҳим, агар у адашган бўлса, уни ҳидоят қил; агар...› — охиригача айтадилар», деди.

نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، وَالزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَلا تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ , وَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَمْشُونَ ، عَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ , فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا , وَمَا فَاتَكُمْ فَاقْضُوا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqoma aytilganda, unga yugurib kelmanglar; unga vazminlik bilan yurib kelinglar. Yetganingizni oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa qazo qilinglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқома айтилганда, унга югуриб келманглар; унга вазминлик билан юриб келинглар. Етганингизни ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса қазо қилинглар», дедилар.

نا أَبُو مُوسَى ، نا أَبُو عَامِرٍ ، نا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنِ السَّائِبِ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ ، قَالَ : " كَانَ النِّدَاءُ الَّذِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي الْقُرْآنِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذَا خَرَجَ الإِمَامُ , وَإِذَا قَامَتِ الصَّلاةُ فِي زَمَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَبِي بَكْرٍ ، وَعُمَرَ , حَتَّى كَانَ عُثْمَانُ , فَكَثُرَ النَّاسُ , فَأَمَرَ بِالنِّدَاءِ الثَّالِثِ عَلَى الزَّوْرَاءِ , فَثَبَتَ حَتَّى السَّاعَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي قَوْلِهِ : وَإِذَا قَامَتِ الصَّلاةُ : يُرِيدُ النِّدَاءَ الثَّانِيَ الإِقَامَةَ , وَالأَذَانُ وَالإِقَامَةُ يُقَالُ لَهُمَا : أَذَانَانِ , أَلَمْ تَسْمَعِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلاةٌ " ؟ وَإِنَّمَا أَرَادَ : بَيْنَ كُلِّ أَذَانٍ وَإِقَامَةٍ . وَالْعَرَبُ قَدْ تُسَمِّي الشَّيْئَيْنِ بِاسْمِ الْوَاحِدِ إِذَا قَرَنَتْ بَيْنَهُمَا . قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَلأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ، وَقَالَ : ‏ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلأُمِّهِ الثُّلُثُ وَإِنَّمَا هُمَا أَبٌ وَأُمٌّ , فَسَمَّاهُمَا اللَّهُ أَبَوَيْنِ . وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ خَبَرُ عَائِشَةَ : كَانَ طَعَامُنَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الأَسْوَدَيْنِ : التَّمْرَ وَالْمَاءَ . وَإِنَّمَا السَّوَادُ لِلتَّمْرِ خَاصَّةً دُونَ الْمَاءِ , فَسَمَّتْهُمَا عَائِشَةُ الأَسْوَدَيْنِ , لَمَّا قَرَنَتْ بَيْنَهُمَا . وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ قِيلَ : سُنَّةُ الْعُمَرَيْنِ . وَإِنَّمَا أُرِيدَ أَبُو بَكْرٍ ، وَعُمَرُ , لا كَمَا تَوَهَّمَ مَنْ ظَنَّ أَنَّهُ أُرِيدَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ , وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ . وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ : وَإِذَا قَامَتِ الصَّلاةُ النِّدَاءَ الثَّانِيَ الْمُسَمَّى إِقَامَةً

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Alloh Qurʼonda zikr qilgan nido juma kuni imom chiqqanida va namozga iqoma aytilganida boʻlar edi — Nabiy ﷺ, Abu Bakr va Umar zamonlarida shunday edi. Usmon zamoni kelib, odamlar koʻpaygach, u Zavroda uchinchi nidoga buyurdi va u shu paytgacha qoldi». Abu Bakr uning «va namozga iqoma aytilganida» degan soʻzi haqida aytdi: U bunda ikkinchi nidoni — iqomani iroda qilgan. Azon bilan iqomaga «ikki azon» deyiladi. Nabiy ﷺ ning: «Har ikki azon orasida namoz bor», deganlarini eshitmadingmi? U zot bunda faqat: har azon bilan iqoma orasida namoz bor, deganni iroda qilganlar. Arablar ikki narsani bir-biriga qoʻshsalar, ularni bittasining nomi bilan atashi mumkin. Alloh azza va jalla: {Uning ota-onasi uchun — ulardan har biriga oltidan bir}, dedi va: {Unga ota-onasi meros boʻlsa, onasiga uchdan bir}, dedi. Holbuki, ular ota va onadir; Alloh ularni «ikki ota» deb atadi. Shu jinsdan Oishaning xabari ham: «Rasululloh ﷺ zamonlarida taomimiz ikki qora — xurmo va suv edi». Qoralik esa suvga emas, xosdan xurmoga tegishlidir; Oisha ularni bir-biriga qoʻshgani uchun ikkovini «ikki qora» deb atadi. Shu jinsdan «ikki Umarning sunnati» ham deyiladi — bunda Abu Bakr bilan Umar iroda qilingan, baʼzilar gumon qilganidek, Umar ibn Xattob bilan Umar ibn Abdulaziz emas. Uning «va namozga iqoma aytilganida» degan soʻzi bilan iqoma deb ataladigan ikkinchi nidoni iroda qilganiga dalil quyidagidir.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ Қуръонда зикр қилган нидо жума куни имом чиққанида ва намозга иқома айтилганида бўлар эди — Набий ﷺ, Абу Бакр ва Умар замонларида шундай эди. Усмон замони келиб, одамлар кўпайгач, у Заврода учинчи нидога буюрди ва у шу пайтгача қолди». Абу Бакр унинг «ва намозга иқома айтилганида» деган сўзи ҳақида айтди: У бунда иккинчи нидони — иқомани ирода қилган. Азон билан иқомага «икки азон» дейилади. Набий ﷺ нинг: «Ҳар икки азон орасида намоз бор», деганларини эшитмадингми? У зот бунда фақат: ҳар азон билан иқома орасида намоз бор, деганни ирода қилганлар. Араблар икки нарсани бир-бирига қўшсалар, уларни биттасининг номи билан аташи мумкин. Аллоҳ азза ва жалла: {Унинг ота-онаси учун — улардан ҳар бирига олтидан бир}, деди ва: {Унга ота-онаси мерос бўлса, онасига учдан бир}, деди. Ҳолбуки, улар ота ва онадир; Аллоҳ уларни «икки ота» деб атади. Шу жинсдан Оишанинг хабари ҳам: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида таомимиз икки қора — хурмо ва сув эди». Қоралик эса сувга эмас, хосдан хурмога тегишлидир; Оиша уларни бир-бирига қўшгани учун икковини «икки қора» деб атади. Шу жинсдан «икки Умарнинг суннати» ҳам дейилади — бунда Абу Бакр билан Умар ирода қилинган, баъзилар гумон қилганидек, Умар ибн Хаттоб билан Умар ибн Абдулазиз эмас. Унинг «ва намозга иқома айтилганида» деган сўзи билан иқома деб аталадиган иккинчи нидони ирода қилганига далил қуйидагидир.

أَنَّ سَلْمَ بْنَ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : " كَانَ الأَذَانُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَأَبِي بَكْرٍ , وَعُمَرَ أَذَانَيْنِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , حَتَّى كَانَ زَمَنُ عُثْمَانَ , فَكَثُرَ النَّاسُ , فَأَمَرَ بِالأَذَانِ الأَوَّلِ بِالزَّوْرَاءِ "

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar zamonlarida juma kuni azon ikkita edi; Usmon zamoni kelib, odamlar koʻpaygach, u Zavroda birinchi azonga buyurdi».Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар замонларида жума куни азон иккита эди; Усмон замони келиб, одамлар кўпайгач, у Заврода биринчи азонга буюрди».

نا مُحَمَّدُ بْنُ شَوْكَرِ بْنِ رَافِعٍ الْبَغْدَادِيُّ ، نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا أَبِي ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي يَحْيَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَمَسَّ مِنْ طِيبٍ إِنْ كَانَ عِنْدَهُ , وَلَبِسَ مِنْ أَحْسَنِ ثِيَابِهِ , ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الْمَسْجِدِ , فَيَرْكَعُ إِنْ بَدَا لَهُ , وَلَمْ يُؤْذِ أَحَدًا , ثُمَّ أَنْصَتَ إِذَا خَرَجَ إِمَامُهُ حَتَّى يُصَلِّيَ ، كَانَ كَفَّارَةً لِمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ الأُخْرَى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ : إِنَّ الإِنْصَاتَ عِنْدَ الْعَرَبِ قَدْ يَكُونُ الإِنْصَاتُ عَنْ مُكَالَمَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا دُونَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ , وَدُونَ ذِكْرِ اللَّهِ وَالدُّعَاءِ , كَخَبَرِ أَبِي هُرَيْرَةَ : كَانُوا يَتَكَلَّمُونَ فِي الصَّلاةِ فَنَزَلَتْ : ‏ وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا ، فَإِنَّمَا زُجِرُوا فِي الآيَةِ عَنْ مُكَالَمَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا , وَأُمِرُوا بِالإِنْصَاتِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ : الإِنْصَاتِ عَنْ كَلامِ النَّاسِ لا عَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّكْبِيرِ وَالذِّكْرِ وَالدُّعَاءِ , إِذِ الْعِلْمُ مُحِيطٌ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يُرِدْ بِقَوْلِهِ : " ثُمَّ أَنْصَتَ إِذَا خَرَجَ الإِمَامُ حَتَّى يُصَلِّيَ " أَنْ يُنْصِتَ شَاهِدُ الْجُمُعَةِ فَلا يُكَبِّرَ مُفْتَتِحًا لِصَلاةِ الْجُمُعَةِ , وَلا يُكَبِّرَ لِلرُّكُوعِ , وَلا يُسَبِّحَ فِي الرُّكُوعِ , وَلا يَقُولَ : رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ بَعْدَ رَفْعِ الرَّأْسِ مِنَ الرُّكُوعِ , وَلا يُكَبِّرَ عِنْدَ الإِهْوَاءِ إِلَى السُّجُودِ , وَلا يُسَبِّحَ فِي السُّجُودِ , وَلا يَتَشَهَّدَ فِي الْقُعُودِ , وَهَذَا لا يَتَوَهَّمُهُ مَنْ يَعْرِفُ أَحْكَامَ اللَّهِ وَدِينَهُ , فَالْعِلْمُ مُحِيطٌ أَنَّ مَعْنَى الإِنْصَاتِ فِي هَذَا الْخَبَرِ : عَنْ مُكَالَمَةِ النَّاسِ , وَعَنْ كَلامِ النَّاسِ , لا عَمَّا أُمِرَ الْمُصَلِّي مِنَ التَّكْبِيرِ وَالْقِرَاءَةِ وَالتَّسْبِيحِ وَالذِّكْرِ الَّذِي أُمِرَ بِهِ فِي الصَّلاةِ , فَهَكَذَا مَعْنَى خَبَرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْ ثَبَتَ : " وَإِذَا قَرَأَ فَأَنْصِتُوا " أَيْ : أَنْصِتُوا عَنْ كَلامِ النَّاسِ . وَقَدْ بَيَّنْتُ مَعْنَى الإِنْصَاتِ ، وَعَلَى كَمْ مَعْنًى يَنْصَرِفُ هَذَا اللَّفْظُ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي أَمْلَيْتُهَا فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Kim juma kuni gʻusl qilsa, oldida boʻlsa xushboʻylik surtsa, kiyimlarining eng chiroylisini kiysa, soʻng masjidga chiqib, xohlasa namoz oʻqisa va hech kimga ozor bermasa, keyin imomi chiqqanida namoz oʻqilgunicha jim tursa, bu u bilan boshqa juma orasidagi gunohlarga kafforat boʻladi». Abu Bakr aytdi: Bu men aytadigan jinsdandir: arablar nazdida jim turish baʼzan bir-birlari bilan gaplashishdan jim turish maʼnosida boʻladi — Qurʼon oʻqishdan, Allohni zikr qilish va duodan emas. Abu Hurayraning xabari kabi: ular namozda gaplashar edilar, shunda: {Qurʼon oʻqilganda, unga quloq solinglar va jim turinglar} oyati nozil boʻldi. Ular bu oyatda faqat bir-birlari bilan gaplashishdan qaytarildilar va Qurʼon oʻqilganda jim turishga — odamlarning gapidan jim turishga buyurildilar, Qurʼon oʻqish, tasbeh, takbir, zikr va duodan emas. Zero, Nabiy ﷺ ning: «Soʻng imom chiqqanida namoz oʻqilgunicha jim tursa», degan soʻzlari bilan jumada hozir boʻlgan kishi jim turib, juma namoziga kirish takbirini aytmasin, ruku takbirini aytmasin, rukuda tasbeh aytmasin, rukudan bosh koʻtargach ‹Robbano lakal-hamd› demasin, sajdaga engashayotganda takbir aytmasin, sajdada tasbeh aytmasin va oʻtirganda tashahhud aytmasin, deganlarini iroda qilmaganlari ilm bilan qamrab olingandir. Buni Allohning hukmlarini va dinini biladigan kishi gumon ham qilmaydi. Bas, bu xabarda jim turishning maʼnosi — odamlar bilan gaplashishdan, odamlarning gapidan jim turishdir; namoz oʻquvchi buyurilgan takbir, qiroat, tasbeh va zikrdan emas. Nabiy ﷺ ning — agar sobit boʻlsa — «Imom oʻqiganda jim turinglar» degan xabarlarining maʼnosi ham shundaydir, yaʼni: odamlarning gapidan jim turinglar. Men jim turishning maʼnosini va bu lafz necha maʼnoga qaytishini imomning orqasida qiroat qilish haqida imlo qilgan masalamda bayon qilganman.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким жума куни ғусл қилса, олдида бўлса хушбўйлик суртса, кийимларининг энг чиройлисини кийса, сўнг масжидга чиқиб, хоҳласа намоз ўқиса ва ҳеч кимга озор бермаса, кейин имоми чиққанида намоз ўқилгунича жим турса, бу у билан бошқа жума орасидаги гуноҳларга каффорат бўлади». Абу Бакр айтди: Бу мен айтадиган жинсдандир: араблар наздида жим туриш баъзан бир-бирлари билан гаплашишдан жим туриш маъносида бўлади — Қуръон ўқишдан, Аллоҳни зикр қилиш ва дуодан эмас. Абу Ҳурайранинг хабари каби: улар намозда гаплашар эдилар, шунда: {Қуръон ўқилганда, унга қулоқ солинглар ва жим туринглар} ояти нозил бўлди. Улар бу оятда фақат бир-бирлари билан гаплашишдан қайтарилдилар ва Қуръон ўқилганда жим туришга — одамларнинг гапидан жим туришга буюрилдилар, Қуръон ўқиш, тасбеҳ, такбир, зикр ва дуодан эмас. Зеро, Набий ﷺ нинг: «Сўнг имом чиққанида намоз ўқилгунича жим турса», деган сўзлари билан жумада ҳозир бўлган киши жим туриб, жума намозига кириш такбирини айтмасин, руку такбирини айтмасин, рукуда тасбеҳ айтмасин, рукудан бош кўтаргач ‹Роббано лакал-ҳамд› демасин, саждага энгашаётганда такбир айтмасин, саждада тасбеҳ айтмасин ва ўтирганда ташаҳҳуд айтмасин, деганларини ирода қилмаганлари илм билан қамраб олингандир. Буни Аллоҳнинг ҳукмларини ва динини биладиган киши гумон ҳам қилмайди. Бас, бу хабарда жим туришнинг маъноси — одамлар билан гаплашишдан, одамларнинг гапидан жим туришдир; намоз ўқувчи буюрилган такбир, қироат, тасбеҳ ва зикрдан эмас. Набий ﷺ нинг — агар собит бўлса — «Имом ўқиганда жим туринглар» деган хабарларининг маъноси ҳам шундайдир, яъни: одамларнинг гапидан жим туринглар. Мен жим туришнинг маъносини ва бу лафз неча маънога қайтишини имомнинг орқасида қироат қилиш ҳақида имло қилган масаламда баён қилганман.

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ ، عَنِ الْمُبَارَكِ وَهُوَ ابْنُ فَضَالَةَ , عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُومُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَى سَارِيَةٍ مِنْ خَشَبٍ أَوْ جِذْعٍ أَوْ نَخْلَةٍ ، ‏ شَكَّ الْمُبَارَكُ ، فَلَمَّا كَثُرَ النَّاسُ قَالَ : " ابْنُوا لِي مِنْبَرًا " . فَبَنَوْا لَهُ الْمِنْبَرَ . فَتَحَوَّلَ إِلَيْهِ , حَنَّتِ الْخَشَبَةُ حَنِينَ الْوَالِهِ , فَمَا زَالَتْ حَتَّى نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْمِنْبَرِ , فَأَتَاهَا , فَاحْتَضَنَهَا , فَسَكَنَتْ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الْوَالِهُ : يُرِيدُ بِهَا الْمَرْأَةَ إِذَا مَاتَ لَهَا وَلَدٌ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ juma kuni turib, orqalarini yogʻoch ustunga yoki xurmo tanasiga suyar edilar — Muborak shubha qildi. Odamlar koʻpaygach, u zot: «Menga minbar yasanglar», dedilar. Ular u zotga minbar yasadilar. U zot unga oʻtganlarida, yogʻoch — farzandidan judo boʻlgan ayol ingraganidek — ingradi va Rasululloh ﷺ minbardan tushib, uning oldiga borib, uni quchoqlamagunlaricha toʻxtamadi; shunda u tinchidi. Abu Bakr aytdi: «Volih» bilan farzandi vafot etgan ayolni iroda qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жума куни туриб, орқаларини ёғоч устунга ёки хурмо танасига суяр эдилар — Муборак шубҳа қилди. Одамлар кўпайгач, у зот: «Менга минбар ясанглар», дедилар. Улар у зотга минбар ясадилар. У зот унга ўтганларида, ёғоч — фарзандидан жудо бўлган аёл инграганидек — ингради ва Расулуллоҳ ﷺ минбардан тушиб, унинг олдига бориб, уни қучоқламагунларича тўхтамади; шунда у тинчиди. Абу Бакр айтди: «Волиҳ» билан фарзанди вафот этган аёлни ирода қилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ ، نا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ ، نا إِسْحَاقُ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ ، ثنا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقُومُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَيُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَى جِذْعٍ مَنْصُوبٍ فِي الْمَسْجِدِ فَيَخْطُبُ , فَجَاءَ رُومِيٌّ فَقَالَ : أَلا نَصْنَعُ لَكَ شَيْئًا تَقْعُدُ وَكَأَنَّكَ قَائِمٌ ؟ فَصَنَعَ لَهُ مِنْبَرًا ، لَهُ دَرَجَتَانِ , وَيَقْعُدُ عَلَى الثَّالِثَةِ , فَلَمَّا قَعَدَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمِنْبَرِ خَارَ الْجِذْعُ خُوَارَ الثَّوْرِ ، حَتَّى ارْتَجَّ الْمَسْجِدُ بِخُوَارِهِ حُزْنًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَنَزَلَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْمِنْبَرِ , فَالْتَزَمَهُ وَهُوَ يَخُورُ , فَلَمَّا الْتَزَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَكَتَ , ثُمَّ قَالَ : " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ , لَوْ لَمْ أَلْتَزِمْهُ مَا زَالَ هَكَذَا حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ حُزْنًا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " , فَأَمَرَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدُفِنَ يَعْنِي الْجِذْعَ . وَفِي خَبَرِ جَابِرٍ : فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ هَذَا بَكَى لِمَا فَقَدَ مِنَ الذِّكْرِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ juma kuni turib, orqalarini masjidda tiklangan xurmo tanasiga suyab xutba qilar edilar. Bir rumlik kelib: «Sizga shunday narsa yasab bermaylikmi — oʻtirasiz-u, xuddi tik turgandek boʻlasiz?» dedi. Bas, u zotga ikki zinali minbar yasadi, u zot uchinchisiga oʻtirar edilar. Allohning Nabiysi ﷺ minbarga oʻtirganlarida, xurmo tanasi buqa boʻkirganidek boʻkirdi, hatto Rasululloh ﷺ dan ayrilgani gʻamidan uning boʻkirishidan masjid larzaga keldi. Shunda Rasululloh ﷺ minbardan tushib, uning oldiga bordilar va u boʻkirayotgan holda uni quchoqladilar; Rasululloh ﷺ uni quchoqlaganlarida, u tindi. Soʻng u zot: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, agar men uni quchoqlamaganimda, u Rasululloh ﷺ dan ayrilgani gʻamidan Qiyomat qoim boʻlgunicha shu holda qolar edi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ buyurdilar va u — yaʼni xurmo tanasi — koʻmildi. Jobirning xabarida esa: Nabiy ﷺ: «Albatta, bu oʻzi mahrum boʻlgan zikr uchun yigʻladi», dedilar, deyilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жума куни туриб, орқаларини масжидда тикланган хурмо танасига суяб хутба қилар эдилар. Бир румлик келиб: «Сизга шундай нарса ясаб бермайликми — ўтирасиз-у, худди тик тургандек бўласиз?» деди. Бас, у зотга икки зинали минбар ясади, у зот учинчисига ўтирар эдилар. Аллоҳнинг Набийси ﷺ минбарга ўтирганларида, хурмо танаси буқа бўкирганидек бўкирди, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ дан айрилгани ғамидан унинг бўкиришидан масжид ларзага келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ минбардан тушиб, унинг олдига бордилар ва у бўкираётган ҳолда уни қучоқладилар; Расулуллоҳ ﷺ уни қучоқлаганларида, у тинди. Сўнг у зот: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, агар мен уни қучоқламаганимда, у Расулуллоҳ ﷺ дан айрилгани ғамидан Қиёмат қоим бўлгунича шу ҳолда қолар эди», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ буюрдилар ва у — яъни хурмо танаси — кўмилди. Жобирнинг хабарида эса: Набий ﷺ: «Албатта, бу ўзи маҳрум бўлган зикр учун йиғлади», дедилар, дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ تَمَّامٍ الْمِصْرِيُّ ، نا يُوسُفُ بْنُ عَدِيٍّ ، نا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الطَّائِفِيِّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ خَالِدٍ وَهُوَ الْعَدْوَانِيُّ , عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ أَبْصَرَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ " قَائِمٌ عَلَى قَوْسٍ أَوْ عَصًا حِينَ أَتَاهُمْ " , قَالَ : فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ : " وَالسَّمَاءِ وَالطَّارِقِ " , فَوَعَيْتُهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَأَنَا مُشْرِكٌ , ثُمَّ قَرَأْتُهَا فِي الإِسْلامِ , فَدَعَتْنِي ثَقِيفُ ? فَقَالُوا : مَا سَمِعْتَ مِنَ هَذَا الرَّجُلِ , فَقَرَأْتُهَا عَلَيْهِمْ , فَقَالَ مَنْ مَعَهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ : نَحْنُ أَعْلَمُ بِصَاحِبِنَا , لَوْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُ كَمَا يَقُولُ حَقٌّ لَتَابَعْنَاهُ

Xolid al-Adavoniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ ni — u zot ularning oldilariga kelganlarida yoy yoki hassaga suyanib turgan holda — koʻrdi. U aytdi: Men u zotning: {Vas-samoi vat-toriq} deb oʻqiyotganlarini eshitdim va uni johiliyatda, mushrik boʻlgan holimda yodladim, soʻng islomda uni oʻqidim. Saqif meni chaqirib: «Bu kishidan nima eshitding?» dedilar. Men ularga uni oʻqib berdim. Shunda ular bilan birga boʻlgan qurayshliklar: «Biz oʻz sohibimizni yaxshiroq bilamiz; agar u aytayotgani haq ekanini bilsak edi, albatta unga ergashar edik», dedilar.Холид ал-Адавоний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ ни — у зот уларнинг олдиларига келганларида ёй ёки ҳассага суяниб турган ҳолда — кўрди. У айтди: Мен у зотнинг: {Вас-самои ват-ториқ} деб ўқиётганларини эшитдим ва уни жоҳилиятда, мушрик бўлган ҳолимда ёдладим, сўнг исломда уни ўқидим. Сақиф мени чақириб: «Бу кишидан нима эшитдинг?» дедилар. Мен уларга уни ўқиб бердим. Шунда улар билан бирга бўлган қурайшликлар: «Биз ўз соҳибимизни яхшироқ биламиз; агар у айтаётгани ҳақ эканини билсак эди, албатта унга эргашар эдик», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، قَالَ : اخْتَلَفُوا فِي مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَيِّ شَيْءٍ هُوَ ؟ فَأَرْسَلُوا إِلَى سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ , فَقَالَ : " مَا بَقِيَ مِنَ النَّاسِ أَحَدٌ أَعْلَمَ بِهِ مِنِّي , هُوَ مِنْ أَثْلِ الْغَابَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الأَثْلُ هُوَ الطَّرْفَاءُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Hozim aytdi: Ular Rasululloh ﷺ ning minbarlari haqida — u nimadan yasalgan edi, deb ixtilof qildilar va Sahl ibn Saʼdga odam yubordilar. U: «Odamlar orasida u haqda mendan koʻra bilimliroq biror kishi qolmagan: u Gʻobaning yulgʻunidandir», dedi. Abu Bakr aytdi: «Asl» — bu tarfa, yaʼni yulgʻundir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Ҳозим айтди: Улар Расулуллоҳ ﷺ нинг минбарлари ҳақида — у нимадан ясалган эди, деб ихтилоф қилдилар ва Саҳл ибн Саъдга одам юбордилар. У: «Одамлар орасида у ҳақда мендан кўра билимлироқ бирор киши қолмаган: у Ғобанинг юлғунидандир», деди. Абу Бакр айтди: «Асл» — бу тарфа, яъни юлғундир.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ ، نا الْوَلِيدُ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : لَمَّا اسْتَوَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمِنْبَرِ ، قَالَ لِلنَّاسِ : " اجْلِسُوا " , فَسَمِعَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَهُوَ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ ، فَجَلَسَ . فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَعَالَ يَا ابْنَ مَسْعُودٍ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ minbarga chiqib joylashganlarida, odamlarga: «Oʻtiringlar», dedilar. Ibn Masʼud masjid eshigi oldida turgan holda buni eshitdi va oʻtirdi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Kel, ey Ibn Masʼud», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ минбарга чиқиб жойлашганларида, одамларга: «Ўтиринглар», дедилар. Ибн Масъуд масжид эшиги олдида турган ҳолда буни эшитди ва ўтирди. Шунда Набий ﷺ унга: «Кел, эй Ибн Масъуд», дедилар.

نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا أَبُو بَحْرٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ الْبَكْرَاوِيُّ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، ثنا نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ خُطْبَتَيْنِ , يَجْلِسُ بَيْنَهُمَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : سَمِعْتُ بُنْدَارًا يَقُولُ : كَانَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ يُجِلُّ هَذَا الشَّيْخَ يَعْنِي الْبَكْرَاوِيَّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ juma kuni ikki xutba qilar va ular orasida oʻtirar edilar». Abu Bakr aytdi: Men Bundorning: Yahyo ibn Said bu shayxni — yaʼni Bakroviyni — ulugʻlar edi, deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ жума куни икки хутба қилар ва улар орасида ўтирар эдилар». Абу Бакр айтди: Мен Бундорнинг: Яҳё ибн Саид бу шайхни — яъни Бакровийни — улуғлар эди, деганини эшитдим.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ هَيَّاجٍ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْهَمْدَانِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ الأَرْحَبِيُّ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبْجَرَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ وَاصِلِ بْنِ حَيَّانَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو وَائِلٍ : خَطَبَنَا عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ , فَأَبْلَغَ وَأَوْجَزَ , فَلَمَّا نَزَلَ ، قُلْنَا لَهُ : يَا أَبَا الْيَقْظَانِ , لَقَدْ أَبَلَغْتَ وَأَوْجَزْتَ , فَلَوْ كُنْتُ نَفَّسْتَ . قَالَ : إِنَّنِي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِنَّ طُولَ صَلاةِ الرَّجُلِ , وَقِصَرَ خُطْبَتِهِ مَئِنَّةٌ مِنْ فِقْهِهِ , فَأَطِيلُوا الصَّلاةَ وَأَقْصِرُوا الْخُطْبَةَ , فَإِنَّ مِنَ الْبَيَانِ سِحْرًا " . نا بِهِ رَجَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُذْرِيُّ أَبُو الْحَسَنِ , ثنا الْعَلاءُ بْنُ عُصَيْمٍ الْجُعْفِيُّ , ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبْجَرَ بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ , وَلَمْ يَقُلْ : " فَلَوْ كُنْتَ نَفَّسْتَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ : " كَانَتْ خُطْبَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَصْدًا " . وَفِي خَبَرِ الْحَكَمِ بْنِ حَزَنٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَحَمِدَ اللَّهَ , وَأَثْنَى عَلَيْهِ كَلِمَاتٍ طَيِّبَاتٍ خَفِيفَاتٍ مُبَارَكَاتٍ "

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Voil aytdi: Ammor ibn Yosir bizga xutba qildi, uni taʼsirli hamda qisqa qildi. U minbardan tushganida, biz unga: «Ey Abul-Yaqzon! Taʼsirli va qisqa qilding, qaniydi sen biroz choʻzganingda», dedik. Shunda u: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deyotganlarini eshitdim: ‹Kishining namozi uzun, xutbasi qisqa boʻlishi uning fiqhidan bir alomatdir. Bas, namozni uzun qilinglar, xutbani qisqa qilinglar; albatta, bayonda sehr bordir›», dedi. Buni bizga Rajo ibn Muhammad al-Uzriy Abul-Hasan aytdi: Aloʼ ibn Usaym al-Juʼfiy bizga aytdi: Abdurrahmon ibn Abdulmalik ibn Abjar bizga shu isnod bilan xuddi shunday aytdi va: «qaniydi sen biroz choʻzganingda», demadi. Abu Bakr aytdi: Jobir ibn Samuraning xabarida: «Rasululloh ﷺ ning xutbalari oʻrtacha edi», deyilgan. Hakam ibn Hazanning Nabiy ﷺ dan qilgan xabarida esa: «Bas, u zot Allohga hamd va sano aytdilar — pokiza, yengil, barakali kalimalar bilan», deyilgan.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Воил айтди: Аммор ибн Ёсир бизга хутба қилди, уни таъсирли ҳамда қисқа қилди. У минбардан тушганида, биз унга: «Эй Абул-Яқзон! Таъсирли ва қисқа қилдинг, қанийди сен бироз чўзганингда», дедик. Шунда у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деётганларини эшитдим: ‹Кишининг намози узун, хутбаси қисқа бўлиши унинг фиқҳидан бир аломатдир. Бас, намозни узун қилинглар, хутбани қисқа қилинглар; албатта, баёнда сеҳр бордир›», деди. Буни бизга Ражо ибн Муҳаммад ал-Узрий Абул-Ҳасан айтди: Алў ибн Усайм ал-Жуъфий бизга айтди: Абдурраҳмон ибн Абдулмалик ибн Абжар бизга шу иснод билан худди шундай айтди ва: «қанийди сен бироз чўзганингда», демади. Абу Бакр айтди: Жобир ибн Самуранинг хабарида: «Расулуллоҳ ﷺ нинг хутбалари ўртача эди», дейилган. Ҳакам ибн Ҳазаннинг Набий ﷺ дан қилган хабарида эса: «Бас, у зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар — покиза, енгил, баракали калималар билан», дейилган.

نا الْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْبِسْطَامِيُّ ، نا أَنَسٌ يَعْنِي ابْنَ عِيَاضٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ . ح وَحَدَّثَنَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أنا سُفْيَانُ ، عَنْ جَعْفَرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ فِي خُطْبَتِهِ : يَحْمَدُ اللَّهَ , وَيُثْنِي عَلَيْهِ بِمَا هُوَ لَهُ أَهْلٌ , ثُمَّ يَقُولُ : " مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَلا مُضِلَّ لَهُ , وَمَنْ يُضْلِلْ فَلا هَادِيَ لَهُ , إِنَّ أَصْدَقَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ , وَأَحْسَنَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ , وَشَرَّ الأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا , وَكُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ , وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلالَةٌ , وَكُلَّ ضَلالَةٍ فِي النَّارِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xutbalarida Allohga hamd va Unga munosib sano aytar, soʻng: «Alloh kimni hidoyat qilsa, uni adashtiruvchi yoʻq; kimni adashtirsa, uni hidoyat qiluvchi yoʻq. Albatta, soʻzning eng rosti Allohning kitobidir, hidoyatning eng yaxshisi Muhammadning hidoyatidir. Ishlarning eng yomoni yangi chiqarilganlaridir; har bir yangi chiqarilgan narsa bidʼatdir, har bir bidʼat zalolatdir, har bir zalolat esa oʻtdadir», der edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хутбаларида Аллоҳга ҳамд ва Унга муносиб сано айтар, сўнг: «Аллоҳ кимни ҳидоят қилса, уни адаштирувчи йўқ; кимни адаштирса, уни ҳидоят қилувчи йўқ. Албатта, сўзнинг энг рости Аллоҳнинг китобидир, ҳидоятнинг энг яхшиси Муҳаммаднинг ҳидоятидир. Ишларнинг энг ёмони янги чиқарилганларидир; ҳар бир янги чиқарилган нарса бидъатдир, ҳар бир бидъат залолатдир, ҳар бир залолат эса ўтдадир», дер эдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ مَعْنٍ ، عَنِ ابْنَةِ الْحَارِثَةِ بْنِ النُّعْمَانِ ، قَالَتْ : " مَا حَفِظْتُ ق إِلا مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يُقْرَأُ بِهَا فِي كُلِّ جُمُعَةٍ , وَكَانَ تَنُّورُنَا وَتَنُّورُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَاحِدًا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : ابْنَةُ الْحَارِثَةِ هَذِهِ هِيَ أُمُّ هِشَامٍ بِنْتُ حَارِثَةَ

Ummu Hishom binti Horisa ibn Nuʼmon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men {Qof}ni faqat Rasululloh ﷺ ning ogʻizlaridan yodladim; u zot uni har juma oʻqir edilar. Bizning tandirimiz bilan Rasululloh ﷺ ning tandirlari bitta edi». Abu Bakr aytdi: Bu Horisaning qizi — Ummu Hishom binti Horisadir.Умму Ҳишом бинти Ҳориса ибн Нуъмон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен {Қоф}ни фақат Расулуллоҳ ﷺ нинг оғизларидан ёдладим; у зот уни ҳар жума ўқир эдилар. Бизнинг тандиримиз билан Расулуллоҳ ﷺ нинг тандирлари битта эди». Абу Бакр айтди: Бу Ҳорисанинг қизи — Умму Ҳишом бинти Ҳорисадир.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أُمِّ هِشَامِ بِنْتِ حَارِثَةَ بْنِ النُّعْمَانِ ، قَالَتْ : " قَرَأْتُ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , كَانَ يَقْرَؤُهَا كُلَّ جُمُعَةٍ عَلَى الْمِنْبَرِ إِذَا خَطَبَ النَّاسَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ هَذَا هُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ , نَسَبَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ

Ummu Hishom binti Horisa ibn Nuʼmon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men {Qof val-Qurʼanil-majid}ni Rasululloh ﷺ ning ogʻizlaridan oʻrgandim; u zot uni har juma minbarda odamlarga xutba qilganlarida oʻqir edilar». Abu Bakr aytdi: Bu Yahyo ibn Abdulloh — Abdurrahmon ibn Saʼd ibn Zuroraning oʻgʻlidir; uning nasabini Ibrohim ibn Saʼd shunday keltirgan.Умму Ҳишом бинти Ҳориса ибн Нуъмон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен {Қоф вал-Қуръанил-мажид}ни Расулуллоҳ ﷺ нинг оғизларидан ўргандим; у зот уни ҳар жума минбарда одамларга хутба қилганларида ўқир эдилар». Абу Бакр айтди: Бу Яҳё ибн Абдуллоҳ — Абдурраҳмон ибн Саъд ибн Зуроранинг ўғлидир; унинг насабини Иброҳим ибн Саъд шундай келтирган.

أنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّاعِدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا شَرِيكٌ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ , عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ رَجُلا دَخَلَ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ بَابٍ كَانَ نَحْوَ دَارِ الْقَضَاءِ , وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ , فَاسْتَقْبَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَائِمًا , ثُمَّ قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكَتِ الأَمْوَالُ , وَانْقَطَعَتِ السُّبُلُ , فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يُغِيثَنَا . قَالَ : فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَيْهِ , ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُمَّ أَغِثْنَا , اللَّهُمَّ أَغِثْنَا , اللَّهُمَّ أَغِثْنَا " , قَالَ أَنَسٌ : وَلا وَاللَّهِ مَا نَرَى فِي السَّمَاءِ مِنْ سَحَابٍ ، وَلا قَزْعَةٍ , وَلا مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ سَلْعٍ مِنْ بَيْتٍ وَلا دَارٍ , فَطَلَعَتْ مِنْ وَرَائِهِ سَحَابَةٌ مِثْلُ التُّرْسِ , فَلَمَّا تَوَسَّطَتْ يَعْنِي السَّمَاءَ انْتَشَرَتْ , ثُمَّ أَمْطَرَتْ . قَالَ أَنَسٌ : فَلا وَاللَّهِ مَا رَأَيْنَا الشَّمْسَ سَبْعًا , قَالَ : ثُمَّ دَخَلَ رَجُلٌ مِنْ ذَلِكِ الْبَابِ فِي الْجُمُعَةِ الْمُقْبِلَةِ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَائِمٌ يَخْطُبُ , فَاسْتَقْبَلَهُ قَائِمًا ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , هَلَكَتِ الأَمْوَالُ وَانْقَطَعَتِ السُّبُلُ , فَادْعُ اللَّهُ أَنْ يُمْسِكَهَا عَنَّا . قَالَ : فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَيْهِ , ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا , وَلا عَلَيْنَا , اللَّهُمَّ عَلَى الآكَامِ وَالظِّرَابِ , وَبُطُونِ الأَوْدِيَةِ وَمَنَابِتِ الشَّجَرِ " , قَالَ : فَأَقْلَعَتْ ، وَخَرَجْنَا نَمْشِي فِي الشَّمْسِ . قَالَ شَرِيكٌ : فَسَأَلْتُ أَنَسًا : أَهُوَ الرَّجُلُ الأَوَّلُ ؟ فَقَالَ : لا أَدْرِي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : السَّلْعُ : جَبَلٌ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Juma kuni bir kishi masjidga — Dorul-qazo tomonidagi eshikdan — kirdi, Rasululloh ﷺ esa minbarda turib xutba qilayotgan edilar. U kishi Rasululloh ﷺ ga roʻbaroʻ turib: «Yo Rasululloh, mollar halok boʻldi, yoʻllar uzildi; bizga yomgʻir berishini Allohdan soʻrang», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ ikki qoʻllarini koʻtarib: «Allohim, bizga yomgʻir ber! Allohim, bizga yomgʻir ber! Allohim, bizga yomgʻir ber!» dedilar. Anas aytdi: Allohga qasamki, osmonda na bulut, na bulut parchasini koʻrar edik; biz bilan Salʼ orasida esa na bir uy, na bir hovli bor edi. Bas, uning ortidan qalqondek bir bulut koʻtarildi va u osmonning oʻrtasiga yetganida yoyildi, soʻng yomgʻir yogʻdi. Anas aytdi: Allohga qasamki, biz yetti kun quyoshni koʻrmadik. Soʻng keyingi juma oʻsha eshikdan bir kishi kirdi, Rasululloh ﷺ esa turib xutba qilayotgan edilar. U kishi u zotga roʻbaroʻ turib: «Yo Rasululloh, mollar halok boʻldi, yoʻllar uzildi; uni bizdan toʻxtatishini Allohdan soʻrang», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ ikki qoʻllarini koʻtarib: «Allohim, atrofimizga, ustimizga emas! Allohim, tepaliklarga, kichik togʻlarga, vodiylarning ichiga va daraxt oʻsadigan joylarga!» dedilar. Bas, yomgʻir toʻxtadi va biz quyoshda yurib chiqdik. Sharik aytdi: Men Anasdan: «U oʻsha birinchi kishimidi?» deb soʻradim. U: «Bilmayman», dedi. Abu Bakr aytdi: Salʼ — bir togʻdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жума куни бир киши масжидга — Дорул-қазо томонидаги эшикдан — кирди, Расулуллоҳ ﷺ эса минбарда туриб хутба қилаётган эдилар. У киши Расулуллоҳ ﷺ га рўбарў туриб: «Ё Расулуллоҳ, моллар ҳалок бўлди, йўллар узилди; бизга ёмғир беришини Аллоҳдан сўранг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ икки қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, бизга ёмғир бер! Аллоҳим, бизга ёмғир бер! Аллоҳим, бизга ёмғир бер!» дедилар. Анас айтди: Аллоҳга қасамки, осмонда на булут, на булут парчасини кўрар эдик; биз билан Салъ орасида эса на бир уй, на бир ҳовли бор эди. Бас, унинг ортидан қалқондек бир булут кўтарилди ва у осмоннинг ўртасига етганида ёйилди, сўнг ёмғир ёғди. Анас айтди: Аллоҳга қасамки, биз етти кун қуёшни кўрмадик. Сўнг кейинги жума ўша эшикдан бир киши кирди, Расулуллоҳ ﷺ эса туриб хутба қилаётган эдилар. У киши у зотга рўбарў туриб: «Ё Расулуллоҳ, моллар ҳалок бўлди, йўллар узилди; уни биздан тўхтатишини Аллоҳдан сўранг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ икки қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас! Аллоҳим, тепаликларга, кичик тоғларга, водийларнинг ичига ва дарахт ўсадиган жойларга!» дедилар. Бас, ёмғир тўхтади ва биз қуёшда юриб чиқдик. Шарик айтди: Мен Анасдан: «У ўша биринчи кишимиди?» деб сўрадим. У: «Билмайман», деди. Абу Бакр айтди: Салъ — бир тоғдир.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، ثنا حُمَيْدٌ ، عَنْ أَنَسٍ . وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى , وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدِّرْهَمِيُّ ، قَالا : ثنا خَالِدٌ وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ , ثنا حُمَيْدٌ ، قَالَ : سُئِلَ أَنَسٌ : هَلْ كَانَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ ؟ قَالَ : قِيلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , قَحَطَ الْمَطَرُ , وَأَجْدَبَتِ الأَرْضُ , وَهَلَكَ الْمَالُ . قَالَ : فَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْتُ بَيَاضَ إِبْطَيْهِ , فَاسْتَسْقَى وَمَا نَرَى فِي السَّمَاءِ سَحَابَةً . قَالَ : فَمَا قَضَيْنَا الصَّلاةَ حَتَّى إِنَّ الشَّابَّ الْقَرِيبَ الْمَنْزِلِ لَيُهِمُّهُ الرُّجُوعُ إِلَى أَهْلِهِ مِنْ شِدَّةِ الْمَطَرِ , فَدَامَتْ جُمُعَةً . فَقَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ , تَهَدَّمَتِ الْبُيُوتُ , وَاحْتُبِسَتِ الرُّكْبَانُ , فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ بِيَدِهِ : " اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا , وَلا عَلَيْنَا " , فَكُشِطَتْ عَنِ الْمَدِينَةِ . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ ، غَيْرَ أَنَّ أَبَا مُوسَى قَالَ : قَحَطَ الْمَطَرُ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Humayd aytdi: Anasdan: «Allohning Nabiysi ﷺ qoʻllarini koʻtarar edilarmi?» deb soʻraldi. U aytdi: Juma kuni: «Yo Rasululloh, yomgʻir toʻxtadi, yer qurib qoldi, mol-hol halok boʻldi», deyildi. Shunda u zot qoʻllarini — men qoʻltiqlarining oqini koʻrguncha — koʻtardilar va yomgʻir soʻradilar; holbuki, osmonda biror bulut koʻrmas edik. U aytdi: Biz namozni tugatmasimizdan, uyi yaqin boʻlgan yigit yomgʻirning qattiqligidan oilasiga qaytishdan tashvishga tusha boshladi. Yomgʻir bir juma davom etdi. Shunda ular: «Yo Rasululloh, uylar buzildi, yoʻlovchilar toʻxtab qoldi», dedilar. Rasululloh ﷺ tabassum qilib, qoʻllari bilan ishora qilib: «Allohim, atrofimizga, ustimizga emas», dedilar. Bas, bulut Madinadan koʻtarildi. Bu Xolid ibn Horis hadisining lafzidir; faqat Abu Muso: «yomgʻir toʻxtadi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳумайд айтди: Анасдан: «Аллоҳнинг Набийси ﷺ қўлларини кўтарар эдиларми?» деб сўралди. У айтди: Жума куни: «Ё Расулуллоҳ, ёмғир тўхтади, ер қуриб қолди, мол-ҳол ҳалок бўлди», дейилди. Шунда у зот қўлларини — мен қўлтиқларининг оқини кўргунча — кўтардилар ва ёмғир сўрадилар; ҳолбуки, осмонда бирор булут кўрмас эдик. У айтди: Биз намозни тугатмасимиздан, уйи яқин бўлган йигит ёмғирнинг қаттиқлигидан оиласига қайтишдан ташвишга туша бошлади. Ёмғир бир жума давом этди. Шунда улар: «Ё Расулуллоҳ, уйлар бузилди, йўловчилар тўхтаб қолди», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ табассум қилиб, қўллари билан ишора қилиб: «Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас», дедилар. Бас, булут Мадинадан кўтарилди. Бу Холид ибн Ҳорис ҳадисининг лафзидир; фақат Абу Мусо: «ёмғир тўхтади», деди.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، نا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، ثنا سَعِيدٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا يَرْفَعُ يَدَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ دُعَائِهِ أَوْ عِنْدَ شَيْءٍ مِنْ دُعَائِهِ إِلا فِي الاسْتِسْقَاءِ ؛ فَإِنَّهُ كَانَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى يُرَى بَيَاضُ إِبْطَيْهِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : فَرَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَيْهِ ، قَدْ أَمْلَيْتُهُ قَبْلُ فِي خَبَرِ قَتَادَةَ , عَنْ أَنَسٍ : لا يَرْفَعُ يَدَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ دُعَائِهِ إِلا فِي الاسْتِسْقَاءِ ، يُرِيدُ إِلا عِنْدَ مَسْأَلَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَسْقِيَهُمْ , وَعِنْدَ مَسْأَلَتِهِ بِحَبْسِ الْمَطَرِ عَنْهُمْ . وَقَدْ أَوْقَعَ اسْمَ الاسْتِسْقَاءِ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا , أَحَدُهُمَا : مَسْأَلَتُهُ أَنْ يَسْقِيَهُمْ . وَالْمَعْنَى الثَّانِي : أَنْ يَحْبِسَ الْمَطَرُ عَنْهُمْ . وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا تَأَوَّلْتُ أَنَّ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ قَدْ خْبَرَ فِي خَبَرِ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْهُ , أَنَّهُ رَفَعَ يَدَيْهِ فِي الْخُطْبَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يُغِيثَهُمْ , وَكَذَلِكَ رَفَعَ يَدَيْهِ حِينَ قَالَ : " اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلا عَلَيْنَا " , فَهَذِهِ اللَّفْظَةُ أَيْضًا اسْتِسْقَاءٌ إِلا أَنَّهُ سَأَلَ اللَّهَ أَنْ يَحْبِسَ الْمَطَرُ عَنِ الْمَنَازِلِ وَالْبُيُوتِ , وَتَكُونَ السُّقْيَا عَلَى الْجِبَالِ وَالآكَامِ وَالأَوْدِيَةِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ duolarining hech birida — yoki duolarining biror joyida — qoʻllarini koʻtarmas edilar, faqat istisqodan boshqa; unda esa qoʻltiqlarining oqi koʻringuncha qoʻllarini koʻtarar edilar». Abu Bakr aytdi: Sharik ibn Abdullohning Anasdan qilgan xabarida: «Bas, Rasululloh ﷺ ikki qoʻllarini koʻtardilar», deyilgan — buni men avval imlo qilganman. Qatodaning Anasdan qilgan xabaridagi: «Duolarining hech birida qoʻllarini koʻtarmas edilar, faqat istisqodan boshqa» degan soʻz bilan: Alloh azza va jalladan ularga yomgʻir berishini soʻraganda va yomgʻirni ulardan toʻxtatishini soʻraganda koʻtarar edilar, deganni iroda qilgan. «Istisqo» nomi ikkala maʼnoga ham qoʻyilgan: biri — ularga yomgʻir berishini soʻrash, ikkinchi maʼnosi — yomgʻirni ulardan toʻxtatishini soʻrash. Men taʼvil qilgan narsaning toʻgʻriligiga dalil shuki, Anas ibn Molik Sharik ibn Abdullohning undan qilgan xabarida u zot juma kuni minbarda xutbada — Allohdan yomgʻir soʻraganlarida — qoʻllarini koʻtarganlarini xabar qilgan; shuningdek: «Allohim, atrofimizga, ustimizga emas», deganlarida ham qoʻllarini koʻtarganlar. Bas, bu lafz ham istisqodir; faqat u zot Allohdan yomgʻirni manzillar va uylardan toʻxtatishini, sugʻorish esa togʻlar, tepaliklar va vodiylarga boʻlishini soʻraganlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ дуоларининг ҳеч бирида — ёки дуоларининг бирор жойида — қўлларини кўтармас эдилар, фақат истисқодан бошқа; унда эса қўлтиқларининг оқи кўрингунча қўлларини кўтарар эдилар». Абу Бакр айтди: Шарик ибн Абдуллоҳнинг Анасдан қилган хабарида: «Бас, Расулуллоҳ ﷺ икки қўлларини кўтардилар», дейилган — буни мен аввал имло қилганман. Қатоданинг Анасдан қилган хабаридаги: «Дуоларининг ҳеч бирида қўлларини кўтармас эдилар, фақат истисқодан бошқа» деган сўз билан: Аллоҳ азза ва жалладан уларга ёмғир беришини сўраганда ва ёмғирни улардан тўхтатишини сўраганда кўтарар эдилар, деганни ирода қилган. «Истисқо» номи иккала маънога ҳам қўйилган: бири — уларга ёмғир беришини сўраш, иккинчи маъноси — ёмғирни улардан тўхтатишини сўраш. Мен таъвил қилган нарсанинг тўғрилигига далил шуки, Анас ибн Молик Шарик ибн Абдуллоҳнинг ундан қилган хабарида у зот жума куни минбарда хутбада — Аллоҳдан ёмғир сўраганларида — қўлларини кўтарганларини хабар қилган; шунингдек: «Аллоҳим, атрофимизга, устимизга эмас», деганларида ҳам қўлларини кўтарганлар. Бас, бу лафз ҳам истисқодир; фақат у зот Аллоҳдан ёмғирни манзиллар ва уйлардан тўхтатишини, суғориш эса тоғлар, тепаликлар ва водийларга бўлишини сўраганлар.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَارَةَ بْنَ رُوَيْبَةَ الثَّقَفِيَّ ، قَالَ : خَطَبَ بِشْرُ بْنُ مَرْوَانَ وَهُوَ رَافِعٌ يَدَيْهِ يَدْعُو , فَقَالَ عُمَارَةُ : قَبَّحَ اللَّهُ هَاتَيْنِ الْيَدَيْنِ , رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " عَلَى الْمِنْبَرِ , وَمَا يَقُولُ إِلا هَكَذَا ، يُشِيرُ بِإِصْبَعِهِ " . هَذَا حَدِيثُ جَرِيرٍ . وَفِي حَدِيثِ هُشَيْمٍ : شَهِدْتُ عُمَارَةَ بْنَ رُوَيْبَةَ الثَّقَفِيَّ فِي يَوْمِ عِيدٍ , وَبِشْرُ بْنُ مَرْوَانَ يَخْطُبُنَا , فَرَفَعَ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ , وَزَادَ : وَأَشَارَ هُشَيْمٌ بِالسَّبَّابَةِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَاهُ شُعْبَةُ , وَالثَّوْرِيّ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، فَقَالا : رَأَى بِشْرَ بْنَ مَرْوَانَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ . ثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا أَبُو دَاوُدَ ، نا شُعْبَةُ ، قَالَ : وَحَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، جَمِيعًا ، عَنْ حُصَيْنٍ

Umora ibn Ruvayba as-Saqafiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bishr ibn Marvon qoʻllarini koʻtarib duo qilgan holda xutba qildi. Shunda Umora: «Alloh mana shu ikki qoʻlni xunuk qilsin! Men Rasululloh ﷺ ni minbarda koʻrdim, u zot mana bundan boshqasini qilmas edilar», dedi va barmogʻi bilan ishora qildi. Bu Jarirning hadisidir. Hushaymning hadisida esa: Men Umora ibn Ruvayba as-Saqafiy bilan iyd kuni hozir boʻldim, Bishr ibn Marvon bizga xutba qilar edi va u duoda qoʻllarini koʻtardi, deyilgan; u ziyoda qildi: Hushaym koʻrsatkich barmogʻi bilan ishora qildi. Abu Bakr aytdi: Buni Shuʼba va Savriy Husayndan rivoyat qilib: U Bishr ibn Marvonni juma kuni minbarda koʻrdi, dedilar. Yahyo ibn Hakim bizga aytdi: Abu Dovud bizga aytdi: Shuʼba bizga aytdi; Muslim ibn Junoda ham bizga aytdi: Vakiʼ bizga Sufyondan aytdi — ikkovi ham Husayndan rivoyat qildilar.Умора ибн Рувайба ас-Сақафий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бишр ибн Марвон қўлларини кўтариб дуо қилган ҳолда хутба қилди. Шунда Умора: «Аллоҳ мана шу икки қўлни хунук қилсин! Мен Расулуллоҳ ﷺ ни минбарда кўрдим, у зот мана бундан бошқасини қилмас эдилар», деди ва бармоғи билан ишора қилди. Бу Жарирнинг ҳадисидир. Ҳушаймнинг ҳадисида эса: Мен Умора ибн Рувайба ас-Сақафий билан ийд куни ҳозир бўлдим, Бишр ибн Марвон бизга хутба қилар эди ва у дуода қўлларини кўтарди, дейилган; у зиёда қилди: Ҳушайм кўрсаткич бармоғи билан ишора қилди. Абу Бакр айтди: Буни Шуъба ва Саврий Ҳусайндан ривоят қилиб: У Бишр ибн Марвонни жума куни минбарда кўрди, дедилар. Яҳё ибн Ҳаким бизга айтди: Абу Довуд бизга айтди: Шуъба бизга айтди; Муслим ибн Жунода ҳам бизга айтди: Вакиъ бизга Суфёндан айтди — иккови ҳам Ҳусайндан ривоят қилдилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَخْبَرَنَا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، ثنا خَالِدٌ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ , عَنِ ابْنِ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، أَنَّهُ قَالَ : خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا , فَقَرَأَ ص ، فَلَمَّا مَرَّ بِالسَّجْدَةَ نَزَّلَ فَسَجَدَ ، وَسَجَدْنَا ، وَقَرَأَ بِهَا مَرَّةً أُخْرَى فَلَمَّا بَلَغَ السَّجْدَةِ تَيَسَّرْنَا لِلسُّجُودِ , فَلَمَّا رَآنَا ، قَالَ : " إِنَّمَا هِيَ تَوْبَةُ نَبِيٍّ , وَلَكِنْ أَرَاكُمْ قَدِ اسْتَعْدَدْتُمْ لِلسُّجُودِ " , فَنَزَلَ فَسَجَدَ وَسَجَدْنَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَدْخَلَ بَعْضُ أَصْحَابِ ابْنِ وَهْبٍ , عَنِ ابْنِ وَهْبٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، فِي هَذَا الإِسْنَادِ إِسْحَاقَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي فَرْوَةَ بَيْنَ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلالٍ , وَبَيْنَ عِيَاضٍ . وَإِسْحَاقَ مِمَّنْ لا يَحْتَجُّ أَصْحَابُنَا بِحَدِيثِهِ , وَأَحْسَبُ أَنَّهُ غَلَطَ فِي إِدْخَالِهِ إِسْحَاقَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فِي هَذَا الإِسْنَادِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir kuni Rasululloh ﷺ bizga xutba qildilar va {Sod}ni oʻqidilar; sajda oyatiga yetganlarida, tushib sajda qildilar, biz ham sajda qildik. Boshqa safar uni yana oʻqidilar; sajdaga yetganlarida, biz sajdaga hozirlandik. U zot bizni koʻrib: «Bu faqat bir paygʻambarning tavbasidir; lekin men sizlarni sajdaga hozirlanganingizni koʻryapman», dedilar. Soʻng tushib sajda qildilar, biz ham sajda qildik. Abu Bakr aytdi: Ibn Vahbning baʼzi ashoblari Ibn Vahbdan, u Amr ibn Horisdan rivoyat qilib, bu isnodda Said ibn Abu Hilol bilan Iyoz orasiga Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Farvani kiritganlar. Ishoq esa ashoblarimiz uning hadisi bilan hujjat keltirmaydiganlardandir; menimcha, u bu isnodga Ishoq ibn Abdullohni kiritishda xato qilgan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилдилар ва {Сод}ни ўқидилар; сажда оятига етганларида, тушиб сажда қилдилар, биз ҳам сажда қилдик. Бошқа сафар уни яна ўқидилар; саждага етганларида, биз саждага ҳозирландик. У зот бизни кўриб: «Бу фақат бир пайғамбарнинг тавбасидир; лекин мен сизларни саждага ҳозирланганингизни кўряпман», дедилар. Сўнг тушиб сажда қилдилар, биз ҳам сажда қилдик. Абу Бакр айтди: Ибн Ваҳбнинг баъзи ашоблари Ибн Ваҳбдан, у Амр ибн Ҳорисдан ривоят қилиб, бу иснодда Саид ибн Абу Ҳилол билан Иёз орасига Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Фарвани киритганлар. Ишоқ эса ашобларимиз унинг ҳадиси билан ҳужжат келтирмайдиганлардандир; менимча, у бу иснодга Ишоқ ибн Абдуллоҳни киритишда хато қилган.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا شَرِيكٌ . . . . . . . . . عَلَى الْمِنْبَرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , مَتَى السَّاعَةُ ؟ فَأَشَارَ إِلَيْهِ النَّاسُ أَنِ اسْكُتْ , فَسَأَلَهُ ثَلاثَ مَرَّاتٍ , كُلُّ ذَلِكَ يُشِيرُونَ إِلَيْهِ أَنِ اسْكُتْ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ الثَّالِثَةِ : " وَيْحَكَ مَاذَا أَعْدَدْتَ لَهَا ؟ " قَالَ : حُبَّ اللَّهِ وَرَسُولِهِ , قَالَ : " إِنَّكَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ... juma kuni minbarda edilar. Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, Qiyomat qachon?» dedi. Odamlar unga: «Jim boʻl», deb ishora qildilar. U uch marta soʻradi, har safar unga: «Jim boʻl», deb ishora qilardilar. Uchinchisida Rasululloh ﷺ: «Voy senga, sen unga nima tayyorlagansan?» dedilar. U: «Alloh va Uning Rasulining muhabbatini», dedi. U zot: «Sen sevgan kishing bilan birgasan», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ... жума куни минбарда эдилар. Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, Қиёмат қачон?» деди. Одамлар унга: «Жим бўл», деб ишора қилдилар. У уч марта сўради, ҳар сафар унга: «Жим бўл», деб ишора қилардилар. Учинчисида Расулуллоҳ ﷺ: «Вой сенга, сен унга нима тайёрлагансан?» дедилар. У: «Аллоҳ ва Унинг Расулининг муҳаббатини», деди. У зот: «Сен севган кишинг билан биргасан», дедилар.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ ، نا سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شِبْلٍ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : لَمَّا قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَقَالَ : " يَدْخُلُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَوْ مِنْ هَذَا الْفَجِّ مِنْ خَيْرِ ذِي يَمَنٍ , أَلا وَإِنَّ عَلَى وَجْهِهِ مَسْحَةَ مَلَكٍ " . قَالَ : فَحَمِدْتُ اللَّهَ عَلَى مَا أَبْلانِي

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Madinaga kelganimda Nabiy ﷺ xutba qilayotgan edilar. Bas, u zot: «Sizlarning oldingizga mana bu eshikdan yoki mana bu yoʻldan Yaman ahlining eng yaxshisi kiradi. Ogoh boʻlinglar, uning yuzida farishta silagan iz bordir», dedilar. U dedi: Men Alloh menga ato etgan narsa uchun Unga hamd aytdim.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мадинага келганимда Набий ﷺ хутба қилаётган эдилар. Бас, у зот: «Сизларнинг олдингизга мана бу эшикдан ёки мана бу йўлдан Яман аҳлининг энг яхшиси киради. Огоҳ бўлинглар, унинг юзида фаришта силаган из бордир», дедилар. У деди: Мен Аллоҳ менга ато этган нарса учун Унга ҳамд айтдим.

ثنا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، نا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ يُونُسَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الْمُغِيرَةِ وَهُوَ ابْنُ شِبْلٍ , عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : لَمَّا دَنَوْتُ مِنْ مَدِينَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَخْتُ رَاحِلَتِي , وَحَلَلْتُ عَيْبَتِي , فَلَبِسْتُ حُلَّتِي , فَدَخَلْتُ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَسَلَّمَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَرَمَانِي النَّاسُ بِالْحَدَقِ , فَقُلْتُ لِجَلِيسٍ لِي : يَا عَبْدَ اللَّهِ , هَلْ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَمْرِي شَيْئًا ؟ قَالَ : نَعَمْ , ذَكَرَكَ بِأَحْسَنِ الذِّكْرِ , بَيْنَمَا هُوَ يَخْطُبُ إِذْ عَرَضَ لَهُ فِي خُطْبَتِهِ , قَالَ : " إِنَّهُ سَيَدْخُلُ عَلَيْكُمْ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَوْ مِنْ هَذَا الْفَجِّ مِنْ خَيْرِ ذِي يَمَنٍ , وَإِنَّ عَلَى وَجْهِهِ لَمَسْحَةَ مَلَكٍ " . قَالَ : فَحَمِدْتُ اللَّهَ عَلَى مَا أَبْلانِي

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning shahrilariga yaqinlashganimda, tuyamni choʻktirdim, xurjinimni yechib, hullamni kiydim va kirdim, Rasululloh ﷺ esa xutba qilayotgan edilar. Rasululloh ﷺ menga salom berdilar, odamlar esa menga koʻzlarini tikib qarab qolishdi. Men yonimda oʻtirgan kishiga: «Ey Abdulloh, Rasululloh ﷺ mening ishim haqida biror narsa aytdilarmi?» dedim. U: «Ha, seni eng yaxshi zikr bilan zikr qildilar. U zot xutba qilib turganlarida, xutbalari orasida sening zikring kelib qoldi va: ‹Albatta, sizlarning oldingizga mana bu eshikdan yoki mana bu yoʻldan Yaman ahlining eng yaxshisi kiradi va uning yuzida farishta silagan iz bordir›, dedilar», dedi. U dedi: Men Alloh menga ato etgan narsa uchun Unga hamd aytdim.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг шаҳриларига яқинлашганимда, туямни чўктирдим, хуржинимни ечиб, ҳулламни кийдим ва кирдим, Расулуллоҳ ﷺ эса хутба қилаётган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ менга салом бердилар, одамлар эса менга кўзларини тикиб қараб қолишди. Мен ёнимда ўтирган кишига: «Эй Абдуллоҳ, Расулуллоҳ ﷺ менинг ишим ҳақида бирор нарса айтдиларми?» дедим. У: «Ҳа, сени энг яхши зикр билан зикр қилдилар. У зот хутба қилиб турганларида, хутбалари орасида сенинг зикринг келиб қолди ва: ‹Албатта, сизларнинг олдингизга мана бу эшикдан ёки мана бу йўлдан Яман аҳлининг энг яхшиси киради ва унинг юзида фаришта силаган из бордир›, дедилар», деди. У деди: Мен Аллоҳ менга ато этган нарса учун Унга ҳамд айтдим.

نا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ، دَخَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَمَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ يَخْطُبُ , فَقَامَ يُصَلِّي , فَجَاءَ الأَحْرَاسُ لِيُجْلِسُوهُ , فَأَبَى حَتَّى صَلَّى . فَلَمَّا انْصَرَفَ مَرْوَانُ ، أَتَيْنَاهُ , فَقُلْنَا لَهُ : يَرْحَمُكَ اللَّهُ , إِنْ كَادُوا لَيَفْعَلُونَ بِكَ . قَالَ : مَا كُنْتُ لأَتْرُكَهُمَا بَعْدَ شَيْءٍ رَأَيْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ثُمَّ ذَكَرَ أَنَّ رَجُلا جَاءَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ فِي هَيْئَةٍ بَذَّةٍ , فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَتَصَدَّقُوا , فَمَا لَقُوا ثِيَابًا , فَأَمَرَ لَهُ بِثَوْبَيْنِ , وَأَمَرَهُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ , وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , ثُمَّ جَاءَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ الأُخْرَى , وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَتَصَدَّقُوا , فَأَلْقَى رَجُلٌ أَحَدَ ثَوْبَيْهِ , فَصَاحَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , أَوْ زَجَرَهُ , وَقَالَ : " خُذْ ثَوْبَكَ " . ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ هَذَا دَخَلَ فِي هَيْئَةٍ بَذَّةٍ , فَأَمَرْتُ النَّاسَ أَنْ يَتَصَدَّقُوا , فَمَا لَقُوا ثِيَابًا , فَأَمَرْتُ لَهُ بِثَوْبَيْنِ , ثُمَّ دَخَلَ الْيَوْمَ فَأَمَرْتُ أَنْ يَتَصَدَّقُوا , فَأَلْقَى هَذَا أَحَدَ ثَوْبَيْهِ " , ثُمَّ أَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ

Iyoz ibn Abdullohdan rivoyat qilinadiki, Abu Saʼid al-Xudriy juma kuni kirdi, Marvon ibn Hakam esa xutba qilayotgan edi. U turib namoz oʻqidi. Qorovullar uni oʻtqazish uchun keldilar, u esa namozni oʻqib boʻlgunicha unamadi. Marvon namozni tugatgach, biz uning huzuriga borib: «Alloh senga rahm qilsin, ular senga bir narsa qilishlariga sal qoldi», dedik. U: «Rasululloh ﷺdan koʻrgan bir narsadan keyin men bu ikki rakatni tark etmasman», dedi. Soʻng u zikr qildiki, bir kishi juma kuni Rasululloh ﷺ xutba qilayotganlarida eski-tuski kiyimda keldi. Rasululloh ﷺ sadaqa berishga buyurdilar, ammo ular kiyim topa olmadilar. Shunda u zot unga ikki kiyim berishni buyurdilar va unga buyurdilar, u esa Rasululloh ﷺ xutba qilayotgan holda ikki rakat namoz oʻqidi. Soʻng keyingi juma keldi, Rasululloh ﷺ xutba qilayotgan edilar. Rasululloh ﷺ sadaqa berishga buyurdilar, shunda bir kishi ikki kiyimidan birini tashladi. Rasululloh ﷺ unga baqirdilar yoki uni qaytardilar va: «Kiyimingni ol», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Bu kishi eski-tuski kiyimda kirgan edi, men odamlarga sadaqa berishni buyurdim, ular kiyim topmadilar, shunda men unga ikki kiyim berishni buyurdim. Soʻng u bugun kirdi, men sadaqa berishga buyurdim, bas, bu kishi ikki kiyimidan birini tashladi», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ unga ikki rakat namoz oʻqishni buyurdilar.Иёз ибн Абдуллоҳдан ривоят қилинадики, Абу Саъид ал-Худрий жума куни кирди, Марвон ибн Ҳакам эса хутба қилаётган эди. У туриб намоз ўқиди. Қоровуллар уни ўтқазиш учун келдилар, у эса намозни ўқиб бўлгунича унамади. Марвон намозни тугатгач, биз унинг ҳузурига бориб: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, улар сенга бир нарса қилишларига сал қолди», дедик. У: «Расулуллоҳ ﷺдан кўрган бир нарсадан кейин мен бу икки ракатни тарк этмасман», деди. Сўнг у зикр қилдики, бир киши жума куни Расулуллоҳ ﷺ хутба қилаётганларида эски-туски кийимда келди. Расулуллоҳ ﷺ садақа беришга буюрдилар, аммо улар кийим топа олмадилар. Шунда у зот унга икки кийим беришни буюрдилар ва унга буюрдилар, у эса Расулуллоҳ ﷺ хутба қилаётган ҳолда икки ракат намоз ўқиди. Сўнг кейинги жума келди, Расулуллоҳ ﷺ хутба қилаётган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ садақа беришга буюрдилар, шунда бир киши икки кийимидан бирини ташлади. Расулуллоҳ ﷺ унга бақирдилар ёки уни қайтардилар ва: «Кийимингни ол», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бу киши эски-туски кийимда кирган эди, мен одамларга садақа беришни буюрдим, улар кийим топмадилар, шунда мен унга икки кийим беришни буюрдим. Сўнг у бугун кирди, мен садақа беришга буюрдим, бас, бу киши икки кийимидан бирини ташлади», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унга икки ракат намоз ўқишни буюрдилар.

نا أَبُو زُهَيْرٍ عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، نا الْمُقْرِئُ ، ثنا سُلَيْمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلالٍ ، عَنْ أَبِي رِفَاعَةَ الْعَدَوِيِّ ، قَالَ : " انْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَخْطُبُ ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , رَجُلٌ غَرِيبٌ جَاءَ يَسْأَلُ عَنْ دِينِهِ , لا يَدْرِي مَا دِينُهُ ؟ فَأَقْبَلَ إِلَيَّ وَتَرَكَ خُطْبَتَهُ , فَأُتِيَ بِكُرْسِيٍّ خَلَتْ قَوَائِمُهُ حَدِيدًا , ‏ قَالَ حُمَيْدٌ : أُرَاهُ رَأَى خَشَبًا أَسْوَدَ حَسِبَهُ حَدِيدًا , فَجَعَلَ يُعَلِّمُنِي مِمَّا عَلَّمَهُ اللَّهُ , ثُمَّ أَتَى خُطْبَتَهُ وَأَتَمَّ آخِرَهَا "

Abu Rifoʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xutba oʻqiyotgan paytda huzurlariga bordim va: «Ey Rasululloh, bir gʻarib kishi kelib, oʻz dini haqida soʻramoqda, u oʻz dini nima ekanini bilmaydi», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ xutbalarini toʻxtatib, menga qarab yurdilar va oldimga yetib keldilar. Soʻng bir kursi keltirildi — men uning oyoqlarini temirdan boʻlsa kerak deb oʻyladim — Rasululloh ﷺ unga oʻtirdilar va Alloh oʻzlariga oʻrgatgan narsalardan menga oʻrgata boshladilar. Soʻng xutbalariga qaytib, uni tugatdilar.Абу Рифўа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хутба ўқиётган пайтда ҳузурларига бордим ва: «Эй Расулуллоҳ, бир ғариб киши келиб, ўз дини ҳақида сўрамоқда, у ўз дини нима эканини билмайди», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ хутбаларини тўхтатиб, менга қараб юрдилар ва олдимга етиб келдилар. Сўнг бир курси келтирилди — мен унинг оёқларини темирдан бўлса керак деб ўйладим — Расулуллоҳ ﷺ унга ўтирдилар ва Аллоҳ ўзларига ўргатган нарсалардан менга ўргата бошладилар. Сўнг хутбаларига қайтиб, уни тугатдилар.

نا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، نا زَيْدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحُبَابِ ، عَنْ حُسَيْنٍ وَهُوَ ابْنُ وَاقِدٍ , حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَأَقْبَلَ الْحَسَنُ ، وَالْحُسَيْنُ عَلَيْهِمَا قَمِيصَانِ أَحْمَرَانِ يَعْثُرَانِ وَيَقُومَانِ , فَنَزَلَ فَأَخَذَهُمَا فَوَضَعَهُمَا بَيْنَ يَدَيْهِ , ثُمَّ قَالَ : " صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ، إِنَّمَا أَمْوَالَكُمْ وَأَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ رَأَيْتُ هَذَيْنِ فَلَمْ أَصْبِرْ " ، ثُمَّ أَخَذَ فِي خُطْبَتِهِ . نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا أَبُو تُمَيْلَةَ ، ثنا حُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ بِمِثْلِهِ , وَقَالَ : " فَلَمْ أَصْبِرْ حَتَّى نَزَلْتُ فَحَمَلْتُهُمَا " . وَلَمْ يَقُلْ : ثُمَّ أَخَذَ فِي خُطْبَتِهِ

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xutba qilayotgan edilar. Shu payt Hasan va Husayn ustlarida qizil koʻylak bilan, qoqilib yiqilib, yana turib kelishdi. U zot minbardan tushib, ikkovini olib, oldilariga qoʻydilar, soʻng: «Alloh va Uning Rasuli rost aytdi: ‹Mol-mulklaringiz va farzandlaringiz faqat bir fitnadir›. Men bu ikkovini koʻrib, sabr qila olmadim», dedilar. Soʻng xutbalarini davom ettirdilar. Boshqa rivoyatda: Rasululloh ﷺ minbarda xutba qilib turganlarida, deb shunga oʻxshash keltirilgan va unda: «Sabr qila olmay, tushib, ikkovini koʻtarib oldim», deyilgan; «Soʻng xutbasini davom ettirdilar», deyilmagan.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хутба қилаётган эдилар. Шу пайт Ҳасан ва Ҳусайн устларида қизил кўйлак билан, қоқилиб йиқилиб, яна туриб келишди. У зот минбардан тушиб, икковини олиб, олдиларига қўйдилар, сўнг: «Аллоҳ ва Унинг Расули рост айтди: ‹Мол-мулкларингиз ва фарзандларингиз фақат бир фитнадир›. Мен бу икковини кўриб, сабр қила олмадим», дедилар. Сўнг хутбаларини давом эттирдилар. Бошқа ривоятда: Расулуллоҳ ﷺ минбарда хутба қилиб турганларида, деб шунга ўхшаш келтирилган ва унда: «Сабр қила олмай, тушиб, икковини кўтариб олдим», дейилган; «Сўнг хутбасини давом эттирдилар», дейилмаган.

نا أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلالٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، أَنَّ أَبَاهُ حَدَّثَهُ , أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ فَاغْتَسَلَ الرَّجُلُ , وَغَسَلَ رَأْسَهُ , ثُمَّ تَطَيَّبَ مِنْ أَطْيَبِ طِيبِهِ , وَلَبِسَ مِنْ صَالِحِ ثِيَابِهِ ، ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاةِ وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ اثْنَيْنِ , ثُمَّ اسْتَمَعَ لِلإِمَامِ ، غُفِرَ لَهُ مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ , وَزِيَادَةُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni boʻlganda kishi gʻusl qilsa, boshini yuvsa, soʻng xushboʻyliklarining eng yaxshisidan surtsa, kiyimlarining yaxshisini kiysa, soʻng namozga chiqib, ikki kishining orasini ajratmasa, soʻng imomni diqqat bilan tinglasa, unga bir jumadan ikkinchi jumagacha va yana uch kunlik magʻfirat qilinadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни бўлганда киши ғусл қилса, бошини ювса, сўнг хушбўйликларининг энг яхшисидан суртса, кийимларининг яхшисини кийса, сўнг намозга чиқиб, икки кишининг орасини ажратмаса, сўнг имомни диққат билан тингласа, унга бир жумадан иккинчи жумагача ва яна уч кунлик мағфират қилинади», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، ثنا حَبَّانُ ، ثنا وُهَيْبٌ ، ثنا سُهَيْلٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا تَكَلَّمْتَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَدْ لَغَوْتَ , وَأُلْغِيَتْ " . يَعْنِي وَالإِمَامُ يَخْطُبُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Juma kuni gapirsang, behuda ish qilibsan va u behuda ketibdi», dedilar. Yaʼni imom xutba qilayotganda.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Жума куни гапирсанг, беҳуда иш қилибсан ва у беҳуда кетибди», дедилар. Яъни имом хутба қилаётганда.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، أَخْبَرَهُ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ . ح وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَهُمْ ، عَنْ عُقَيْلٍ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ . ح وَثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ ، ثنا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ , عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ قَارِظٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، ثنا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . ح وَعَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ : أَنْصِتْ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَدْ لَغَوْتَ " . هَذَا لَفْظُ خَبَرِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ . ح وَحَدَّثَنَا الْبُرْسَانِيُّ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الآخِرُونَ السَّمَاعَ , قَالَ بَعْضُهُمْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ : عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Juma kuni imom xutba qilayotganda oʻrtogʻingga ‹jim boʻl› desang, behuda ish qilibsan», deyayotganlarini eshitdim. Bu Abdurrazzoq xabarining lafzi. Bizga Bursoniy ham rivoyat qildi, boshqalar esa eshitganini zikr qilmadilar; ulardan baʼzilari: Rasululloh ﷺ dedilar, deb aytdi, baʼzilari esa: Nabiy ﷺdan, deb aytdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Жума куни имом хутба қилаётганда ўртоғингга ‹жим бўл› десанг, беҳуда иш қилибсан», деяётганларини эшитдим. Бу Абдурраззоқ хабарининг лафзи. Бизга Бурсоний ҳам ривоят қилди, бошқалар эса эшитганини зикр қилмадилар; улардан баъзилари: Расулуллоҳ ﷺ дедилар, деб айтди, баъзилари эса: Набий ﷺдан, деб айтди.

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِرَجُلٍ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ : أَنْصِتْ فَقَدْ لَغَيْتَ " . وَإِنَّمَا هِيَ لُغَةُ أَبِي هُرَيْرَةَ . قَالَ الْمَخْزُومِيُّ : " إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ : أَنْصِتْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَدْ لَغَيْتَ " . قَالَ سُفْيَانُ : وَقَوْلُ أَبِي هُرَيْرَةَ : لَغَيْتَ : لُغَةُ أَبِي هُرَيْرَةَ , وَإِنَّمَا هُوَ لَغَوْتَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Imom xutba qilayotganda bir kishi boshqa kishiga ‹jim boʻl› desa, behuda ish qilibdi», dedilar. Bu esa Abu Hurayraning lahjasidir. Maxzumiy: «Juma kuni imom xutba qilayotganda oʻrtogʻingga ‹jim boʻl› desang, behuda ish qilibsan», dedi. Sufyon aytdi: Abu Hurayraning ‹lagʻayta› degan soʻzi Abu Hurayraning lahjasidir, aslida u ‹lagʻavta›dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Имом хутба қилаётганда бир киши бошқа кишига ‹жим бўл› деса, беҳуда иш қилибди», дедилар. Бу эса Абу Ҳурайранинг лаҳжасидир. Махзумий: «Жума куни имом хутба қилаётганда ўртоғингга ‹жим бўл› десанг, беҳуда иш қилибсан», деди. Суфён айтди: Абу Ҳурайранинг ‹лағайта› деган сўзи Абу Ҳурайранинг лаҳжасидир, аслида у ‹лағавта›дир.

نا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، ثنا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، أَنَّهُ قَالَ : دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَجَلَسْتُ قَرِيبًا مِنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ , فَقَرَأَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سُورَةَ بَرَاءَةَ , فَقُلْتُ لأُبَيٍّ : مَتَى نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ ؟ قَالَ : فَتَجَهَّمَنِي وَلَمْ يُكَلِّمْنِي . ثُمَّ مَكَثْتُ سَاعَةً , ثُمَّ سَأَلْتُهُ ، فَتَجَهَّمَنِي ، وَلَمْ يُكَلِّمْنِي . ثُمَّ مَكَثْتُ سَاعَةً , ثُمَّ سَأَلْتُهُ ، فَتَجَهَّمَنِي وَلَمْ يُكَلِّمْنِي , فَلَمَّا صَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قُلْتُ لأُبَيٍّ : سَأَلْتُكَ فَتَجَهَّمْتَنِي وَلَمْ تُكَلِّمْنِي . قَالَ أُبَيُّ : مَا لَكَ مِنْ صَلاتِكَ إِلا مَا لَغَوْتَ . فَذَهَبْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْتُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، كُنْتُ بِجَنْبِ أُبَيٍّ , وَأَنْتَ تَقْرَأُ بَرَاءَةَ , فَسَأَلْتُهُ : مَتَى نَزَلَتْ هَذِهِ السُّورَةُ ؟ فَتَجَهَّمَنِي وَلَمْ يُكَلِّمْنِي , ثُمَّ قَالَ : " مَا لَكَ مِنْ صَلاتِكَ إِلا مَا لَغَوْتَ " . قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صَدَقَ أُبَيٌّ " . قَالَ : وَثناه مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي زَكَرِيَّا بْنِ حَيْوَيْهِ الأسفراييني , أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِمِثْلِهِ

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Juma kuni masjidga kirdim, Nabiy ﷺ xutba qilayotgan edilar. Men Ubay ibn Kaʼbning yoniga oʻtirdim. Nabiy ﷺ Baroat surasini oʻqidilar. Men Ubayga: «Bu sura qachon nozil boʻlgan?» dedim. U menga qovogʻini solib qaradi va gapirmadi. Soʻng bir oz kutdim, keyin yana soʻradim, u yana qovogʻini solib qaradi va gapirmadi. Soʻng bir oz kutdim, keyin yana soʻradim, u yana qovogʻini solib qaradi va gapirmadi. Nabiy ﷺ namozni oʻqib boʻlganlarida, men Ubayga: «Sendan soʻradim, sen esa menga qovogʻingni solib qarading va gapirmading», dedim. Ubay: «Namozingdan senga behuda gapirganingdan boshqa hech narsa yoʻq», dedi. Men Nabiy ﷺning huzurlariga borib: «Ey Allohning Nabiysi, men Ubayning yonida edim, siz esa Baroatni oʻqiyotgan edingiz. Men undan: ‹Bu sura qachon nozil boʻlgan?› deb soʻradim, u menga qovogʻini solib qaradi va gapirmadi, soʻng: ‹Namozingdan senga behuda gapirganingdan boshqa hech narsa yoʻq›, dedi», dedim. Nabiy ﷺ: «Ubay rost aytibdi», dedilar. U dedi: Buni bizga Muhammad ibn Abu Zakariyo ibn Hayvayh al-Isfaroyiniy ham rivoyat qildi: menga Ibn Abu Maryam shunga oʻxshash xabar berdi.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жума куни масжидга кирдим, Набий ﷺ хутба қилаётган эдилар. Мен Убай ибн Каъбнинг ёнига ўтирдим. Набий ﷺ Бароат сурасини ўқидилар. Мен Убайга: «Бу сура қачон нозил бўлган?» дедим. У менга қовоғини солиб қаради ва гапирмади. Сўнг бир оз кутдим, кейин яна сўрадим, у яна қовоғини солиб қаради ва гапирмади. Сўнг бир оз кутдим, кейин яна сўрадим, у яна қовоғини солиб қаради ва гапирмади. Набий ﷺ намозни ўқиб бўлганларида, мен Убайга: «Сендан сўрадим, сен эса менга қовоғингни солиб қарадинг ва гапирмадинг», дедим. Убай: «Намозингдан сенга беҳуда гапирганингдан бошқа ҳеч нарса йўқ», деди. Мен Набий ﷺнинг ҳузурларига бориб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен Убайнинг ёнида эдим, сиз эса Бароатни ўқиётган эдингиз. Мен ундан: ‹Бу сура қачон нозил бўлган?› деб сўрадим, у менга қовоғини солиб қаради ва гапирмади, сўнг: ‹Намозингдан сенга беҳуда гапирганингдан бошқа ҳеч нарса йўқ›, деди», дедим. Набий ﷺ: «Убай рост айтибди», дедилар. У деди: Буни бизга Муҳаммад ибн Абу Закариё ибн Ҳайвайҳ ал-Исфаройиний ҳам ривоят қилди: менга Ибн Абу Марям шунга ўхшаш хабар берди.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا حُسَيْنُ بْنُ عِيسَى يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، ثنا الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ تَلا آيَةً , فَقَالَ رَجُلٌ وَهُوَ إِلَى جَنْبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ : مَتَى أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ؟ فَإِنِّي لَمْ أَسْمَعْهَا إِلا السَّاعَةَ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : سُبْحَانَ اللَّهِ . فَسَكَتَ الرَّجُلُ . ثُمَّ تَلا آيَةً أُخْرَى , فَقَالَ الرَّجُلُ لِعَبْدِ اللَّهِ مِثْلَ ذَلِكَ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : سُبْحَانَ اللَّهِ . فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ , قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لِلرَّجُلِ : " إِنَّكَ لَمْ تَجْمَعْ مَعَنَا " . قَالَ : سُبْحَانَ اللَّهِ . قَالَ : فَذَهَبَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صَدَقَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ , صَدَقَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ juma kuni xutba qilayotgan edilar, shu payt bir oyatni tilovat qildilar. Abdulloh ibn Masʼudning yonida turgan bir kishi: «Bu oyat qachon nozil qilingan? Men uni faqat shu soatda eshitdim», dedi. Abdulloh: «Subhanalloh», dedi. Kishi jim boʻldi. Soʻng u zot boshqa bir oyatni tilovat qildilar, kishi yana Abdullohga shunday dedi. Abdulloh: «Subhanalloh», dedi. Rasululloh ﷺ namozni tugatganlarida, Ibn Masʼud oʻsha kishiga: «Sen biz bilan juma oʻqigan boʻlmading», dedi. U: «Subhanalloh», dedi. U dedi: Bas, u Nabiy ﷺning huzurlariga borib, buni u zotga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ibn Ummu Abd rost aytdi, Ibn Ummu Abd rost aytdi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жума куни хутба қилаётган эдилар, шу пайт бир оятни тиловат қилдилар. Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ёнида турган бир киши: «Бу оят қачон нозил қилинган? Мен уни фақат шу соатда эшитдим», деди. Абдуллоҳ: «Субҳаналлоҳ», деди. Киши жим бўлди. Сўнг у зот бошқа бир оятни тиловат қилдилар, киши яна Абдуллоҳга шундай деди. Абдуллоҳ: «Субҳаналлоҳ», деди. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатганларида, Ибн Масъуд ўша кишига: «Сен биз билан жума ўқиган бўлмадинг», деди. У: «Субҳаналлоҳ», деди. У деди: Бас, у Набий ﷺнинг ҳузурларига бориб, буни у зотга айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ибн Умму Абд рост айтди, Ибн Умму Абд рост айтди», дедилар.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ مَسَّ مِنْ طِيبِ امْرَأَتِهِ إِنْ كَانَ لَهَا , وَلَبِسَ مِنْ صَالِحِ ثِيَابِهِ , ثُمَّ لَمْ يَتَخَطَّ رِقَابَ النَّاسِ ، وَلَمْ يَلْغُ عِنْدَ الْمَوْعِظَةِ كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا بَيْنَهُمَا , وَمَنْ لَغَا أَوْ تَخَطَّى كَانَتْ لَهُ ظُهْرًا "

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim juma kuni gʻusl qilsa, agar ayolining (atiri) boʻlsa, undan surtsa, yaxshi kiyimlaridan kiysa, soʻng odamlarning boʻyinlaridan oshib oʻtmasa va vaʼz (xutba) paytida behuda (gap) gapirmasa, bu ikki (juma) orasidagi (gunohlar)ga kafforat boʻladi. Kim behuda gapirsa yoki odamlarning boʻyinlaridan oshib oʻtsa, unga (juma emas) peshin (namozi)dek boʻladi».Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким жума куни ғусл қилса, агар аёлининг (атири) бўлса, ундан суртса, яхши кийимларидан кийса, сўнг одамларнинг бўйинларидан ошиб ўтмаса ва ваъз (хутба) пайтида беҳуда (гап) гапирмаса, бу икки (жума) орасидаги (гуноҳлар)га каффорат бўлади. Ким беҳуда гапирса ёки одамларнинг бўйинларидан ошиб ўтса, унга (жума эмас) пешин (намози)дек бўлади».

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ وَهُوَ ابْنُ صَالِحٍ , عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ ، قَالَ : كُنْتُ جَالِسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , فَمَا زَالَ يُحَدِّثُنَا حَتَّى خَرَجَ الإِمَامُ , فَجَاءَ رَجُلٌ يَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ ، فَقَالَ لِي : جَاءَ رَجُلٌ يَتَخَطَّى رِقَابَ النَّاسِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَقَالَ لَهُ : " اجْلِسْ , فَقَدْ آذَيْتَ وَآنَيْتَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْخُطْبَةِ أَيْضًا أَبْوَابٌ قَدْ كُنْتُ خَرَّجْتُهَا فِي كِتَابِ الْعِيدَيْنِ

Abuz-Zohiriya aytadi: Men juma kuni Abdulloh ibn Busr bilan oʻtirgan edim, u imom chiqquncha bizga hadis soʻzlab berdi. Shu payt bir kishi odamlarning boʻyinlaridan oshib oʻta boshladi. Shunda u menga dedi: Rasululloh ﷺ xutba qilayotganlarida bir kishi odamlarning boʻyinlaridan oshib oʻtib keldi. Shunda u zot unga: «Oʻtir, sen ozor berding va kech qolding», dedilar. Abu Bakr aytdi: Xutba haqida yana boblar bor, men ularni Iydayn kitobida keltirganman.Абуз-Зоҳирия айтади: Мен жума куни Абдуллоҳ ибн Буср билан ўтирган эдим, у имом чиққунча бизга ҳадис сўзлаб берди. Шу пайт бир киши одамларнинг бўйинларидан ошиб ўта бошлади. Шунда у менга деди: Расулуллоҳ ﷺ хутба қилаётганларида бир киши одамларнинг бўйинларидан ошиб ўтиб келди. Шунда у зот унга: «Ўтир, сен озор бердинг ва кеч қолдинг», дедилар. Абу Бакр айтди: Хутба ҳақида яна боблар бор, мен уларни Ийдайн китобида келтирганман.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَدِيعَةَ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَحْسَنَ الْغُسْلَ أَوْ تَطَهَّرَ فَأَحْسَنَ الطُّهُورَ ، فَلَبِسَ مِنْ خَيْرِ ثِيَابِهِ , وَمَسَّ مَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ طِيبًا , أَوْ دُهْنِ أَهْلِهِ , وَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ اثْنَيْنِ ، إِلا غُفِرَ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْجُمُعَةِ الأُخْرَى " . قَالَ بُنْدَارٌ : أَحْفَظُهُ مِنْ فِيهِ , عَنْ أَبِيهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لا أَعْلَمُ أَحَدًا تَابَعَ بُنْدَارًا فِي هَذَا , وَالْجَوَادُ قَدْ يَفْتُرُ فِي بَعْضِ الأَوْقَاتِ

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Kim juma kuni gʻusl qilib, gʻuslini yaxshi ado etsa yoki poklanib, poklanishini chiroyli qilsa, kiyimlarining eng yaxshisini kiysa, Alloh unga nasib etgan xushboʻylikdan yoki ahlining moyidan surtsa va ikki kishining orasini ajratmasa, unga keyingi juma kunigacha magʻfirat qilinmay qolmaydi», dedilar. Bundor aytdi: Men buni uning ogʻzidan, otasidan deb yodlaganman. Abu Bakr aytdi: Bu masalada Bundorga hech kim mutobaat qilganini bilmayman; chopqir ot ham baʼzan sustlashadi.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Ким жума куни ғусл қилиб, ғуслини яхши адо этса ёки покланиб, покланишини чиройли қилса, кийимларининг энг яхшисини кийса, Аллоҳ унга насиб этган хушбўйликдан ёки аҳлининг мойидан суртса ва икки кишининг орасини ажратмаса, унга кейинги жума кунигача мағфират қилинмай қолмайди», дедилар. Бундор айтди: Мен буни унинг оғзидан, отасидан деб ёдлаганман. Абу Бакр айтди: Бу масалада Бундорга ҳеч ким мутобаат қилганини билмайман; чопқир от ҳам баъзан сустлашади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عن ابْنَ زُرَيْعٍ ، ثنا حَبِيبٌ الْمُعَلِّمُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " يَحْضُرُ الْجُمُعَةَ ثَلاثَةٌ : رَجُلٌ يَحْضُرُهَا يَلْغُو , فَهُوَ حَظُّهُ مِنْهَا , وَرَجُلٌ حَضَرَهَا بِدُعَاءٍ , فَهُوَ رَجُلٌ دَعَا اللَّهَ , فَإِنْ شَاءَ اللَّهُ أَعْطَاهُ , وَإِنْ شَاءَ مَنَعَهُ , وَرَجُلٌ حَضَرَهَا بِوَقَارٍ وَإِنْصَاتٍ وَسُكُونٍ , وَلَمْ يَتَخَطَّ رَقَبَةَ مُسْلِمٍ , وَلَمْ يُؤْذِ أَحَدًا , فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَهُ إِلَى الْجُمُعَةِ الَّتِي تَلِيهَا ، وَزِيَادَةُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ ؛ لأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ : ‏ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Jumaga uch kishi hozir boʻladi: bir kishi unga behuda gapirgan holda hozir boʻladi, uning undan nasibasi shudir; bir kishi unga duo bilan hozir boʻladi, u Allohga duo qilgan kishidir, Alloh xohlasa unga beradi, xohlasa bermaydi; va bir kishi unga vaqor, sukut va tinchlik bilan hozir boʻlib, musulmonning boʻynidan oshib oʻtmaydi va hech kimga ozor bermaydi — bu unga keyingi jumagacha va yana uch kunlik kafforatdir. Chunki Alloh: ‹Kim bir yaxshilik keltirsa, unga oʻn barobari bordir›, deb aytadi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Жумага уч киши ҳозир бўлади: бир киши унга беҳуда гапирган ҳолда ҳозир бўлади, унинг ундан насибаси шудир; бир киши унга дуо билан ҳозир бўлади, у Аллоҳга дуо қилган кишидир, Аллоҳ хоҳласа унга беради, хоҳласа бермайди; ва бир киши унга вақор, сукут ва тинчлик билан ҳозир бўлиб, мусулмоннинг бўйнидан ошиб ўтмайди ва ҳеч кимга озор бермайди — бу унга кейинги жумагача ва яна уч кунлик каффоратдир. Чунки Аллоҳ: ‹Ким бир яхшилик келтирса, унга ўн баробари бордир›, деб айтади», дедилар.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، نا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نا الْعَلاءُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْقُوبَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ , وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh vaqt namoz va bir jumadan keyingi juma — agar kabira (katta) gunohlar qilinmagan boʻlsa — orasidagi (gunohlar)ga kafforatdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш вақт намоз ва бир жумадан кейинги жума — агар кабира (катта) гуноҳлар қилинмаган бўлса — орасидаги (гуноҳлар)га каффоратдир», дедилар.

نا أَبُو جَعْفَرٍ السِّمْنَانِيُّ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي مَرْحُومٍ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَيْمُونٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " نَهَى عَنِ الْحِبْوَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , وَالإِمَامُ يَخْطُبُ "

Sahl ibn Muoz otasi (Muoz ibn Anas (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ juma kuni imom xutba qilayotganda al-habva (tizzalarni qoringa yigʻib, bel bilan birga arqon yoki qoʻl bilan bogʻlab oʻtirish)dan qaytardilar.Саҳл ибн Муоз отаси (Муоз ибн Анас (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилади: Набий ﷺ жума куни имом хутба қилаётганда ал-ҳабва (тиззаларни қоринга йиғиб, бел билан бирга арқон ёки қўл билан боғлаб ўтириш)дан қайтардилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، قَالَ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الشِّرَاءِ وَالْبَيْعِ فِي الْمَسَاجِدِ , وَأَنْ تُنْشَدَ فِيهَا الأَشْعَارُ , وَأَنْ يُنْشَدَ فِيهَا الضَّالَّةُ , وَعَنِ الْحِلَقِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَبْلَ الصَّلاةِ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ masjidlarda oldi-sotdi qilishdan, ularda sheʼr oʻqishdan, ularda yoʻqolgan narsani eʼlon qilishdan va juma kuni namozdan oldin halqa qurib oʻtirishdan qaytardilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ масжидларда олди-сотди қилишдан, уларда шеър ўқишдан, уларда йўқолган нарсани эълон қилишдан ва жума куни намоздан олдин ҳалқа қуриб ўтиришдан қайтардилар.

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ ، نا مُعَاوِيَةُ يَعْنِي ابْنَ هِشَامٍ ، ثنا شَيْبَانُ ، عَنْ فِرَاسٍ ، عَنْ عَطِيَّةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ نَبِيِّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا تَطَهَّرَ الرَّجُلُ فَأَحْسَنَ الطُّهُورَ ، ثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ ، فَلَمْ يَلْغُ ، وَلَمْ يَجْهَلْ حَتَّى يَنْصَرِفَ الإِمَامُ ، كَانَتْ كَفَّارَةً لِمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ "

Abu Saʼid (roziyallohu anhu)dan, u Allohning Nabiysi ﷺdan rivoyat qiladi: «Kishi poklanib, poklanishini chiroyli qilsa, soʻng jumaga kelsa, imom namozni tugatgunicha behuda gapirmasa va nodonlik qilmasa, bu unga u bilan keyingi juma orasidagi gunohlarga kafforat boʻladi», dedilar.Абу Саъид (розияллоҳу анҳу)дан, у Аллоҳнинг Набийси ﷺдан ривоят қилади: «Киши покланиб, покланишини чиройли қилса, сўнг жумага келса, имом намозни тугатгунича беҳуда гапирмаса ва нодонлик қилмаса, бу унга у билан кейинги жума орасидаги гуноҳларга каффорат бўлади», дедилар.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا الأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَأَحْسَنَ الْوُضُوءَ ، ثُمَّ أَتَى الْجُمُعَةَ ، فَدَنَا وَأَنْصَتَ وَاسْتَمَعَ , غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ , وَمَنْ مَسَّ الْحَصَى فَقَدْ لَغَا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni yaxshilab taharat olsa, soʻng jumaga kelib, imomga yaqin oʻtirsa, jim boʻlib diqqat bilan tinglasa, unga oʻsha juma bilan oldingi juma orasidagi gunohlari va yana uch kunlik gunohi kechiriladi. Kim shagʻal toshlarni ushlab oʻynasa, u behuda ish qilibdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни яхшилаб таҳарат олса, сўнг жумага келиб, имомга яқин ўтирса, жим бўлиб диққат билан тингласа, унга ўша жума билан олдинги жума орасидаги гуноҳлари ва яна уч кунлик гуноҳи кечирилади. Ким шағал тошларни ушлаб ўйнаса, у беҳуда иш қилибди», дедилар.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، وَعَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، جميعا ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ . ح وَثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ ، وَثنا مُحَمَّدٌ أَيْضًا , ثنا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي مَجْلِسِهِ فَلْيَتَحَوَّلْ مِنْ مَجْلِسِهِ ذَلِكَ " . هَذَا حَدِيثُ الأَشَجِّ . وَفِي حَدِيثِ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz juma kuni oʻtirgan joyida mudrab qolsa, oʻsha oʻtirgan joyidan boshqa joyga koʻchsin», dedilar. Bu Ashajjning hadisi. Yazid ibn Horunning hadisida esa: U dedi: Men Rasululloh ﷺdan eshitdim, deyilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз жума куни ўтирган жойида мудраб қолса, ўша ўтирган жойидан бошқа жойга кўчсин», дедилар. Бу Ашажжнинг ҳадиси. Язид ибн Ҳоруннинг ҳадисида эса: У деди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим, дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ نَافِعًا ، يَزْعُمُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يُقِمْ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ مِنْ مَجْلِسِهِ ثُمَّ يَخْلُفُهُ فِيهِ " . فَقُلْتُ أَنَا لَهُ : فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ ؟ قَالَ : فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَغَيْرِهِ . قَالَ : وَقَالَ نَافِعٌ : كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَقُومُ لَهُ الرَّجُلُ مِنْ مَجْلِسِهِ ، فَلا يَجْلِسُ فِيهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Biringiz oʻz birodarini oʻtirgan joyidan turgʻizib, soʻng uning oʻrniga oʻtirmasin», dedilar. Men unga: «Juma kunimi?» dedim. U: «Juma kunida ham, boshqa kunlarda ham», dedi. U dedi: Nofeʼ aytdi: Ibn Umar uchun bir kishi oʻz joyidan turar edi, u esa oʻsha joyga oʻtirmas edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирингиз ўз биродарини ўтирган жойидан турғизиб, сўнг унинг ўрнига ўтирмасин», дедилар. Мен унга: «Жума куними?» дедим. У: «Жума кунида ҳам, бошқа кунларда ҳам», деди. У деди: Нофеъ айтди: Ибн Умар учун бир киши ўз жойидан турар эди, у эса ўша жойга ўтирмас эди.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي الدَّرَاوَرْدِيَّ ، وَثنا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، ثنا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، كُلُّهُمْ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، وَثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ . ح وَثنا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، ثنا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، ثنا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ ، قَالا : ثنا سُهَيْلٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا قَامَ أَحَدُكُمْ مِنْ مَجْلِسِهِ ثُمَّ يَرْجِعُ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ " . زَادَ يُوسُفُ : ثُمَّ قَامَ رَجُلٌ مِنْ مَجْلِسِهِ , فَجَلَسْتُ فِيهِ , فَعَادَ فَأَقَامَنِي أَبُو صَالِحٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz oʻz joyidan turib, soʻng qaytib kelsa, oʻsha joyga u haqliroqdir», dedilar. Yusuf ziyoda qildi: Soʻng bir kishi oʻz joyidan turdi, men esa unga oʻtirdim. U qaytib keldi va Abu Solih meni turgʻizdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз ўз жойидан туриб, сўнг қайтиб келса, ўша жойга у ҳақлироқдир», дедилар. Юсуф зиёда қилди: Сўнг бир киши ўз жойидан турди, мен эса унга ўтирдим. У қайтиб келди ва Абу Солиҳ мени турғизди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ أَخَاهُ مِنْ مَجْلِسِهِ ثُمَّ يَخْلُفُهُ , وَلَكِنْ تَوَسَّعُوا , وَتَفَسَّحُوا "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kishi oʻz birodarini oʻtirgan joyidan turgʻizib, soʻng uning oʻrniga oʻtirishidan qaytardilar va: «Lekin joy beringlar va kengayib oʻtiringlar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ киши ўз биродарини ўтирган жойидан турғизиб, сўнг унинг ўрнига ўтиришидан қайтардилар ва: «Лекин жой беринглар ва кенгайиб ўтиринглар», дедилар.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ جَابِرٍ ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَخْطُبُ قَائِمًا , فَجَاءَتْ عِيرٌ مِنَ الشَّامِ , فَانْفَتَلَ النَّاسُ إِلَيْهَا حَتَّى لَمْ يَبْقَ إِلا اثْنَا عَشَرَ رَجُلا , فَأُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ الَّتِي فِي الْجُمُعَةِ : ‏ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ tik turgan holda xutba qilayotgan edilar, shu payt Shomdan bir savdo karvoni keldi. Odamlar oʻsha (karvon) tomonga oʻgirilib ketishdi, hatto (u zot bilan) oʻn ikki kishidan boshqasi qolmadi. Shunda jumaga oid mana bu oyat nozil boʻldi: {Ular biror savdoni yoki oʻyin-kulgini koʻrishganida, sen tik turgan holingda seni tashlab, oʻsha tomonga tarqalib ketdilar} (Juma 11).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ тик турган ҳолда хутба қилаётган эдилар, шу пайт Шомдан бир савдо карвони келди. Одамлар ўша (карвон) томонга ўгирилиб кетишди, ҳатто (у зот билан) ўн икки кишидан бошқаси қолмади. Шунда жумага оид мана бу оят нозил бўлди: {Улар бирор савдони ёки ўйин-кулгини кўришганида, сен тик турган ҳолингда сени ташлаб, ўша томонга тарқалиб кетдилар} (Жума 11).

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، نا أَبُو خَالِدٍ , قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ : أُخْبِرْنَا عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَعْطُوا الْمَسَاجِدَ حَقَّهَا " , قِيلَ : وَمَا حَقُّهَا ؟ قَالَ : " رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Masjidlarga oʻz haqqini beringlar», dedilar. «Uning haqqi nima?» deyildi. U zot: «Oʻtirishingdan oldin ikki rakat namoz oʻqishingdir», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидларга ўз ҳаққини беринглар», дедилар. «Унинг ҳаққи нима?» дейилди. У зот: «Ўтиришингдан олдин икки ракат намоз ўқишингдир», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " . نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مَالِكٍ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ . زَادَ : " قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Biringiz masjidga kirsa, ikki rakat namoz oʻqisin», dedilar. Boshqa rivoyatda shu isnod bilan xuddi shunday keltirilib, unda: «oʻtirishidan avval», degan ziyoda bor.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирингиз масжидга кирса, икки ракат намоз ўқисин», дедилар. Бошқа ривоятда шу иснод билан худди шундай келтирилиб, унда: «ўтиришидан аввал», деган зиёда бор.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا يَحْيَى ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، ثنا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدَ , وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ . ح وَثنا الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَارَةَ بْنَ غَزِيَّةَ يُحَدِّثُ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدِّرْهَمِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، كُلُّهُمْ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ بْنِ رِبْعِيٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلا يَجْلِسْ حَتَّى يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ " . هَذَا حَدِيثُ ابْنِ عَجْلانَ . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ : " مَنْ دَخَلَ هَذَا الْمَسْجِدَ " . وَقَالَ : سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيَّ , وَزَادَ : قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ : وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ , عَنْ أَبِي قَتَادَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Abu Qatoda ibn Ribʼiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidga kirsa, ikki rakat namoz oʻqimaguncha oʻtirmasin», dedilar. Bu Ibn Ajlonning hadisi. Ibn Abu Adiyning hadisida esa: «Kim mana bu masjidga kirsa», deyilgan va u: Men Amr ibn Sulaym az-Zuraqiydan eshitdim, dedi. Hamda ziyoda qildi: Muhammad ibn Ishoq aytdi: Menga Abdulloh ibn Abu Bakr, u Omir ibn Abdullohdan, u Amr ibn Sulaymdan, u Abu Qatodadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi.Абу Қатода ибн Рибъий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидга кирса, икки ракат намоз ўқимагунча ўтирмасин», дедилар. Бу Ибн Ажлоннинг ҳадиси. Ибн Абу Адийнинг ҳадисида эса: «Ким мана бу масжидга кирса», дейилган ва у: Мен Амр ибн Сулайм аз-Зурақийдан эшитдим, деди. Ҳамда зиёда қилди: Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, у Омир ибн Абдуллоҳдан, у Амр ибн Сулаймдан, у Абу Қатодадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди.

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي أُسَامَةُ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خُبَيْبٍ الْجُهَنِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا , فَقَالَ : " أَدَخَلْتَ الْمَسْجِدَ ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ , فَقَالَ : " أَصَلَّيْتَ فِيهِ ؟ " قُلْتُ : لا , قَالَ : " فَاذْهَبْ فَارْكَعْ رَكْعَتَيْنِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni biz Rasululloh ﷺning huzurlarida edik. U zot: «Masjidga kirdingmi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Unda namoz oʻqidingmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. U zot: «Bor, ikki rakat namoz oʻqi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдик. У зот: «Масжидга кирдингми?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Унда намоз ўқидингми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. У зот: «Бор, икки ракат намоз ўқи», дедилар.

نا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، ثنا حُسَيْنٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ الْجُعْفِيَّ ، عَنْ زَائِدَةَ ، ثنا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى الأَنْصَارِيُّ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَالِسٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيِ النَّاسِ , فَجَلَسْتُ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا مَنَعَكَ أَنْ تَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ ؟ " قُلْتُ : أَيْ رَسُولَ اللَّهِ ، رَأَيْتُكَ جَالِسًا ، وَالنَّاسُ جُلُوسٌ . فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلا يَجْلِسْ حَتَّى يَرْكَعَ رَكْعَتَيْنِ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men masjidga kirdim, Rasululloh ﷺ esa odamlar orasida oʻtirgan edilar. — U dedi: — Men oʻtirdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Oʻtirishingdan oldin ikki rakat namoz oʻqishdan seni nima toʻsdi?›, dedilar. — U dedi: — Men: ‹Yo Rasululloh, men Sizni oʻtirgan, odamlarni ham oʻtirgan holda koʻrdim›, dedim. U zot: ‹Sizdan biringiz masjidga kirsa, ikki rakat namoz oʻqimaguncha oʻtirmasin›, dedilar».Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен масжидга кирдим, Расулуллоҳ ﷺ эса одамлар орасида ўтирган эдилар. — У деди: — Мен ўтирдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ўтиришингдан олдин икки ракат намоз ўқишдан сени нима тўсди?›, дедилар. — У деди: — Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен Сизни ўтирган, одамларни ҳам ўтирган ҳолда кўрдим›, дедим. У зот: ‹Сиздан бирингиз масжидга кирса, икки ракат намоз ўқимагунча ўтирмасин›, дедилар».

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَفِظْنَاهُ مِنِ ابْنِ عَجْلانَ , عَنْ عِيَاضٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، قَالَ : كَانَ مَرْوَانُ يَخْطُبُ ، فَصَلَّى أَبُو سَعِيدٍ , فَجَاءَتْ إِلَيْهِ الأَحْرَاسُ لِيُجْلِسُوهُ , فَأَبَى حَتَّى صَلَّى , فَلَمَّا قَضَى الصَّلاةَ أَتَيْنَاهُ , فَقُلْنَا لَهُ : كَادُوا يَفْعَلُونَ بِكَ , غَفَرَ اللَّهُ لَكَ . فَقَالَ : " لَنْ أَدَعَهُمَا أَبَدًا بَعْدَ أَنْ سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Abu Saʼid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Marvon xutba qilayotgan edi, Abu Saʼid esa namoz oʻqidi. Uni oʻtqazish uchun qorovullar keldilar, u esa namozni oʻqib boʻlgunicha unamadi. Namozni tugatgach, biz uning huzuriga borib: «Ular senga bir narsa qilishlariga sal qoldi, Alloh seni magʻfirat qilsin», dedik. U: «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganimdan keyin, bu ikki rakatni hech qachon tark etmayman», dedi.Абу Саъид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Марвон хутба қилаётган эди, Абу Саъид эса намоз ўқиди. Уни ўтқазиш учун қоровуллар келдилар, у эса намозни ўқиб бўлгунича унамади. Намозни тугатгач, биз унинг ҳузурига бориб: «Улар сенга бир нарса қилишларига сал қолди, Аллоҳ сени мағфират қилсин», дедик. У: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганимдан кейин, бу икки ракатни ҳеч қачон тарк этмайман», деди.

نا حَاتِمُ بْنُ بَكْرِ بْنِ غَيْلانَ الضَّبِّيُّ ، ثنا عِيسَى بْنُ وَاقِدٍ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَلْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz imom xutba qilayotganda masjidga kelsa, oʻtirishidan oldin ikki rakat namoz oʻqisin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз имом хутба қилаётганда масжидга келса, ўтиришидан олдин икки ракат намоз ўқисин», дедилар.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، وَأَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ عَمْرٌو : دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ , وَقَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ : دَخَلَ سُلَيْكٌ الْغَطَفَانِيُّ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَقَالَ لَهُ : " صَلَّيْتَ ؟ " قَالَ : لا , قَالَ : " فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " . نا بِهِمَا الْمَخْزُومِيُّ مُنْفَرِدَيْنِ , وَقَالَ : " فَقُمْ , فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " . وَقَالَ مَرَّةً فِي عَقِبِ خَبَرِ أَبِي الزُّبَيْرِ : وَاسْمُ الرَّجُلِ سُلَيْكُ بْنُ عَمْرٍو الْغَطَفَانِيُّ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Amr dedi: Bir kishi masjidga kirdi. Abuz-Zubayr esa dedi: Sulayk al-Gʻatafoniy juma kuni masjidga kirdi, Nabiy ﷺ esa xutba qilayotgan edilar. Shunda u zot unga: «Namoz oʻqidingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ikki rakat namoz oʻqi», dedilar. Bizga bu ikkalasini Maxzumiy alohida-alohida rivoyat qildi va: «Tur, ikki rakat namoz oʻqi», dedi. U bir marta Abuz-Zubayr xabarining ortidan: Kishining ismi Sulayk ibn Amr al-Gʻatafoniydir, dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Амр деди: Бир киши масжидга кирди. Абуз-Зубайр эса деди: Сулайк ал-Ғатафоний жума куни масжидга кирди, Набий ﷺ эса хутба қилаётган эдилар. Шунда у зот унга: «Намоз ўқидингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Икки ракат намоз ўқи», дедилар. Бизга бу иккаласини Махзумий алоҳида-алоҳида ривоят қилди ва: «Тур, икки ракат намоз ўқи», деди. У бир марта Абуз-Зубайр хабарининг ортидан: Кишининг исми Сулайк ибн Амр ал-Ғатафонийдир, деди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا حَمَّادٌ وَهُوَ ابْنُ زَيْدٍ , قَالَ بِشْرٌ : قَالَ : ثنا عَمْرٌو ، وَقَالَ الآخَرَانِ : عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ جَابِرٍ ، وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، ثنا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ ، ثنا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ ، وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، كُلُّهُمْ , عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : دَخَلَ رَجُلٌ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَقَالَ : " أَصَلَّيْتَ ؟ " قَالَ : لا , قَالَ : " فَقُمْ فَارْكَعْ " . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ : " أَصَلَّيْتَ يَا فُلانُ ؟ " . وَفِي حَدِيثِ أَبِي عَاصِمٍ : فَقَالَ : " أَرَكَعْتَ ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " فَارْكَعْهُمَا "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ xutba qilayotganlarida bir kishi kirdi. U zot: «Namoz oʻqidingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Tur, ikki rakat oʻqi», dedilar. Ahmad ibn Abda va Ahmad ibn Miqdom: «Namoz oʻqidingmi, ey falonchi?» deb rivoyat qildilar. Abu Osimning hadisida esa: U zot: «Ikki rakat oʻqidingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ikkovini oʻqi», dedilar, deyilgan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ хутба қилаётганларида бир киши кирди. У зот: «Намоз ўқидингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Тур, икки ракат ўқи», дедилар. Аҳмад ибн Абда ва Аҳмад ибн Миқдом: «Намоз ўқидингми, эй фалончи?» деб ривоят қилдилар. Абу Осимнинг ҳадисида эса: У зот: «Икки ракат ўқидингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Икковини ўқи», дедилар, дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : جَاءَ رَجُلٌ وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ يَخْطُبُ , فَقَالَ لَهُ : " أَرَكَعْتَ رَكْعَتَيْنِ ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : فَقَالَ : " ارْكَعْ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Bir kishi keldi, Nabiy ﷺ esa juma kuni minbar ustida xutba qilib turardilar. (U zot) unga: ‹Ikki rakaat namoz oʻqidingmi?›, dedilar. U: ‹Yoʻq›, dedi. Shunda (u zot): ‹Oʻqi›, dedilar».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Бир киши келди, Набий ﷺ эса жума куни минбар устида хутба қилиб турардилар. (У зот) унга: ‹Икки ракаат намоз ўқидингми?›, дедилар. У: ‹Йўқ›, деди. Шунда (у зот): ‹Ўқи›, дедилар».

نا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : جَاءَ سُلَيْكٌ الْغَطَفَانِيُّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ , فَجَلَسَ , فَقَالَ لَهُ : " يَا سُلَيْكُ , قُمْ فَارْكَعْ رَكْعَتَيْنِ ، وَتَجَوَّزْ فِيهِمَا " . ثُمَّ قَالَ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَلْيَرْكَعْ رَكْعَتَيْنِ , وَلْيَتَجَوَّزْ فِيهِمَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَمَرَ بَعْدَ فَرَاغِ سُلَيْكٍ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ مَنْ جَاءَ إِلَى الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ بِهَذَا الأَمْرِ كُلَّ مُسْلِمٍ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ . وَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَتَأَوَّلَ عَالِمٌ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا خَصَّ بِهَذَا الأَمْرِ سُلَيْكًا الْغَطَفَانِيَّ إِذْ دَخَلَ الْمَسْجِدَ رَثَّ الْهَيْئَةِ وَقْتَ خُطْبَتِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُ بِلَفْظٍ عَامٍّ مَنْ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ أَنْ يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ ، بَعْدَ فَرَاغِ سُلَيْكٍ مِنَ الرَّكْعَتَيْنِ . وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ رَاوِي الْخَبَرِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَحْلِفُ أَنْ لا يَتْرُكَهُمَا بَعْدَ أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهِمَا , فَمَنِ ادَّعَى أَنَّ هَذَا كَانَ خَاصًّا لِسُلَيْكٍ ، أَوْ لِلدَّاخِلِ وَهُوَ رَثُّ الْهَيْئَةِ وَقْتَ خُطْبَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَدْ خَالَفَ أَخْبَارَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَنْصُوصَةَ ؛ لأَنَّ قَوْلَهُ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَلْيُصَلِّ رَكْعَتَيْنِ " مُحَالٌ أَنْ يُرِيدَ بِهِ دَاخِلا وَاحِدًا دُونَ غَيْرِهِ ؛ لأَنَّ هَذِهِ اللَّفْظَةَ : " إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمْ " عِنْدَ الْعَرَبِ يَسْتَحِيلُ أَنْ تَقَعَ عَلَى وَاحِدٍ دُونَ الْجَمْعِ . وَقَدْ خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذِهِ الأَخْبَارِ فِي كِتَابِ الْجُمُعَةِ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Sulayk al-Gʻatafoniy juma kuni keldi, Rasululloh ﷺ esa xutba qilib turardilar. U oʻtirdi. Shunda (u zot) unga: ‹Ey Sulayk, tur, ikki rakaat namoz oʻqi va ularni qisqa qil›, dedilar. Soʻng: ‹Sizdan biringiz juma kuni imom xutba qilib turganida kelsa, ikki rakaat namoz oʻqisin va ularni qisqa qilsin›, dedilar». Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ Sulayk ikki rakatni tugatganidan keyin, imom xutba qilayotganda jumaga kelgan kishiga shu buyruqni berdilar; bu buyruq qiyomat qoyim boʻlgunicha imom xutba qilayotganda masjidga kiradigan har bir musulmonga tegishlidir. Bir olim: Nabiy ﷺ bu buyruqni faqat Sulayk al-Gʻatafoniyga xos qilganlar, chunki u zotning xutbalari vaqtida masjidga eski-tuski kiyimda kirgan edi, deb qanday taʼvil qilishi joiz boʻlsin?! Holbuki Nabiy ﷺ Sulayk ikki rakatni tugatganidan keyin, imom xutba qilayotganda masjidga kiradigan kishini umumiy lafz bilan ikki rakat namoz oʻqishga buyurmoqdalar. Nabiy ﷺdan bu xabarni rivoyat qilgan Abu Saʼid al-Xudriy esa Nabiy ﷺ bu ikki rakatga buyurganlaridan keyin ularni tark etmaslikka qasam ichadi. Kim bu narsa Sulaykka yoki Nabiy ﷺning xutbalari vaqtida eski-tuski kiyimda kirgan kishiga xos edi, deb daʼvo qilsa, Nabiy ﷺning matni bayon qilingan xabarlariga xilof qilibdi. Chunki u zotning: «Biringiz juma kuni imom xutba qilayotganda kelsa, ikki rakat namoz oʻqisin», degan soʻzlari bilan faqat bitta kiruvchini koʻzda tutgan boʻlishlari muholdir; zero arablar nazdida bu «biringiz kelsa» degan lafzning jamoani qoʻyib, faqat bittasiga tushishi muholdir. Men bu xabarlarning yoʻllarini Juma kitobida keltirganman.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Сулайк ал-Ғатафоний жума куни келди, Расулуллоҳ ﷺ эса хутба қилиб турардилар. У ўтирди. Шунда (у зот) унга: ‹Эй Сулайк, тур, икки ракаат намоз ўқи ва уларни қисқа қил›, дедилар. Сўнг: ‹Сиздан бирингиз жума куни имом хутба қилиб турганида келса, икки ракаат намоз ўқисин ва уларни қисқа қилсин›, дедилар». Абу Бакр айтди: Набий ﷺ Сулайк икки ракатни тугатганидан кейин, имом хутба қилаётганда жумага келган кишига шу буйруқни бердилар; бу буйруқ қиёмат қойим бўлгунича имом хутба қилаётганда масжидга кирадиган ҳар бир мусулмонга тегишлидир. Бир олим: Набий ﷺ бу буйруқни фақат Сулайк ал-Ғатафонийга хос қилганлар, чунки у зотнинг хутбалари вақтида масжидга эски-туски кийимда кирган эди, деб қандай таъвил қилиши жоиз бўлсин?! Ҳолбуки Набий ﷺ Сулайк икки ракатни тугатганидан кейин, имом хутба қилаётганда масжидга кирадиган кишини умумий лафз билан икки ракат намоз ўқишга буюрмоқдалар. Набий ﷺдан бу хабарни ривоят қилган Абу Саъид ал-Худрий эса Набий ﷺ бу икки ракатга буюрганларидан кейин уларни тарк этмасликка қасам ичади. Ким бу нарса Сулайкка ёки Набий ﷺнинг хутбалари вақтида эски-туски кийимда кирган кишига хос эди, деб даъво қилса, Набий ﷺнинг матни баён қилинган хабарларига хилоф қилибди. Чунки у зотнинг: «Бирингиз жума куни имом хутба қилаётганда келса, икки ракат намоз ўқисин», деган сўзлари билан фақат битта кирувчини кўзда тутган бўлишлари муҳолдир; зеро араблар наздида бу «бирингиз келса» деган лафзнинг жамоани қўйиб, фақат биттасига тушиши муҳолдир. Мен бу хабарларнинг йўлларини Жума китобида келтирганман.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَمُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، قَالَ زِيَادٌ : أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ . وَقَالَ الآخَرَانِ : عَنْ أَيُّوبَ , قَالَ : قُلْتُ لِنَافِعٍ : أَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يُصَلِّي قَبْلَ الْجُمُعَةِ ؟ فَقَالَ : " قَدْ كَانَ يُطِيلُ الصَّلاةَ قَبْلَهَا , وَيُصَلِّي بَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ , وَيُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ "

Ayyub aytadi: Men Nofeʼga: «Ibn Umar jumadan oldin namoz oʻqirmidi?» dedim. U: «U jumadan oldin namozni uzun qilar va undan keyin uyida ikki rakaat oʻqir hamda Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini soʻzlab berar edi», dedi.Айюб айтади: Мен Нофеъга: «Ибн Умар жумадан олдин намоз ўқирмиди?» дедим. У: «У жумадан олдин намозни узун қилар ва ундан кейин уйида икки ракаат ўқир ҳамда Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини сўзлаб берар эди», деди.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : " مَا كَانَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلا مُؤَذِّنٌ وَاحِدٌ ، إِذَا خَرَجَ أَذَّنَ , وَإِذَا نَزَلَ أَقَامَ , وَأَبُو بَكْرٍ ، وَعُمَرُ كَذَلِكَ , فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ وَكَثُرَ النَّاسُ , أَمَرَ بِالنِّدَاءِ الثَّالِثِ عَلَى دَارٍ فِي السُّوقِ يُقَالُ لَهَا : الزَّوْرَاءُ , فَإِذَا خَرَجَ أَذَّنَ , وَإِذَا نَزَلَ أَقَامَ "

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasulullohning ﷺ faqat bitta muazzinlari bor edi. U zot chiqqanlarida u azon aytar, u zot (minbardan) tushganlarida iqomat aytardi. Abu Bakr va Umar ham shunday qildilar. Usmon (xalifa boʻlgan) davrida esa odamlar koʻpaygach, u bozordagi Zavro deb ataladigan bir uy ustidan uchinchi nidoni (azonni) qoʻshdi. U zot chiqqanlarida u azon aytar, u zot minbardan tushganlarida iqomat aytardi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳнинг ﷺ фақат битта муаззинлари бор эди. У зот чиққанларида у азон айтар, у зот (минбардан) тушганларида иқомат айтарди. Абу Бакр ва Умар ҳам шундай қилдилар. Усмон (халифа бўлган) даврида эса одамлар кўпайгач, у бозордаги Завро деб аталадиган бир уй устидан учинчи нидони (азонни) қўшди. У зот чиққанларида у азон айтар, у зот минбардан тушганларида иқомат айтарди.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَنْزِلُ مِنَ الْمِنْبَرِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَيُكَلِّمُ الرَّجُلَ وَيُكَلِّمُهُ ، ثُمَّ يَنْتَهِي إِلَى مُصَلاهُ فَيُصَلِّي "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma kuni minbardan tushar, bir kishi bilan gaplashar va u bilan soʻzlashar, soʻng namozgohlariga yetib borib, namoz oʻqir edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума куни минбардан тушар, бир киши билан гаплашар ва у билан сўзлашар, сўнг намозгоҳларига етиб бориб, намоз ўқир эдилар.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، عَنْ وَكِيعٍ ، عَنْ يَعْلَى بْنِ الْحَارِثِ الْمُحَارِبِيِّ ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " كُنَّا نَجْمَعُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ , ثُمَّ نَرْجِعُ نَتَتَبَّعُ الْفَيْءَ "

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan quyosh zavolga ogʻganda juma (namozini) oʻqir, soʻng qaytib, soya izlar edik.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан қуёш заволга оғганда жума (намозини) ўқир, сўнг қайтиб, соя излар эдик.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ جُنْدُبٍ ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ ، قَالَ : " كُنَّا نُصَلِّي الْجُمُعَةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَبْتَدِرُ الْفَيْءَ ، فَمَا يَكُونُ إِلا قَدْرَ قَدَمٍ أَوْ قَدَمَيْنِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : مُسْلِمٌ هَذَا لا أَدْرِي أَسَمِعَ مِنَ الزُّبَيْرِ أَمْ لا ؟

Zubayr ibn Avvom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan juma namozini oʻqir va soyaga shoshilar edik, u esa faqat bir qadam yoki ikki qadamcha boʻlar edi. Abu Bakr aytdi: Bu Muslim Zubayrdan eshitganmi yoki yoʻqmi, bilmayman.Зубайр ибн Аввом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан жума намозини ўқир ва сояга шошилар эдик, у эса фақат бир қадам ёки икки қадамча бўлар эди. Абу Бакр айтди: Бу Муслим Зубайрдан эшитганми ёки йўқми, билмайман.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " كُنَّا نُبَكِّرُ يَعْنِي بِالْجُمُعَةِ ، ثُمَّ نَقِيلُ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz erta oʻqir edik — yaʼni jumani — soʻng qaylula qilar edik.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз эрта ўқир эдик — яъни жумани — сўнг қайлула қилар эдик.

نا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ ، ثنا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَفْصَةَ ، حَدَّثَنِي أَبُو خَلْدَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، وَنَادَاهُ يَزِيدُ الضَّبِّيُّ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي زَمَنِ الْحَجَّاجِ ، فَقَالَ : يَا أَبَا حَمْزَةَ ، قَدْ شَهِدْتَ الصَّلاةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَشَهِدْتَ الصَّلاةَ مَعَنَا ، فَكَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي ؟ قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا اشْتَدَّ الْبَرْدُ بَكَّرَ بِالصَّلاةِ ، وَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ ، أَبْرَدَ بِالصَّلاةِ "

Abu Xolda aytadi: Men Anas ibn Molikdan eshitdim: Hajjoj zamonida juma kuni Yazid az-Zabbiy unga nido qilib: «Ey Abu Hamza, sen Rasululloh ﷺning namozlarida hozir boʻlgansan, biz bilan ham namozda hozir boʻlding; Rasululloh ﷺ qanday namoz oʻqir edilar?» dedi. U: «Rasululloh ﷺ sovuq qattiq boʻlganda namozni erta oʻqir, issiq qattiq boʻlganda esa namozni salqinga surar edilar», dedi.Абу Холда айтади: Мен Анас ибн Моликдан эшитдим: Ҳажжож замонида жума куни Язид аз-Заббий унга нидо қилиб: «Эй Абу Ҳамза, сен Расулуллоҳ ﷺнинг намозларида ҳозир бўлгансан, биз билан ҳам намозда ҳозир бўлдинг; Расулуллоҳ ﷺ қандай намоз ўқир эдилар?» деди. У: «Расулуллоҳ ﷺ совуқ қаттиқ бўлганда намозни эрта ўқир, иссиқ қаттиқ бўлганда эса намозни салқинга сурар эдилар», деди.

نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ كَاتِبِ عَلِيٍّ ، قَالَ : كَانَ مَرْوَانُ يَسْتَخْلِفُ أَبَا هُرَيْرَةَ عَلَى الْمَدِينَةِ ، " فَصَلَّى بِهِمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَرَأَ بِـ الْجُمُعَةِ ، وَإِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ " ، فَقُلْتُ : أَبَا هُرَيْرَةَ ، لَقَدْ قَرَأْتَ بِنَا قِرَاءَةً قَرَأَهَا بِنَا عَلِيٌّ بِالْكُوفَةِ . فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : " سَمِعْتُ حِبِّي أَبَا الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ بِهِمَا " . نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ ، عَنْ جَعْفَرٍ فِي الثَّانِيَةِ : ‏ إِذَا جَاءَكَ الْمُنَافِقُونَ "

Alining kotibi Ubaydulloh ibn Abu Rofeʼ aytadi: Marvon Madinaga Abu Hurayrani oʻrniga xalifa qilar edi. U juma kuni ularga imom boʻlib, Jumʼa surasini va «Iza jaakal munafiquna»ni oʻqidi. Men: «Ey Abu Hurayra, sen bizga Ali Kufada oʻqigan qiroatni oʻqiding», dedim. Abu Hurayra: «Men habibim Abul Qosim ﷺning bu ikkalasini oʻqiyotganlarini eshitganman», dedi. Boshqa rivoyatda Jaʼfardan: ikkinchi rakatda «Iza jaakal munafiquna»ni oʻqidi, deb keltirilgan.Алининг котиби Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъ айтади: Марвон Мадинага Абу Ҳурайрани ўрнига халифа қилар эди. У жума куни уларга имом бўлиб, Жумъа сурасини ва «Иза жаакал мунафиқуна»ни ўқиди. Мен: «Эй Абу Ҳурайра, сен бизга Али Куфада ўқиган қироатни ўқидинг», дедим. Абу Ҳурайра: «Мен ҳабибим Абул Қосим ﷺнинг бу иккаласини ўқиётганларини эшитганман», деди. Бошқа ривоятда Жаъфардан: иккинчи ракатда «Иза жаакал мунафиқуна»ни ўқиди, деб келтирилган.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : كَتَبَ الضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ إِلَى النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ يَسْأَلُهُ : مَا كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِي يَوْمِ الْجُمُعَةِ مَعَ سُورَةِ الْجُمُعَةِ ؟ , فَكَتَبَ إِلَيْهِ : " أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ بِـ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ " . وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ فِي حَدِيثِهِ : يَسْأَلُهُ مَا كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِي صَلاةِ الْجُمُعَةِ ؟ فَكَتَبَ إِلَيْهِ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَقْرَأُ سُورَةَ الْجُمُعَةِ ، وَ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ "

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud aytadi: Zahhok ibn Qays Nuʼmon ibn Bashirga xat yozib, undan: Nabiy ﷺ juma kuni Jumʼa surasi bilan birga nima oʻqir edilar, deb soʻradi. U esa unga: «U zot {Senga gʻoshiya xabari yetib keldimi?} ni oʻqir edilar», deb yozdi. Maxzumiy oʻz hadisida shunday dedi: undan Nabiy ﷺ juma namozida nima oʻqir edilar, deb soʻradi; u esa unga: Rasululloh ﷺ Jumʼa surasini va {Senga gʻoshiya xabari yetib keldimi?} ni oʻqir edilar, deb yozdi.Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд айтади: Заҳҳок ибн Қайс Нуъмон ибн Баширга хат ёзиб, ундан: Набий ﷺ жума куни Жумъа сураси билан бирга нима ўқир эдилар, деб сўради. У эса унга: «У зот {Сенга ғошия хабари етиб келдими?} ни ўқир эдилар», деб ёзди. Махзумий ўз ҳадисида шундай деди: ундан Набий ﷺ жума намозида нима ўқир эдилар, деб сўради; у эса унга: Расулуллоҳ ﷺ Жумъа сурасини ва {Сенга ғошия хабари етиб келдими?} ни ўқир эдилар, деб ёзди.

نا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ قَيْسٍ الْفِهْرِيِّ ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ الأَنْصَارِيِّ ، قَالَ : سَأَلْنَاهُ مَا كَانَ يَقْرَأُ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مَعَ السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا الْجُمُعَةُ ؟ قَالَ : " كَانَ يَقْرَأُ مَعَهَا هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ "

Nuʼmon ibn Bashir al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz undan Nabiy ﷺ juma kuni jumʼa zikr qilinadigan sura bilan birga nima oʻqiganlarini soʻradik. U: «U zot u bilan birga {Senga gʻoshiya xabari yetib keldimi?} ni oʻqir edilar», dedi.Нуъмон ибн Башир ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз ундан Набий ﷺ жума куни жумъа зикр қилинадиган сура билан бирга нима ўқиганларини сўрадик. У: «У зот у билан бирга {Сенга ғошия хабари етиб келдими?} ни ўқир эдилар», деди.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، نا شُعْبَةُ ، وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، ثنا سَعِيدٌ يَعْنِي ابْنَ عَامِرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ فِي الْجُمُعَةِ بِـ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى ، وَ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ أَمْلَيْتُ اجْتِمَاعَ الْعِيدِ وَالْجُمُعَةِ فِي الْيَوْمِ الْوَاحِدِ ، وَالْقِرَاءَةَ فِيهِمَا فِي كِتَابِ الْعِيدَيْنِ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ jumada {Eng Oliy Robbingning nomini poklab yod et} va {Senga gʻoshiya xabari yetib keldimi?} ni oʻqir edilar. Abu Bakr aytdi: Hayit bilan juma bir kunga toʻgʻri kelishini va ularda qiroat qilishni Iydayn kitobida imlo qilganman.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жумада {Энг Олий Роббингнинг номини поклаб ёд эт} ва {Сенга ғошия хабари етиб келдими?} ни ўқир эдилар. Абу Бакр айтди: Ҳайит билан жума бир кунга тўғри келишини ва уларда қироат қилишни Ийдайн китобида имло қилганман.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَفِظْتُهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ الآخَرَانِ : عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنْ صَلاةٍ رَكْعَةً ، فَقَدْ أَدْرَكَهَا " . قَالَ الْمَخْزُومِيُّ : " مِنَ الصَّلاةِ رَكْعَةً ، فَقَدْ أَدْرَكَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Abdul Jabbor: uni Nabiy ﷺga yetkazgan holda, dedi; boshqa ikkovi esa: Nabiy ﷺdan, dedilar: «Kim namozdan bir rakatga ulgursa, unga ulgurgan boʻladi». Maxzumiy: «Namozdan bir rakatga ulgursa, ulgurgan boʻladi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Абдул Жаббор: уни Набий ﷺга етказган ҳолда, деди; бошқа иккови эса: Набий ﷺдан, дедилар: «Ким намоздан бир ракатга улгурса, унга улгурган бўлади». Махзумий: «Намоздан бир ракатга улгурса, улгурган бўлади», деди.

نا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلاةِ رَكْعَةً فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاةَ " . قَالَ الزُّهْرِيُّ : فَنَرَى أَنَّ صَلاةَ الْجُمُعَةِ مِنْ ذَلِكَ ، فَإِذَا أَدْرَكَ مِنْهَا رَكْعَةً ، فَلْيُصَلِّ إِلَيْهَا أُخْرَى

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: «Kim namozdan bir rakatga ulgursa, namozga ulgurgan boʻladi», dedilar. Zuhriy aytdi: Biz juma namozi ham shundan, deb bilamiz; kim undan bir rakatga ulgursa, unga yana bittasini qoʻshib oʻqisin.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: «Ким намоздан бир ракатга улгурса, намозга улгурган бўлади», дедилар. Зуҳрий айтди: Биз жума намози ҳам шундан, деб биламиз; ким ундан бир ракатга улгурса, унга яна биттасини қўшиб ўқисин.

نا بِخَبَرِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَيْمُونٍ بِالإِسْكَنْدَرِيَّةِ ، ثنا الْوَلِيدُ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنْ صَلاةِ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً ، فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاةَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا خَبَرٌ رُوِيَ عَلَى الْمَعْنَى ، لَمْ يُؤَدَّ عَلَى لَفْظِ الْخَبَرِ ، وَلَفْظُ الْخَبَرِ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلاةِ رَكْعَةً " فَالْجُمُعَةُ مِنَ الصَّلاةِ أَيْضًا ، كَمَا قَالَهُ الزُّهْرِيُّ . فَإِذَا رُوِيَ الْخَبَرُ عَلَى الْمَعْنَى لا عَلَى اللَّفْظِ جَازَ أَنْ يُقَالَ : مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً ، إِذِ الْجُمُعَةُ مِنَ الصَّلاةِ . فَإِذَا قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصَّلاةِ رَكْعَةً فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاةَ " . كَانَتِ الصَّلَوَاتُ كُلُّهَا دَاخِلَةً فِي هَذَا الْخَبَرِ ، الْجُمُعَةُ وَغَيْرُهَا مِنَ الصَّلَوَاتِ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ أَيْضًا بِمِثْلِ هَذَا اللَّفْظِ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ اللَّيْثِيُّ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: «Kim juma namozidan bir rakatga ulgursa, namozga ulgurgan boʻladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabar maʼno bilan rivoyat qilingan, xabarning lafzi bilan ado etilmagan. Xabarning lafzi: «Kim namozdan bir rakatga ulgursa», degandir. Juma ham namozdandir, Zuhriy aytganidek. Xabar lafz bilan emas, maʼno bilan rivoyat qilinsa, juma namozdan boʻlgani uchun: kim jumadan bir rakatga ulgursa, deb aytish joiz boʻladi. Nabiy ﷺ: «Kim namozdan bir rakatga ulgursa, namozga ulgurgan boʻladi», deganlarida, barcha namozlar — juma ham, undan boshqa namozlar ham — bu xabarga kiradi. Bu xabarni shu lafz bilan Usoma ibn Zayd al-Laysiy ham Ibn Shihobdan rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: «Ким жума намозидан бир ракатга улгурса, намозга улгурган бўлади», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабар маъно билан ривоят қилинган, хабарнинг лафзи билан адо этилмаган. Хабарнинг лафзи: «Ким намоздан бир ракатга улгурса», дегандир. Жума ҳам намоздандир, Зуҳрий айтганидек. Хабар лафз билан эмас, маъно билан ривоят қилинса, жума намоздан бўлгани учун: ким жумадан бир ракатга улгурса, деб айтиш жоиз бўлади. Набий ﷺ: «Ким намоздан бир ракатга улгурса, намозга улгурган бўлади», деганларида, барча намозлар — жума ҳам, ундан бошқа намозлар ҳам — бу хабарга киради. Бу хабарни шу лафз билан Усома ибн Зайд ал-Лайсий ҳам Ибн Шиҳобдан ривоят қилган.

ثَنَاهُ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَرْقِيُّ ، ثنا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ اللَّيْثِيِّ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْجُمُعَةِ رَكْعَةً فَلْيُصَلِّ إِلَيْهَا أُخْرَى " . قَالَ أُسَامَةُ : وَسَمِعْتُ مِنَ أَهْلِ الْمَجْلِسِ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ ، وَسَالِمًا ، يَقُولانِ : بَلَغَنَا ذَلِكَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: «Kim jumadan bir rakatga ulgursa, unga yana bittasini qoʻshib oʻqisin», dedilar. Usoma aytdi: Men majlis ahlidan Qosim ibn Muhammad va Solimning: bu bizga yetgan, deyayotganlarini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: «Ким жумадан бир ракатга улгурса, унга яна биттасини қўшиб ўқисин», дедилар. Усома айтди: Мен мажлис аҳлидан Қосим ибн Муҳаммад ва Солимнинг: бу бизга етган, деяётганларини эшитдим.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ ، وَسَالِمُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " بَيْنَمَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ قَائِمًا ، إِذَ قَدِمَتْ عِيرُ الْمَدِينَةِ ، فَابْتَدَرَهَا أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلا اثْنَا عَشَرَ رَجُلا ، مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ ، وَعُمَرُ ، وَنَزَلَتِ الآيَةُ : ‏ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Nabiy ﷺ jumʼa kuni tik turib xutba qilib turganlarida, Madinaga bir savdo karvoni keldi. Shunda Rasululloh ﷺning sahobalari unga (qarab) shoshildilar, hatto ulardan faqat oʻn ikki kishi qoldi, ular orasida Abu Bakr va Umar bor edi. Va bu oyat nozil boʻldi: {Ular biron savdo yoki oʻyin-kulgini koʻrib qolsalar, unga tomon tarqalib ketadilar va seni tik turgan holda tashlab ketadilar} (Jumʼa 11).Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Набий ﷺ жумъа куни тик туриб хутба қилиб турганларида, Мадинага бир савдо карвони келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари унга (қараб) шошилдилар, ҳатто улардан фақат ўн икки киши қолди, улар орасида Абу Бакр ва Умар бор эди. Ва бу оят нозил бўлди: {Улар бирон савдо ёки ўйин-кулгини кўриб қолсалар, унга томон тарқалиб кетадилар ва сени тик турган ҳолда ташлаб кетадилар} (Жумъа 11).

ثنا أَبُو خَيْثَمَةَ عَلِيُّ بْنُ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ الْحَرَّانِيُّ ، ثنا أَبِي ، ثنا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، سَمِعَهُ مِنْهُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ لِقَوْمٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ : " لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ رَجُلا يُصَلِّي بِالنَّاسِ ، ثُمَّ أُحَرِّقَ عَلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الْجُمُعَةِ بُيُوتَهُمْ " ، نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَقَدْ هَمَمْتُ " بِمِثْلِهِ ، غَيْرَ أَنَّ يَحْيَى بْنَ حَكِيمٍ ، قَالَ : " تَخَلَّفُوا "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ jumʼadan qolayotgan bir qavmga: «Bir kishiga odamlarga (imom boʻlib) namoz oʻqishni buyurishni, soʻngra jumʼadan qolayotgan kishilarning uylarini ustlariga yoqib yuborishni qattiq iroda qildim», dedilar. Boshqa rivoyatda ham Abdullohdan, Rasululloh ﷺ: «Qattiq iroda qildim», deb shunga oʻxshash keltirilgan; faqat Yahyo ibn Hakim: «qolishdi», dedi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жумъадан қолаётган бир қавмга: «Бир кишига одамларга (имом бўлиб) намоз ўқишни буюришни, сўнгра жумъадан қолаётган кишиларнинг уйларини устларига ёқиб юборишни қаттиқ ирода қилдим», дедилар. Бошқа ривоятда ҳам Абдуллоҳдан, Расулуллоҳ ﷺ: «Қаттиқ ирода қилдим», деб шунга ўхшаш келтирилган; фақат Яҳё ибн Ҳаким: «қолишди», деди.

نا مُوسَى بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ ، أَبِي تَوْبَةَ ، ثنا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، عَنْ أَخِيهِ زَيْدِ بْنِ سَلامٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَلامٍ الْحَبَشِيَّ ، يَقُولُ : حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ مِينَاءَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالا : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيَنْتَهِيَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ تَرْكِهِمُ الْجُمُعَاتِ ، أَوْ لَيُخْتَمَنَّ عَلَى قُلُوبِهِمْ ، ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِلِينَ "

Abu Hurayra va Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qavmlar jumalarni tark etishdan albatta tiyilsinlar, aks holda Alloh ularning qalblariga muhr uradi, soʻng ular gʻofillardan boʻlib qoladilar», dedilar.Абу Ҳурайра ва Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қавмлар жумаларни тарк этишдан албатта тийилсинлар, акс ҳолда Аллоҳ уларнинг қалбларига муҳр уради, сўнг улар ғофиллардан бўлиб қоладилар», дедилар.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، وَابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، قَالَ ابْنُ رَافِعٍ : ثنا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ : أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ أَبِي أُسَيْدٍ الْبَرَّادِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ تَرَكَ الْجُمُعَةَ ثَلاثًا مِنْ غَيْرِ ضَرُورَةٍ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim biror zaruratsiz jumani uch marta tark etsa, Alloh uning qalbiga muhr uradi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким бирор заруратсиз жумани уч марта тарк этса, Аллоҳ унинг қалбига муҳр уради», дедилар.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا ابْنُ إِدْرِيسَ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرٍو . ح وَحَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، أَيْضًا قَالَ : ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَلْقَمَةَ اللَّيْثِيِّ ، عَنْ عَبِيدَةَ بْنِ سُفْيَانَ الْحَضْرَمِيِّ ، عَنْ أَبِي الْجَعْدِ الضَّمْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَرَكَ الْجُمُعَةَ ثَلاثًا مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ ‏ قَالَ فِي خَبَرِ ابْنِ إِدْرِيسَ : طُبِعَ عَلَى قَلْبِهِ " ، وَفِي خَبَرِ وَكِيعٍ : " فَهُوَ مُنَافِقٌ "

Abu al-Jaʼd az-Zamriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim uzrsiz uch jumani tark etsa», dedilar. Ibn Idris xabarida: «uning qalbiga muhr uriladi», deyilgan; Vakeʼ xabarida esa: «u munofiqdir», deyilgan.Абу ал-Жаъд аз-Замрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким узрсиз уч жумани тарк этса», дедилар. Ибн Идрис хабарида: «унинг қалбига муҳр урилади», дейилган; Вакеъ хабарида эса: «у мунофиқдир», дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدًا ، وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ ، ثنا مُحَمَّدٌ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي الثَّقَفِيَّ . ح وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، جميعا ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ عُبَيْدَةَ بْنِ سُفْيَانَ الْحَضْرَمِيِّ ، عَنْ أَبِي الْجَعْدِ الضَّمْرِيِّ ، وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ تَرَكَ الْجُمُعَةَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ تَهَاوُنًا بِهَا ، طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قَلْبِهِ " . لَمْ يَقُلْ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ : وَكَانَتْ لَهُ صُحْبَةٌ

Abu al-Jaʼd az-Zamriy (roziyallohu anhu)dan — uning suhbati bor edi — rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim uch jumʼani beparvolik qilib tark etsa, Alloh uning qalbiga muhr bosadi», dedilar. Ali ibn Hujr: «uning suhbati bor edi», demadi.Абу ал-Жаъд аз-Замрий (розияллоҳу анҳу)дан — унинг суҳбати бор эди — ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким уч жумъани бепарволик қилиб тарк этса, Аллоҳ унинг қалбига муҳр босади», дедилар. Али ибн Ҳужр: «унинг суҳбати бор эди», демади.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَلا هَلْ عَسَى أَحَدُكُمْ أَنْ يَتَّخِذَ الصُّبَّةَ مِنَ الْغَنَمِ عَلَى رَأْسِ مِيلٍ أَوْ مِيلَيْنِ ، فَتَعَذَّرَ عَلَيْهِ الْكَلأُ عَلَى رَأْسِ مِيلٍ أَوْ مِيلَيْنِ ، فَيَرْتَفِعَ حَتَّى تَجِيءَ الْجُمُعَةُ ، فَلا يَشْهَدُهَا ، وَتَجِيءُ الْجُمُعَةُ فَلا يَشْهَدُهَا ، وَتَجِيءُ الْجُمُعَةُ فَلا يَشْهَدُهَا حَتَّى يُطْبَعَ عَلَى قَلْبِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Ogoh boʻlinglar! Biringiz bir yoki ikki mil naridagi joyda qoʻylar podasini boqib yursa, oʻsha bir-ikki mil naridagi joyda oʻt topolmay, undan-da uzoqroqqa ketib qoladi. Soʻng juma keladi, u unga hozir boʻlmaydi; yana juma keladi, unga hozir boʻlmaydi; yana juma keladi, unga hozir boʻlmaydi — toki uning qalbi muhrlanib qoʻyilguncha», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Огоҳ бўлинглар! Бирингиз бир ёки икки мил наридаги жойда қўйлар подасини боқиб юрса, ўша бир-икки мил наридаги жойда ўт тополмай, ундан-да узоқроққа кетиб қолади. Сўнг жума келади, у унга ҳозир бўлмайди; яна жума келади, унга ҳозир бўлмайди; яна жума келади, унга ҳозир бўлмайди — токи унинг қалби муҳрланиб қўйилгунча», дедилар.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنَّ أَهْلَ قُبَاءَ كَانُوا يَجْمَعُونَ الْجُمُعَةَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ : " وَكَانَتِ الأَنْصَارُ يَشْهَدُونَ الْجُمُعَةَ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، ثُمَّ يَنْصَرِفُونَ فَيَقِيلُونَ عِنْدَهُ مِنَ الْحَرِّ وَلِتَهْجِيرِ الصَّلاةِ ، وَكَانَ النَّاسُ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Qubo ahli jumani Rasululloh ﷺ bilan birga oʻqir edilar. Abdulloh ibn Umar aytdi: Ansorlar jumani Umar ibn Xattob bilan birga oʻqir, soʻng qaytib, issiq tufayli va namoz kunning qizigan paytida oʻqilgani uchun uning huzurida qaylula qilar edilar; odamlar ham shunday qilar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Қубо аҳли жумани Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ўқир эдилар. Абдуллоҳ ибн Умар айтди: Ансорлар жумани Умар ибн Хаттоб билан бирга ўқир, сўнг қайтиб, иссиқ туфайли ва намоз куннинг қизиган пайтида ўқилгани учун унинг ҳузурида қайлула қилар эдилар; одамлар ҳам шундай қилар эдилар.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، قَالا جَمِيعًا : وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، ثنا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أنا هَمَّامٌ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، نا أَبُو دَاوُدَ ، نا هَمَّامٌ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، ثنا أَبُو عُبَيْدَةَ يَعْنِي الْحَدَّادَ ، وَحَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ قُدَامَةَ بْنِ وَبَرَةَ الْعُجَيْلِيِّ ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ تَرَكَ الْجُمُعَةَ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَنِصْفَ دِينَارٍ " . لَمْ يَقُلِ ابْنُ مَنِيعٍ : الْعُجَيْلِيُّ . وَفِي خَبَرِ وَكِيعٍ : " مَنْ فَاتَتْهُ الْجُمُعَةُ فَلْيَتَصَدَّقْ بِدِينَارٍ ، أَوْ بِنِصْفِ دِينَارٍ " . نا مُوسَى ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا هَمَّامٌ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ، وَلَمْ يَقُلِ : الْعُجَيْلِيُّ . نا مُوسَى ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا هَمَّامٌ ، أَخْبَرَنَا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى ، عَنْ قَتَادَةَ بِمِثْلِهِ

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim uzrsiz jumʼani tark etsa, bir dinor sadaqa bersin. Agar topa olmasa, yarim dinor (bersin)», dedilar. Ibn Maniʼ: «al-Ujayliy», demadi. Vakeʼ xabarida esa: «Kimning jumasi qoʻldan ketsa, bir dinor yoki yarim dinor sadaqa bersin», deyilgan.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким узрсиз жумъани тарк этса, бир динор садақа берсин. Агар топа олмаса, ярим динор (берсин)», дедилар. Ибн Маниъ: «ал-Ужайлий», демади. Вакеъ хабарида эса: «Кимнинг жумаси қўлдан кетса, бир динор ёки ярим динор садақа берсин», дейилган.

ثنا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، ثنا نَاصِحُ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي عَمَّارٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ ، قَالَ : مَرَرْتُ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَهُوَ عَلَى نَهَرِ أُمِّ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ يَسِيلُ الْمَاءِ عَلَى غِلْمَانِهِ وَمَوَالِيهِ ، فَقُلْتُ لَهُ : يَا أَبَا سَعِيدٍ الْجُمُعَةَ ؟ فَقَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا كَانَ الْمَطَرُ وَابِلا فَصَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ "

Banu Hoshimning mavlosi Ibn Abu Ammor aytadi: Juma kuni Abdurahmon ibn Samuraning yonidan oʻtdim, u Ummu Abdulloh daryosi boʻyida, gʻulomlari va mavlolari ustiga suv quyayotgan edi. Men unga: «Ey Abu Saʼid, juma-chi?» dedim. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Yomgʻir quyib yoqqanda, oʻz turar joylaringizda namoz oʻqinglar», dedilar.Бану Ҳошимнинг мавлоси Ибн Абу Аммор айтади: Жума куни Абдураҳмон ибн Самуранинг ёнидан ўтдим, у Умму Абдуллоҳ дарёси бўйида, ғуломлари ва мавлолари устига сув қуяётган эди. Мен унга: «Эй Абу Саъид, жума-чи?» дедим. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ёмғир қуйиб ёққанда, ўз турар жойларингизда намоз ўқинглар», дедилар.

ثنا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ، ثنا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ ، عَنْ أَبِيهِ مُحَمَّدٍ ، أَنَّهُ شَهِدَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ ، وَأَصَابَهُمْ مَطَرٌ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ لَمْ يَبْتَلَّ أَسْفَلُ نِعَالِهِمْ ، " فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُصَلُّوا فِي رِحَالِهِمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غَيْرَ سُفْيَانَ بْنِ حَبِيبٍ

Usoma ibn Umayr al-Huzaliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Hudaybiya zamonida jumʼa kuni Nabiy ﷺ huzurida hozir boʻldi va ularga yomgʻir yogʻdi, (ammo yomgʻir) oyoq kiyimlarining ostini ham hoʻllamadi. Bas, u zot ularga oʻz turar joylarida namoz oʻqishni buyurdilar. Abu Bakr aytdi: Sufyon ibn Habibdan boshqa hech kim «juma kuni», demagan.Усома ибн Умайр ал-Ҳузалий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Ҳудайбия замонида жумъа куни Набий ﷺ ҳузурида ҳозир бўлди ва уларга ёмғир ёғди, (аммо ёмғир) оёқ кийимларининг остини ҳам ҳўлламади. Бас, у зот уларга ўз турар жойларида намоз ўқишни буюрдилар. Абу Бакр айтди: Суфён ибн Ҳабибдан бошқа ҳеч ким «жума куни», демаган.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ يَعْنِي ابْنَ عَبَّادٍ ، ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، جَمِيعًا ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَمَرَ الْمُؤَذِّنَ أَنْ يُؤَذِّنَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ، وَذَلِكَ يَوْمٌ مَطِيرٌ ، فَقَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ لَهُ : " نَادِ النَّاسَ فَلْيُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ " . فَقَالَ لَهُ النَّاسُ : مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتَ ؟ قَالَ : " قَدْ فَعَلَ هَذَا مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي . أَفَتَأْمُرُونِي أَنْ أُخْرِجَ النَّاسَ ، أَوْ أَنْ يَأْتُوا يَدُوسُونَ الطِّينَ إِلَى رُكَبِهِمْ " . هَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَةَ . وَقَالَ يُوسُفُ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ نَسِيبٍ لابْنِ سِيرِينَ ، وَقَالَ : " أَنْ أُخْرِجَ النَّاسَ ، وَنُكَلِّفَهُمْ أَنْ يَحْمِلُوا الْخَبَثَ مِنْ طُرُقِهِمْ إِلَى مَسْجِدِكُمْ "

Abdulloh ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) juma kuni muazzinga azon aytishni buyurdi, u kun yomgʻirli kun edi. Muazzin: «Allohu akbar, Allohu akbar, ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu anna Muhammadan Rasululloh», dedi. Soʻng Ibn Abbos unga: «Odamlarga nido qilib ayt, uylarida namoz oʻqishsin», dedi. Odamlar unga: «Bu qilganing nima?» dedilar. U: «Buni mendan yaxshiroq zot ham qilgan. Sizlar menga odamlarni chiqarishimni yoki ular tizzalarigacha loy kechib kelishlarini buyurasizlarmi?» dedi. Bu Ahmad ibn Abdaning hadisi. Yusuf esa: Abdulloh ibn Horisdan — u Basra ahlidan, Ibn Siyrinning qarindoshi — deb rivoyat qildi va: «odamlarni chiqarib, ularni yoʻllaridagi nopoklikni masjidingizga koʻtarib kelishga majbur qilishimnimi?» dedi.Абдуллоҳ ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) жума куни муаззинга азон айтишни буюрди, у кун ёмғирли кун эди. Муаззин: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ», деди. Сўнг Ибн Аббос унга: «Одамларга нидо қилиб айт, уйларида намоз ўқишсин», деди. Одамлар унга: «Бу қилганинг нима?» дедилар. У: «Буни мендан яхшироқ зот ҳам қилган. Сизлар менга одамларни чиқаришимни ёки улар тиззаларигача лой кечиб келишларини буюрасизларми?» деди. Бу Аҳмад ибн Абданинг ҳадиси. Юсуф эса: Абдуллоҳ ибн Ҳорисдан — у Басра аҳлидан, Ибн Сийриннинг қариндоши — деб ривоят қилди ва: «одамларни чиқариб, уларни йўлларидаги нопокликни масжидингизга кўтариб келишга мажбур қилишимними?» деди.

نا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ صَاحِبِ الزِّيَادِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ، قَالَ لِمُؤَذِّنِهِ فِي يَوْمٍ مَطِيرٍ : " إِذَا قُلْتَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، فَلا تَقُلْ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، قُلْ : صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ " . فَكَأَنَّ النَّاسَ اسْتَنْكَرُوا ذَلِكَ . فَقَالَ : " أَتَعْجَبُونَ مِنْ ذَا ، فَقَدْ فَعَلَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي . إِنَّ الْجُمُعَةَ عَزْمَةٌ ، وَإِنِّي كَرِهْتُ أَنْ أُخْرِجَكُمْ فَتَمْشُوا فِي الطِّينِ وَالدَّحَضِ "

Abdulloh ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) yomgʻirli bir kunda oʻz muazziniga: «Qachon ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh› desang, ‹Hayya alas-salah› dema, balki ‹Uylaringizda namoz oʻqinglar› degin» dedi. Shunda odamlar buni gʻalati koʻrgandek boʻldilar. Shunda u: «Bundan hayron boʻlyapsizlarmi? Buni mendan koʻra yaxshiroq zot ham qilgan. Albatta, juma (namozi) qatʼiy (vojib)dir, lekin men sizlarni chiqarib, loy va toyilchoq yerda yurishingizni yoqtirmadim» dedi.Абдуллоҳ ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ёмғирли бир кунда ўз муаззинига: «Қачон ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› десанг, ‹Ҳайя алас-салаҳ› дема, балки ‹Уйларингизда намоз ўқинглар› дегин» деди. Шунда одамлар буни ғалати кўргандек бўлдилар. Шунда у: «Бундан ҳайрон бўляпсизларми? Буни мендан кўра яхшироқ зот ҳам қилган. Албатта, жума (намози) қатъий (вожиб)дир, лекин мен сизларни чиқариб, лой ва тойилчоқ ерда юришингизни ёқтирмадим» деди.

أنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ وَهُوَ ابْنُ مَنْصُورٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ فِي يَوْمٍ مَطِيرٍ يَوْمَ الْجُمُعَةِ : " أَنْ صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ juma kuni, yomgʻirli kunda: «Oʻz turar joylaringizda namoz oʻqinglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ жума куни, ёмғирли кунда: «Ўз турар жойларингизда намоз ўқинглар», дедилар.

نا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَطَاءٍ ، قَالَ : أَرْسَلَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ إِلَى السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ أَسْأَلُهُ ، فَسَأَلْتُهُ ، فَقَالَ : نَعَمْ ، صَلَّيْتُ الْجُمُعَةَ فِي الْمَقْصُورَةِ مَعَ مُعَاوِيَةَ ، فَلَمَّا سَلَّمْتُ ، قُمْتُ أُصَلِّي ، فَأَرْسَلَ إِلَيَّ فَأَتَيْتُهُ ، فَقَالَ لِي : " إِذَا صَلَّيْتَ الْجُمُعَةَ ، فَلا تَصِلْهَا بِصَلاةٍ إِلا أَنْ تَخْرُجَ ، أَوْ تَتَكَلَّمَ ؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِذَلِكَ "

Umar ibn Ato aytadi: Nofeʼ ibn Jubayr meni Soib ibn Yazidning oldiga, undan soʻrash uchun yubordi. Men undan soʻradim, u: «Ha, men Muoviya bilan maqsurada juma oʻqidim. Salom berganimdan keyin turib namoz oʻqiy boshladim. U menga odam yubordi, men uning huzuriga bordim. U menga: ‹Jumani oʻqiganingda, chiqib ketmaguningcha yoki gapirmaguningcha uni boshqa namozga ulamagin. Chunki Rasululloh ﷺ shunga buyurganlar›, dedi», dedi.Умар ибн Ато айтади: Нофеъ ибн Жубайр мени Соиб ибн Язиднинг олдига, ундан сўраш учун юборди. Мен ундан сўрадим, у: «Ҳа, мен Муовия билан мақсурада жума ўқидим. Салом берганимдан кейин туриб намоз ўқий бошладим. У менга одам юборди, мен унинг ҳузурига бордим. У менга: ‹Жумани ўқиганингда, чиқиб кетмагунингча ёки гапирмагунингча уни бошқа намозга уламагин. Чунки Расулуллоҳ ﷺ шунга буюрганлар›, деди», деди.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عُمَرُ بْنُ عَطَاءِ بْنِ أَبِي الْخُوَارِ ، أَنَّ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ ، أَرْسَلَهُ إِلَى السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ يَسْأَلُهُ عَنْ شَيْءٍ رَآهُ مِنْهُ مُعَاوِيَةُ ، قَالَ : صَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْمَقْصُورَةِ ، فَقُمْتُ لأُصَلِّيَ مَكَانِي ، فَقَالَ لِي : " لا تَصِلْهَا بِصَلاةٍ حَتَّى تَمْضِيَ أَمَامَ ذَلِكَ أَوْ تَتَكَلَّمَ ؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِذَلِكَ "

Umar ibn Ato ibn Abul Xuvor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Nofeʼ ibn Jubayr uni Soib ibn Yazidning oldiga, Muoviya undan koʻrgan bir ish haqida soʻrash uchun yubordi. U dedi: «Men u bilan maqsurada namoz oʻqidim, soʻng oʻz joyimda namoz oʻqishga turdim. Shunda u menga: ‹Oʻsha joydan oldinga oʻtmaguningcha yoki gapirmaguningcha uni boshqa namozga ulamagin. Chunki Rasululloh ﷺ shunga buyurganlar›, dedi».Умар ибн Ато ибн Абул Хувор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Нофеъ ибн Жубайр уни Соиб ибн Язиднинг олдига, Муовия ундан кўрган бир иш ҳақида сўраш учун юборди. У деди: «Мен у билан мақсурада намоз ўқидим, сўнг ўз жойимда намоз ўқишга турдим. Шунда у менга: ‹Ўша жойдан олдинга ўтмагунингча ёки гапирмагунингча уни бошқа намозга уламагин. Чунки Расулуллоҳ ﷺ шунга буюрганлар›, деди».

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، وَأَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا صَلَّى الْجُمُعَةَ دَخَلَ بَيْتَهُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma namozini oʻqiganlarida, uylariga kirib, ikki rakat namoz oʻqir edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума намозини ўқиганларида, уйларига кириб, икки ракат намоз ўқир эдилар.

نا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الْوَلِيدُ ، قَالَ مَالِكٌ : أَخْبَرَنِي عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ وَبَعْدَ الْمَغْرِبِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺning jumadan keyin va shomdan keyin uylarida ikki rakat namoz oʻqiyotganlarini koʻrgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺнинг жумадан кейин ва шомдан кейин уйларида икки ракат намоз ўқиётганларини кўрган.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أنا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ jumadan keyin ikki rakat namoz oʻqir edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ жумадан кейин икки ракат намоз ўқир эдилар.

نا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، ثنا عَاصِمُ بْنُ سُوَيْدِ بْنِ عَامِرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ يَوْمَ الأَرْبِعَاءِ ، فَرَأَى أَشْيَاءَ لَمْ يَكُنْ رَآهَا قَبْلَ ذَلِكَ مِنْ حَضْنِهِ عَلَى النَّخِيلِ . فَقَالَ : " لَوْ أَنَّكُمْ إِذَا جِئْتُمْ عِيدَكُمْ هَذَا مَكَثْتُمْ حَتَّى تَسْمَعُوا مِنْ قَوْلِي " . قَالُوا : نَعَمْ بِآبَائِنَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَأُمَّهَاتِنَا . قَالَ : فَلَمَّا حَضَرُوا يَوْمَ الْجُمُعَةِ صَلَّى بِهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْجُمُعَةَ ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْجُمُعَةِ فِي الْمَسْجِدِ ، وَلَمْ يُرَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ رَكْعَتَيْنِ فِي الْمَسْجِدِ ، كَانَ يَنْصَرِفُ إِلَى بَيْتِهِ قَبْلَ ذَلِكَ الْيَوْمِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ chorshanba kuni Banu Amr ibn Avfning oldiga bordilar va u yerda ilgari koʻrmagan narsalarini — xurmozorlarga qilingan gʻamxoʻrlikni koʻrdilar. Soʻng: «Qaniydi sizlar mana shu iydingizga kelganingizda, mening soʻzimni eshitgunicha kutib tursangiz», dedilar. Ular: «Ha, ota-onalarimiz sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli», dedilar. U dedi: Juma kuni ular hozir boʻlganlarida, Rasululloh ﷺ ularga juma namozini oʻqib berdilar, soʻng jumadan keyin masjidda ikki rakat namoz oʻqidilar. Bundan oldin u zotning juma kuni jumadan keyin masjidda ikki rakat namoz oʻqiganlari koʻrilmagan edi; u zot bu kundan avval uylariga qaytar edilar. Soʻng hadisni zikr qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ чоршанба куни Бану Амр ибн Авфнинг олдига бордилар ва у ерда илгари кўрмаган нарсаларини — хурмозорларга қилинган ғамхўрликни кўрдилар. Сўнг: «Қанийди сизлар мана шу ийдингизга келганингизда, менинг сўзимни эшитгунича кутиб турсангиз», дедилар. Улар: «Ҳа, ота-оналаримиз сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули», дедилар. У деди: Жума куни улар ҳозир бўлганларида, Расулуллоҳ ﷺ уларга жума намозини ўқиб бердилар, сўнг жумадан кейин масжидда икки ракат намоз ўқидилар. Бундан олдин у зотнинг жума куни жумадан кейин масжидда икки ракат намоз ўқиганлари кўрилмаган эди; у зот бу кундан аввал уйларига қайтар эдилар. Сўнг ҳадисни зикр қилди.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيَّ ، وَثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، كِلاهُمَا عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صَلُّوا بَعْدَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ " . وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَمَرَهُمْ أَنْ يُصَلُّوا بَعْدَ الْجُمُعَةِ أَرْبَعًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jumadan keyin toʻrt rakat namoz oʻqinglar», dedilar. Abdul Jabbor esa: Nabiy ﷺ ularni jumadan keyin toʻrt rakat oʻqishga buyurdilar, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жумадан кейин тўрт ракат намоз ўқинглар», дедилар. Абдул Жаббор эса: Набий ﷺ уларни жумадан кейин тўрт ракат ўқишга буюрдилар, деди.

نا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ . ح وَثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، جَمِيعًا ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ كَانَ مِنْكُمْ مُصَلِّيًا بَعْدَ الْجُمُعَةِ فَلْيُصَلِّ بَعْدَهَا أَرْبَعًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim jumadan keyin namoz oʻqimoqchi boʻlsa, toʻrt rakat oʻqisin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким жумадан кейин намоз ўқимоқчи бўлса, тўрт ракат ўқисин», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ قَزْعَةَ ، قَالا : ثنا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا أَبُو حَازِمٍ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : " كُنَّا نَجْمَعُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ نَرْجِعُ فَنَتَغَدَّى وَنَقِيلُ "

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan jumani oʻqir, soʻng qaytib, tushlik qilar va qaylula qilar edik.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан жумани ўқир, сўнг қайтиб, тушлик қилар ва қайлула қилар эдик.

نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : " مَا كُنَّا نَتَغَدَّى وَلا نَقِيلُ إِلا بَعْدَ الْجُمُعَةِ "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz tushlikni ham, qaylulani ham faqat jumadan keyin qilar edik.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз тушликни ҳам, қайлулани ҳам фақат жумадан кейин қилар эдик.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " كُنَّا نَجْمَعُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثُمَّ نَرْجِعُ فَنَقِيلُ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan jumani oʻqir, soʻng qaytib, qaylula qilar edik.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан жумани ўқир, сўнг қайтиб, қайлула қилар эдик.

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَيَّاضٍ بَصْرِيٌّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ عَنْبَسَةَ وَهُوَ الْقَطَّانُ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُسْرٍ ، قَالَ : رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بُسْرٍ صَاحِبَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " إِذَا صَلَّى الْجُمُعَةَ خَرَجَ مِنَ الْمَسْجِدِ قَدْرًا طَوِيلا ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْمَسْجِدِ فَيُصَلِّي مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يُصَلِّيَ " . فَقُلْتُ لَهُ : يَرْحَمُكَ اللَّهُ لأَيِّ شَيْءٍ تَصْنَعُ هَذَا ؟ قَالَ : " لأَنِّي رَأَيْتُ سَيِّدَ الْمُرْسَلِينَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ هَكَذَا يَصْنَعُ " يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتَلا هَذِهِ الآيَةَ : ‏ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ إِلَى آخِرِ الآيَةِ "

Rasululloh ﷺning sahobiylari Abdulloh ibn Busrni koʻrdim: u juma namozini oʻqigach, masjiddan ancha uzoqqa chiqib ketar, soʻng masjidga qaytib kelib, Alloh xohlagancha namoz oʻqir edi. Men unga: «Alloh senga rahm qilsin, nima uchun bunday qilasan?» dedim. U: «Chunki men rasullarning sayyidi ﷺning shunday qilganlarini koʻrganman», dedi, yaʼni Nabiy ﷺni. Va bu oyatni tilovat qildi: {Namoz tugagach, yer yuzida tarqalinglar va Allohning fazlidan izlanglar} — oyatning oxirigacha.Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобийлари Абдуллоҳ ибн Бусрни кўрдим: у жума намозини ўқигач, масжиддан анча узоққа чиқиб кетар, сўнг масжидга қайтиб келиб, Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқир эди. Мен унга: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, нима учун бундай қиласан?» дедим. У: «Чунки мен расулларнинг саййиди ﷺнинг шундай қилганларини кўрганман», деди, яъни Набий ﷺни. Ва бу оятни тиловат қилди: {Намоз тугагач, ер юзида тарқалинглар ва Аллоҳнинг фазлидан изланглар} — оятнинг охиригача.

ثُمَّ يَقُولُ : " بُعِثْتُ أَنَا وَالسَّاعَةُ كَهَاتَيْنِ " . وَكَانَ إِذَا ذَكَرَ السَّاعَةَ احْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ , وَعَلا صَوْتُهُ , وَاشْتَدَّ غَضَبُهُ ، كَأَنَّهُ نَذِيرُ جَيْشٍ : " صَبَّحَتْكُمُ السَّاعَةُ وَمَسَّتْكُمْ "

Soʻng: «Men va Qiyomat mana bu ikkovi kabi yuborildim», der edilar. U zot Qiyomatni eslaganlarida yuzlari qizarar, ovozlari koʻtarilar va gʻazablari kuchayar, xuddi bir qoʻshinni ogohlantirayotgan kishiday: «U tongda yoki oqshomda ustingizga bostirib keladi», der edilar.Сўнг: «Мен ва Қиёмат мана бу иккови каби юборилдим», дер эдилар. У зот Қиёматни эслаганларида юзлари қизарар, овозлари кўтарилар ва ғазаблари кучаяр, худди бир қўшинни огоҳлантираётган кишидай: «У тонгда ёки оқшомда устингизга бостириб келади», дер эдилар.

ثُمَّ يَقُولُ : " مَنْ تَرَكَ مَالا فَلأَهْلِهِ , وَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضَيَاعًا فَإِلَيَّ أَوْ عَلَيَّ , وَأَنَا وَلِيُّ الْمُؤْمِنِينَ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ ابْنِ الْمُبَارَكِ . وَلَفْظُ أَنَسِ بْنِ عِيَاضٍ مُخَالِفٌ لِهَذَا اللَّفْظِ

Soʻng: «Kim mol qoldirsa, u ahliga; kim qarz yoki ojiz oila qoldirsa, u menga va mening zimmamga. Men moʻminlarning valiysiman», der edilar. Bu Ibn Muborak hadisining lafzidir. Anas ibn Iyozning lafzi esa bu lafzga muxolifdir.Сўнг: «Ким мол қолдирса, у аҳлига; ким қарз ёки ожиз оила қолдирса, у менга ва менинг зиммамга. Мен мўминларнинг валийсиман», дер эдилар. Бу Ибн Муборак ҳадисининг лафзидир. Анас ибн Иёзнинг лафзи эса бу лафзга мухолифдир.

قَالَ : فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَاعَةً , ثُمَّ مَرَّ غُلامٌ شَنَئِيٌّ , قَالَ أَنَسٌ : أَقُولُ : أَنَا هُوَ ، مِنْ أَقْرَانِي قَدِ احْتَلَمَ , أَوْ نَاهَزَ , فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيْنَ السَّائِلُ عَنِ السَّاعَةِ ؟ " قَالَ : هَا هُوَ ذَا , قَالَ : " إِنْ أَكْمَلَ هَذَا الْغُلامُ عُمُرَهُ فَلَنْ يَمُوتَ حَتَّى يَرَى أَشْرَاطَهَا "

U aytdi: Rasululloh ﷺ bir muddat sukut qildilar, soʻng Shanaʼa qabilasidan bir oʻsmir oʻtib qoldi. Anas aytdi: Men: «Oʻsha men edim», deyman — tengdoshlarimdan boʻlib, balogʻatga yetgan yoki unga yaqinlashgan edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Qiyomat haqida soʻragan kishi qani?» dedilar. U: «Mana u», dedi. U zot: «Agar bu oʻsmir oʻz umrini toʻliq yashasa, uning alomatlarini koʻrmagunicha oʻlmaydi», dedilar.У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир муддат сукут қилдилар, сўнг Шанаъа қабиласидан бир ўсмир ўтиб қолди. Анас айтди: Мен: «Ўша мен эдим», дейман — тенгдошларимдан бўлиб, балоғатга етган ёки унга яқинлашган эди. Шунда Набий ﷺ: «Қиёмат ҳақида сўраган киши қани?» дедилар. У: «Мана у», деди. У зот: «Агар бу ўсмир ўз умрини тўлиқ яшаса, унинг аломатларини кўрмагунича ўлмайди», дедилар.