قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَأَنَا آمُرُكُمْ بِخَمْسٍ أَمَرَنِي اللَّهُ بِهِنَّ : الْجَمَاعَةُ ، وَالسَّمْعُ ، وَالطَّاعَةُ ، وَالْهِجْرَةُ ، وَالْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، وَمَنْ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ قِيدَ شِبْرٍ ، فَقَدْ خَلَعَ رِبْقَةَ الإِيمَانِ وَالإِسْلامِ مِنْ رَأْسِهِ ، إِلا أَنْ يُرَاجِعَ ، وَمَنِ ادَّعَى دَعْوَى الْجَاهِلِيَّةِ فَهُوَ مِنْ جُثَى جَهَنَّمَ " . قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَإِنْ صَامَ وَصَلَّى ؟ قَالَ : " وَإِنْ صَامَ وَصَلَّى . تَدَاعُوا بِدَعْوَى اللَّهِ الَّذِي سَمَّاكُمْ بِهَا الْمُؤْمِنِينَ الْمُسْلِمِينَ عِبَادَ اللَّهِ "

Rasululloh ﷺ dedilar: «Men ham sizlarni Alloh menga buyurgan besh narsaga buyuraman: jamoat, eshitish, itoat qilish, hijrat va Alloh yoʻlida jihod. Kim jamoatdan bir qarich ajralsa, iymon va Islom halqasini boʻynidan chiqarib tashlabdi, magar qaytsagina. Kim johiliyat daʼvosi bilan daʼvo qilsa, u jahannam toʻdalaridandir». «Ey Allohning Rasuli, roʻza tutsa va namoz oʻqisa ham-a?» deyildi. U zot: «Roʻza tutsa va namoz oʻqisa ham. Alloh sizlarni nomlagan daʼvat bilan bir-biringizni chaqiringlar: moʻminlar, musulmonlar, Allohning bandalari», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Мен ҳам сизларни Аллоҳ менга буюрган беш нарсага буюраман: жамоат, эшитиш, итоат қилиш, ҳижрат ва Аллоҳ йўлида жиҳод. Ким жамоатдан бир қарич ажралса, иймон ва Ислом ҳалқасини бўйнидан чиқариб ташлабди, магар қайтсагина. Ким жоҳилият даъвоси билан даъво қилса, у жаҳаннам тўдаларидандир». «Эй Аллоҳнинг Расули, рўза тутса ва намоз ўқиса ҳам-а?» дейилди. У зот: «Рўза тутса ва намоз ўқиса ҳам. Аллоҳ сизларни номлаган даъват билан бир-бирингизни чақиринглар: мўминлар, мусулмонлар, Аллоҳнинг бандалари», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا أَبُو عَامِرٍ ، ثنا قُرَّةُ ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : إِنَّ لِي جَرَّةً انْتُبِذَ لِي فِيهَا ، فَأَشْرَبُ مِنْهُ ، فَإِذَا أَطَلْتُ الْجُلُوسَ مَعَ الْقَوْمِ خَشِيتُ أَنْ أُفْتَضَحَ مِنْ حَلاوَتِهِ . فَقَالَ : قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " مَرْحَبًا بِالْوَفْدِ غَيْرَ خَزَايَا وَلا نَدَامَى " . قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ مُضَرَ ، وَإِنَّا لا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلا فِي أَشْهُرِ الْحُرُمِ ، فَحَدِّثْنَا عَمَلا مِنَ الأَمْرِ إِذَا أَخَذْنَا بِهِ دَخَلْنَا بِهِ الْجَنَّةَ ، وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا . وَقَالَ : " آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ : الإِيمَانُ بِاللَّهِ ، وَهَلْ تَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ ؟ " قَالُوا : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ : " شَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامُ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ ، وَتُعْطُوا الْخُمُسَ مِنَ الْمَغَانِمِ ، وَأَنْهَاكُمْ : عَنِ النَّبِيذِ فِي الدُّبَّاءِ ، وَالنَّقِيرِ ، وَالْحَنْتَمِ ، وَالْمُزَفَّتِ "

Abu Jamra az-Zubaʼiy aytadi: Men Ibn Abbosga: «Mening bir koʻzam bor, unda menga naviz tayyorlanadi, men undan ichaman. Odamlar bilan uzoq oʻtirsam, uning shirinligidan sharmanda boʻlishdan qoʻrqaman», dedim. U dedi: Abdulqays vakillari Rasululloh ﷺ huzurlariga kelishdi. U zot: «Xor ham boʻlmagan, pushaymon ham boʻlmagan vakillarga marhabo!» dedilar. Ular: «Ey Rasululloh, biz bilan sizning oraliqingizda Muzardan boʻlgan mushriklar bor, biz sizga faqat harom oylarda yeta olamiz. Bizga shunday bir amalni aytingki, uni tutsak, u bilan jannatga kiraylik va orqamizda qolganlarni ham unga chaqiraylik», deyishdi. U zot: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman: Allohga iymon keltirish. Allohga iymon keltirish nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq», dedilar. U zot: «Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik berish, namozni toʻkis ado etish, zakot berish, ramazon roʻzasini tutish va oʻljalardan beshdan birini berishingizdir. Sizlarni esa qovoq idish, oʻyilgan yogʻoch idish, hantam va smola surtilgan idishda tayyorlanadigan navizdan qaytaraman», dedilar.Абу Жамра аз-Зубаъий айтади: Мен Ибн Аббосга: «Менинг бир кўзам бор, унда менга навиз тайёрланади, мен ундан ичаман. Одамлар билан узоқ ўтирсам, унинг ширинлигидан шарманда бўлишдан қўрқаман», дедим. У деди: Абдулқайс вакиллари Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келишди. У зот: «Хор ҳам бўлмаган, пушаймон ҳам бўлмаган вакилларга марҳабо!» дедилар. Улар: «Эй Расулуллоҳ, биз билан сизнинг оралиқингизда Музардан бўлган мушриклар бор, биз сизга фақат ҳаром ойларда ета оламиз. Бизга шундай бир амални айтингки, уни тутсак, у билан жаннатга кирайлик ва орқамизда қолганларни ҳам унга чақирайлик», дейишди. У зот: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман: Аллоҳга иймон келтириш. Аллоҳга иймон келтириш нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ», дедилар. У зот: «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик бериш, намозни тўкис адо этиш, закот бериш, рамазон рўзасини тутиш ва ўлжалардан бешдан бирини беришингиздир. Сизларни эса қовоқ идиш, ўйилган ёғоч идиш, ҳантам ва смола суртилган идишда тайёрланадиган навиздан қайтараман», дедилар.

حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ حَنْظَلَةَ الْجُمَحِيِّ ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ : شَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامِ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَحَجِّ الْبَيْتِ ، وَصَوْمِ شَهْرِ رَمَضَانَ " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، ثنا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عَاصِمٌ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Islom besh narsa ustiga qurildi: ‹La ilaha illalloh› deb guvohlik berish, namozni barpo qilish, zakot berish, Baytni haj qilish va Ramazon oyi roʻzasini tutish», dedilar. Boshqa isnod bilan ham Ibn Umardan, u Rasululloh ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ислом беш нарса устига қурилди: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деб гувоҳлик бериш, намозни барпо қилиш, закот бериш, Байтни ҳаж қилиш ва Рамазон ойи рўзасини тутиш», дедилар. Бошқа иснод билан ҳам Ибн Умардан, у Расулуллоҳ ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا أَبُو سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا جَاءَ شَهْرُ رَمَضَانَ ، فُتِحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ ، وَصُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَبُو سُهَيْلٍ عَمُّ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyi kirganda jannat eshiklari ochiladi, doʻzax eshiklari yopiladi va shaytonlar kishanlanadi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Abu Suhayl — Molik ibn Anasning amakisidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойи кирганда жаннат эшиклари очилади, дўзах эшиклари ёпилади ва шайтонлар кишанланади», дедилар. Абу Бакр айтди: Абу Суҳайл — Молик ибн Анаснинг амакисидир.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا كَانَ أَوَّلُ لَيْلَةٍ مِنْ رَمَضَانَ صُفِّدَتِ الشَّيَاطِينُ مَرَدَةُ الْجِنِّ ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ النَّارِ ، فَلَمْ يُفْتَحْ مِنْهَا بَابٌ ، وَفُتِّحَتْ أَبْوَابُ الْجِنَانِ ، فَلَمْ يُغْلَقْ مِنْهَا بَابٌ ، وَنَادَى مُنَادٍ : يَا بَاغِيَ الْخَيْرِ أَقْبِلْ ، وَيَا بَاغِيَ الشَّرِّ أَقْصِرْ ، وَلِلَّهِ عُتَقَاءُ مِنَ النَّارِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyining birinchi kechasi boʻlganda shaytonlar va jinlarning sarkashlari kishanlanadi, doʻzaxning eshiklari yopiladi va ulardan birorta eshik ham ochilmaydi. Jannatning eshiklari ochiladi va ulardan birorta eshik ham yopilmaydi. Bir nido qiluvchi: ‹Ey yaxshilik istovchi, intil! Ey yomonlik istovchi, toʻxta!› deb nido qiladi. Allohning doʻzaxdan ozod qilganlari boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойининг биринчи кечаси бўлганда шайтонлар ва жинларнинг саркашлари кишанланади, дўзахнинг эшиклари ёпилади ва улардан бирорта эшик ҳам очилмайди. Жаннатнинг эшиклари очилади ва улардан бирорта эшик ҳам ёпилмайди. Бир нидо қилувчи: ‹Эй яхшилик истовчи, интил! Эй ёмонлик истовчи, тўхта!› деб нидо қилади. Аллоҳнинг дўзахдан озод қилганлари бўлади», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ ، ثنا كَثِيرُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ تَمِيمٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَظَلَّكُمْ شَهْرُكُمْ هَذَا بِمَحْلُوفِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، مَا مَرَّ بِالْمُسْلِمِينَ شَهْرٌ خَيْرٌ لَهُمْ مِنْهُ ، وَلا مَرَّ بِالْمُنَافِقِينَ شَهْرٌ شَرٌّ لَهُمْ مِنْهُ بِمَحْلُوفِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لَيَكْتُبُ أَجْرَهُ وَنَوَافِلَهُ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُ ، وَيَكْتُبُ إِصْرارَهُ وَشَقَاءَهُ قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهُ ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ يُعِدُّ فِيهِ الْقُوَّةَ مِنَ النَّفَقَةِ لِلْعِبَادَةِ ، وَيَعُدُّ فِيهِ الْمُنَافِقُ اتِّبَاعَ غَفَلاتِ الْمُؤْمِنِينَ ، وَاتِّبَاعَ عَوْرَاتِهِمْ ، فَغُنْمٌ يَغْنَمُهُ الْمُؤْمِنُ " . هَذَا حَدِيثُ يَحْيَى . وَقَالَ بُنْدَارٌ : " فَهُوَ غُنْمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ، يَغْتَنِمُهُ الْفَاجِرُ " . عَمْرُو بْنُ تَمِيمٍ هَذَا يُقَالُ لَهُ : مَوْلَى بَنِي رُمَّانَةَ مَدَنِيٌّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mana bu oyingiz sizlarga soya soldi. Rasululloh ﷺ qasam ichib aytadilarki, musulmonlar ustidan bundan koʻra ular uchun yaxshiroq oy oʻtmagan va munofiqlar ustidan bundan koʻra ular uchun yomonroq oy oʻtmagan — Rasululloh ﷺning qasami bilan. Albatta, Alloh uni kiritmasidan oldin uning ajrini va nafl amallarini yozadi, uni kiritmasidan oldin uning gunohda davom etishini va badbaxtligini yozadi. Bu shuning uchunki, moʻmin unda ibodat uchun sarf-xarajatdan quvvat tayyorlaydi, munofiq esa unda moʻminlarning gʻaflatlarini va ayblarini poylashni tayyorlaydi. Bu — moʻmin qoʻlga kiritadigan gʻanimatdir», dedilar. Bu Yahyoning hadisi. Bundor esa: «Bu moʻminlar uchun gʻanimatdir, uni fojir kishi gʻanimat qilib oladi», dedi. Bu Amr ibn Tamim haqida: Banu Rummonaning mavlosi, madinalik, deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мана бу ойингиз сизларга соя солди. Расулуллоҳ ﷺ қасам ичиб айтадиларки, мусулмонлар устидан бундан кўра улар учун яхшироқ ой ўтмаган ва мунофиқлар устидан бундан кўра улар учун ёмонроқ ой ўтмаган — Расулуллоҳ ﷺнинг қасами билан. Албатта, Аллоҳ уни киритмасидан олдин унинг ажрини ва нафл амалларини ёзади, уни киритмасидан олдин унинг гуноҳда давом этишини ва бадбахтлигини ёзади. Бу шунинг учунки, мўмин унда ибодат учун сарф-харажатдан қувват тайёрлайди, мунофиқ эса унда мўминларнинг ғафлатларини ва айбларини пойлашни тайёрлайди. Бу — мўмин қўлга киритадиган ғаниматдир», дедилар. Бу Яҳёнинг ҳадиси. Бундор эса: «Бу мўминлар учун ғаниматдир, уни фожир киши ғанимат қилиб олади», деди. Бу Амр ибн Тамим ҳақида: Бану Руммонанинг мавлоси, мадиналик, дейилади.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ حَمْزَةَ الْقَيْسِيُّ ، ثنا خَلَفٌ أَبُو الرَّبِيعِ إِمَامُ مَسْجِدِ ابْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ، ثنا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَسْتَقْبِلُكُمْ وَتَسْتَقْبِلُونَ " ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَحْيٌ نَزَلَ ؟ قَالَ : " لا " . قَالَ : عَدُوٌّ حَضَرَ ؟ قَالَ : " لا " . قَالَ : فَمَاذَا ؟ قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ يَغْفِرُ فِي أَوَّلِ لَيْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ لِكُلِّ أَهْلِ هَذِهِ الْقِبْلَةِ " ، وَأَشَارَ بِيَدِهِ إِلَيْهَا ، فَجَعَلَ رَجُلٌ يَهُزُّ رَأْسَهُ ، وَيَقُولُ : بَخٍ بَخٍ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا فُلانُ ، ضَاقَ بِهِ صَدْرُكَ ؟ " قَالَ : لا ، وَلَكِنْ ذَكَرْتُ الْمُنَافِقَ ، فَقَالَ : " إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْكَافِرُونَ ، وَلَيْسَ لِكَافِرٍ مِنْ ذَلِكِ شَيْءٌ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uch marta: «Sizlarni qarshi olmoqda va sizlar qarshi olmoqdasizlar», dedilar. Umar ibn Xattob: «Ey Allohning Rasuli, vahiy nozil boʻldimi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Dushman keldimi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Unda nima?» dedi. U zot: «Albatta, Alloh azza va jalla ramazon oyining birinchi kechasida mana shu qibla ahlining barchasini magʻfirat qiladi», dedilar va qoʻllari bilan unga ishora qildilar. Shunda bir kishi boshini chayqab: «Bax-bax!» dey boshladi. Rasululloh ﷺ unga: «Ey falonchi, koʻngling shu narsadan torlik qildimi?» dedilar. U: «Yoʻq, lekin men munofiqni esladim», dedi. U zot: «Albatta, munofiqlar — oʻsha kofirlardir, kofirga esa bundan hech narsa yoʻq», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ уч марта: «Сизларни қарши олмоқда ва сизлар қарши олмоқдасизлар», дедилар. Умар ибн Хаттоб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ваҳий нозил бўлдими?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Душман келдими?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Унда нима?» деди. У зот: «Албатта, Аллоҳ азза ва жалла рамазон ойининг биринчи кечасида мана шу қибла аҳлининг барчасини мағфират қилади», дедилар ва қўллари билан унга ишора қилдилар. Шунда бир киши бошини чайқаб: «Бах-бах!» дей бошлади. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй фалончи, кўнглинг шу нарсадан торлик қилдими?» дедилар. У: «Йўқ, лекин мен мунофиқни эсладим», деди. У зот: «Албатта, мунофиқлар — ўша кофирлардир, кофирга эса бундан ҳеч нарса йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْحَسَّانِيُّ ، ثنا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ أَبُو عَتَّابٍ ، وأَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي يَزِيدَ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، قَالا : ثنا جَرِيرُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَجَلِيُّ ، عَنِ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ نَافِعِ بْنِ بُرْدَةَ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ، قَالَ أَبُو الْخَطَّابِ الْغِفَارِيُّ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهَذَا حَدِيثُ أَبِي الْخَطَّابِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ ذَاتَ يَوْمٍ وَقَدْ أَهَلَّ رَمَضَانُ ، فَقَالَ : " لَوْ يَعْلَمُ الْعِبَادُ مَا رَمَضَانُ لَتَمَنَّتْ أُمَّتِي أَنْ يَكُونَ السَّنَةَ كُلَّهَا " ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ خُزَاعَةَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، حَدِّثْنَا ، فَقَالَ : " إِنَّ الْجَنَّةَ لَتَزَيَّنُ لِرَمَضَانَ مِنْ رَأْسِ الْحَوْلِ إِلَى الْحَوْلِ ، فَإِذَا كَانَ أَوَّلُ يَوْمٍ مِنْ رَمَضَانَ هَبَّتْ رِيحٌ مِنْ تَحْتِ الْعَرْشِ ، فَصَفَقَتْ وَرَقَ الْجَنَّةِ ، فَتَنْظُرُ الْحُورُ الْعِينُ إِلَى ذَلِكَ ، فَيَقُلْنَ : يَا رَبِّ اجْعَلْ لَنَا مِنْ عِبَادِكَ فِي هَذَا الشَّهْرِ أَزْوَاجًا تُقِرُّ أَعْيُنَنَا بِهِمْ ، وَتُقِرُّ أَعْيُنَهُمْ بِنَا ، قَالَ : فَمَا مِنْ عَبْدٍ يَصُومُ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ إِلا زُوِّجَ زَوْجَةً مِنَ الْحُورِ الْعِينِ فِي خَيْمَةٍ مِنْ دُرَّةٍ مِمَّا نَعَتَ اللَّهُ : ‏ حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ عَلَى كُلِّ امْرَأَةٍ سَبْعُونَ حُلَّةً ، لَيْسَ مِنْهَا حُلَّةٌ عَلَى لَوْنِ الأُخْرَى ، تُعْطَى سَبْعُونَ لَوْنًا مِنَ الطِّيبِ ، لَيْسَ مِنْهُ لَوْنٌ عَلَى رِيحِ الآخَرِ ، لِكُلِّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ سَبْعُونَ أَلْفَ وَصِيفَةٍ لِحَاجَتِهَا ، وَسَبْعُونَ أَلْفَ وَصِيفٍ ، مَعَ كُلِّ وَصِيفٍ صَحْفَةٌ مِنْ ذَهَبٍ ، فِيهَا لَوْنُ طَعَامٍ ، تَجِدُ لآخِرِ لُقْمَةٍ مِنْهُ لَذَّةً ، لا تَجِدُ لأَوَّلِهِ ، لِكُلِّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ سَبْعُونَ سَرِيرًا مِنْ يَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ ، عَلَى كُلِّ سَرِيرٍ سَبْعُونَ فِرَاشًا ، بَطَائِنُهَا مِنْ إِسْتَبْرَقٍ ، فَوْقَ كُلِّ فِرَاشٍ سَبْعُونَ أَرِيكَةً ، وَيُعْطَى زَوْجُهَا مِثْلَ ذَلِكَ عَلَى سَرِيرٍ مِنْ يَاقُوتٍ أَحْمَرَ ، مُوَشَّحٍ بِالدُّرِّ ، عَلَيْهِ سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ ، هَذَا بِكُلِّ يَوْمٍ صَامَهُ مِنْ رَمَضَانَ ، سِوَى مَا عَمِلَ مِنَ الْحَسَنَاتِ " . وَرُبَّمَا خَالَفَ الْفِرْيَابِيَّ سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ فِي الْحَرْفِ وَالشَّيْءِ فِي مَتْنِ الْحَدِيثِ . ثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، عَنْ قُتَيْبَةَ ، نا جَرِيرُ بْنُ أَيُّوبَ ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ رَافِعِ بْنِ بُرْدَةَ الْهَمْدَانِيِّ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ غِفَارٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَهُ إِلَى قَوْلِهِ : " حُورٌ مَقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ "

Abu Masʼud al-Gʻiforiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning bir kuni, ramazon kirganda, shunday deganlarini eshitdim: «Agar bandalar ramazon nima ekanini bilganlarida edi, ummatim butun yil ramazon boʻlishini tilagan boʻlardi». Shunda Xuzoadan bir kishi: «Ey Allohning Nabiysi, bizga soʻzlab bering», dedi. U zot dedilar: «Albatta, jannat ramazon uchun yil boshidan yil boshigacha bezatiladi. Ramazonning birinchi kuni boʻlganda, Arsh ostidan bir shabada esib, jannat barglarini shitirlatadi. Shunda hurul iyn buni koʻrib: ‹Ey Robbimiz, bu oyda bandalaringdan bizga shunday juftlar qilginki, ular bilan bizning koʻzimiz quvonsin va biz bilan ularning koʻzi quvonsin›, deydilar. U zot dedilar: Ramazonda bir kun roʻza tutgan har bir bandaga durdan boʻlgan chodirda hurul iyndan bir juft nikohlab beriladi — Alloh sifatlaganidek: {Chodirlarda maskan tutgan hurlar}. Har bir ayolning ustida yetmish hulla bor, ularning birortasi ikkinchisining rangida emas. Unga yetmish xil xushboʻylik beriladi, ularning birortasi ikkinchisining hidida emas. Ulardan har bir ayol uchun xizmatiga yetmish ming choʻri va yetmish ming xizmatkor bor. Har bir xizmatkor bilan birga oltindan bir tovoq boʻlib, unda bir xil taom bor; undan oxirgi luqmada shunday lazzat topadiki, avvalgisida topmagan boʻladi. Ulardan har bir ayol uchun qizil yoqutdan yetmish soʻri, har bir soʻrida yetmish toʻshak boʻlib, ularning ichliklari qalin ipakdandir. Har bir toʻshak ustida yetmish kursi bor. Uning eriga ham shunga oʻxshash narsa durlar bilan bezatilgan qizil yoqutdan boʻlgan soʻri ustida beriladi; uning ustida oltindan ikki bilaguzuk bor. Bu — u ramazonda tutgan har bir kun uchundir, qilgan boshqa yaxshiliklaridan tashqari». Baʼzan Sahl ibn Hammod hadisning matnida biror harfda va biror narsada Firyobiyga xilof qilgan. Boshqa isnod bilan Gʻifordan boʻlgan bir kishidan: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshash aytdilar, deb {Chodirlarda maskan tutgan hurlar} degan soʻzlarigacha rivoyat qilingan.Абу Масъуд ал-Ғифорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг бир куни, рамазон кирганда, шундай деганларини эшитдим: «Агар бандалар рамазон нима эканини билганларида эди, умматим бутун йил рамазон бўлишини тилаган бўларди». Шунда Хузоадан бир киши: «Эй Аллоҳнинг Набийси, бизга сўзлаб беринг», деди. У зот дедилар: «Албатта, жаннат рамазон учун йил бошидан йил бошигача безатилади. Рамазоннинг биринчи куни бўлганда, Арш остидан бир шабада эсиб, жаннат баргларини шитирлатади. Шунда ҳурул ийн буни кўриб: ‹Эй Роббимиз, бу ойда бандаларингдан бизга шундай жуфтлар қилгинки, улар билан бизнинг кўзимиз қувонсин ва биз билан уларнинг кўзи қувонсин›, дейдилар. У зот дедилар: Рамазонда бир кун рўза тутган ҳар бир бандага дурдан бўлган чодирда ҳурул ийндан бир жуфт никоҳлаб берилади — Аллоҳ сифатлаганидек: {Чодирларда маскан тутган ҳурлар}. Ҳар бир аёлнинг устида етмиш ҳулла бор, уларнинг бирортаси иккинчисининг рангида эмас. Унга етмиш хил хушбўйлик берилади, уларнинг бирортаси иккинчисининг ҳидида эмас. Улардан ҳар бир аёл учун хизматига етмиш минг чўри ва етмиш минг хизматкор бор. Ҳар бир хизматкор билан бирга олтиндан бир товоқ бўлиб, унда бир хил таом бор; ундан охирги луқмада шундай лаззат топадики, аввалгисида топмаган бўлади. Улардан ҳар бир аёл учун қизил ёқутдан етмиш сўри, ҳар бир сўрида етмиш тўшак бўлиб, уларнинг ичликлари қалин ипакдандир. Ҳар бир тўшак устида етмиш курси бор. Унинг эрига ҳам шунга ўхшаш нарса дурлар билан безатилган қизил ёқутдан бўлган сўри устида берилади; унинг устида олтиндан икки билагузук бор. Бу — у рамазонда тутган ҳар бир кун учундир, қилган бошқа яхшиликларидан ташқари». Баъзан Саҳл ибн Ҳаммод ҳадиснинг матнида бирор ҳарфда ва бирор нарсада Фирёбийга хилоф қилган. Бошқа иснод билан Ғифордан бўлган бир кишидан: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшаш айтдилар, деб {Чодирларда маскан тутган ҳурлар} деган сўзларигача ривоят қилинган.

ثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا يُوسُفُ بْنُ زِيَادٍ ، ثنا هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدِ بْنِ جُدْعَانَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ سَلْمَانَ ، قَالَ : خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ شَعْبَانَ ، فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ ، قَدْ أَظَلَّكُمْ شَهْرٌ عَظِيمٌ ، شَهْرٌ مُبَارَكٌ ، شَهْرٌ فِيهِ لَيْلَةٌ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ ، جَعَلَ اللَّهُ صِيَامَهُ فَرِيضَةً ، وَقِيَامَ لَيْلِهِ تَطَوُّعًا ، مَنْ تَقَرَّبَ فِيهِ بِخَصْلَةٍ مِنَ الْخَيْرِ ، كَانَ كَمَنْ أَدَّى فَرِيضَةً فِيمَا سِوَاهُ ، وَمَنْ أَدَّى فِيهِ فَرِيضَةً ، كَانَ كَمَنْ أَدَّى سَبْعِينَ فَرِيضَةً فِيمَا سِوَاهُ ، وَهُوَ شَهْرُ الصَّبْرِ ، وَالصَّبْرُ ثَوَابُهُ الْجَنَّةُ ، وَشَهْرُ الْمُوَاسَاةِ ، وَشَهْرٌ يَزْدَادُ فِيهِ رِزْقُ الْمُؤْمِنِ ، مَنْ فَطَّرَ فِيهِ صَائِمًا كَانَ مَغْفِرَةً لِذُنُوبِهِ ، وَعِتْقَ رَقَبَتِهِ مِنَ النَّارِ ، وَكَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِهِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْتَقِصَ مِنْ أَجْرِهِ شَيْءٌ " . قَالُوا : لَيْسَ كُلُّنَا نَجِدُ مَا يُفَطِّرُ الصَّائِمَ . فَقَالَ : " يُعْطِي اللَّهُ هَذَا الثَّوَابَ مَنْ فَطَّرَ صَائِمًا عَلَى تَمْرَةٍ ، أَوْ شَرْبَةِ مَاءٍ ، أَوْ مَذْقَةِ لَبَنٍ ، وَهُوَ شَهْرٌ أَوَّلُهُ رَحْمَةٌ ، وَأَوْسَطُهُ مَغْفِرَةٌ ، وَآخِرُهُ عِتْقٌ مِنَ النَّارِ ، مَنْ خَفَّفَ عَنْ مَمْلُوكِهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ، وَأَعْتَقَهُ مِنَ النَّارِ ، وَاسْتَكْثِرُوا فِيهِ مِنْ أَرْبَعِ خِصَالٍ : خَصْلَتَيْنِ تُرْضُونَ بِهِمَا رَبَّكُمْ ، وَخَصْلَتَيْنِ لا غِنًى بِكُمْ عَنْهُمَا ، فَأَمَّا الْخَصْلَتَانِ اللَّتَانِ تُرْضُونَ بِهِمَا رَبَّكُمْ : فَشَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَتَسْتَغْفِرُونَهُ ، وَأَمَّا اللَّتَانِ لا غِنًى بِكُمْ عَنْهَا : فَتُسْأَلُونَ اللَّهَ الْجَنَّةَ ، وَتَعُوذُونَ بِهِ مِنَ النَّارِ ، وَمَنْ أَشْبَعَ فِيهِ صَائِمًا ، سَقَاهُ اللَّهُ مِنْ حَوْضِي شَرْبَةً لا يَظْمَأُ حَتَّى يَدْخُلَ الْجَنَّةَ "

Salmon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Shaʼbon oyining oxirgi kunida bizga xutba qilib, shunday dedilar: «Ey odamlar, sizlar uzra ulugʻ va muborak bir oy soya soldi. Bu — ichida ming oydan afzal bir kecha boʻlgan oydir. Alloh taolo uning roʻzasini farz, kechasini qiyom qilishni nafl qildi. Kim bu oyda biror yaxshi amal bilan yaqinlashsa, boshqa oyda farzni ado etgan kishidek boʻladi. Kim unda bir farzni ado etsa, boshqa oyda yetmish farzni ado etgan kishidek boʻladi. Bu — sabr oyidir, sabrning mukofoti esa jannatdir. Bu — hamdardlik oyidir, moʻminning rizqi koʻpaytiriladigan oydir. Kim bu oyda roʻzador kishini iftor qildirsa, bu uning gunohlariga magʻfirat va boʻynini doʻzaxdan ozod qilish boʻladi hamda unga roʻzadorning ajricha ajr beriladi, roʻzadorning ajridan esa hech narsa kamaymaydi», dedilar. Ular: «Hammamiz ham roʻzadorni iftor qildiradigan narsa topa olmaymiz», dedilar. Shunda u zot: «Alloh bu savobni roʻzadorni bir dona xurmo yoki bir qultum suv yoki bir hoʻplam sut bilan iftor qildirgan kishiga ham beradi. Bu shunday oydirki, uning avvali rahmat, oʻrtasi magʻfirat, oxiri esa doʻzaxdan ozodlikdir. Kim bu oyda qulining yumushini yengil qilsa, Alloh uni magʻfirat qiladi va doʻzaxdan ozod qiladi. Bu oyda toʻrt xislatni koʻp qilinglar: ikki xislat bilan Robbingizni rozi qilasizlar, ikki xislatdan esa hech behojat emassizlar. Robbingizni rozi qiladigan ikki xislat: ‹La ilaha illalloh› deb guvohlik berish va Undan magʻfirat soʻrashdir. Behojat boʻla olmaydigan ikki xislat esa: Allohdan jannatni soʻrashingiz va Undan doʻzaxdan panoh tilashingizdir. Kim bu oyda roʻzadorni toʻydirsa, Alloh uni mening havzimdan shunday ichiradiki, u jannatga kirgunicha chanqamaydi», dedilar.Салмон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Шаъбон ойининг охирги кунида бизга хутба қилиб, шундай дедилар: «Эй одамлар, сизлар узра улуғ ва муборак бир ой соя солди. Бу — ичида минг ойдан афзал бир кеча бўлган ойдир. Аллоҳ таоло унинг рўзасини фарз, кечасини қиём қилишни нафл қилди. Ким бу ойда бирор яхши амал билан яқинлашса, бошқа ойда фарзни адо этган кишидек бўлади. Ким унда бир фарзни адо этса, бошқа ойда етмиш фарзни адо этган кишидек бўлади. Бу — сабр ойидир, сабрнинг мукофоти эса жаннатдир. Бу — ҳамдардлик ойидир, мўминнинг ризқи кўпайтириладиган ойдир. Ким бу ойда рўзадор кишини ифтор қилдирса, бу унинг гуноҳларига мағфират ва бўйнини дўзахдан озод қилиш бўлади ҳамда унга рўзадорнинг ажрича ажр берилади, рўзадорнинг ажридан эса ҳеч нарса камаймайди», дедилар. Улар: «Ҳаммамиз ҳам рўзадорни ифтор қилдирадиган нарса топа олмаймиз», дедилар. Шунда у зот: «Аллоҳ бу савобни рўзадорни бир дона хурмо ёки бир қултум сув ёки бир ҳўплам сут билан ифтор қилдирган кишига ҳам беради. Бу шундай ойдирки, унинг аввали раҳмат, ўртаси мағфират, охири эса дўзахдан озодликдир. Ким бу ойда қулининг юмушини енгил қилса, Аллоҳ уни мағфират қилади ва дўзахдан озод қилади. Бу ойда тўрт хислатни кўп қилинглар: икки хислат билан Роббингизни рози қиласизлар, икки хислатдан эса ҳеч беҳожат эмассизлар. Роббингизни рози қиладиган икки хислат: ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деб гувоҳлик бериш ва Ундан мағфират сўрашдир. Беҳожат бўла олмайдиган икки хислат эса: Аллоҳдан жаннатни сўрашингиз ва Ундан дўзахдан паноҳ тилашингиздир. Ким бу ойда рўзадорни тўйдирса, Аллоҳ уни менинг ҳавзимдан шундай ичирадики, у жаннатга киргунича чанқамайди», дедилар.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، أنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ وَهُوَ ابْنُ بِلالٍ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ رَبَاحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَقِيَ الْمِنْبَرَ ، فَقَالَ : " آمِينَ ، آمِينَ ، آمِينَ " ، فَقِيلَ لَهُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا كُنْتَ تَصْنَعُ هَذَا ؟ ! فَقَالَ : " قَالَ لِي جِبْرِيلُ : أَرْغَمَ اللَّهُ أَنْفَ عَبْدٍ أَوْ بَعُدَ دَخَلَ رَمَضَانَ فَلَمْ يُغْفَرْ لَهُ ، فَقُلْتُ : آمِينَ . ثُمَّ قَالَ : رَغِمَ أَنْفُ عَبْدٍ أَوْ بَعُدَ أَدْرَكَ وَالِدَيْهِ أَوْ أَحَدَهُمَا لَمْ يُدْخِلْهُ الْجَنَّةَ ، فَقُلْتُ : آمِينَ . ثُمَّ قَالَ : رَغِمَ أَنْفُ عَبْدٍ أَوْ بَعُدَ ، ذُكِرْتَ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْكَ ، فَقُلْتُ : آمِينَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ minbarga chiqdilar va: «Omin, omin, omin», dedilar. U zotga: «Ey Allohning Rasuli, siz bunday qilmas edingiz-ku?!» deyildi. U zot dedilar: «Menga Jibril: ‹Ramazonga kirib, magʻfirat qilinmagan bandaning burnini Alloh tuproqqa ishqasin yoki u rahmatdan uzoq boʻlsin›, dedi. Men: ‹Omin›, dedim. Soʻng u: ‹Ota-onasiga yoki ulardan biriga yetishib, ular uni jannatga kiritmagan bandaning burni tuproqqa ishqalsin yoki u uzoq boʻlsin›, dedi. Men: ‹Omin›, dedim. Soʻng u: ‹Sen uning yonida zikr qilinib, senga salavot aytmagan bandaning burni tuproqqa ishqalsin yoki u uzoq boʻlsin›, dedi. Men: ‹Omin›, dedim».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ минбарга чиқдилар ва: «Омин, омин, омин», дедилар. У зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули, сиз бундай қилмас эдингиз-ку?!» дейилди. У зот дедилар: «Менга Жибрил: ‹Рамазонга кириб, мағфират қилинмаган банданинг бурнини Аллоҳ тупроққа ишқасин ёки у раҳматдан узоқ бўлсин›, деди. Мен: ‹Омин›, дедим. Сўнг у: ‹Ота-онасига ёки улардан бирига етишиб, улар уни жаннатга киритмаган банданинг бурни тупроққа ишқалсин ёки у узоқ бўлсин›, деди. Мен: ‹Омин›, дедим. Сўнг у: ‹Сен унинг ёнида зикр қилиниб, сенга салавот айтмаган банданинг бурни тупроққа ишқалсин ёки у узоқ бўлсин›, деди. Мен: ‹Омин›, дедим».

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ الْعَابِدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ بِالْخَيْرِ ، وَكَانَ أَجْوَدَ مَا يَكُونُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ حَتَّى يَنْسَلِخَ ، يَأْتِيهِ جِبْرِيلُ فَيَعْرِضُ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ ، فَإِذَا لَقِيَهُ جِبْرِيلُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yaxshilik (xayr) qilishda odamlarning eng saxiysi edilar, ramazon oyida esa, u oy tugagunicha, eng saxiy boʻlar edilar. Jibril alayhissalom u zotning huzurlariga kelib, u zotga Qurʼonni oʻqib berar edi. Jibril u zot bilan uchrashganda, Rasululloh ﷺ yaxshilik qilishda esuvchi shamoldan ham saxiyroq boʻlar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ яхшилик (хайр) қилишда одамларнинг энг сахийси эдилар, рамазон ойида эса, у ой тугагунича, энг сахий бўлар эдилар. Жибрил алайҳиссалом у зотнинг ҳузурларига келиб, у зотга Қуръонни ўқиб берар эди. Жибрил у зот билан учрашганда, Расулуллоҳ ﷺ яхшилик қилишда эсувчи шамолдан ҳам сахийроқ бўлар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ ، ثنا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الزَّيَّاتِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الصَّوْمُ جُنَّةٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Roʻza qalqondir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Рўза қалқондир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدٌ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ ، فَدَعَا بِلَبَنٍ لِيَسْقِيَهُ ، فَقُلْتُ : إِنِّي صَائِمٌ ، فَقَالَ : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " الصِّيَامُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ ، كَجُنَّةِ أَحَدِكُمْ مِنَ الْقِتَالِ "

Mutarrif aytadi: Men Usmon ibn Abil-Osning huzuriga kirdim, u menga ichirish uchun sut keltirishni buyurdi. Men: «Men roʻzadorman», dedim. U esa: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Roʻza — biringizni jangda saqlaydigan qalqon kabi, doʻzaxdan saqlaydigan qalqondir›, deyayotganlarini eshitganman», dedi.Мутарриф айтади: Мен Усмон ибн Абил-Оснинг ҳузурига кирдим, у менга ичириш учун сут келтиришни буюрди. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. У эса: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Рўза — бирингизни жангда сақлайдиган қалқон каби, дўзахдан сақлайдиган қалқондир›, деяётганларини эшитганман», деди.

قَالَ : " وَصِيَامٌ حَسَنٌ صِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ "

U dedi: «Har oyda uch kun roʻza tutish — yaxshi roʻzadir».У деди: «Ҳар ойда уч кун рўза тутиш — яхши рўзадир».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ نَصْرِ بْنِ سَابِقٍ الْخَوْلانِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ ، عَنْ سَيْفِ بْنِ أَبِي سَيْفٍ ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ غُطَيْفٍ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " الصَّوْمُ جُنَّةٌ مَا لَمْ يَخْرِقْهُ "

Abu Ubayda ibn al-Jarroh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men Rasululloh ﷺ: ‹Roʻza, uni yirtib yubormagan ekan, qalqondir›, deb aytganlarini eshitganman».Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Рўза, уни йиртиб юбормаган экан, қалқондир›, деб айтганларини эшитганман».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا نَصْرٍ الْهِلالِيَّ ، عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ ، قَالَ : " عَلَيْكَ بِالصَّوْمِ ؛ فَإِنَّهُ لا عِدْلَ لَهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ هَذَا هُوَ الَّذِي قَالَ عَنْهُ شُعْبَةُ : هُوَ سَيِّدُ بَنِي تَمِيمٍ

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Rasuli, menga bir amalni koʻrsating», dedim. U zot: «Roʻzani lozim tut, chunki unga teng keladigani yoʻq», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu Muhammad ibn Abu Yaʼqub haqida Shuʼba: u Banu Tamimning sayyididir, degan.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, менга бир амални кўрсатинг», дедим. У зот: «Рўзани лозим тут, чунки унга тенг келадигани йўқ», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу Муҳаммад ибн Абу Яъқуб ҳақида Шуъба: у Бану Тамимнинг саййидидир, деган.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، نا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ، وَمَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim iymon bilan va ajrni umid qilib Ramazon roʻzasini tutsa, oʻtgan gunohlari kechiriladi. Kim iymon bilan va ajrni umid qilib Laylatul Qadr kechasi qiyom qilsa, oʻtgan gunohlari kechiriladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким иймон билан ва ажрни умид қилиб Рамазон рўзасини тутса, ўтган гуноҳлари кечирилади. Ким иймон билан ва ажрни умид қилиб Лайлатул Қадр кечаси қиём қилса, ўтган гуноҳлари кечирилади», дедилар.

ثنا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ ، ثنا أَبَانُ يَعْنِي ابْنَ يَزِيدَ الْعَطَّارَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي سَلامٍ ، عَنْ أَبِي سَلامٍ ، عَنِ الْحَارِثِ الأَشْعَرِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَى يَحْيَى بْنِ زَكَرِيَّا بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ أَنْ يَعْمَلَ بِهِنَّ ، وَيَأْمُرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَعْمَلُوا بِهِنَّ ، فَكَأَنَّهُ أَبْطَأَ بِهِنَّ ، فَأَتَاهُ عِيسَى ، فَقَالَ : إِنَّ اللَّهَ أَمَرَكَ بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ أَنْ تَعْمَلَ بِهِنَّ ، وَيَأْمُرُ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَعْمَلُوا بِهِنَّ . فَإِمَّا أَنْ تُخْبِرَهُمْ ، وَإِمَّا أَنْ أُخْبِرَهُمْ . فَقَالَ : يَا أَخِي ، لا تَفْعَلْ ، فَإِنِّي أَخَافُ أَنْ تَسْبِقْنِيَ بِهِنَّ أَنْ يُخْسَفَ بِي ، أَوْ أُعَذَّبَ . قَالَ : فَجَمَعَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ ، حَتَّى امْتَلأَ الْمَسْجِدَ ، وَقَعَدُوا عَلَى الشُّرُفَاتِ ، ثُمَّ خَطَبَهُمْ ، فَقَالَ : إِنَّ اللَّهَ أَوْحَى إِلَيَّ بِخَمْسِ كَلِمَاتٍ أَنْ أَعْمَلَ بِهِنَّ ، وَآمُرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَعْمَلُوا بِهِنَّ . أَوَّلُهُنَّ : أَنْ لا تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا ؛ فَإِنَّ مَثَلَ مَنْ أَشْرَكَ بِاللَّهِ كَمَثَلِ رَجُلٍ اشْتَرَى عَبْدًا مِنْ خَالِصِ مَالِهِ ، بِذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ ، ثُمَّ أَسْكَنَهُ دَارًا ، فَقَالَ : اعْمَلْ وَارْفَعْ إِلَيَّ ، فَجَعَلَ يَعْمَلُ وَيَرْفَعُ إِلَى غَيْرِ سَيِّدِهِ ، فَأَيُّكُمْ يَرْضَى أَنْ يَكُونَ عَبْدُهُ كَذَلِكَ ؟ فَإِنَّ اللَّهَ خَلْقَكُمْ وَرَزَقَكُمْ ، فَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا . وَإِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَلا تَلْتَفِتُوا ؛ فَإِنَّ اللَّهَ يُقْبَلُ بِوَجْهِهِ إِلَى وَجْهِ عَبْدِهِ مَا لَمْ يَلْتَفِتْ ، وَآمُرُكُمْ بِالصِّيَامِ ، وَمَثَلُ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ فِي عِصَابَةٍ مَعَهُ صُرَّةُ مَسْكٍ ، كُلُّهُمْ يُحِبُّ أَنْ يَجِدَ رِيحَهَا ، وَإِنَّ الصِّيَامَ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ ، وَآمُرُكُمْ بِالصَّدَقَةِ ، وَمَثَلُ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَسَرَهُ الْعَدُوُّ ، فَأَوْثَقُوا يَدَهُ إِلَى عُنُقِهِ ، وَقَرَّبُوهُ لِيَضْرِبُوا عُنُقَهُ ، فَجَعَلَ يَقُولُ : هَلْ لَكُمْ أَنْ أَفْدِيَ نَفْسِيَ مِنْكُمْ ؟ وَجَعَلَ يُعْطِي الْقَلِيلَ وَالْكَثِيرَ ، حَتَّى فَدَى نَفْسَهُ . وَآمُرُكُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ كَثِيرًا ، وَمَثَلُ ذِكْرِ اللَّهِ كَمَثَلِ رَجُلٍ طَلَبَهُ الْعَدُوُّ سِرَاعًا فِي أَثَرِهِ ، حَتَّى أَتَى حِصْنًا حَصِينًا ، فَأَحْرَزَ نَفْسَهُ فِيهِ ، وَكَذَلِكَ الْعَبْدُ لا يَنْجُو مِنَ الشَّيْطَانِ إِلا بِذِكْرِ اللَّهِ "

Horis al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, Alloh Yahyo ibn Zakariyoga besh kalimani vahiy qildi: ularga oʻzi amal qilsin va Bani Isroilga ham ularga amal qilishni buyursin, deb. U esa ularni yetkazishda sustlik qilgandek boʻldi. Shunda uning huzuriga Iso keldi va: ‹Albatta, Alloh senga besh kalimaga oʻzing amal qilishingni va Bani Isroilga ham ularga amal qilishni buyurishingni amr qildi. Yo sen ularga xabar berasan, yo men xabar beraman›, dedi. U: ‹Ey birodarim, bunday qilma. Sen bu ishda mendan oʻzib ketsang, meni yer yutishidan yoki azoblanishimdan qoʻrqaman›, dedi. U zot dedilar: Bas, u Bani Isroilni Baytul Maqdisda toʻpladi, hatto masjid toʻlib ketdi va ular ayvonlarga ham oʻtirishdi. Soʻng ularga xutba qilib dedi: Albatta, Alloh menga besh kalimani vahiy qildi: ularga oʻzim amal qilishim va Bani Isroilga ham ularga amal qilishni buyurishim uchun. Ularning birinchisi: Allohga hech narsani shirk keltirmanglar. Chunki Allohga shirk keltirgan kishining misoli — oʻzining sof molidan, oltin yoki kumushga bir qulni sotib olib, uni bir uyga joylashtirgan va: ‹Ishla va menga topshir›, degan kishining misolidir. Qul esa ishlab, oʻz xoʻjayinidan boshqasiga topshiraveradi. Sizlardan qaysi biringiz oʻz quli shunday boʻlishiga rozi boʻladi? Albatta, Alloh sizlarni yaratdi va sizlarga rizq berdi, bas, Unga hech narsani shirk keltirmanglar. Namozga turganingizda oʻgirilmanglar; chunki banda oʻgirilmas ekan, Alloh yuzini bandasining yuziga qaratadi. Sizlarni roʻzaga buyuraman; uning misoli — bir jamoa ichida yonida bir tugun mushk boʻlgan kishining misolidir, ularning hammasi uning hidini topishni yoqtiradi. Albatta, roʻza Alloh huzurida mushk hididan koʻra yoqimliroqdir. Sizlarni sadaqaga buyuraman; uning misoli — dushman asir olgan, qoʻlini boʻyniga bogʻlab, boʻynini uzish uchun olib kelgan kishining misolidir. U: ‹Oʻzimni sizlardan fidya bilan qutqarsam boʻladimi?› deya, oz-koʻp berib, oxiri oʻzini qutqarib oladi. Sizlarni Allohni koʻp zikr qilishga buyuraman; Allohni zikr qilishning misoli — dushman izidan tez quvib kelgan, oxiri mustahkam bir qalʼaga yetib, oʻzini unda saqlab qolgan kishining misolidir. Banda ham shundaydir: u shaytondan faqat Allohning zikri bilan najot topadi».Ҳорис ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, Аллоҳ Яҳё ибн Закариёга беш калимани ваҳий қилди: уларга ўзи амал қилсин ва Бани Исроилга ҳам уларга амал қилишни буюрсин, деб. У эса уларни етказишда сустлик қилгандек бўлди. Шунда унинг ҳузурига Исо келди ва: ‹Албатта, Аллоҳ сенга беш калимага ўзинг амал қилишингни ва Бани Исроилга ҳам уларга амал қилишни буюришингни амр қилди. Ё сен уларга хабар берасан, ё мен хабар бераман›, деди. У: ‹Эй биродарим, бундай қилма. Сен бу ишда мендан ўзиб кетсанг, мени ер ютишидан ёки азобланишимдан қўрқаман›, деди. У зот дедилар: Бас, у Бани Исроилни Байтул Мақдисда тўплади, ҳатто масжид тўлиб кетди ва улар айвонларга ҳам ўтиришди. Сўнг уларга хутба қилиб деди: Албатта, Аллоҳ менга беш калимани ваҳий қилди: уларга ўзим амал қилишим ва Бани Исроилга ҳам уларга амал қилишни буюришим учун. Уларнинг биринчиси: Аллоҳга ҳеч нарсани ширк келтирманглар. Чунки Аллоҳга ширк келтирган кишининг мисоли — ўзининг соф молидан, олтин ёки кумушга бир қулни сотиб олиб, уни бир уйга жойлаштирган ва: ‹Ишла ва менга топшир›, деган кишининг мисолидир. Қул эса ишлаб, ўз хўжайинидан бошқасига топшираверади. Сизлардан қайси бирингиз ўз қули шундай бўлишига рози бўлади? Албатта, Аллоҳ сизларни яратди ва сизларга ризқ берди, бас, Унга ҳеч нарсани ширк келтирманглар. Намозга турганингизда ўгирилманглар; чунки банда ўгирилмас экан, Аллоҳ юзини бандасининг юзига қаратади. Сизларни рўзага буюраман; унинг мисоли — бир жамоа ичида ёнида бир тугун мушк бўлган кишининг мисолидир, уларнинг ҳаммаси унинг ҳидини топишни ёқтиради. Албатта, рўза Аллоҳ ҳузурида мушк ҳидидан кўра ёқимлироқдир. Сизларни садақага буюраман; унинг мисоли — душман асир олган, қўлини бўйнига боғлаб, бўйнини узиш учун олиб келган кишининг мисолидир. У: ‹Ўзимни сизлардан фидя билан қутқарсам бўладими?› дея, оз-кўп бериб, охири ўзини қутқариб олади. Сизларни Аллоҳни кўп зикр қилишга буюраман; Аллоҳни зикр қилишнинг мисоли — душман изидан тез қувиб келган, охири мустаҳкам бир қалъага етиб, ўзини унда сақлаб қолган кишининг мисолидир. Банда ҳам шундайдир: у шайтондан фақат Аллоҳнинг зикри билан нажот топади».

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيَّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الزَّيَّاتِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْنِي : " قَالَ اللَّهُ : كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلا الصِّيَامَ ، فَهُوَ لِي ، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ ، الصِّيَامُ عَنْهُ جُنَّةٌ ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ، لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ ، لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ : إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ بِفِطْرِهِ ، وَإِذَا لَقِيَ رَبَّهُ فَرِحَ بِصَوْمِهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh aytdi: Odam bolasining har bir amali oʻzi uchundir, roʻzadan boshqa. U Meniki va uning mukofotini Men beraman. Roʻza unga qalqondir. Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot ila qasamki, roʻzadorning ogʻiz hidi qiyomat kuni Alloh huzurida misk hididan koʻra yoqimliroqdir. Roʻzador uchun ikki quvonch bor: roʻzasini ochganda roʻzasini ochgani bilan quvonadi va Robbiga yoʻliqqanida roʻzasi bilan quvonadi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ айтди: Одам боласининг ҳар бир амали ўзи учундир, рўзадан бошқа. У Меники ва унинг мукофотини Мен бераман. Рўза унга қалқондир. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот ила қасамки, рўзадорнинг оғиз ҳиди қиёмат куни Аллоҳ ҳузурида миск ҳидидан кўра ёқимлироқдир. Рўзадор учун икки қувонч бор: рўзасини очганда рўзасини очгани билан қувонади ва Роббига йўлиққанида рўзаси билан қувонади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ ، الْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ ، قَالَ اللَّهُ : إِلا الصِّيَامَ ، فَهُوَ لِي ، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ ، يَدَعُ الطَّعَامَ مِنْ أَجْلِي ، وَيَدَعُ الشَّرَابَ مِنْ أَجْلِي ، وَيَدَعُ لَذَّتَهُ مِنْ أَجْلِي ، وَيَدَعُ زَوْجَتَهُ مِنْ أَجْلِي ، وَلَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ ، وَلِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ : فَرْحَةٌ حِينَ يُفْطِرُ ، وَفَرْحَةٌ عِنْدَ لِقَاءِ رَبِّهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Odam bolasining har bir amali oʻzi uchundir; bir yaxshilik oʻn barobaridan yetti yuz barobargachadir. Alloh aytdi: Roʻzadan boshqa. U Meniki va uning mukofotini Men beraman. U taomni Men uchun tark etadi, ichimlikni Men uchun tark etadi, lazzatini Men uchun tark etadi, ayolini Men uchun tark etadi. Albatta, roʻzadorning ogʻiz hidi Alloh huzurida misk hididan koʻra yoqimliroqdir. Roʻzador uchun ikki quvonch bor: roʻzasini ochganidagi quvonch va Robbiga yoʻliqqanidagi quvonch».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Одам боласининг ҳар бир амали ўзи учундир; бир яхшилик ўн баробаридан етти юз баробаргачадир. Аллоҳ айтди: Рўзадан бошқа. У Меники ва унинг мукофотини Мен бераман. У таомни Мен учун тарк этади, ичимликни Мен учун тарк этади, лаззатини Мен учун тарк этади, аёлини Мен учун тарк этади. Албатта, рўзадорнинг оғиз ҳиди Аллоҳ ҳузурида миск ҳидидан кўра ёқимлироқдир. Рўзадор учун икки қувонч бор: рўзасини очганидаги қувонч ва Роббига йўлиққанидаги қувонч».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلالٍ ، ثنا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ ، قَالَ : سَمِعْتُ مَعْنَ بْنَ مُحَمَّدٍ يُحَدِّثُ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، قَالَ : كُنْتُ أَنَا وَحَنْظَلَةُ بْنُ عَلِيٍّ بِالْبَقِيعِ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ ، فَحَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الطَّاعِمُ الشَّاكِرُ مِثْلُ الصَّائِمِ الصَّابِرِ "

Saʼid al-Maqburiy aytadi: Men va Hanzala ibn Ali Baqiʼda Abu Hurayra bilan birga edik. Abu Hurayra bizga Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib dedi: «Shukr qiluvchi taomlanuvchi — sabr qiluvchi roʻzador kabidir».Саъид ал-Мақбурий айтади: Мен ва Ҳанзала ибн Али Бақиъда Абу Ҳурайра билан бирга эдик. Абу Ҳурайра бизга Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб деди: «Шукр қилувчи таомланувчи — сабр қилувчи рўзадор кабидир».

قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قَالَ اللَّهُ : كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلا الصَّوْمَ ؛ فَإِنَّهُ لِي ، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ ، يَدَعُ الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ وَشَهْوَتَهُ مِنْ أَجْلِي " . ناه إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ السُّلَمِيُّ ، ثنا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ مَعْنِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ حَنْظَلَةَ بْنَ عَلِيٍّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ بِهَذَا الْبَقِيعِ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الإِسْنَادَانِ صَحِيحَانِ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، وَعَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ عَلِيٍّ جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَلا تَسْمَعُ الْمَقْبُرِيَّ يَقُولُ : كُنْتُ أَنَا وَحَنْظَلَةُ بْنُ عَلِيٍّ بِالْبَقِيعِ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ

U dedi: Rasululloh ﷺ: «Alloh aytdi: Odam bolasining har bir amali oʻzi uchundir, roʻzadan boshqa. Chunki u Meniki va uning mukofotini Men beraman. U taomni, ichimlikni va shahvatini Men uchun tark etadi», dedilar. Buni bizga Ismoil ibn Bishr ibn Mansur as-Sulamiy ham rivoyat qildi: bizga Umar ibn Ali, u Maʼn ibn Muhammaddan rivoyat qildi; u dedi: Men Hanzala ibn Alidan eshitdim, u dedi: Men Abu Hurayraning mana shu Baqiʼda: Rasululloh ﷺ shunday dedilar, deganini eshitdim. Abu Bakr aytdi: Ikkala isnod ham sahihdir: biri Saʼid al-Maqburiydan, biri Hanzala ibn Alidan, ikkovi Abu Hurayradan rivoyat qilgan. Maqburiyning: Men va Hanzala ibn Ali Baqiʼda Abu Hurayra bilan birga edik, deganini eshitmayapsanmi?У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ айтди: Одам боласининг ҳар бир амали ўзи учундир, рўзадан бошқа. Чунки у Меники ва унинг мукофотини Мен бераман. У таомни, ичимликни ва шаҳватини Мен учун тарк этади», дедилар. Буни бизга Исмоил ибн Бишр ибн Мансур ас-Суламий ҳам ривоят қилди: бизга Умар ибн Али, у Маън ибн Муҳаммаддан ривоят қилди; у деди: Мен Ҳанзала ибн Алидан эшитдим, у деди: Мен Абу Ҳурайранинг мана шу Бақиъда: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар, деганини эшитдим. Абу Бакр айтди: Иккала иснод ҳам саҳиҳдир: бири Саъид ал-Мақбурийдан, бири Ҳанзала ибн Алидан, иккови Абу Ҳурайрадан ривоят қилган. Мақбурийнинг: Мен ва Ҳанзала ибн Али Бақиъда Абу Ҳурайра билан бирга эдик, деганини эшитмаяпсанми?

ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، ثنا ضِرَارُ بْنُ مُرَّةَ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وأَبِي سَعِيدٍ ، قَالا : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ : الصَّوْمُ لِي ، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ ، إِنَّ لِلصَّائِمِ فَرْحَتَيْنِ : إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ ، وَإِذَا لَقِيَ اللَّهَ فَجَزَاهُ فَرِحَ ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ، لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ " . لَمْ يَقُلِ الدَّوْرَقِيُّ : " فَجَزَاهُ "

Abu Hurayra va Abu Saʼid (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta Alloh shunday deydi: ‹Roʻza Men uchundir va unga Men mukofot beraman. Roʻzador uchun ikkita shodlik bor: roʻzasini ochganda shodlanadi va Allohga yoʻliqib, U unga mukofot berganda shodlanadi›. Muhammadning joni Qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, roʻzadorning ogʻiz hidi Alloh huzurida mushk hididan koʻra yoqimliroqdir», — dedilar. Davraqiy: «U unga mukofot berganda», deb aytmadi.Абу Ҳурайра ва Абу Саъид (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта Аллоҳ шундай дейди: ‹Рўза Мен учундир ва унга Мен мукофот бераман. Рўзадор учун иккита шодлик бор: рўзасини очганда шодланади ва Аллоҳга йўлиқиб, У унга мукофот берганда шодланади›. Муҳаммаднинг жони Қўлида бўлган Зотга қасамки, рўзадорнинг оғиз ҳиди Аллоҳ ҳузурида мушк ҳидидан кўра ёқимлироқдир», — дедилар. Даврақий: «У унга мукофот берганда», деб айтмади.

ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمُحَارِبِيُّ ، أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ قَيْسٍ الْمُلائِيُّ ، عَنْ أَبِي مُجَاهِدٍ ، عَنْ أَبِي مُدِلَّةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ثَلاثَةٌ لا تُرَدُّ دَعْوَتُهُمُ : الصَّائِمُ حَتَّى يُفْطِرَ ، وَإِمَامٌ عَدْلٌ ، وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ ، يَرْفَعُهَا اللَّهُ فَوْقَ الْغَمَامِ ، وَيَفْتَحُ لَهَا أَبْوَابَ السَّمَوَاتِ ، فَيَقُولُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ : وَعِزَّتِي لأَنْصُرَنَّكَ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ " . أَبُو مُجَاهِدٍ هُوَ هَذَا اسْمُهُ سَعْدٌ الطَّائِيُّ ، وَأَبُو مُدِلَّةَ مَوْلَى أَبِي هُرَيْرَةَ . وَعَمْرُو بْنُ قَيْسٍ هَذَا أَحَدُ عُبَّادِ الدُّنْيَا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (kishi) borki, ularning duosi rad qilinmaydi: roʻzador — ogʻiz ochguniga qadar, odil imom va mazlumning duosi. Alloh uni bulutlar ustiga koʻtaradi va unga osmon eshiklarini ochadi. Bas, Robb azza va jalla: ‹Izzatimga qasamki, garchi bir muddatdan keyin boʻlsa-da, albatta senga yordam beraman›, deydi», dedilar. Abu Mujohid — bu Saʼd at-Toiydir, Abu Mudilla esa Abu Hurayraning ozod qilingan qulidir. Bu Amr ibn Qays esa dunyoning obidlaridan biridir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (киши) борки, уларнинг дуоси рад қилинмайди: рўзадор — оғиз очгунига қадар, одил имом ва мазлумнинг дуоси. Аллоҳ уни булутлар устига кўтаради ва унга осмон эшикларини очади. Бас, Робб азза ва жалла: ‹Иззатимга қасамки, гарчи бир муддатдан кейин бўлса-да, албатта сенга ёрдам бераман›, дейди», дедилар. Абу Мужоҳид — бу Саъд ат-Тоийдир, Абу Мудилла эса Абу Ҳурайранинг озод қилинган қулидир. Бу Амр ибн Қайс эса дунёнинг обидларидан биридир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ ، وَغَيْرُهُ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِلصَّائِمِينَ بَابٌ فِي الْجَنَّةِ يُقَالُ لَهُ الرَّيَّانُ ، لا يَدْخُلُ مِنْهُ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ ، فَإِذَا دَخَلَ آخِرُهُمْ أُغْلِقَ ، مَنْ دَخَلَ شَرِبَ ، وَمَنْ شَرِبَ لَمْ يَظْمَأْ أَبَدًا " . ‏5 أَبُو حَازِمٍ سَلَمَةُ بْنُ دِينَارٍ ثِقَةٌ 5 ، لَمْ يَكُنْ فِي زَمَانِهِ مِثْلُهُ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda roʻzadorlar uchun Rayyon deb ataladigan bir eshik bor. Undan ulardan boshqa hech kim kirmaydi. Ularning oxirgisi kirgach, u yopiladi. Kim kirsa ichadi, kim ichsa, abadiy chanqamaydi», dedilar. Abu Hozim — Salama ibn Dinordir, ishonchli (roviy) boʻlib, oʻz zamonasida unga oʻxshagani yoʻq edi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда рўзадорлар учун Райён деб аталадиган бир эшик бор. Ундан улардан бошқа ҳеч ким кирмайди. Уларнинг охиргиси киргач, у ёпилади. Ким кирса ичади, ким ичса, абадий чанқамайди», дедилар. Абу Ҳозим — Салама ибн Динордир, ишончли (ровий) бўлиб, ўз замонасида унга ўхшагани йўқ эди.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، ثنا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ بُكَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، عَنْ يَزِيدَ مَوْلَى سَلَمَةَ وَهُوَ ابْنُ أَبِي عُبَيْدٍ ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ، قَالَ : " كُنَّا فِي رَمَضَانَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، مَنْ شَاءَ صَامَ ، وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ ، وَافْتَدَى بِإِطْعَامِ مِسْكِينٍ ، حَتَّى أُنْزِلَتِ الآيَةُ : ‏ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ "

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida Ramazonda edik: kim xohlasa roʻza tutar, kim xohlasa roʻzasini ochib, bir miskinni taomlantirib fidya berar edi — toki {Sizlardan kim bu oyga yetsa, uni roʻza tutsin} degan oyat nozil boʻlgunga qadar.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида Рамазонда эдик: ким хоҳласа рўза тутар, ким хоҳласа рўзасини очиб, бир мискинни таомлантириб фидя берар эди — токи {Сизлардан ким бу ойга етса, уни рўза тутсин} деган оят нозил бўлгунга қадар.

ثنا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى الْقُرَشِيُّ ، حَدَّثَنِي عَمِّي عُبَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنِ الْبَرَاءِ ، قَالَ : كَانَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَانَ أَحَدُهُمْ صَائِمًا ، فَحَضَرَ الإِفْطَارَ ، فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ ، لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ ، وَلا يَوْمَهُ حَتَّى يُمْسِيَ ، وَإِنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ كَانَ صَائِمًا ، فَلَمَّا حَضَرَ الإِفْطَارُ أَتَى امْرَأَتَهُ ، فَقَالَ : هَلْ عِنْدَكِ طَعَامٌ ؟ قَالَتْ : لا . وَلَكِنْ أَطْلُبُ ، فَطَلَبَتْ لَهُ ، وَكَانَ يَوْمَهُ يَعْمَلُ ، فَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ ، وَجَاءَتِ امْرَأَتُهُ ، قَالَتْ : خَيْبَةً لَكَ . فَأَصْبَحَ ، فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ ، فَذَكَرَ ذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ‏ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ فَفَرِحُوا بِهَا فَرَحًا شَدِيدًا . فَقَالَ : ‏ كُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ "

Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Muhammad ﷺning sahobalari roʻzador boʻlib, iftor vaqti kirganda, biror kishi iftor qilishdan oldin uxlab qolsa, oʻsha kechasi ham, ertasi kuni ham kech kirgunga qadar hech narsa yemas edi. Qays ibn Sirma roʻzador edi. Iftor vaqti kirgach, u xotinining oldiga kelib: «Sende yegulik bormi?» dedi. U: «Yoʻq, lekin men qidirib kelaman», dedi va unga (taom) qidirdi. U kunduzi ishlagan edi, koʻzini uyqu bosib qoldi. Xotini kelib: «Qolding-a noumid boʻlib!» dedi. Ertasi kuni tush boʻlganda u behush boʻlib yiqildi. Bu Nabiy ﷺga zikr qilindi. Shunda mana bu oyat nozil boʻldi: {Roʻza kechasida xotinlaringizga yaqinlashish sizlarga halol qilindi}. Bundan ular nihoyatda sevindilar. Soʻng: {Tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha yeb-iching}, dedi.Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари рўзадор бўлиб, ифтор вақти кирганда, бирор киши ифтор қилишдан олдин ухлаб қолса, ўша кечаси ҳам, эртаси куни ҳам кеч киргунга қадар ҳеч нарса емас эди. Қайс ибн Сирма рўзадор эди. Ифтор вақти киргач, у хотинининг олдига келиб: «Сенде егулик борми?» деди. У: «Йўқ, лекин мен қидириб келаман», деди ва унга (таом) қидирди. У кундузи ишлаган эди, кўзини уйқу босиб қолди. Хотини келиб: «Қолдинг-а ноумид бўлиб!» деди. Эртаси куни туш бўлганда у беҳуш бўлиб йиқилди. Бу Набий ﷺга зикр қилинди. Шунда мана бу оят нозил бўлди: {Рўза кечасида хотинларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди}. Бундан улар ниҳоятда севиндилар. Сўнг: {Тонгнинг оқ ипи қора ипдан ажралиб кўрингунча еб-ичинг}, деди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، أَخْبَرَنِي سَالِمٌ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِذَا رَأَيْتُمُ الْهِلالَ فَصُومُوا ، وَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Hilolni koʻrsangiz roʻza tuting, uni koʻrsangiz iftor qiling. Agar sizga bulut toʻsib qolsa, uni hisoblab chiqing», deyayotganlarini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ҳилолни кўрсангиз рўза тутинг, уни кўрсангиз ифтор қилинг. Агар сизга булут тўсиб қолса, уни ҳисоблаб чиқинг», деяётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ ، ثنا نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ الأَهِلَّةَ مَوَاقِيتَ ، فَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَصُومُوا ، وَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ ، وَاعْلَمُوا أَنَّ الشَّهْرَ لا يَزِيدُ عَلَى ثَلاثِينَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh hilollarni vaqt oʻlchovlari qilib qoʻydi. Bas, uni koʻrsangiz roʻza tuting, uni koʻrsangiz iftor qiling. Agar sizga bulut toʻsib qolsa, uni hisoblab chiqing va bilingki, oy oʻttizdan oshmaydi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ҳилолларни вақт ўлчовлари қилиб қўйди. Бас, уни кўрсангиз рўза тутинг, уни кўрсангиз ифтор қилинг. Агар сизга булут тўсиб қолса, уни ҳисоблаб чиқинг ва билингки, ой ўттиздан ошмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَيْلَةً ، فلا تَصُومُوا حَتَّى تَرَوْهُ ، وَلا تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ ، إِلا أَنْ يُغَمَّ عَلَيْكُمْ ، فَإِنْ غُمِّيَ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ مِنْ حُفَّاظِ الدُّنْيَا فِي زَمَانِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oy yigirma toʻqqiz kecha (boʻladi). Bas, uni koʻrmaguningizcha roʻza tutmang va uni koʻrmaguningizcha iftor qilmang, faqat sizlarga bulut toʻsib qolsa, magar. Bas, agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, uni hisoblang», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ismoil ibn Jaʼfar oʻz zamonasida dunyo hofizlaridan edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ой йигирма тўққиз кеча (бўлади). Бас, уни кўрмагунингизча рўза тутманг ва уни кўрмагунингизча ифтор қилманг, фақат сизларга булут тўсиб қолса, магар. Бас, агар сизларга булут тўсиб қолса, уни ҳисобланг», дедилар. Абу Бакр айтди: Исмоил ибн Жаъфар ўз замонасида дунё ҳофизларидан эди.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏ نَحْوَ خَبَرِ ابْنِ عُمَرَ ، فَقَالَ : " فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَعُدُّوا ثَلاثِينَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan — Ibn Umarning xabariga oʻxshash — rivoyat qilinadi: U zot: «Agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, oʻttizni sanab chiqing», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан — Ибн Умарнинг хабарига ўхшаш — ривоят қилинади: У зот: «Агар сизларга булут тўсиб қолса, ўттизни санаб чиқинг», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، نا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُمَرِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ثَلاثِينَ ، وَالشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا " ، وَيَعْقِدُ فِي الثَّالِثَةِ ، " فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا ثَلاثِينَ " . وَفِي خَبَرِ ابْنِ فُضَيْلٍ : ثُمَّ طَبَّقَ بِيَدِهِ ، وَأَمْسَكَ وَاحِدَةً مِنْ أَصَابِعِهِ ، " فَإِنْ أُغْمِيَ عَلَيْكُمْ فَثَلاثِينَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Oy mana bunday, mana bunday va mana bunday — oʻttiz (kun). Oy yana mana bunday, mana bunday va mana bunday (boʻladi)», dedilar va uchinchisida (barmoqlarini) bukdilar. «Agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, oʻttizni toʻldiring», (dedilar). Ibn Fuzaylning xabarida esa: soʻng qoʻllarini yozib, barmoqlaridan bittasini ushlab qoldilar. «Agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, oʻttiz (kun)», (dedilar).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ой мана бундай, мана бундай ва мана бундай — ўттиз (кун). Ой яна мана бундай, мана бундай ва мана бундай (бўлади)», дедилар ва учинчисида (бармоқларини) букдилар. «Агар сизларга булут тўсиб қолса, ўттизни тўлдиринг», (дедилар). Ибн Фузайлнинг хабарида эса: сўнг қўлларини ёзиб, бармоқларидан биттасини ушлаб қолдилар. «Агар сизларга булут тўсиб қолса, ўттиз (кун)», (дедилар).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يتحفَّظُ مِنْ هِلالِ شَعْبَانَ مَا لا يَتَحَفَّظُ مِنْ غَيْرِهِ ، ثُمَّ يَصُومُ لِرُؤْيَةِ رَمَضَانَ ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْهِ ، عَدَّ ثَلاثِينَ يَوْمًا ، ثُمَّ صَامَ "

Abdulloh ibn Abu Qays dedi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ Shaʼbon hilolini boshqa (oylar hilolini) kuzatmagan darajada kuzatar edilar, soʻng Ramazon (hilolini) koʻrishlari bilan roʻza tutar edilar. Agar (osmon) bulutli boʻlib qolsa, oʻttiz kun sanab, soʻng roʻza tutar edilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қайс деди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ Шаъбон ҳилолини бошқа (ойлар ҳилолини) кузатмаган даражада кузатар эдилар, сўнг Рамазон (ҳилолини) кўришлари билан рўза тутар эдилар. Агар (осмон) булутли бўлиб қолса, ўттиз кун санаб, сўнг рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ ، عَنْ حُذَيْفَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تُقَدِّمُوا هَذَا الشَّهْرَ حَتَّى تَرَوَا الْهِلالَ أَوْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ "

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Hilolni koʻrmaguningizcha yoki sanoqni toʻldirmaguningizcha bu oyni oldindan boshlab yubormang», dedilar.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳилолни кўрмагунингизча ёки саноқни тўлдирмагунингизча бу ойни олдиндан бошлаб юборманг», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّكَنِ الْبَزَّارُ ، نا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ سِمَاكٍ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى عِكْرِمَةَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ مِنْ رَمَضَانَ ، وَهُوَ يَأْكُلُ ، فَقَالَ : ادْنُ فَكُلْ . فَقُلْتُ : إِنِّي صَائِمٌ ، قَالَ : وَاللَّهِ لَتَدْنُوَنَّ . قُلْتُ : فَحَدِّثْنِي . قَالَ : ثنا ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَسْتَقْبِلُوا الشَّهْرَ اسْتِقْبَالا ، صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ ، وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ ، فَإِنْ حَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مَنْظَرِهِ سَحَابٌ أَوْ قَتَرَةٌ ، فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلاثِينَ "

Simok dedi: Ramazondan shubhali boʻlgan kunda Ikrimaning huzuriga kirdim, u ovqat yeyayotgan edi. U: «Yaqin kel, yeb ol», dedi. Men: «Men roʻzadorman», dedim. U: «Allohga qasamki, albatta yaqin kelasan», dedi. Men: «Unda menga hadis aytib ber», dedim. U dedi: Bizga Ibn Abbos hadis aytdiki, Rasululloh ﷺ: «Oyni (oldindan) qarshilab olmang. Uni koʻrib roʻza tuting va uni koʻrib iftor qiling. Agar sen bilan uni koʻrish orasiga bulut yoki gard toʻsiq boʻlsa, sanoqni oʻttizga toʻldiring», dedilar.Симок деди: Рамазондан шубҳали бўлган кунда Икриманинг ҳузурига кирдим, у овқат еяётган эди. У: «Яқин кел, еб ол», деди. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. У: «Аллоҳга қасамки, албатта яқин келасан», деди. Мен: «Унда менга ҳадис айтиб бер», дедим. У деди: Бизга Ибн Аббос ҳадис айтдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ойни (олдиндан) қаршилаб олманг. Уни кўриб рўза тутинг ва уни кўриб ифтор қилинг. Агар сен билан уни кўриш орасига булут ёки гард тўсиқ бўлса, саноқни ўттизга тўлдиринг», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ " وَعَقَدَ إِبْهَامَهُ " فَلا تَصُومُوا حَتَّى تَرَوْهُ ، وَلا تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Oy yigirma toʻqqiz (kun)», dedilar va bosh barmoqlarini bukdilar. «Bas, uni koʻrmaguningizcha roʻza tutmang va uni koʻrmaguningizcha iftor qilmang. Agar sizga bulut toʻsib qolsa, uni hisoblab chiqing», (dedilar).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Ой йигирма тўққиз (кун)», дедилар ва бош бармоқларини букдилар. «Бас, уни кўрмагунингизча рўза тутманг ва уни кўрмагунингизча ифтор қилманг. Агар сизга булут тўсиб қолса, уни ҳисоблаб чиқинг», (дедилар).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ مَا لا أُحْصِي غَيْرَ مَرَّةٍ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ ، قَالَ : كُنَّا عِنْدَ عَمَّارٍ ، فَأُتِيَ بِشَاةٍ مَصْلِيَّةٍ ، فَقَالَ : كُلُوا ، فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ ، فَقَالَ : إِنِّي صَائِمٌ . فَقَالَ عَمَّارٌ : " مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Silla (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ammorning huzurida edik. Unga qovurilgan qoʻy goʻshti keltirildi. U: «Yenglar», dedi. Shunda odamlardan biri chetga surilib: «Men roʻzadorman», dedi. Ammor esa: «Kim shubhali kunda roʻza tutsa, Abul-Qosim ﷺ ga osiylik qilibdi», dedi.Силла (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Амморнинг ҳузурида эдик. Унга қовурилган қўй гўшти келтирилди. У: «Енглар», деди. Шунда одамлардан бири четга сурилиб: «Мен рўзадорман», деди. Аммор эса: «Ким шубҳали кунда рўза тутса, Абул-Қосим ﷺ га осийлик қилибди», деди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الْبَخْتَرِيِّ ، قَالَ : أَهْلَلْنَا هِلالَ رَمَضَانَ وَنَحْنُ بِذَاتِ عِرْقٍ ، قَالَ : فَأَرْسَلْنَا رَجُلا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ . فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَدَّهُ لَكُمْ لِرُؤْيَتِهِ ، فَإِنْ أُغْمِيَ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ " . وَثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا شُعْبَةُ بِمِثْلِهِ

Abul-Baxtariy dedi: Biz Zotu Irqda boʻlganimizda Ramazon hilolini koʻrdik. Shunda Ibn Abbosning oldiga bir kishini yuborib, undan soʻradik. Ibn Abbos: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Alloh uni sizlar uchun koʻrilishiga qarab choʻzdi. Agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, sanoqni toʻldiring›, dedilar», dedi. Bizga Yahyo ibn Hakim ham aytdi: bizga Abu Dovud aytdi: bizga Shuʼba xuddi shunday aytdi.Абул-Бахтарий деди: Биз Зоту Ирқда бўлганимизда Рамазон ҳилолини кўрдик. Шунда Ибн Аббоснинг олдига бир кишини юбориб, ундан сўрадик. Ибн Аббос: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ уни сизлар учун кўрилишига қараб чўзди. Агар сизларга булут тўсиб қолса, саноқни тўлдиринг›, дедилар», деди. Бизга Яҳё ибн Ҳаким ҳам айтди: бизга Абу Довуд айтди: бизга Шуъба худди шундай айтди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ يَعْنِي ابْنَ أَبِي حَرْمَلَةَ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ الْحَارِثِ بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ ، قَالَ : فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا ، وَاسْتَهَلَّ عَلَيَّ هِلالُ رَمَضَانَ وَأَنَا بِالشَّامِ ، فَرَأَيْنَا الْهِلالَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ، وَرَآهُ النَّاسُ وَصَامُوا ، وَصَامَ مُعَاوِيَةُ ، فَقَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلالَ ، فَقَالَ : " مَتَى رَأَيْتُمُ الْهِلالَ ؟ " فَقُلْتُ : رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ . فَقَالَ : " أَنْتَ رَأَيْتَهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ أَنَا رَأَيْتُهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ، وَرَآهُ النَّاسُ ، وَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ . قَالَ : " لَكِنَّنَا رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلا نَزَالُ نَصُومُهُ حَتَّى نُكْمِلَ ثَلاثِينَ أَوْ نَرَاهُ " ، فَقُلْتُ : أَوَلا تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَصِيَامِهِ ؟ قَالَ : " لا هكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Kurayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umm Fazl bint Horis uni Shomga Muoviyaning oldiga yubordi. U dedi: Men Shomga bordim va uning hojatini bajardim. Men Shomda ekanimda Ramazon hiloli koʻrindi. Hilolni juma kechasi koʻrdik, odamlar ham uni koʻrdi va roʻza tutishdi, Muoviya ham roʻza tutdi. Soʻng oy oxirida Madinaga keldim. Abdulloh ibn Abbos mendan (holimni) soʻradi, soʻng hilolni zikr etib: «Hilolni qachon koʻrdinglar?» dedi. Men: «Uni juma kechasi koʻrdik», dedim. U: «Sen oʻzing uni juma kechasi koʻrdingmi?» dedi. Men: «Ha, men uni juma kechasi koʻrdim, odamlar ham koʻrdi va roʻza tutishdi, Muoviya ham roʻza tutdi», dedim. U: «Lekin biz uni shanba kechasi koʻrdik. Toki oʻttizni toʻldirmagunimizcha yoki uni koʻrmagunimizcha roʻza tutaveramiz», dedi. Men: «Muoviyaning koʻrgani va roʻza tutgani senga kifoya qilmaydimi?» dedim. U: «Yoʻq, Rasululloh ﷺ bizni mana shunday buyurganlar», dedi.Курайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умм Фазл бинт Ҳорис уни Шомга Муовиянинг олдига юборди. У деди: Мен Шомга бордим ва унинг ҳожатини бажардим. Мен Шомда эканимда Рамазон ҳилоли кўринди. Ҳилолни жума кечаси кўрдик, одамлар ҳам уни кўрди ва рўза тутишди, Муовия ҳам рўза тутди. Сўнг ой охирида Мадинага келдим. Абдуллоҳ ибн Аббос мендан (ҳолимни) сўради, сўнг ҳилолни зикр этиб: «Ҳилолни қачон кўрдинглар?» деди. Мен: «Уни жума кечаси кўрдик», дедим. У: «Сен ўзинг уни жума кечаси кўрдингми?» деди. Мен: «Ҳа, мен уни жума кечаси кўрдим, одамлар ҳам кўрди ва рўза тутишди, Муовия ҳам рўза тутди», дедим. У: «Лекин биз уни шанба кечаси кўрдик. Токи ўттизни тўлдирмагунимизча ёки уни кўрмагунимизча рўза тутаверамиз», деди. Мен: «Муовиянинг кўргани ва рўза тутгани сенга кифоя қилмайдими?» дедим. У: «Йўқ, Расулуллоҳ ﷺ бизни мана шундай буюрганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، قَالَ بُنْدَارٌ : نا شُعْبَةُ ، وَقَالَ يَحْيَى : عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ جَبَلَةَ بْنِ سُحَيْمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ "

Jabala ibn Suhaym dedi: Men Ibn Umarning Nabiy ﷺdan: «Oy yigirma toʻqqiz (kun)», deb rivoyat qilganini eshitdim.Жабала ибн Суҳайм деди: Мен Ибн Умарнинг Набий ﷺдан: «Ой йигирма тўққиз (кун)», деб ривоят қилганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَمُؤَمَلُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالُوا : ثنا إِسْمَاعِيلُ وَهُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ , أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، وَقَالَ الزَّعْفَرَانِيُّ ، وَمُؤَمَّلٌ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّمَا الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Oy faqat yigirma toʻqqiz (kun)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ой фақат йигирма тўққиз (кун)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، نا حُصَيْنٌ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ ، قَالَ : خَرَجْنَا لِلْعُمْرَةِ ، فَلَمَّا نَزَلْنَا بِبَطْنِ نَخْلَةَ رَأَيْنَا الْهِلالَ ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ : هُوَ ابْنُ ثَلاثٍ ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : هُوَ ابْنُ لَيْلَتَيْنِ . قَالَ : فَلَقِيَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ، فَقُلْنَا : رَأَيْنَا الْهِلالَ ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ : هُوَ ابْنُ ثَلاثٍ ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : هُوَ ابْنُ لَيْلَتَيْنِ . فَقَالَ : أَيَّ لَيْلَةٍ رَأَيْتُمُوهُ ؟ قُلْنَا : لَيْلَةَ كَذَا وَكَذَا . فَقَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ مَدَّهُ لِرُؤْيَتِهِ " فَهُوَ لِلَيْلَةِ رَأَيْتُمُوهُ

Abul-Baxtariy dedi: Biz umraga chiqdik. Botni Naxlaga tushganimizda hilolni koʻrdik. Qavmdan baʼzilari: «U uch kechalik», dedi. Baʼzilari: «U ikki kechalik», dedi. Soʻng biz Ibn Abbos bilan uchrashib: «Biz hilolni koʻrdik. Qavmdan baʼzilari ‹u uch kechalik› dedi, baʼzilari ‹u ikki kechalik› dedi», dedik. U: «Uni qaysi kechada koʻrdinglar?» dedi. Biz: «Falon-falon kechada», dedik. Shunda u: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Alloh uni koʻrilishi uchun choʻzdi›, dedilar. Bas, u siz koʻrgan kechaga (taalluqlidir)», dedi.Абул-Бахтарий деди: Биз умрага чиқдик. Ботни Нахлага тушганимизда ҳилолни кўрдик. Қавмдан баъзилари: «У уч кечалик», деди. Баъзилари: «У икки кечалик», деди. Сўнг биз Ибн Аббос билан учрашиб: «Биз ҳилолни кўрдик. Қавмдан баъзилари ‹у уч кечалик› деди, баъзилари ‹у икки кечалик› деди», дедик. У: «Уни қайси кечада кўрдинглар?» деди. Биз: «Фалон-фалон кечада», дедик. Шунда у: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ уни кўрилиши учун чўзди›, дедилар. Бас, у сиз кўрган кечага (тааллуқлидир)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نا مَرْوَانُ يَعْنِي ابْنَ مُعَاوِيَةَ ، نا إِسْمَاعِيلُ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بِشْرٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا " . وَفِي حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ : خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَقُولُ : " الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ثُمَّ قَبَضَ أَصَابِعَهُ فِي الثَّالِثَةِ "

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Oy mana bunday, mana bunday va mana bunday (boʻladi)», dedilar. Muhammad ibn Bishrning hadisida esa: Rasululloh ﷺ huzurimizga chiqdilar va: «Oy mana bunday, mana bunday va mana bunday», deb aytardilar, soʻng uchinchisida barmoqlarini bukdilar, (deyilgan).Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ой мана бундай, мана бундай ва мана бундай (бўлади)», дедилар. Муҳаммад ибн Бишрнинг ҳадисида эса: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримизга чиқдилар ва: «Ой мана бундай, мана бундай ва мана бундай», деб айтардилар, сўнг учинчисида бармоқларини букдилар, (дейилган).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ يُونُسَ ، ثنا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ ، حَدَّثَنِي سِمَاكٌ أَبُو زُمَيْلٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ، حَدَّثَنِي يَعْنِي عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ : لَمَّا اعْتَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نِسَاءَهُ , قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنَّمَا كُنْتَ فِي الْغُرْفَةِ تِسْعًا وَعِشْرِينَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ oʻz ayollaridan ajralib turganlarida men: «Ey Allohning Rasuli, siz gʻurfada yigirma toʻqqiz (kun) boʻldingiz», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, oy yigirma toʻqqiz (kun) boʻladi», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ ўз аёлларидан ажралиб турганларида мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сиз ғурфада йигирма тўққиз (кун) бўлдингиз», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ой йигирма тўққиз (кун) бўлади», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، ثنا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ ، نا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ ، أَخْبَرَنِي عِيسَى بْنُ دِينَارٍ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا أَحْمَدُ ، وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، قَالا : ثنا عِيسَى بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي ضِرَارٍ ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : " لَمَا صُمْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ أَكْثَرُ مِمَّا صُمْتُ مَعَهُ ثَلاثِينَ " . وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ : عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ بْنِ الْمُصْطَلِقِ . وَقَالَ بُنْدَارٌ : عَنِ ابْنِ الْحَارِثِ ، وَلَمْ يُسَمِّهِ

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men Nabiy ﷺ bilan yigirma toʻqqiz (kun) roʻza tutganim, u zot bilan oʻttiz (kun) roʻza tutganimdan koʻproqdir. Ali ibn Muslim: «Amr ibn al-Horis ibn al-Mustaliq», dedi. Bundor esa: «Ibn al-Horisdan», deb, uni nomlamadi.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен Набий ﷺ билан йигирма тўққиз (кун) рўза тутганим, у зот билан ўттиз (кун) рўза тутганимдан кўпроқдир. Али ибн Муслим: «Амр ибн ал-Ҳорис ибн ал-Мусталиқ», деди. Бундор эса: «Ибн ал-Ҳорисдан», деб, уни номламади.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، ثنا زَائِدَةُ ، نا سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : أَبْصَرْتُ الْهِلالَ اللَّيْلَةَ . فَقَالَ : " أَتَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " ؟ قَالَ : نَعَمْ . قَالَ : " قُمْ يَا فُلانُ فَأَذِّنْ بِالنَّاسِ فَلْيَصُومُوا غَدًا " . ثنا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، نا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ ، عَنْ زَائِدَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَنَحْوِهِ . وَقَالَ : أَمَرَ بِلالا فَأَذَّنَ بِالنَّاسِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Bu kecha hilolni koʻrdim», dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va Muhammad Uning bandasi va elchisi ekaniga guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey falonchi, tur va odamlarga eʼlon qil, ertaga roʻza tutsinlar», dedilar. Bizga Muso ibn Abdurrahmon al-Masruqiy aytdi: bizga Husayn ibn Ali al-Juʼfiy Zoidadan shu isnod bilan shunga oʻxshashini aytdi va: «Bilolga buyurdilar, u odamlarga eʼlon qildi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Бир аъробий Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Бу кеча ҳилолни кўрдим», деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй фалончи, тур ва одамларга эълон қил, эртага рўза тутсинлар», дедилар. Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Масруқий айтди: бизга Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий Зоидадан шу иснод билан шунга ўхшашини айтди ва: «Билолга буюрдилар, у одамларга эълон қилди», деди.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ ، عَنِ الشَّعْبِيِّ ، أَخْبَرَنِي عَدِيُّ بْنُ حَاتِمٍ ، قَالَ : لَمَّا نَزَلَتْ ‏ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّمَا ذَلِكَ بَيَاضُ النَّهَارِ مِنْ سَوَادِ اللَّيْلِ "

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: {Tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha yeb-iching} (oyati) nozil boʻlganda Rasululloh ﷺ: «Albatta, u — kechaning qoraligidan (ajralgan) kunduzning oqligidir», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: {Тонгнинг оқ ипи қора ипдан ажралиб кўрингунча еб-ичинг} (ояти) нозил бўлганда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, у — кечанинг қоралигидан (ажралган) кундузнинг оқлигидир», дедилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ ؟ أَهُمَا الْخَيْطَانِ ؟ قَالَ : " إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا ، أَرَأَيْتَ أَبْصَرْتَ الْخَيْطَيْنِ قَطُّ " ؟ ثُمَّ قَالَ : " لا بَلْ هُوَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ "

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men: «Ey Allohning Rasuli, qora ipdan (ajraladigan) oq ip nima? Ular ikki ipmi?» dedim. U zot: «Sening ensang keng ekan! Aytgin-chi, sen hech ikki ipni koʻrganmisan?» dedilar. Soʻng: «Yoʻq, balki u — kechaning qoraligi va kunduzning oqligidir», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, қора ипдан (ажраладиган) оқ ип нима? Улар икки ипми?» дедим. У зот: «Сенинг энсанг кенг экан! Айтгин-чи, сен ҳеч икки ипни кўрганмисан?» дедилар. Сўнг: «Йўқ, балки у — кечанинг қоралиги ва кундузнинг оқлигидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحْرِزٍ أَصْلُهُ بَغْدَادِيٌّ انْتَقَلَ إِلَى فُسْطَاطٍ ، نا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْفَجْرُ فَجْرَانِ : فَأَمَّا الأَوَّلُ فَإِنَّهُ لا يُحَرِّمُ الطَّعَامَ , وَلا يُحِلُّ الصَّلاةَ , وَأَمَّا الثَّانِي فَإِنَّهُ يُحَرِّمُ الطَّعَامَ , وَيُحِلُّ الصَّلاةَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا لَمْ يَرْوِهِ أَحَدٌ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ إِلا ابْنُ مُحْرِزٍ هَذَا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Fajr ikkitadir. Birinchisi taomni harom qilmaydi va namozni halol qilmaydi. Ikkinchisi esa taomni harom qiladi va namozni halol qiladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Buni Abu Ahmaddan mana shu Ibn Muhrizdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Фажр иккитадир. Биринчиси таомни ҳаром қилмайди ва намозни ҳалол қилмайди. Иккинчиси эса таомни ҳаром қилади ва намозни ҳалол қилади», дедилар. Абу Бакр айтди: Буни Абу Аҳмаддан мана шу Ибн Муҳриздан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ الدَّوْرَقِيُّ ، نا الْمُعْتَمِرُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يَمْنَعَنَّ أَذَانُ بِلالٍ أَحَدًا مِنْكُمْ مِنْ سَحُورِهِ ، فَإِنَّهُ يُنَادِي أَوْ يُؤَذِّنُ لِيَنْتَبِهَ نَائِمُكُمْ ، وَيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ " . قَالَ : " وَلَيْسَ أَنْ يَقُولَ يَعْنِي الصُّبْحَ هَكَذَا أَوْ قَالَ هَكَذَا ، وَلَكِنْ حَتَّى يَقُولَ : هَكَذَا وَهَكَذَا يَعْنِي طُولا , وَلَكِنْ هَكَذَا يَعْنِي عَرَضًا "

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Bilolning azoni sizlardan hech biringizni saharligidan toʻsmasin. Chunki u uxlab yotganingiz uygʻonsin, (namozda) turganingiz qaytsin, deb nido qiladi yoki azon aytadi», dedilar. U zot: «(Tong) mana bunday yoki mana bunday deyilishi emas, balki mana bunday va mana bunday deyilgunichadir», dedilar — yaʼni uzunasiga emas, balki koʻndalangiga.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Билолнинг азони сизлардан ҳеч бирингизни саҳарлигидан тўсмасин. Чунки у ухлаб ётганингиз уйғонсин, (намозда) турганингиз қайтсин, деб нидо қилади ёки азон айтади», дедилар. У зот: «(Тонг) мана бундай ёки мана бундай дейилиши эмас, балки мана бундай ва мана бундай дейилгуничадир», дедилар — яъни узунасига эмас, балки кўндалангига.

ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَوَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ سَمُرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَغُرَّنَّكُمْ أَذَانُ بِلالٍ , وَلا هَذَا الْبَيَاضُ لِعَمُودِ الصُّبْحِ حَتَّى يَسْتَطِيرَ "

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bilolning azoni ham, ana shu oqlik — yaʼni tong ustunining (tik) oqligi — ham sizlarni aldab qoʻymasin, toki (ufqda) bunday yoyilguncha (saharlikni davom ettiraveringlar)», — dedilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Билолнинг азони ҳам, ана шу оқлик — яъни тонг устунининг (тик) оқлиги — ҳам сизларни алдаб қўймасин, токи (уфқда) бундай ёйилгунча (саҳарликни давом эттираверинглар)», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، نا مُلازِمُ بْنُ عَمْرٍو ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ النُّعْمَانِ السُّحَيْمِيُّ ، قَالَ : أَتَانِي قَيْسُ بْنُ طَلْقٍ فِي رَمَضَانَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبِي طَلْقُ بْنُ عَلِيٍّ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " كُلُوا وَاشْرَبُوا ، وَلا يَغُرَّنَّكُمُ السَّاطِعُ الْمُصْعِدُ ، وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَعْتَرِضَ لَكُمُ الأَحْمَرُ " . وَأَشَارَ بِيَدِهِ

Talq ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Yeb-ichinglar, tikka koʻtarilayotgan (yorugʻlik) sizlarni aldab qoʻymasin. Sizlarga qizillik koʻndalang boʻlib koʻringuncha yeb-ichaveringlar», dedilar va qoʻllari bilan ishora qildilar.Талқ ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Еб-ичинглар, тикка кўтарилаётган (ёруғлик) сизларни алдаб қўймасин. Сизларга қизиллик кўндаланг бўлиб кўрингунча еб-ичаверинглар», дедилар ва қўллари билан ишора қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ , فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, Bilol kechasi azon aytadi. Bas, Ibn Ummu Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Албатта, Билол кечаси азон айтади. Бас, Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، جَمِيعًا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ , فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " . قَالَ : وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلا قَدْرُ مَا يَنْزِلُ هَذَا , وَيَرْقَى هَذَا . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : عَنْ قَاسِمٍ , وَقَالَ أَيْضًا : " إِذَا أَذَّنَ بِلالٌ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " . قَالَ : وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلا أَنْ يَنْزِلَ هَذَا , وَيَصْعَدَ هَذَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ مِنَ الأَخْبَارِ الْمُعَلِّلَةِ الَّتِي يَجُوزُ الْقِيَاسُ عَلَيْهَا , وَيَتَعَيَّنُ الْعِلْمُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا أَمَرَ بِالأَكْلِ وَالشُّرْبِ بَعْدَ نِدَاءِ بِلالٍ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ الْجِمَاعَ وَكُلَّ مَا جَازَ لِلْمُفْطِرِ فَجَائِزٌ فِعْلُهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ , لا أَنَّهُ أَبَاحَ الأَكْلَ وَالشُّرْبَ فَقَطْ دُونَ غَيْرِهِمَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, Bilol kechasi azon aytadi. Bas, Ibn Ummu Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar», dedilar. (Roviy) aytdi: Ularning ikkovi orasida faqat biri (minoradan) tushib, ikkinchisi koʻtariladigan qadar (vaqt) boʻlardi. Davraqiy esa: «Qosimdan», dedi va yana: «Bilol azon aytsa, Ibn Ummu Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar», dedi. (Roviy) aytdi: Ularning ikkovi orasida faqat biri tushib, ikkinchisi koʻtariladigan qadar (vaqt) boʻlardi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men aytadigan — qiyos qilish joiz boʻlgan, illati bayon qilingan xabarlar jinsidandir. Bundan shu ilm aniq boʻladiki, Nabiy ﷺ Bilolning nidosidan keyin yeb-ichishga buyurganlarida, ularga jimoʼ va roʻzasi boʻlmagan kishiga joiz boʻlgan har bir narsani oʻsha vaqtda qilish joiz ekanini bildirganlar; u zot faqatgina yeb-ichishni muboh qilib, boshqasini qoldirganlari yoʻq.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Албатта, Билол кечаси азон айтади. Бас, Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», дедилар. (Ровий) айтди: Уларнинг иккови орасида фақат бири (минорадан) тушиб, иккинчиси кўтариладиган қадар (вақт) бўларди. Даврақий эса: «Қосимдан», деди ва яна: «Билол азон айтса, Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», деди. (Ровий) айтди: Уларнинг иккови орасида фақат бири тушиб, иккинчиси кўтариладиган қадар (вақт) бўларди. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен айтадиган — қиёс қилиш жоиз бўлган, иллати баён қилинган хабарлар жинсидандир. Бундан шу илм аниқ бўладики, Набий ﷺ Билолнинг нидосидан кейин еб-ичишга буюрганларида, уларга жимў ва рўзаси бўлмаган кишига жоиз бўлган ҳар бир нарсани ўша вақтда қилиш жоиз эканини билдирганлар; у зот фақатгина еб-ичишни мубоҳ қилиб, бошқасини қолдирганлари йўқ.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، وَابْنُ لَهِيعَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ حَفْصَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ قَالَ : " مَنْ لَمْ يَجْمَعِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلا صِيَامَ لَهُ " . وَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ , أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ بِمِثْلِهِ سَوَاءً ، وَزَادَ : قَالَ : وَقَالَ لِي مَالِكٌ ، وَاللَّيْثُ بِمِثْلِهِ

Nabiy ﷺning zavjalari Hafsa (roziyallohu anho)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot: «Kim tongdan oldin roʻza (tutishni) qatʼiy niyat qilmasa, uning roʻzasi yoʻq», dedilar. Menga Ibn Abdulhakam ham xabar berdiki, Ibn Vahb ularga xuddi shunday xabar bergan va qoʻshimcha qilib: «Menga Molik va Lays ham xuddi shunday dedi», degan.Набий ﷺнинг завжалари Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинадики, у зот: «Ким тонгдан олдин рўза (тутишни) қатъий ният қилмаса, унинг рўзаси йўқ», дедилар. Менга Ибн Абдулҳакам ҳам хабар бердики, Ибн Ваҳб уларга худди шундай хабар берган ва қўшимча қилиб: «Менга Молик ва Лайс ҳам худди шундай деди», деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ زِرٍّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " تَسَحَّرُوا ؛ فَإِنَّ فِي السَّحُورِ بَرَكَةً " . ثنا أَبُو يَحْيَى مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَزَّازُ , ثنا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ , نا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلِهِ سَوَاءً . مَرْفُوعًا

Abdulloh (ibn Masʼud roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Saharlik qilinglar, chunki saharlikda baraka bor», dedilar. Bizga Abu Yahyo Muhammad ibn Abdurrahim al-Bazzoz aytdi: bizga Ahmad ibn Yunus aytdi: bizga Abu Bakr ibn Ayyosh shu isnod bilan xuddi shunday, marfuʼ qilib aytdi.Абдуллоҳ (ибн Масъуд розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Саҳарлик қилинглар, чунки саҳарликда барака бор», дедилар. Бизга Абу Яҳё Муҳаммад ибн Абдурраҳим ал-Баззоз айтди: бизга Аҳмад ибн Юнус айтди: бизга Абу Бакр ибн Айёш шу иснод билан худди шундай, марфуъ қилиб айтди.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ . ح وَثنا أَبُو عَمَّارٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَحَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، ثنا عَبْدُ الْوَارِثِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا مُحَمَّدٌ ، ثنا شُعْبَةُ ، كُلُّهُمْ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " تَسَحَّرُوا ؛ فَإِنَّ فِي السَّحُورِ بَرَكَةً "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Saharlik qilinglar, chunki saharlikda baraka bor», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Саҳарлик қилинглар, чунки саҳарликда барака бор», дедилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، قَالُوا : نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، ثنا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سَيْفٍ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ أَبِي رُهْمٍ ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدْعُو رَجُلا إِلَى السَّحُورِ , فَقَالَ : " هَلُمَّ إِلَى الْغَدَاءِ الْمُبَارَكِ " . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَدْعُو إِلَى السَّحُورِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ ، فَقَالَ : " هَلُمَّ إِلَى الْغَدَاءِ الْمُبَارَكِ " . وَزَادَا

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ bir kishini saharlikka daʼvat qilayotganlarini eshitdim, u zot: «Muborak taomga kelinglar!» dedilar. Davraqiy va Abdulloh ibn Hoshim esa shunday dedilar: Men Rasululloh ﷺni ramazon oyida saharlikka daʼvat qilayotganlarini eshitdim, u zot: «Muborak taomga kelinglar!» dedilar. Ikkovi (quyidagini) ziyoda qildilar.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ бир кишини саҳарликка даъват қилаётганларини эшитдим, у зот: «Муборак таомга келинглар!» дедилар. Даврақий ва Абдуллоҳ ибн Ҳошим эса шундай дедилар: Мен Расулуллоҳ ﷺни рамазон ойида саҳарликка даъват қилаётганларини эшитдим, у зот: «Муборак таомга келинглар!» дедилар. Иккови (қуйидагини) зиёда қилдилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، نا زَمْعَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَهْرَامَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " اسْتَعِينُوا بِطَعَامِ السَّحَرِ عَلَى صِيَامِ النَّهَارِ , وَبِقَيْلُولَةِ النَّهَارِ عَلَى قِيَامِ اللَّيْلِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kunduzgi roʻzaga saharlik taomi bilan, tungi qiyomga kunduzgi qaylula bilan yordam soʻranglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Кундузги рўзага саҳарлик таоми билан, тунги қиёмга кундузги қайлула билан ёрдам сўранглар», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، نا مُوسَى بْنُ عَلِيٍّ . ح وَثنا يُونُسُ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ . ح وَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، نا عَبْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ الْمُبَارَكِ . ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا وَكِيعٌ ، كِلاهُمَا , عَنْ مُوسَى بْنِ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَصْلُ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا , وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أُكْلَةُ السَّحُورِ " . وَفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ : " مَا بَيْنَ صِيَامِكُمْ "

Amr ibn al-Osning ozod qilingan quli Abu Qays dedi: Rasululloh ﷺ: «Bizning roʻzamiz bilan ahli kitobning roʻzasi orasidagi farq — saharlik yeyishdir», dedilar. Vakiʼning hadisida esa: «Sizlarning roʻzangiz orasidagi (farq)», deyilgan.Амр ибн ал-Оснинг озод қилинган қули Абу Қайс деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизнинг рўзамиз билан аҳли китобнинг рўзаси орасидаги фарқ — саҳарлик ейишдир», дедилар. Вакиънинг ҳадисида эса: «Сизларнинг рўзангиз орасидаги (фарқ)», дейилган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، نا هِشَامٌ صَاحِبُ الدَّسْتُوَائِيِّ , نا قَتَادَةُ . ح وَثنا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، نا وَكِيعٌ ، عَنْ هِشَامٍ صَاحِبِ الدَّسْتُوَائِيِّ , عَنْ قَتَادَةَ . ح وَثنا بُنْدَارٌ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , نا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ ، نا عُمَرُ بْنُ عَامِرٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ، قَالَ : " تَسَحَّرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , ثُمَّ قُمْنَا إِلَى الصَّلاةِ " , قُلْتُ : كَمْ بَيْنَهُمَا ؟ قَالَ : " قَدْرُ قِرَاءَةِ خَمْسِينَ آيَةً " . مَعَانِي أَحَادِيثِهِمْ سَوَاءٌ , وَهَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan saharlik yedik, soʻng namozga turdik», dedi. «Ular orasida qancha vaqt bor edi?» deb soʻradim. U: «Ellik oyat oʻqiladigan miqdorda», dedi. Ularning hadislarining maʼnolari bir xildir, bu esa Vakiʼning hadisidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан саҳарлик едик, сўнг намозга турдик», деди. «Улар орасида қанча вақт бор эди?» деб сўрадим. У: «Эллик оят ўқиладиган миқдорда», деди. Уларнинг ҳадисларининг маънолари бир хилдир, бу эса Вакиънинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، ثنا سُلَيْمَانُ وَهُوَ ابْنُ بِلالٍ , عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ ، يَقُولُ : " كُنْتُ أَتَسَحَّرُ فِي أَهْلِي , ثُمَّ تَكُونُ سُرْعَةٌ بِي أَنْ أُدْرِكَ صَلاةَ الصُّبْحِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U shunday derdi: Men oilam bilan saharlik qilar, soʻng Rasululloh ﷺ bilan bomdod namoziga ulgurish uchun shoshilar edim.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У шундай дерди: Мен оилам билан саҳарлик қилар, сўнг Расулуллоҳ ﷺ билан бомдод намозига улгуриш учун шошилар эдим.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ . ح وَحَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : قَالَ الشَّافِعِيُّ : أَخْبَرَنَا مَالِكٌ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ تَسْنِيمٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ حَدَّثَهُ ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ رَجُلا أَفْطَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , أَوْ صِيَامِ شَهْرَيْنِ , أَوْ إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . وَقَالَ مَالِكٌ فِي عَقِبِ خَبَرِهِ : وَكَانَ فِطْرُهُ بِجِمَاعٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Ramazon oyida roʻzasini ochgan bir kishiga qul ozod qilishni, yoki ikki oy roʻza tutishni, yoki oltmish miskinni taomlantirishni buyurdilar. Molik oʻz xabarining oxirida: Uning roʻzasini ochishi jimoʼ bilan boʻlgan edi, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Рамазон ойида рўзасини очган бир кишига қул озод қилишни, ёки икки ой рўза тутишни, ёки олтмиш мискинни таомлантиришни буюрдилар. Молик ўз хабарининг охирида: Унинг рўзасини очиши жимў билан бўлган эди, деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَفِظْتُهُ مِنْ فِي الزُّهْرِيِّ , سَمِعَ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يُخْبِرُ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : هَلَكْتُ . فَقَالَ : " وَمَا أَهْلَكَكَ ؟ " قَالَ : وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي فِي شَهْرِ رَمَضَانَ . فَقَالَ : " هَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُعْتِقَ رَقَبَةً ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " اجْلِسْ " , فَجَلَسَ , فَأُتِيَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ , قَالَ : وَالْعَرَقُ هُوَ الْمِكْتَلُ الضَّخْمُ , قَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " . فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , أَعَلَى أَهْلِ بَيْتٍ أَفْقَرَ مِنَّا ؟ فَمَا بَيْنَ لابَتَيْهَا أَهْلُ بَيْتٍ أَفْقَرَ مِنَّا . فَضَحِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ , وَقَالَ : " اذْهَبْ فَأَطْعِمْ أَهْلَكَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Halok boʻldim!» dedi. U zot: «Seni nima halok qildi?» dedilar. U: «Ramazon oyida xotinimga yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Bir qul ozod qilishga qodirmisan?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ketma-ket ikki oy roʻza tuta olasanmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oltmishta miskinni taomlantira olasanmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shunda Nabiy ﷺga ichida xurmo boʻlgan bir araq keltirildi — araq katta savatdir. U zot: «Buni ol va sadaqa qil», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, bizdan kambagʻalroq bir uy ahligami? Madinaning ikki qora toshloqli chekkasi orasida bizdan kambagʻalroq uy ahli yoʻq», dedi. Shunda Nabiy ﷺ ozigʻ tishlari koʻringuncha kulib: «Bor, buni oilangga yedir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ҳалок бўлдим!» деди. У зот: «Сени нима ҳалок қилди?» дедилар. У: «Рамазон ойида хотинимга яқинлик қилдим», деди. У зот: «Бир қул озод қилишга қодирмисан?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Кетма-кет икки ой рўза тута оласанми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Олтмишта мискинни таомлантира оласанми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шунда Набий ﷺга ичида хурмо бўлган бир арақ келтирилди — арақ катта саватдир. У зот: «Буни ол ва садақа қил», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, биздан камбағалроқ бир уй аҳлигами? Мадинанинг икки қора тошлоқли чеккаси орасида биздан камбағалроқ уй аҳли йўқ», деди. Шунда Набий ﷺ озиғ тишлари кўрингунча кулиб: «Бор, буни оилангга едир», дедилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . فَقَالَ لَهُ : إِنَّ الآخَرَ وَقَعَ عَلَى امْرَأَتِهِ فِي رَمَضَانَ . قَالَ : فَقَالَ لَهُ : " أَتَجِدُ مَا تُحَرِّرُ رَقَبَةً ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " أَفَتَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : " أَفَتَجِدُ مَا تُطْعِمُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ؟ " قَالَ : لا . قَالَ : فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ وَهُوَ الزِّنْبِيلُ , فَقَالَ : " أَطْعِمْ هَذَا عَنْكَ " . فَقَالَ : مَا بَيْنَ لابَتَيْهَا أَهْلُ بَيْتٍ أَحْوَجَ مِنَّا ، قَالَ : " فَأَطْعِمْ أَهْلَكَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, u zotga: «Falonchi Ramazonda xotiniga yaqinlik qildi», dedi. U zot unga: «Qul ozod qilishga (yetadigan narsa) topasanmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ketma-ket ikki oy roʻza tuta olasanmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oltmish miskinni taomlantiradigan narsa topasanmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺga ichida xurmo boʻlgan bir araq — u zanbildir — keltirildi. U zot: «Buni oʻzing uchun taomlantir», dedilar. U: «Madinaning ikki qora toshloqli chekkasi orasida bizdan muhtojroq uy ahli yoʻq», dedi. U zot: «Unda oilangga yedir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга: «Фалончи Рамазонда хотинига яқинлик қилди», деди. У зот унга: «Қул озод қилишга (етадиган нарса) топасанми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Кетма-кет икки ой рўза тута оласанми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантирадиган нарса топасанми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. (Ровий) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺга ичида хурмо бўлган бир арақ — у занбилдир — келтирилди. У зот: «Буни ўзинг учун таомлантир», дедилар. У: «Мадинанинг икки қора тошлоқли чеккаси орасида биздан муҳтожроқ уй аҳли йўқ», деди. У зот: «Унда оилангга едир», дедилар.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ . ح وَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ حَدَّثَهُ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ , أَنَّ عَبَّادَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : أَتَى رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ فِي رَمَضَانَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , احْتَرَقْتُ , فَسَأَلَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا شَأْنُهُ . فَقَالَ : أَصَبْتُ أَهْلِيَ . قَالَ : " تَصَدَّقْ " . قَالَ : وَاللَّهِ مَا لِي شَيْءٌ وَمَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ . قَالَ : " اجْلِسْ " . فَجَلَسَ , فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ ، أَقْبَلَ رَجُلٌ يَسُوقُ حِمَارًا عَلَيْهِ طَعَامٌ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيْنَ الْمُحْتَرِقُ ؟ " , فَقَامَ الرَّجُلُ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَصَدَّقْ بِهَذَا " . فَقَالَ : عَلَى غَيْرِنَا . فَوَاللَّهِ إِنَّا لَجِيَاعٌ , وَمَا لَنَا شَيْءٌ . قَالَ : " فَكُلُوهُ " . وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ : قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , أَغَيْرَنَا فَوَاللَّهِ

Abbod ibn Abdulloh ibn az-Zubayr Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitibdi: Bir kishi Ramazonda masjidda Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh, men kuyib ketdim!», dedi. Nabiy ﷺ undan nima boʻlganini soʻradilar. U: «Ayolimga yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Sadaqa qilgin», dedilar. U: «Allohga qasamki, mening hech narsam yoʻq va bunga qodir emasman», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shu holatda turganida bir kishi ustiga taom ortilgan eshakni haydab keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kuyib ketgan kishi qani?», dedilar. U kishi oʻrnidan turdi. Rasululloh ﷺ: «Buni sadaqa qilgin», dedilar. U: «Bizdan oʻzgagami? Allohga qasamki, biz ochmiz, bizning hech narsamiz yoʻq», dedi. U zot: «Unda uni yenglar», dedilar. Ibn Abdulhakam esa: U: «Ey Rasululloh, bizdan oʻzgagami? Allohga qasamki...», dedi, deb rivoyat qildi.Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитибди: Бир киши Рамазонда масжидда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен куйиб кетдим!», деди. Набий ﷺ ундан нима бўлганини сўрадилар. У: «Аёлимга яқинлик қилдим», деди. У зот: «Садақа қилгин», дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, менинг ҳеч нарсам йўқ ва бунга қодир эмасман», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шу ҳолатда турганида бир киши устига таом ортилган эшакни ҳайдаб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Куйиб кетган киши қани?», дедилар. У киши ўрнидан турди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни садақа қилгин», дедилар. У: «Биздан ўзгагами? Аллоҳга қасамки, биз очмиз, бизнинг ҳеч нарсамиз йўқ», деди. У зот: «Унда уни енглар», дедилар. Ибн Абдулҳакам эса: У: «Эй Расулуллоҳ, биздан ўзгагами? Аллоҳга қасамки...», деди, деб ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، ثنا مُصْعَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُبَيْدَةَ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ظِلٍّ فَارِعٍ , فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي بَيَاضَةَ , فَقَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، احْتَرَقْتُ . قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا لَكَ ؟ " قَالَ : وَقَعْتُ بِامْرَأَتِي ، وَأَنَا صَائِمٌ ، وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ , فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَعْتِقْ رَقَبَةً " . قَالَ : لا أَجِدُهُ . قَالَ : " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . قَالَ : لَيْسَ عِنْدِي . قَالَ : " اجْلِسْ " , فَجَلَسَ , فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا , فَقَالَ : " أَيْنَ السَّائِلُ آنِفًا ؟ " قَالَ : هَا أَنَا ذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " . قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , عَلَى أَحْوَجَ مِنِّي وَمِنْ أَهْلِي ؟ ! ! فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا لَنَا عَشَاءُ لَيْلَةٍ . قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَعُدْ بِهِ عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِكَ " . لَمْ يُذْكَرِ الصَّوْمُ فِي الْخَبَرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنْ ثَبَتَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا , فَإِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ هَذَا الْمُجَامِعَ أَنْ يُطْعِمَ كُلَّ مِسْكِينٍ ثُلُثَ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ ؛ لأَنَّ عِشْرِينَ صَاعًا إِذَا قُسِّمَ بَيْنَ سِتِّينَ مِسْكِينًا كَانَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ ثُلُثُ صَاعٍ , وَلَسْتُ أَحْسِبُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ ثَابِتَةً , فَإِنَّ فِي خَبَرِ الزُّهْرِيِّ : أُتِيَ بِمِكْتَلٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا , أَوْ عِشْرُونَ صَاعًا . هَذَا فِي خَبَرِ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . فَأَمَّا هِقْلُ بْنُ زِيَادٍ فَإِنَّهُ رَوَى ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُمَا بَعْدُ , وَلا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ عُلَمَاءِ الْحِجَازِ ، وَالْعِرَاقِ ، قَالَ : يُطْعِمُ فِي كَفَّارَةِ الْجِمَاعِ كُلَّ مِسْكِينٍ ثُلُثَ صَاعٍ فِي رَمَضَانَ . قَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ : يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا مِنْ طَعَامٍ , تَمْرًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ . وَقَالَ الْعِرَاقِيُّونَ : يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ . فَأَمَّا ثُلُثُ صَاعٍ ، فَلَسْتُ أَحْفَظُ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ ذِكْرِ الأَمْرِ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا كَانَ لأَنَّ السُّؤَالَ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا كَانَ فِي رَمَضَانَ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَ الشَّهْرَ , وَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ لِهَذِهِ الْحَوْبَةِ لا يُمْكِنُ الابْتِدَاءُ فِيهِ إِلا بَعْدَ أَنْ يَقْضِيَ شَهْرَ رَمَضَانَ ، وَبَعْدَ مُضِيِّ يَوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ . فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُجَامِعَ بِإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا , إِذِ الإِطْعَامُ مُمْكِنٌ فِي رَمَضَانَ لَوْ كَانَ الْمُجَامِعُ مَالِكًا لِقَدْرِ الإِطْعَامِ , فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ مُعَجِّلا , دُونَ مَا لا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ إِلا بَعْدَ مُضِيِّ أَيَّامٍ وَلَيَاليٍ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ . وَلَسْتُ أَحْفَظُ فِي شَيْءٍ مِنْ أَخْبَارِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ السُّؤَالَ مِنَ الْمُجَامِعِ قَبْلَ أَنْ يَنْقَضِيَ شَهْرُ رَمَضَانَ , فَجَازَ إِذَا كَانَ السُّؤَالُ بَعْدَ مُضِيِّ رَمَضَانَ أَنْ يُؤْمَرَ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ ؛ لأَنَّ الصِّيَامَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِلْكَفَّارَةِ جَائِزَةٌ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Nabiy ﷺ baland bir soya (ostida) edilar. Shunda Banu Bayoza (qabilasi)dan bir kishi kelib: «Ey Allohning Nabiysi, men kuyib ketdim!» dedi. Nabiy ﷺ unga: «Senga nima boʻldi?» dedilar. U: «Roʻzador holimda xotinimga yaqinlik qildim, bu Ramazonda edi», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Bir qul ozod qil», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. U zot: «Oltmish miskinni taomlantir», dedilar. U: «Menda (bunga narsa) yoʻq», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shunda Rasululloh ﷺga ichida yigirma soʼ boʻlgan bir araq keltirildi. U zot: «Hozirgina soʻragan kishi qani?» dedilar. U: «Mana men, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Buni ol va sadaqa qil», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, mendan va oilamdan muhtojroqqami?! Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, bizning bir kechalik kechki taomimiz yoʻq», dedi. Nabiy ﷺ: «Unda uni oʻzingga va oilangga qaytar», dedilar. Bu xabarda roʻza zikr qilinmadi. Abu Bakr aytdi: Agar «ichida yigirma soʼ boʻlgan araq» degan bu lafz sobit boʻlsa, demak Nabiy ﷺ bu jimoʼ qilgan kishiga har bir miskinga xurmodan uchdan bir soʼ taomlantirishni buyurgan boʻladilar; chunki yigirma soʼ oltmish miskinga boʻlinsa, har bir miskinga uchdan bir soʼ tegadi. Men bu lafzni sobit deb hisoblamayman, chunki Zuhriyning xabarida: ichida oʻn besh soʼ yoki yigirma soʼ boʻlgan miktal keltirildi, deyilgan. Bu Mansur ibn al-Muʼtamirning Zuhriydan (rivoyat qilgan) xabaridadir. Hiql ibn Ziyodga kelsak, u Avzoiydan, u Zuhriydan: oʻn besh soʼ, deb rivoyat qildi. Men bularning ikkovini keyinroq keltirdim. Hijoz va Iroq ulamolaridan biror kishining: Ramazonda jimoʼ kafforatida har bir miskinga uchdan bir soʼ taomlantiriladi, deganini bilmayman. Hijoz ahli: har bir miskinga bir mudd taom — xurmo boʻladimi, boshqasimi — taomlantiriladi, dedi. Iroqliklar esa: har bir miskinga xurmodan bir soʼ taomlantiriladi, dedi. Uchdan bir soʼga kelsak, men ulardan birortasidan buni yodda saqlamadim. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda ketma-ket ikki oy roʻza tutishga buyurish zikr qilinmagani, ehtimol, shuning uchundir: bu xabardagi savol Ramazon oyi tugashidan oldin boʻlgan. Bu gunoh uchun ketma-ket ikki oy roʻza tutishni esa faqat Ramazon oyi oʻtib, Shavvoldan bir kun oʻtgandan keyingina boshlash mumkin. Shu sababli Nabiy ﷺ jimoʼ qilgan kishiga oltmish miskinni taomlantirishni buyurdilar, chunki agar u taomlantirish miqdoriga ega boʻlganida, taomlantirish Ramazonda ham mumkin edi. Bas, Nabiy ﷺ unga darhol qilishi joiz boʻlgan narsani buyurdilar, kunlar va kechalar oʻtmasdan qilish joiz boʻlmagan narsani emas. Alloh biluvchiroqdir. Abu Hurayraning xabarlaridan hech birida jimoʼ qilgan kishining savoli Ramazon oyi tugashidan oldin boʻlgani yodimda yoʻq; agar savol Ramazon oʻtganidan keyin boʻlgan boʻlsa, unga ikki oy roʻza tutishga buyurilishi joiz edi, chunki oʻsha vaqtda kafforat uchun roʻza tutish joizdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Набий ﷺ баланд бир соя (остида) эдилар. Шунда Бану Баёза (қабиласи)дан бир киши келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен куйиб кетдим!» деди. Набий ﷺ унга: «Сенга нима бўлди?» дедилар. У: «Рўзадор ҳолимда хотинимга яқинлик қилдим, бу Рамазонда эди», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бир қул озод қил», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантир», дедилар. У: «Менда (бунга нарса) йўқ», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺга ичида йигирма сў бўлган бир арақ келтирилди. У зот: «Ҳозиргина сўраган киши қани?» дедилар. У: «Мана мен, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Буни ол ва садақа қил», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мендан ва оиламдан муҳтожроққами?! Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, бизнинг бир кечалик кечки таомимиз йўқ», деди. Набий ﷺ: «Унда уни ўзингга ва оилангга қайтар», дедилар. Бу хабарда рўза зикр қилинмади. Абу Бакр айтди: Агар «ичида йигирма сў бўлган арақ» деган бу лафз собит бўлса, демак Набий ﷺ бу жимў қилган кишига ҳар бир мискинга хурмодан учдан бир сў таомлантиришни буюрган бўладилар; чунки йигирма сў олтмиш мискинга бўлинса, ҳар бир мискинга учдан бир сў тегади. Мен бу лафзни собит деб ҳисобламайман, чунки Зуҳрийнинг хабарида: ичида ўн беш сў ёки йигирма сў бўлган миктал келтирилди, дейилган. Бу Мансур ибн ал-Муътамирнинг Зуҳрийдан (ривоят қилган) хабаридадир. Ҳиқл ибн Зиёдга келсак, у Авзоийдан, у Зуҳрийдан: ўн беш сў, деб ривоят қилди. Мен буларнинг икковини кейинроқ келтирдим. Ҳижоз ва Ироқ уламоларидан бирор кишининг: Рамазонда жимў каффоратида ҳар бир мискинга учдан бир сў таомлантирилади, деганини билмайман. Ҳижоз аҳли: ҳар бир мискинга бир мудд таом — хурмо бўладими, бошқасими — таомлантирилади, деди. Ироқликлар эса: ҳар бир мискинга хурмодан бир сў таомлантирилади, деди. Учдан бир сўга келсак, мен улардан бирортасидан буни ёдда сақламадим. Абу Бакр айтди: Бу хабарда кетма-кет икки ой рўза тутишга буюриш зикр қилинмагани, эҳтимол, шунинг учундир: бу хабардаги савол Рамазон ойи тугашидан олдин бўлган. Бу гуноҳ учун кетма-кет икки ой рўза тутишни эса фақат Рамазон ойи ўтиб, Шавволдан бир кун ўтгандан кейингина бошлаш мумкин. Шу сабабли Набий ﷺ жимў қилган кишига олтмиш мискинни таомлантиришни буюрдилар, чунки агар у таомлантириш миқдорига эга бўлганида, таомлантириш Рамазонда ҳам мумкин эди. Бас, Набий ﷺ унга дарҳол қилиши жоиз бўлган нарсани буюрдилар, кунлар ва кечалар ўтмасдан қилиш жоиз бўлмаган нарсани эмас. Аллоҳ билувчироқдир. Абу Ҳурайранинг хабарларидан ҳеч бирида жимў қилган кишининг саволи Рамазон ойи тугашидан олдин бўлгани ёдимда йўқ; агар савол Рамазон ўтганидан кейин бўлган бўлса, унга икки ой рўза тутишга буюрилиши жоиз эди, чунки ўша вақтда каффорат учун рўза тутиш жоиздир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَهُمْ , عَنْ عُقَيْلٍ ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ ، عَنْ رَجُلٍ جَامَعَ أَهْلَهُ فِي رَمَضَانَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ ، قَالَ : بَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , جَاءَهُ رَجُلٌ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , هَلَكْتُ . قَالَ : " وَيْحَكَ ، مَا شَأْنُكَ ؟ " قَالَ : وَقَعْتُ عَلَى أَهْلِي فِي رَمَضَانَ . قَالَ : " أَعْتِقْ رَقَبَةً " . قَالَ : مَا أَجِدُهَا . قَالَ : " صُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ " . قَالَ : مَا أَسْتَطِيعُ . قَالَ : " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . قَالَ : مَا أَجِدُهُ . قَالَ : فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ , فَقَالَ : " خُذْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ " , قَالَ : مَا أَجِدُ أَحَقَّ بِهِ مِنْ أَهْلِي , يَا رَسُولَ اللَّهِ , مَا بَيْنَ طُنُبَيِ الْمَدِينَةِ أَحَدًا أَحْوَجَ إِلَيْهِ مِنِّي . فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ . قَالَ : " خُذْهُ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ "

Uqayl Ibn Shihobdan Ramazonda oʻz ahliga yaqinlik qilgan kishi haqida soʻradi. U dedi: Menga Humayd ibn Abdurrahmon aytdi: Menga Abu Hurayra aytdi: U dedi: Men Rasululloh ﷺ huzurlarida oʻtirgan edim, u zotning oldilariga bir kishi kelib: «Ey Allohning Rasuli, halok boʻldim!» dedi. U zot: «Voy senga, senga nima boʻldi?» dedilar. U: «Ramazonda ahlimga yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Bir qul ozod qil», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. U zot: «Ketma-ket ikki oy roʻza tut», dedilar. U: «Qodir emasman», dedi. U zot: «Oltmish miskinni taomlantir», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺga ichida xurmo boʻlgan bir araq keltirildi. U zot: «Buni ol va sadaqa qil», dedilar. U: «Men bunga oʻz oilamdan haqliroq (kishini) topmayman. Ey Allohning Rasuli, Madinaning ikki chekkasi orasida bunga mendan muhtojroq birov yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ ozigʻ tishlari koʻringuncha kuldilar va: «Uni ol va Allohdan magʻfirat soʻra», dedilar.Уқайл Ибн Шиҳобдан Рамазонда ўз аҳлига яқинлик қилган киши ҳақида сўради. У деди: Менга Ҳумайд ибн Абдурраҳмон айтди: Менга Абу Ҳурайра айтди: У деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида ўтирган эдим, у зотнинг олдиларига бир киши келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳалок бўлдим!» деди. У зот: «Вой сенга, сенга нима бўлди?» дедилар. У: «Рамазонда аҳлимга яқинлик қилдим», деди. У зот: «Бир қул озод қил», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. У зот: «Кетма-кет икки ой рўза тут», дедилар. У: «Қодир эмасман», деди. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантир», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. (Ровий) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺга ичида хурмо бўлган бир арақ келтирилди. У зот: «Буни ол ва садақа қил», дедилар. У: «Мен бунга ўз оиламдан ҳақлироқ (кишини) топмайман. Эй Аллоҳнинг Расули, Мадинанинг икки чеккаси орасида бунга мендан муҳтожроқ биров йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ озиғ тишлари кўрингунча кулдилар ва: «Уни ол ва Аллоҳдан мағфират сўра», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى , ثنا مُؤَمَّلٌ , ثنا سُفْيَانُ ، ثنا مَنْصُورٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِكْتَلٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ أَوْ عِشْرُونَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ , فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خُذْهُ , فَأَطْعِمْهُ عَنْكَ " . حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا مِهْرَانُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الرَّازِيُّ ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَامِرٍ ، وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، وَمَنْصُورٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَجُلا أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . وَقَالَ : فَأُتِيَ بِمِكْتَلٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا , أَوْ عِشْرِينَ صَاعًا . إِلا أَنَّهُ غَلَطَ فِي الإِسْنَادِ , فَقَالَ : عَنْ أَبِي سَلَمَةَ . وَفِي خَبَرِ حَجَّاجٍ أَيْضًا , عَنِ الزُّهْرِيِّ : فَجِيءَ بِمِكْتَلٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ , إِلا أَنَّ الْحَجَّاجَ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ الزُّهْرِيِّ . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرَةَ يَحْكِي عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي ظَبْيَةَ , عَنْ هُشَيْمٍ ، قَالَ : قَالَ الْحَجَّاجُ : صِفْ لِيَ الزُّهْرِيَّ لَمْ يَكُنْ يَرَاهُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinib), u hadisni zikr qildi va: Rasululloh ﷺga ichida xurmodan oʻn besh yoki yigirma soʼ boʻlgan bir miktal keltirildi, dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Buni ol va oʻzing uchun taomlantir», dedilar. Bizga Yusuf ibn Muso aytdi: bizga Mehron ibn Abu Umar ar-Roziy Sufyon as-Savriydan aytdi: menga Ibrohim ibn Omir va Habib ibn Abu Sobit — Said ibn al-Musayyabdan, hamda Mansur — Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayradan aytdiki, bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi, va u hadisni zikr qildi. Va: ichida oʻn besh soʼ yoki yigirma soʼ boʻlgan miktal keltirildi, dedi. Faqat u isnodda xato qilib: «Abu Salamadan», dedi. Hajjojning Zuhriydan (rivoyat qilgan) xabarida ham: ichida xurmodan oʻn besh soʼ boʻlgan miktal keltirildi, deyilgan; lekin Hajjoj Zuhriydan eshitmagan. Men Muhammad ibn Amrani Ahmad ibn Abu Zabyadan, u Hushaymdan hikoya qilib aytganini eshitdim: Hajjoj: «Menga Zuhriyni taʼriflab ber», dedi — u uni koʻrmagan edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилиниб), у ҳадисни зикр қилди ва: Расулуллоҳ ﷺга ичида хурмодан ўн беш ёки йигирма сў бўлган бир миктал келтирилди, деди. Шунда Набий ﷺ: «Буни ол ва ўзинг учун таомлантир», дедилар. Бизга Юсуф ибн Мусо айтди: бизга Меҳрон ибн Абу Умар ар-Розий Суфён ас-Саврийдан айтди: менга Иброҳим ибн Омир ва Ҳабиб ибн Абу Собит — Саид ибн ал-Мусайябдан, ҳамда Мансур — Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан айтдики, бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди, ва у ҳадисни зикр қилди. Ва: ичида ўн беш сў ёки йигирма сў бўлган миктал келтирилди, деди. Фақат у иснодда хато қилиб: «Абу Саламадан», деди. Ҳажжожнинг Зуҳрийдан (ривоят қилган) хабарида ҳам: ичида хурмодан ўн беш сў бўлган миктал келтирилди, дейилган; лекин Ҳажжож Зуҳрийдан эшитмаган. Мен Муҳаммад ибн Амрани Аҳмад ибн Абу Забядан, у Ҳушаймдан ҳикоя қилиб айтганини эшитдим: Ҳажжож: «Менга Зуҳрийни таърифлаб бер», деди — у уни кўрмаган эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، ثنا الأَعْمَشُ ، عَنِ الْحَكَمِ ، وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، وَعَطَاءٍ ، وَمُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَتْ : إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ , قَالَ : " لَوْ كَانَ عَلَى أُخْتِكَ دَيْنٌ , أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ ؟ " قَالَتْ : نَعَمْ , قَالَ : " فَحَقُّ اللَّهِ أَحَقُّ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺning oldilariga keldi va: «Singlim vafot etdi, uning zimmasida ikki oy ketma-ket roʻza tutish (qarzi) bor edi», dedi. U zot: «Aytgin-chi, agar singling zimmasida bir qarz boʻlsa, sen uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Allohning haqi (toʻlanishga) yanada haqliroqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺнинг олдиларига келди ва: «Синглим вафот этди, унинг зиммасида икки ой кетма-кет рўза тутиш (қарзи) бор эди», деди. У зот: «Айтгин-чи, агар синглинг зиммасида бир қарз бўлса, сен уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Аллоҳнинг ҳақи (тўланишга) янада ҳақлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا حُسَيْنُ بْنُ حَفْصٍ الأَصْبَهَانِيُّ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَجُلا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَدْ وَقَعَ بِأَهْلِهِ فِي رَمَضَانَ , فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . وَقَالَ فِي آخِرِهِ : " فَصُمْ يَوْمًا ، وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الإِسْنَادُ وَهْمٌ . الْخَبَرُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، هُوَ الصَّحِيحُ لا عَنْ أَبِي سَلَمَةَ . وَقَدْ رَوَى أَيْضًا الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ مِثْلَ خَبَرِ الزُّهْرِيِّ . وَقَالَ فِي خَبَرِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ , وَهَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالا : ثنا أَبُو خَالِدٍ , قَالَ هَارُونُ : قَالَ حَجَّاجٌ : وَأَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ , وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ ، عَنِ الْحَجَّاجِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ . حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، قَالَ : الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ الزُّهْرِيِّ شَيْئًا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ramazonda ahliga yaqinlik qilgan holda Nabiy ﷺ huzurlariga keldi — va u hadisni zikr qildi. Uning oxirida: «Bir kun roʻza tut va Allohdan magʻfirat soʻra», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu isnod vahmdir. Sahihi — bu xabarning Ibn Shihobdan, u Humayd ibn Abdurrahmondan (rivoyat qilinishi)dir, Abu Salamadan emas. Hajjoj ibn Artot ham Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan Zuhriyning xabariga oʻxshash rivoyat qilgan va Amr ibn Shuaybning xabarida shunday degan. Bizga Muhammad ibn al-Alo ibn Kurayb va Horun ibn Ishoq aytdilar: bizga Abu Xolid aytdi. Horun: Hajjoj aytdi: menga Amr ibn Shuayb xabar berdi, dedi. Muhammad ibn al-Alo esa: Hajjojdan, u Amr ibn Shuaybdan, dedi. Bizga Husayn ibn Mahdiy aytdi: bizga Abdurrazzoq aytdi: bizga Ibn al-Muborak xabar berib: Hajjoj ibn Artot Zuhriydan hech narsa eshitmagan, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Рамазонда аҳлига яқинлик қилган ҳолда Набий ﷺ ҳузурларига келди — ва у ҳадисни зикр қилди. Унинг охирида: «Бир кун рўза тут ва Аллоҳдан мағфират сўра», деди. Абу Бакр айтди: Бу иснод ваҳмдир. Саҳиҳи — бу хабарнинг Ибн Шиҳобдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан (ривоят қилиниши)дир, Абу Саламадан эмас. Ҳажжож ибн Артот ҳам Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан Зуҳрийнинг хабарига ўхшаш ривоят қилган ва Амр ибн Шуайбнинг хабарида шундай деган. Бизга Муҳаммад ибн ал-Ало ибн Курайб ва Ҳорун ибн Ишоқ айтдилар: бизга Абу Холид айтди. Ҳорун: Ҳажжож айтди: менга Амр ибн Шуайб хабар берди, деди. Муҳаммад ибн ал-Ало эса: Ҳажжождан, у Амр ибн Шуайбдан, деди. Бизга Ҳусайн ибн Маҳдий айтди: бизга Абдурраззоқ айтди: бизга Ибн ал-Муборак хабар бериб: Ҳажжож ибн Артот Зуҳрийдан ҳеч нарса эшитмаган, деди.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقَطِعِيُّ ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْبَسْطَامِيُّ ، وَجَمَاعَةٌ , وَهَذَا حَدِيثُ أَبِي مُوسَى ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي ، قَالَ : حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ وَهُوَ الْمُعَلِّمُ ، ثنا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، أَنَّ ابْنَ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيَّ حَدَّثَهُ ، أَنَّ يَعِيشَ بْنَ الْوَلِيدِ حَدَّثَهُ ، أَنَّ مَعْدَانَ بْنَ أَبِي طَلْحَةَ حَدَّثَهُ ، أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ حَدَّثَهُ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَاءَ فَأَفْطَرَ " ، فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ , فَقَالَ : " صَدَقَ ، أَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ " . غَيْرَ أَنَّ الْبِسْطَامِيَّ ، وَمُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، قَالا : عَنِ الْحُسَيْنِ الْمُعَلِّمِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ مَعْدَانَ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ . وَالصَّوَابُ مَا قَالَ أَبُو مُوسَى , إِنَّمَا هُوَ يَعِيشُ ، عَنْ مَعْدَانَ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ . حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ بَكْرِ بْنِ غَيْلانَ ، ثنا عَبْدُ الصَّمَدِ ، نا حَرْبُ بْنُ شَدَّادٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ يَعِيشَ ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى . وَرَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ ، عَنْ يَحْيَى ، قَالَ : حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ إِخْوَانِنَا يُرِيدُ الأَوْزَاعِيَّ ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ هِشَامٍ ، أَنَّ مَعْدَانَ أَخْبَرَهُ ، أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ أَخْبَرَهُ مِثْلَ حَدِيثِ عَبْدِ الصَّمَدِ ، غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ : فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ . حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ الْبَكْرَاوِيَّ ، نا هِشَامٌ ، غَيْرَ أَنَّ أَبَا مُوسَى ، قَالَ : عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ ، وَأَمَّا بُنْدَارٌ فَنَسَبَهُ إِلَى جَدِّهِ ، وَقَالا : إِنَّ مَعْدَانَ أَخْبَرَهُ فَبِرِوَايَةِ هِشَامٍ ، وَحَرْبِ بْنِ شَدَّادٍ عُلِمَ أَنَّ الصَّوَابَ رَوَاهُ أَبُو مُوسَى , وَأَنَّ يَعِيشَ بْنَ الْوَلِيدِ ، سَمِعَ مِنْ مَعْدَانَ ، وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا أَبُوهُ

Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ qusdilar va roʻzalarini ochdilar. (Maʼdon dedi:) Soʻng men Damashq masjidida Savbon bilan uchrashib, buni unga aytdim. U: «Rost aytdi, u zotga tahorat suvini men quygan edim», dedi. Faqat Bistomiy va Muhammad ibn Yahyo: Husayn al-Muallimdan, u Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Avzoiydan, u Yaish ibn al-Validdan, u otasidan, u Maʼdondan, u Abud-Dardodan, dedilar. Toʻgʻrisi — Abu Muso aytganidir: u faqat Yaishdan, u Maʼdondan, u Abud-Dardodandir. Bizga Hotim ibn Bakr ibn Gʻaylon aytdi: bizga Abdussamad aytdi: bizga Harb ibn Shaddod Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abdurrahmon ibn Amrdan, u Yaishdan, u Maʼdon ibn Abu Talhadan, u Abud-Dardodan Abu Musoning hadisiga oʻxshash aytdi. Buni Hishom ad-Dastuvoiy ham Yahyodan rivoyat qilib: menga birodarlarimizdan bir kishi — u Avzoiyni nazarda tutadi — Yaish ibn Hishomdan aytdiki, Maʼdon unga xabar berdi, Abud-Dardo esa unga Abdussamadning hadisiga oʻxshash xabar berdi, dedi; faqat u: Damashq masjidida, demadi. Bizga Bundor aytdi: bizga Abdurrahmon — yaʼni ibn Usmon al-Bakroviy — aytdi: bizga Hishom aytdi. Faqat Abu Muso: Yaish ibn al-Valid ibn Hishomdan, dedi; Bundor esa uni bobosiga nisbat berdi. Ikkovi ham: Maʼdon unga xabar berdi, dedilar. Hishom va Harb ibn Shaddodning rivoyati bilan maʼlum boʻldiki, toʻgʻrisini Abu Muso rivoyat qilgan va Yaish ibn al-Valid Maʼdondan eshitgan, ular orasida uning otasi yoʻq.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ қусдилар ва рўзаларини очдилар. (Маъдон деди:) Сўнг мен Дамашқ масжидида Савбон билан учрашиб, буни унга айтдим. У: «Рост айтди, у зотга таҳорат сувини мен қуйган эдим», деди. Фақат Бистомий ва Муҳаммад ибн Яҳё: Ҳусайн ал-Муаллимдан, у Яҳё ибн Абу Касирдан, у Авзоийдан, у Яиш ибн ал-Валиддан, у отасидан, у Маъдондан, у Абуд-Дардодан, дедилар. Тўғриси — Абу Мусо айтганидир: у фақат Яишдан, у Маъдондан, у Абуд-Дардодандир. Бизга Ҳотим ибн Бакр ибн Ғайлон айтди: бизга Абдуссамад айтди: бизга Ҳарб ибн Шаддод Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абдурраҳмон ибн Амрдан, у Яишдан, у Маъдон ибн Абу Талҳадан, у Абуд-Дардодан Абу Мусонинг ҳадисига ўхшаш айтди. Буни Ҳишом ад-Дастувоий ҳам Яҳёдан ривоят қилиб: менга биродарларимиздан бир киши — у Авзоийни назарда тутади — Яиш ибн Ҳишомдан айтдики, Маъдон унга хабар берди, Абуд-Дардо эса унга Абдуссамаднинг ҳадисига ўхшаш хабар берди, деди; фақат у: Дамашқ масжидида, демади. Бизга Бундор айтди: бизга Абдурраҳмон — яъни ибн Усмон ал-Бакровий — айтди: бизга Ҳишом айтди. Фақат Абу Мусо: Яиш ибн ал-Валид ибн Ҳишомдан, деди; Бундор эса уни бобосига нисбат берди. Иккови ҳам: Маъдон унга хабар берди, дедилар. Ҳишом ва Ҳарб ибн Шаддоднинг ривояти билан маълум бўлдики, тўғрисини Абу Мусо ривоят қилган ва Яиш ибн ал-Валид Маъдондан эшитган, улар орасида унинг отаси йўқ.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا عِيسَى بْنُ يُونُسَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا اسْتَقَاءَ الصَّائِمُ أَفْطَرَ ، وَإِذَا ذَرَعَهُ الْقَيْءُ لَمْ يُفْطِرْ " . حَدَّثَنَاهُ عَلِيُّ مَرَّةً أُخْرَى ، فَقَالَ : " مَنْ ذَرَعَهُ الْقَيْءُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ ، وَمَنِ اسْتَقَاءَ فَلْيَقْضِ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَبُو سَعِيدٍ الْجُعْفِيُّ ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ ، عَنْ هِشَامٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Roʻzador (atayin) qustirsa, roʻzasi ochiladi; qusish uni yengib kelsa, roʻzasi ochilmaydi», dedilar. Buni bizga Ali boshqa bir marta aytib: «Kimni qusish yengib kelsa, unga qazo yoʻq; kim atayin qustirsa, qazo qilsin», dedi. Bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi: bizga Abu Said al-Juʼfiy aytdi: bizga Hafs ibn Gʻiyos Hishomdan shu isnod bilan aytdi va hadisni zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Рўзадор (атайин) қустирса, рўзаси очилади; қусиш уни енгиб келса, рўзаси очилмайди», дедилар. Буни бизга Али бошқа бир марта айтиб: «Кимни қусиш енгиб келса, унга қазо йўқ; ким атайин қустирса, қазо қилсин», деди. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди: бизга Абу Саид ал-Жуъфий айтди: бизга Ҳафс ибн Ғиёс Ҳишомдан шу иснод билан айтди ва ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو عَمْرٍو يَعْنِي الأَوْزَاعِيَّ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى ، حَدَّثَنِي أَبُو قِلابَةَ الْجَرْمِيُّ ، أَنَّ أَبَا أَسْمَاءَ الرَّحَبِيّ حَدَّثَهُ ، عَنْ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَحَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، ثنا مُبَشِّرٌ يَعْنِي ابْنَ إِسْمَاعِيلَ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو قِلابَةَ الْجَرْمِيُّ ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ ، حَدَّثَنِي ثَوْبَانُ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِثَمَانَ عَشَرَ خَلَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَى الْبَقِيعِ ، فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى رَجُلٍ يَحْتَجِمُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " . هَذَا حَدِيثُ الْوَلِيدِ

Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan Ramazon oyining oʻn sakkizi oʻtganida Baqiʼga chiqdi. Rasululloh ﷺ qon oldirayotgan bir kishiga qaradilar va: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», dedilar. Bu Validning hadisidir.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан Рамазон ойининг ўн саккизи ўтганида Бақиъга чиқди. Расулуллоҳ ﷺ қон олдираётган бир кишига қарадилар ва: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», дедилар. Бу Валиднинг ҳадисидир.

ثنا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، قَالَ الْعَبَّاسُ : نا ، وَقَالَ الْحُسَيْنُ : أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " . سَمِعْتُ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيَّ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : لا أَعْلَمُ فِي : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " حَدِيثًا أَصَحَّ مِنْ ذَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ أَيْضًا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، عَنْ يَحْيَى . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الشَّيْبَانِيُّ بِبَغْدَادَ ، قَالَ : وَحَدَّثَنِي عَمَّارُ بْنُ مَطَرٍ أَبُو عُثْمَانَ الرَّهَاوِيُّ ، ثنا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، قَدْ خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابَ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَدْ ثَبُتَ الْخَبَرُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " . فَقَالَ بَعْضُ مَنْ خَالَفَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ : إِنَّ الْحِجَامَةَ لا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ ، وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ مُحْرِمٌ " ، وَهَذَا الْخَبَرُ غَيْرُ دَالٍّ عَلَى أَنَّ الْحِجَامَةَ لا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا " احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ فِي سَفَرٍ " لا فِي حَضَرٍ ؛ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَطُّ مُحْرِمًا مُقِيمًا بِبَلَدِهِ ، إِنَّمَا كَانَ مُحْرِمًا وَهُوَ مُسَافِرٌ ، وَالْمُسَافِرُ وَإِنْ كَانَ نَاوِيًا لِلصَّوْمِ قَدْ مَضَى عَلَيْهِ بَعْضُ النَّهَارِ ، وَهُوَ صَائِمٌ عَنِ الأَكْلِ وَالشُّرْبِ ، وَأَنَّ الأَكْلَ وَالشُّرْبَ يُفَطِّرَانِهِ ، لا كَمَا تَوَهَّمَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا دَخَلَ الصَّوْمُ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ إِلَى أَنْ يُتِمَّ صَوْمَ ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ . فَإِذَا كَانَ لَهَ أَنْ يَأْكُلَ وَيَشْرَبَ وَقَدْ نَوَى الصَّوْمَ ، وَقَدْ مَضَى بَعْضُ النَّهَارِ وَهُوَ صَائِمٌ يُفْطِرُ بِالأَكْلِ وَالشُّرْبِ ، جَازَ لَهُ أَنْ يَحْتَجِمَ وَهُوَ مُسَافِرٌ فِي بَعْضِ نَهَارِ الصَّوْمِ ، وَإِنْ كَانَتِ الْحِجَامَةُ مُفَطِّرَةً . وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ لِلصَّائِمِ أَنْ يُفْطِرَ بِالأَكْلِ وَالشُّرْبِ فِي السَّفَرِ فِي نَهَارٍ قَدْ مَضَى بَعْضُهُ وَهُوَ صَائِمٌ

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», dedilar. Men Abbos ibn Abdulazim al-Anbariyning shunday deganini eshitdim: Men Ali ibn Abdullohning: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi» (hadisi) borasida bundan sahihroq hadis bilmayman, deganini eshitdim. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Muoviya ibn Sallom ham Yahyodan rivoyat qilgan. Bizga Bagʻdodda Ahmad ibn al-Husayn ash-Shayboniy aytdi: menga Ammor ibn Matar Abu Usmon ar-Rahoviy aytdi: bizga Muoviya ibn Sallom aytdi. Men bu bobni toʻliq holda al-Kabir kitobida keltirganman. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺdan «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi» degan xabar sobit boʻldi. Bu masalada bizga muxolif boʻlganlardan baʼzilari: hijoma roʻzadorning roʻzasini ochmaydi, dedilar va Nabiy ﷺ roʻzador va ehromda boʻlgan holda qon oldirganlarini dalil qildilar. Bu xabar esa hijoma roʻzadorning roʻzasini ochmasligiga dalolat qilmaydi; chunki Nabiy ﷺ roʻzador holda safarda qon oldirganlar, muqim holda emas. Zero u zot hech qachon oʻz yurtlarida muqim turib ehromda boʻlmaganlar; ehromda boʻlganlarida musofir edilar. Musofir esa roʻzani niyat qilgan va kunduzning bir qismi yeb-ichishdan tiyilgan holda oʻtgan boʻlsa ham, yeb-ichish uning roʻzasini ochadi. Baʼzi olimlar vahm qilganidek emaski, musofir roʻzani boshlagach, oʻsha kirgan kunining roʻzasini tugatmaguncha roʻzasini ochishi mumkin emas. Bas, u roʻzani niyat qilgan va kunduzning bir qismi roʻzador holda oʻtgan boʻlsa ham yeb-icha olar ekan va yeb-ichish bilan roʻzasi ochilar ekan, unga safarda roʻza kunduzining bir qismida qon oldirish ham joiz boʻladi, garchi hijoma roʻzani ochuvchi boʻlsa ham. Roʻzador safarda, kunduzning bir qismi roʻzador holda oʻtgandan keyin ham yeb-ichish bilan roʻzasini ochishi mumkinligiga dalil quyidagidir:Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», дедилар. Мен Аббос ибн Абдулазим ал-Анбарийнинг шундай деганини эшитдим: Мен Али ибн Абдуллоҳнинг: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди» (ҳадиси) борасида бундан саҳиҳроқ ҳадис билмайман, деганини эшитдим. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Муовия ибн Саллом ҳам Яҳёдан ривоят қилган. Бизга Бағдодда Аҳмад ибн ал-Ҳусайн аш-Шайбоний айтди: менга Аммор ибн Матар Абу Усмон ар-Раҳовий айтди: бизга Муовия ибн Саллом айтди. Мен бу бобни тўлиқ ҳолда ал-Кабир китобида келтирганман. Абу Бакр айтди: Набий ﷺдан «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди» деган хабар собит бўлди. Бу масалада бизга мухолиф бўлганлардан баъзилари: ҳижома рўзадорнинг рўзасини очмайди, дедилар ва Набий ﷺ рўзадор ва эҳромда бўлган ҳолда қон олдирганларини далил қилдилар. Бу хабар эса ҳижома рўзадорнинг рўзасини очмаслигига далолат қилмайди; чунки Набий ﷺ рўзадор ҳолда сафарда қон олдирганлар, муқим ҳолда эмас. Зеро у зот ҳеч қачон ўз юртларида муқим туриб эҳромда бўлмаганлар; эҳромда бўлганларида мусофир эдилар. Мусофир эса рўзани ният қилган ва кундузнинг бир қисми еб-ичишдан тийилган ҳолда ўтган бўлса ҳам, еб-ичиш унинг рўзасини очади. Баъзи олимлар ваҳм қилганидек эмаски, мусофир рўзани бошлагач, ўша кирган кунининг рўзасини тугатмагунча рўзасини очиши мумкин эмас. Бас, у рўзани ният қилган ва кундузнинг бир қисми рўзадор ҳолда ўтган бўлса ҳам еб-ича олар экан ва еб-ичиш билан рўзаси очилар экан, унга сафарда рўза кундузининг бир қисмида қон олдириш ҳам жоиз бўлади, гарчи ҳижома рўзани очувчи бўлса ҳам. Рўзадор сафарда, кундузнинг бир қисми рўзадор ҳолда ўтгандан кейин ҳам еб-ичиш билан рўзасини очиши мумкинлигига далил қуйидагидир:

أَنَّ أَحْمَدَ بْنَ عَبْدَةَ حَدَّثَنَا ، قَالَ : ثنا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، ثنا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَتَى عَلَى نَهَرٍ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ ، وَالْمُشَاةُ كَثِيرٌ ، وَالنَّاسُ صِيَامٌ ، فَوَقَفَ عَلَيْهِ ، فَإِذَا فِئَامٌ مِنَ النَّاسِ ، فَقَالَ : " يَأَيُّهَا النَّاسُ ، اشْرَبُوا " . فَجَعَلُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ . قَالَ : " إِنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ ، إِنِّي رَاكِبٌ وَأَنْتُمْ مُشَاةٌ ، وَإِنِّي أَيْسَرُكُمُ ، اشْرَبُوا " . فَجَعَلُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ مَا يَصْنَعُ . فَلَمَّا أَبَوْا ، حَوَّلَ وَرِكَهُ ، فَنَزَلَ وَشَرِبَ وَشَرِبَ النَّاسُ . وَخَبَرُ ابْنِ عَبَّاسٍ ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ خَرَّجْتُهُمَا فِي كِتَابِ الصِّيَامِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ . أَفَيَجُوزُ لِجَاهِلٍ أَنْ يَقُولَ : الشُّرْبُ جَائِزٌ لِلصَّائِمِ ، وَلا يُفَطِّرُ الشُّرْبُ الصَّائِمَ ؟ إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَمَرَ أَصْحَابَهُ وَهُوَ صَائِمٌ بِالشُّرْبِ , فَلَمَّا امْتَنَعُوا شَرِبَ وَهُوَ صَائِمٌ ، وَشَرِبُوا . فَمَنْ يَعْقِلُ الْعِلْمَ ، وَيَفْهَمُ الْفِقْهَ ، يَعْلَمُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَارَ مُضْطَرًّا وَأَصْحَابُهُ لِشُرْبِ الْمَاءِ , وَقَدْ كَانُوا نَوَوَا الصَّوْمَ ، وَمَضَى بِهِمْ بَعْضُ النَّهَارِ ، وَكَانَ لَهُمْ أَنْ يُفْطِرُوا ، إِذْ كَانُوا فِي السَّفَرِ لا فِي الْحَضَرِ . وَكَذَلِكَ كَانَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَحْتَجِمَ وَهُوَ صَائِمٌ فِي السَّفَرِ ، وَإِنْ كَانَتِ الْحِجَامَةُ تُفْطِرُ الصَّائِمَ ؛ لأَنَّ مَنْ جَازَ لَهُ الشُّرْبُ وَإِنْ كَانَ الشُّرْبُ مُفْطِرًا ، جَازَ لَهُ الْحِجَامَةُ وَإِنْ كَانَ بِالْحِجَامَةِ مُفْطِرًا ، فَأَمَّا مَا احْتَجَّ بِهِ بَعْضُ الْعِرَاقِيِّينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَنَّ الْفِطْرَ مِمَّا يَدْخُلُ ، وَلَيْسَ مِمَّا يَخْرُجُ ، فَهَذَا جَهْلٌ وَإِغْفَالٌ مِنْ قَائِلِهِ ، وَتَمْوِيهٌ عَلَى مَنْ لا يُحْسِنُ الْعِلْمَ ، وَلا يَفْهَمُ الْفِقْهَ ، وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ قَائِلِهِ خِلافُ دَلِيلِ كِتَابِ اللَّهِ ، وَخِلافُ سُنَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَخِلافُ قَوْلِ أَهْلِ الصَّلاةِ مِنْ أَهْلِ اللَّهِ جَمِيعًا ، إِذَا جُعِلَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ عَلَى ظَاهِرِهَا . قَدْ دَلَّ اللَّهُ فِي مُحْكَمِ تَنْزِيلِهِ أَنَّ الْمُبَاشَرَةَ هِيَ الْجِمَاعُ فِي نَهَارِ الصِّيَامِ ، وَالنَّبِيُّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَوْجَبَ عَلَى الْمُجَامِعِ فِي رَمَضَانَ عِتْقَ رَقَبَةٍ إِنْ وَجَدَهَا ، وَصِيَامَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ إِنْ لَمْ يَجِدِ الرَّقَبَةَ ، أَوْ إِطْعَامَ سِتِّينَ مِسْكِينًا إِنْ لَمْ يَسْتَطِعِ الصَّوْمَ ، وَالْمُجَامِعُ لا يَدْخُلُ جَوْفَهُ شَيْءٌ فِي الْجِمَاعِ ، إِنَّمَا يَخْرُجُ مِنْهُ مَنِيٌّ إِنْ أَمْنَى . وَقَدْ يُجَامِعُ مِنْ غَيْرِ إِمْنَاءٍ فِي الْفَرْجِ ، فَلا يَخْرُجُ مِنْ جَوْفِهِ أَيْضًا مَنِيٌّ ، وَالْتِقَاءُ الْخِتَانَيْنِ مِنْ غَيْرِ إِمْنَاءٍ يُفَطِّرُ الصَّائِمَ ، وَيُوجِبُ الْكَفَّارَةَ ، وَلا يَدْخُلُ جَوْفَ الْمُجَامِعِ شَيْءٌ وَلا يَخْرُجُ مِنْ جَوْفِهِ شَيْءٌ إِذَا كَانَ الْمُجَامِعُ هَذِهِ صِفَتُهُ ، وَالنَّبِيُّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَعْلَمَ أَنَّ الْمُسْتَقِيءَ عَامِدًا يُفَطِّرُهُ الاسْتِقَاءُ عَلَى الْعَمْدِ ، وَاتَّفَقَ أَهْلُ الصَّلاةِ وَأَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الاسْتِقَاءَ عَلَى الْعَمْدِ يُفَطِّرُ الصَّائِمَ ، وَلَوْ كَانَ الصَّائِمُ لا يُفَطِّرُهُ إِلا مَا يَدْخُلُ جَوْفَهُ ، كَانَ الْجِمَاعُ وَالاسْتِقَاءُ لا يُفَطِّرَانِ الصَّائِمَ . وَجَاءَ بَعْضُ أَهْلِ الْجَهْلِ بِأُعْجُوبَةٍ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ ، فَزَعَمَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا قَالَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " ، لأَنَّهُمَا كَانَا يَغْتَابَانِ ، فَإِذَا قِيلَ لَهُ : فَالْغِيبَةُ تُفْطِرُ الصَّائِمَ ؟ زَعَمَ أَنَّهَا لا تُفْطِرُ الصَّائِمَ . فَيُقَالُ لَهُ : فَإِنْ كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَكَ إِنَّمَا قَالَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " لأَنَّهُمَا كَانَا يَغْتَابَانِ ، وَالْغِيبَةُ عِنْدَكَ لا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ ، فَهَلْ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ ، يَزْعُمُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْلَمَ أُمَّتَهُ أَنَّ الْمُغْتَابَيْنِ مُفْطِرَانِ ، وَيَقُولُ هُوَ : بَلْ هُمَا صَائِمَانِ غَيْرُ مُفْطِرَيْنِ ، فَخَالَفَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي أَوْجَبَ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ طَاعَتَهُ وَاتِّبَاعَهُ ، وَوَعَدَ الْهُدَى عَلَى اتِّبَاعِهِ ، وَأَوْعَدَ عَلَى مُخَالِفِيهِ ، وَنَفَى الإِيمَانَ عَمَّنْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ حَرَجًا مِنْ حُكْمِهِ ، فَقَالَ : ‏ فَلا وَرَبِّكَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ الآيَةَ وَلَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ جَلَّ وَعَلا لأَحَدٍ خَيْرَةً فِيمَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ ، فَقَالَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : ‏ وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ . وَالْمُحْتَجُّ بِهَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا صَرَّحَ بِمُخَالَفَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ نَفْسِهِ ، بِلا شُبْهَةٍ وَلا تَأْوِيلٍ يَحْتَمِلُ الْخَبَرَ الَّذِي ذَكَرَهُ ، إِذْ زَعَمَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا قَالَ لِلْحَاجِمِ وَالْمَحْجُومِ : مُفْطِرَانِ لِعِلَّةِ غِيبَتِهِمَا ، ثُمَّ هُوَ زَعَمَ أَنَّ الْغِيبَةَ لا تُفَطِّرُ ، فَقَدْ جَرَّدَ مُخَالَفَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلا شُبْهَةٍ وَلا تَأْوِيلٍ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ issiq bir kunda osmon suvidan (hosil boʻlgan) bir daryo boʻyiga yetib keldilar. Piyodalar koʻp, odamlar roʻzador edi. U zot uning boʻyida toʻxtadilar, qarasalar, bir toʻda odamlar. U zot: «Ey odamlar, ichinglar!» dedilar. Ular u zotga qarab turaverdilar. U zot: «Men sizlarga oʻxshamayman, men ulovdaman, sizlar esa piyodasizlar. Men sizlarning eng yengil ahvoldagimanman. Ichinglar!» dedilar. Ular u zot nima qilishini kutib qarab turaverdilar. Ular bosh tortgach, u zot sonlarini burib (ulovdan) tushdilar va ichdilar, odamlar ham ichdilar. Ibn Abbos va Anas ibn Molikning xabarlarini men al-Kabir kitobining Roʻza kitobida keltirganman. Endi bir johil kishi: roʻzadorga ichish joiz, ichish roʻzadorning roʻzasini ochmaydi, deya oladimi? Holbuki Nabiy ﷺ roʻzador holda sahobalariga ichishni buyurdilar, ular bosh tortgach, oʻzlari roʻzador holda ichdilar, ular ham ichdilar. Kim ilmni anglasa va fiqhni tushunsa, biladiki, Nabiy ﷺ va sahobalari suv ichishga muztar boʻlgan edilar. Ular roʻzani niyat qilgan va kunduzning bir qismi oʻtgan edi, ammo ularga roʻzani ochish joiz edi, chunki ular safarda edilar, muqim emas. Xuddi shuningdek Nabiy ﷺga safarda roʻzador holda qon oldirish joiz edi, garchi hijoma roʻzadorning roʻzasini ochsa ham; chunki kimga ichish joiz boʻlsa — ichish roʻzani ochuvchi boʻlsa ham — unga hijoma ham joizdir, garchi u hijoma bilan roʻzasi ochiluvchi boʻlsa ham. Baʼzi iroqliklarning bu masalada: roʻza kirgan narsa bilan ochiladi, chiqqan narsa bilan emas, deb dalil keltirishlariga kelsak, bu — aytuvchisining johilligi va gʻaflati, ilmni yaxshi bilmaydigan va fiqhni tushunmaydigan kishilarni chalgʻitishdir. Bu soʻz, zohiriga olinsa, aytuvchisi tomonidan Allohning Kitobi dalilining xilofi, Nabiy ﷺ sunnatining xilofi va butun Alloh ahlidan boʻlgan namoz ahlining soʻzining xilofidir. Alloh oʻz muhkam tanzilida roʻza kunduzida mubosharat — bu jimoʼ ekanini bayon qildi. Mustafo Nabiy ﷺ Ramazonda jimoʼ qilgan kishiga — topsa — qul ozod qilishni, qulni topmasa ketma-ket ikki oy roʻza tutishni, roʻzaga qodir boʻlmasa oltmish miskinni taomlantirishni vojib qildilar. Jimoʼ qiluvchining ichiga esa jimoʼda hech narsa kirmaydi; agar maniysi kelsa, undan maniy chiqadi, xolos. Baʼzan farjda maniy kelmasdan ham jimoʼ qilinadi — u holda ichidan maniy ham chiqmaydi. Ikki xatna joyining maniysiz uchrashuvi esa roʻzadorning roʻzasini ochadi va kafforatni vojib qiladi; holbuki bunday sifatdagi jimoʼ qiluvchining ichiga hech narsa kirmaydi va ichidan hech narsa chiqmaydi. Mustafo Nabiy ﷺ atayin qustirgan kishining roʻzasi shu atayin qustirish bilan ochilishini bildirdilar; namoz ahli va ilm ahli atayin qustirish roʻzadorning roʻzasini ochishiga ittifoq qildilar. Agar roʻzadorning roʻzasi faqat ichiga kirgan narsa bilan ochiladigan boʻlsa, jimoʼ ham, qustirish ham roʻzadorning roʻzasini ochmagan boʻlar edi. Baʼzi johillar bu masalada ajablanarli bir narsa keltirib, Nabiy ﷺ «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», deganlarining sababi ular gʻiybat qilayotganlari edi, deb daʼvo qildilar. Unga: unda gʻiybat roʻzadorning roʻzasini ochadimi? deyilsa, u: gʻiybat roʻzadorning roʻzasini ochmaydi, deb daʼvo qiladi. Unga aytiladi: agar sening qoshingda Nabiy ﷺ «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», deganlari ularning gʻiybat qilgani uchun boʻlsa-yu, gʻiybat sening qoshingda roʻzadorning roʻzasini ochmasa — Allohga iymon keltirgan kishi shunday soʻzni aytadimi? U Nabiy ﷺ oʻz ummatiga gʻiybat qilgan ikki kishining roʻzasi ochilganini bildirganlarini daʼvo qiladi-yu, oʻzi: yoʻq, ikkovi roʻzador, roʻzasi ochilmagan, deydi. Bas, u Alloh bandalarga itoat qilish va ergashishni vojib qilgan, ergashganga hidoyatni vaʼda qilgan, muxolif boʻlganlarga vaʼid aytgan va Uning hukmidan koʻnglida siqilish topgan kishidan iymonni nafiy qilgan Nabiy ﷺga xilof qildi. Alloh: {Yoʻq, Robbingga qasamki, ular oʻz oralaridagi janjalda seni hakam qilmagunlaricha iymon keltirgan boʻlmaydilar}, dedi. Alloh jalla va alo Alloh va Uning Rasuli hukm qilgan narsada hech kimga ixtiyor qoldirmadi va tabaroka va taolo: {Alloh va Uning Rasuli bir ishga hukm qilganlarida, hech bir moʻmin erkak va moʻmina ayolga oʻz ishlarida ixtiyor boʻlishi mumkin emas}, dedi. Bu xabar bilan dalil keltirguvchi esa oʻzicha, hech bir shubha va bu keltirgan xabari koʻtaradigan hech bir taʼvilsiz, ochiqdan-ochiq Nabiy ﷺga xilof qildi: chunki u Nabiy ﷺ qon oluvchi va qon oldirganni ularning gʻiybati illati sababli roʻzasi ochilgan ikki kishi deb aytdilar, deb daʼvo qildi, soʻng oʻzi gʻiybat roʻzani ochmaydi, deb daʼvo qildi. Bas, u hech bir shubha va taʼvilsiz Nabiy ﷺga ochiqdan-ochiq xilof qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ иссиқ бир кунда осмон сувидан (ҳосил бўлган) бир дарё бўйига етиб келдилар. Пиёдалар кўп, одамлар рўзадор эди. У зот унинг бўйида тўхтадилар, қарасалар, бир тўда одамлар. У зот: «Эй одамлар, ичинглар!» дедилар. Улар у зотга қараб туравердилар. У зот: «Мен сизларга ўхшамайман, мен уловдаман, сизлар эса пиёдасизлар. Мен сизларнинг энг енгил аҳволдагиманман. Ичинглар!» дедилар. Улар у зот нима қилишини кутиб қараб туравердилар. Улар бош тортгач, у зот сонларини буриб (уловдан) тушдилар ва ичдилар, одамлар ҳам ичдилар. Ибн Аббос ва Анас ибн Моликнинг хабарларини мен ал-Кабир китобининг Рўза китобида келтирганман. Энди бир жоҳил киши: рўзадорга ичиш жоиз, ичиш рўзадорнинг рўзасини очмайди, дея оладими? Ҳолбуки Набий ﷺ рўзадор ҳолда саҳобаларига ичишни буюрдилар, улар бош тортгач, ўзлари рўзадор ҳолда ичдилар, улар ҳам ичдилар. Ким илмни англаса ва фиқҳни тушунса, биладики, Набий ﷺ ва саҳобалари сув ичишга музтар бўлган эдилар. Улар рўзани ният қилган ва кундузнинг бир қисми ўтган эди, аммо уларга рўзани очиш жоиз эди, чунки улар сафарда эдилар, муқим эмас. Худди шунингдек Набий ﷺга сафарда рўзадор ҳолда қон олдириш жоиз эди, гарчи ҳижома рўзадорнинг рўзасини очса ҳам; чунки кимга ичиш жоиз бўлса — ичиш рўзани очувчи бўлса ҳам — унга ҳижома ҳам жоиздир, гарчи у ҳижома билан рўзаси очилувчи бўлса ҳам. Баъзи ироқликларнинг бу масалада: рўза кирган нарса билан очилади, чиққан нарса билан эмас, деб далил келтиришларига келсак, бу — айтувчисининг жоҳиллиги ва ғафлати, илмни яхши билмайдиган ва фиқҳни тушунмайдиган кишиларни чалғитишдир. Бу сўз, зоҳирига олинса, айтувчиси томонидан Аллоҳнинг Китоби далилининг хилофи, Набий ﷺ суннатининг хилофи ва бутун Аллоҳ аҳлидан бўлган намоз аҳлининг сўзининг хилофидир. Аллоҳ ўз муҳкам танзилида рўза кундузида мубошарат — бу жимў эканини баён қилди. Мустафо Набий ﷺ Рамазонда жимў қилган кишига — топса — қул озод қилишни, қулни топмаса кетма-кет икки ой рўза тутишни, рўзага қодир бўлмаса олтмиш мискинни таомлантиришни вожиб қилдилар. Жимў қилувчининг ичига эса жимўда ҳеч нарса кирмайди; агар манийси келса, ундан маний чиқади, холос. Баъзан фаржда маний келмасдан ҳам жимў қилинади — у ҳолда ичидан маний ҳам чиқмайди. Икки хатна жойининг манийсиз учрашуви эса рўзадорнинг рўзасини очади ва каффоратни вожиб қилади; ҳолбуки бундай сифатдаги жимў қилувчининг ичига ҳеч нарса кирмайди ва ичидан ҳеч нарса чиқмайди. Мустафо Набий ﷺ атайин қустирган кишининг рўзаси шу атайин қустириш билан очилишини билдирдилар; намоз аҳли ва илм аҳли атайин қустириш рўзадорнинг рўзасини очишига иттифоқ қилдилар. Агар рўзадорнинг рўзаси фақат ичига кирган нарса билан очиладиган бўлса, жимў ҳам, қустириш ҳам рўзадорнинг рўзасини очмаган бўлар эди. Баъзи жоҳиллар бу масалада ажабланарли бир нарса келтириб, Набий ﷺ «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», деганларининг сабаби улар ғийбат қилаётганлари эди, деб даъво қилдилар. Унга: унда ғийбат рўзадорнинг рўзасини очадими? дейилса, у: ғийбат рўзадорнинг рўзасини очмайди, деб даъво қилади. Унга айтилади: агар сенинг қошингда Набий ﷺ «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», деганлари уларнинг ғийбат қилгани учун бўлса-ю, ғийбат сенинг қошингда рўзадорнинг рўзасини очмаса — Аллоҳга иймон келтирган киши шундай сўзни айтадими? У Набий ﷺ ўз умматига ғийбат қилган икки кишининг рўзаси очилганини билдирганларини даъво қилади-ю, ўзи: йўқ, иккови рўзадор, рўзаси очилмаган, дейди. Бас, у Аллоҳ бандаларга итоат қилиш ва эргашишни вожиб қилган, эргашганга ҳидоятни ваъда қилган, мухолиф бўлганларга ваъид айтган ва Унинг ҳукмидан кўнглида сиқилиш топган кишидан иймонни нафий қилган Набий ﷺга хилоф қилди. Аллоҳ: {Йўқ, Роббингга қасамки, улар ўз ораларидаги жанжалда сени ҳакам қилмагунларича иймон келтирган бўлмайдилар}, деди. Аллоҳ жалла ва ало Аллоҳ ва Унинг Расули ҳукм қилган нарсада ҳеч кимга ихтиёр қолдирмади ва табарока ва таоло: {Аллоҳ ва Унинг Расули бир ишга ҳукм қилганларида, ҳеч бир мўмин эркак ва мўмина аёлга ўз ишларида ихтиёр бўлиши мумкин эмас}, деди. Бу хабар билан далил келтиргувчи эса ўзича, ҳеч бир шубҳа ва бу келтирган хабари кўтарадиган ҳеч бир таъвилсиз, очиқдан-очиқ Набий ﷺга хилоф қилди: чунки у Набий ﷺ қон олувчи ва қон олдирганни уларнинг ғийбати иллати сабабли рўзаси очилган икки киши деб айтдилар, деб даъво қилди, сўнг ўзи ғийбат рўзани очмайди, деб даъво қилди. Бас, у ҳеч бир шубҳа ва таъвилсиз Набий ﷺга очиқдан-очиқ хилоф қилди.

وَقَدْ رُوِيَ عَنِ الْمُعْتَمِرِ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ : " رَخَّصَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْقُبْلَةِ لِلصَّائِمِ ، وَالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ " . حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، وَالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ : إِنَّمَا هُوَ مِنْ قَوْلِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أُدْرِجَ فِي الْخَبَرِ . لَعَلَّ الْمُعْتَمِرَ حَدَّثَ بِهَذَا حِفْظًا ، فَأَدْرَجَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فِي خَبَرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , أَوْ قَالَ : قَالَ أَبُو سَعِيدٍ : وَرَخَّصَ فِي الْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ ، فَلَمْ يُضْبَطْ عَنْهُ : قَالَ أَبُو سَعِيدٍ : فَأُدْرِجَ هَذَا الْقَوْلُ فِي الْخَبَرِ

Muʼtamir ibn Sulaymondan, u Humayddan, u Abul-Mutavakkildan, u Abu Saiddan (rivoyat qilinganki): Nabiy ﷺ roʻzadorga boʻsa olishga va roʻzadorga hijomaga ruxsat berdilar. Bizga Yaʼqub ibn Ibrohim ad-Davraqiy aytdi: bizga Muʼtamir aytdi. «Va roʻzadorga hijoma (ruxsati)» — bu faqat Abu Said al-Xudriyning soʻzidir, bu lafz esa Nabiy ﷺdan (kelgan) xabar ichiga qoʻshib yuborilgan. Ehtimol, Muʼtamir buni yoddan aytgan va bu soʻzni Nabiy ﷺning xabari ichiga kiritib yuborgandir; yoki u: Abu Said aytdi: Va roʻzadorga hijomaga ruxsat berdi, degandir-u, undan «Abu Said aytdi» (degani) toʻgʻri olinmay, bu soʻz xabar ichiga kirib ketgandir.Муътамир ибн Сулаймондан, у Ҳумайддан, у Абул-Мутаваккилдан, у Абу Саиддан (ривоят қилинганки): Набий ﷺ рўзадорга бўса олишга ва рўзадорга ҳижомага рухсат бердилар. Бизга Яъқуб ибн Иброҳим ад-Даврақий айтди: бизга Муътамир айтди. «Ва рўзадорга ҳижома (рухсати)» — бу фақат Абу Саид ал-Худрийнинг сўзидир, бу лафз эса Набий ﷺдан (келган) хабар ичига қўшиб юборилган. Эҳтимол, Муътамир буни ёддан айтган ва бу сўзни Набий ﷺнинг хабари ичига киритиб юборгандир; ёки у: Абу Саид айтди: Ва рўзадорга ҳижомага рухсат берди, дегандир-у, ундан «Абу Саид айтди» (дегани) тўғри олинмай, бу сўз хабар ичига кириб кетгандир.

حَدَّثَنَا بِهَذَا الْخَبَرِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، قَالا : ثنا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ حمَيْدًا يُحَدِّثُ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِي ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " رَخَّصَ فِي الْقُبْلَةِ لِلصَّائِمِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَذْكُرْ مَزِيدًا عَلَى هَذَا ، قُلْتُ لِلصَّنَعَانِيِّ : وَالْحِجَامَةُ ؟ فَغَضِبَ ، فَأَنْكَرَ أَنْ يَكُونَ فِي الْخَبَرِ ذِكْرُ الْحِجَامَةِ . وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْخَبَرِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذِكْرُ الْحِجَامَةِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ roʻzadorga boʻsa olishga ruxsat berdilar. Abu Bakr aytdi: U bundan ortigʻini zikr qilmadi. Men Sanʼoniyga: «Hijoma-chi?» dedim. U gʻazablandi va xabarda hijoma zikr qilinganini inkor etdi. Nabiy ﷺdan (kelgan) xabarda hijoma zikri yoʻqligiga dalil quyidagidir:Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ рўзадорга бўса олишга рухсат бердилар. Абу Бакр айтди: У бундан ортиғини зикр қилмади. Мен Санъонийга: «Ҳижома-чи?» дедим. У ғазабланди ва хабарда ҳижома зикр қилинганини инкор этди. Набий ﷺдан (келган) хабарда ҳижома зикри йўқлигига далил қуйидагидир:

أَنَّ عَلِيَّ بْنَ سَعِيدٍ حَدَّثَنَا أَيْضًا ، قَالَ : ثنا أَبُو النَّضْرِ ، نا الأَشْجَعِيُّ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِي ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " رُخِّصَ لِلصَّائِمِ فِي الْحِجَامَةِ وَالْقُبْلَةِ " . فَهَذَا الْخَبَرُ رُخِّصَ لِلصَّائِمِ فِي الْحِجَامَةِ وَالْقُبْلَةِ ، دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ ذِكْرُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Roʻzadorga hijoma va boʻsa olishga ruxsat berildi. Bas, «roʻzadorga hijoma va boʻsa olishga ruxsat berildi» degan bu xabar unda Nabiy ﷺning zikri yoʻqligiga dalolat qiladi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Рўзадорга ҳижома ва бўса олишга рухсат берилди. Бас, «рўзадорга ҳижома ва бўса олишга рухсат берилди» деган бу хабар унда Набий ﷺнинг зикри йўқлигига далолат қилади.

وَقَدْ ثنا أَيْضًا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، ثنا أَبُو يَحْيَى ، ثنا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ ، وَالضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِي ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّهُ قَالَ فِي الْحِجَامَةِ : " إِنَّمَا كَانُوا يَكْرَهُونَ . قَالَ : أَوْ قَالَ يَخَافُونَ الضَّعْفَ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u hijoma haqida: «Ular faqat (uni) makruh koʻrar edilar», — yoki: «zaiflikdan qoʻrqar edilar», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ҳижома ҳақида: «Улар фақат (уни) макруҳ кўрар эдилар», — ёки: «заифликдан қўрқар эдилар», деди.

وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِي ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " إِنَّمَا كَرِهْتُ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ مَخَافَةَ الضَّعْفِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ قَتَادَةَ ، وَخَبَرُ أَبِي يَحْيَى ، عَنْ حُمَيْدٍ ، وَالضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ دَالانِ عَلَى أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ لَمْ يَحْكِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الرُّخْصَةَ فِي الْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ ، إِذْ غَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَرْوِيَ أَبُو سَعِيدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَخَّصَ فِي الْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ ، وَيَقُولَ : كَانُوا يَكْرَهُونَ ذَلِكَ مَخَافَةَ الضَّعْفِ . إِذْ مَا قَدْ أَبَاحَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِبَاحَةً مُطْلَقًا لا اسْتِثْنَاءً ، وَلا شَرِيطَةً ، فَمُبَاحٌ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ ، غَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يُقَالَ : أَبَاحَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ ، وَهُوَ مَكْرُوهٌ مَخَافَةَ الضَّعْفِ ، وَلَمْ يَسْتَثْنِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي إِبَاحَتِهَا مَنْ يَأْمَنُ الضَّعْفَ دُونَ مَنْ يَخَافُهُ . فَإِنْ صَحَّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَخَّصَ فِي الْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ ، كَانَ مُؤَدَّى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ قَالَ : كُرِهَ لِلصَّائِمِ مَا رَخَّصَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَهُ فِيهَا . وَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يُتَأَوَّلَ هَذَا عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَرْوُوا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رُخْصَةً فِي الشَّيْءِ وَيَكْرَهُونَهُ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men roʻzadorga hijomani faqat zaiflikdan qoʻrqib makruh koʻrgan edim. Abu Bakr aytdi: Qatodaning xabari hamda Abu Yahyoning Humayd va Zahhok ibn Usmondan (rivoyat qilgan) xabari Abu Said Nabiy ﷺdan roʻzadorga hijoma ruxsatini hikoya qilmaganiga dalolat qiladi. Chunki Abu Saidning Nabiy ﷺ roʻzadorga hijomaga ruxsat berdilar, deb rivoyat qilishi, soʻng oʻzining: «Ular buni zaiflikdan qoʻrqib makruh koʻrar edilar», deyishi joiz emas. Zero u zot ﷺ hech bir istisno va shartsiz mutlaq mubohlik bilan muboh qilgan narsa butun xalq uchun mubohdir. Nabiy ﷺ roʻzadorga hijomani muboh qildilar-u, u zaiflikdan qoʻrqib makruhdir, deyish joiz emas; u zot uni muboh qilishda zaiflikdan qoʻrqmaydigan kishini qoʻrqadiganidan istisno ham qilmaganlar. Agar Abu Saiddan Nabiy ﷺ roʻzadorga hijomaga ruxsat berganlari sahih boʻlsa, bu soʻzning maʼnosi shu boʻlar ediki, Abu Said: Nabiy ﷺ roʻzadorga ruxsat bergan narsa roʻzadorga makruh qilindi, degan boʻlar edi. Rasululloh ﷺning sahobalari haqida ular Nabiy ﷺdan bir narsada ruxsat rivoyat qilib, soʻng oʻzlari uni makruh koʻrishlari deb taʼvil qilish joiz emas.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен рўзадорга ҳижомани фақат заифликдан қўрқиб макруҳ кўрган эдим. Абу Бакр айтди: Қатоданинг хабари ҳамда Абу Яҳёнинг Ҳумайд ва Заҳҳок ибн Усмондан (ривоят қилган) хабари Абу Саид Набий ﷺдан рўзадорга ҳижома рухсатини ҳикоя қилмаганига далолат қилади. Чунки Абу Саиднинг Набий ﷺ рўзадорга ҳижомага рухсат бердилар, деб ривоят қилиши, сўнг ўзининг: «Улар буни заифликдан қўрқиб макруҳ кўрар эдилар», дейиши жоиз эмас. Зеро у зот ﷺ ҳеч бир истисно ва шартсиз мутлақ мубоҳлик билан мубоҳ қилган нарса бутун халқ учун мубоҳдир. Набий ﷺ рўзадорга ҳижомани мубоҳ қилдилар-у, у заифликдан қўрқиб макруҳдир, дейиш жоиз эмас; у зот уни мубоҳ қилишда заифликдан қўрқмайдиган кишини қўрқадиганидан истисно ҳам қилмаганлар. Агар Абу Саиддан Набий ﷺ рўзадорга ҳижомага рухсат берганлари саҳиҳ бўлса, бу сўзнинг маъноси шу бўлар эдики, Абу Саид: Набий ﷺ рўзадорга рухсат берган нарса рўзадорга макруҳ қилинди, деган бўлар эди. Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобалари ҳақида улар Набий ﷺдан бир нарсада рухсат ривоят қилиб, сўнг ўзлари уни макруҳ кўришлари деб таъвил қилиш жоиз эмас.

وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ثَلاثٌ يُفَطِّرْنَ الصَّائِمَ : الْحِجَامَةُ ، وَالْقَيْءُ ، وَالْحُلُمُ " . حَدَّثَنَاهُ يَحْيَى بْنُ الْمُغِيرَةِ أَبُو سَلَمَةَ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، وَحَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذَا الإِسْنَادُ غَلَطٌ ، لَيْسَ فِيهِ عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ ، وَلا أَبُو سَعِيدٍ . وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ لَيْسَ هُوَ مِمَّنْ يَحْتَجُّ أَهْلُ التَّثْبِيتِ بِحَدِيثِهِ لِسُوءِ حِفْظِهِ لِلأَسَانِيدِ ، وَهُوَ رَجُلٌ صِنَاعَتُهُ الْعِبَادَةُ وَالتَّقَشُّفُ وَالْمَوْعِظَةُ وَالزُّهْدِ ، لَيْسَ مِنْ أَحْلاسِ الْحَدِيثِ الَّذِي يَحْفَظُ الأَسَانِيدَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Uch narsa roʻzadorning roʻzasini ochadi: hijoma, qusish va ihtilom», dedilar. Buni bizga Yahyo ibn al-Mugʻira Abu Salama al-Maxzumiy aytdi: bizga Ismoil ibn Abu Uvays Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslamdan aytdi. Buni bizga Muhammad ibn Yahyo ham aytdi: bizga Said ibn Mansur aytdi: bizga Abdurrahmon aytdi. Abu Bakr aytdi: Bu isnod xatodir, unda Ato ibn Yasor ham, Abu Said ham yoʻq. Abdurrahmon ibn Zayd esa isnodlarni yomon yodlagani sababli isbot ahli uning hadisi bilan hujjat keltiradigan kishilardan emas. U ibodat, taqashshuf, vaʼz va zuhdni kasb qilgan kishi boʻlib, isnodlarni yodda saqlaydigan hadis ahlidan emas.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч нарса рўзадорнинг рўзасини очади: ҳижома, қусиш ва иҳтилом», дедилар. Буни бизга Яҳё ибн ал-Муғира Абу Салама ал-Махзумий айтди: бизга Исмоил ибн Абу Увайс Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Асламдан айтди. Буни бизга Муҳаммад ибн Яҳё ҳам айтди: бизга Саид ибн Мансур айтди: бизга Абдурраҳмон айтди. Абу Бакр айтди: Бу иснод хатодир, унда Ато ибн Ясор ҳам, Абу Саид ҳам йўқ. Абдурраҳмон ибн Зайд эса иснодларни ёмон ёдлагани сабабли исбот аҳли унинг ҳадиси билан ҳужжат келтирадиган кишилардан эмас. У ибодат, тақашшуф, ваъз ва зуҳдни касб қилган киши бўлиб, иснодларни ёдда сақлайдиган ҳадис аҳлидан эмас.

وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّوْرِيُّ ، وَهُوَ مِمَّنْ لا يُدَانِيهِ فِي الْحِفْظِ فِي زَمَانِهِ كَثِيرُ أَحَدٍ , عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ صَاحِبٍ لَهُ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يُفْطِرُ مَنْ قَاءَ ، وَلا مَنِ احْتَلَمَ ، وَلا مَنِ احْتَجَمَ " . حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، نا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَلَوْ كَانَ هَذَا الْخَبَرُ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، لَبَاحَ الثَّوْرِيُّ بِذِكْرِهِمَا ، وَلَمْ يَسْكُتْ عَنِ اسْمَيْهِمَا ، يَقُولُ : عَنْ صَاحِبٍ لَهُ ، عَنْ رَجُلٍ ، وَإِنَّمَا يُقَالُ فِي الأَخْبَارِ عَنْ صَاحِبٍ لَهُ ، وَعَنْ رَجُلٍ إِذَا كَانَ غَيْرَ مَشْهُورٍ

Bu xabarni Sufyon ibn Said as-Savriy — oʻz zamonasida hifzda unga yaqinlashadigani koʻp boʻlmagan zot — Zayd ibn Aslamdan, u oʻz sherigidan, u Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir kishidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi: U zot: «Qusgan kishi ham, ihtilom boʻlgan kishi ham, qon oldirgan kishi ham roʻzasini ochmaydi», dedilar. Bizga Abu Muso aytdi: bizga Abdurrahmon ibn Mahdiy aytdi: bizga Sufyon Zayd ibn Aslamdan aytdi. Abu Bakr aytdi: Agar bu xabar Ato ibn Yasordan, u Abu Said al-Xudriydan boʻlganida, Savriy ikkovining nomini ochiq aytgan va ismlarini aytmay: «oʻz sherigidan», «bir kishidan», deb qoʻymagan boʻlardi. Xabarlarda «oʻz sherigidan», «bir kishidan» deyilishi esa faqat u mashhur boʻlmaganidadir.Бу хабарни Суфён ибн Саид ас-Саврий — ўз замонасида ҳифзда унга яқинлашадигани кўп бўлмаган зот — Зайд ибн Асламдан, у ўз шеригидан, у Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан, у Набий ﷺдан ривоят қилди: У зот: «Қусган киши ҳам, иҳтилом бўлган киши ҳам, қон олдирган киши ҳам рўзасини очмайди», дедилар. Бизга Абу Мусо айтди: бизга Абдурраҳмон ибн Маҳдий айтди: бизга Суфён Зайд ибн Асламдан айтди. Абу Бакр айтди: Агар бу хабар Ато ибн Ясордан, у Абу Саид ал-Худрийдан бўлганида, Саврий икковининг номини очиқ айтган ва исмларини айтмай: «ўз шеригидан», «бир кишидан», деб қўймаган бўларди. Хабарларда «ўз шеригидан», «бир кишидан» дейилиши эса фақат у машҳур бўлмаганидадир.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ رَجُلٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، وَالثَّوْرِيُّ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ رَجُلٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِنَا ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يُفْطِرُ مَنْ قَاءَ ، وَلا مَنِ احْتَلَمَ ، وَلا مَنِ احْتَجَمَ " ، وَلَمْ يَرْفَعْهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي سَبْرَةَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ . وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ ، ثنا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qusgan kishi ham, ihtilom boʻlgan kishi ham, qon oldirgan kishi ham roʻzasini buzmaydi», dedilar. Abdurrazzoq esa uni marfuʼ qilmadi. Bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi: bizga Abdurrazzoq aytdi: bizga Ibn Abu Sabra Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan, u Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan, u Nabiy ﷺdan xuddi shunday aytdi. Bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi: bizga Jaʼfar ibn Avn aytdi: bizga Hishom ibn Saʼd xabar berdi: bizga Zayd ibn Aslam Ato ibn Yasordan aytdi: U dedi: Rasululloh ﷺ (shunday) dedilar.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қусган киши ҳам, иҳтилом бўлган киши ҳам, қон олдирган киши ҳам рўзасини бузмайди», дедилар. Абдурраззоқ эса уни марфуъ қилмади. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди: бизга Абдурраззоқ айтди: бизга Ибн Абу Сабра Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан, у Набий ﷺдан худди шундай айтди. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди: бизга Жаъфар ибн Авн айтди: бизга Ҳишом ибн Саъд хабар берди: бизга Зайд ибн Аслам Ато ибн Ясордан айтди: У деди: Расулуллоҳ ﷺ (шундай) дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، ثنا أَبُو نُعَيْمٍ ، ثنا هِشَامٌ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ثَلاثٌ لا يُفَطِّرْنَ الصَّائِمَ : الاحْتِلامُ ، وَالْقَيْءُ ، وَالْحِجَامَةُ " . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : هَذَا الْخَبَرُ غَيْرُ مَحْفُوظٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، وَلا عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، وَالْمَحْفُوظُ عِنْدَنَا : حَدِيثُ سُفْيَانَ ، وَمَعْمَرٍ

Ato ibn Yasor dedi: Rasululloh ﷺ: «Uch narsa roʻzadorning roʻzasini ochmaydi: ihtilom, qusish va hijoma», dedilar. Men Muhammad ibn Yahyoning shunday deganini eshitdim: Bu xabar Abu Saiddan ham, Ato ibn Yasordan ham mahfuz emas; bizning qoshimizda mahfuzi — Sufyon va Maʼmarning hadisidir.Ато ибн Ясор деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч нарса рўзадорнинг рўзасини очмайди: иҳтилом, қусиш ва ҳижома», дедилар. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг шундай деганини эшитдим: Бу хабар Абу Саиддан ҳам, Ато ибн Ясордан ҳам маҳфуз эмас; бизнинг қошимизда маҳфузи — Суфён ва Маъмарнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " لا بَأْسَ بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Roʻzadorga hijoma qilishda hech qanday zarar yoʻq.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Рўзадорга ҳижома қилишда ҳеч қандай зарар йўқ.

نا مُحَمَّدٌ ، نا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، عَنْ حَمَّادٍ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ : " أَنَّهُ كَانَ لا يَرَى بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u roʻzadorga hijoma qilishda hech qanday zarar koʻrmas edi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у рўзадорга ҳижома қилишда ҳеч қандай зарар кўрмас эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، نا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ ، عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " لا بَأْسَ بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ " . نا مُحَمَّدٌ ، نا مُوسَى بْنُ هَارُونَ الْبُرْدِيُّ ، نا عَبْدَةُ ، عَنْ سُلَيْمَانَ النَّاجِيِّ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ لَيْسَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَلا أَظُنُّ مَعْمَرًا لَفِظَهُ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Roʻzadorga hijoma qilishda hech qanday zarar yoʻq. Bizga Muhammad aytdi: bizga Muso ibn Horun al-Burdiy aytdi: bizga Abda Sulaymon an-Nojiydan, u Abul-Mutavakkildan aytdiki, bu — Abu Saidning (oʻz soʻzi), Rasululloh ﷺdan emas. Men Maʼmar buni (shunday) talaffuz qilgan deb oʻylamayman.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Рўзадорга ҳижома қилишда ҳеч қандай зарар йўқ. Бизга Муҳаммад айтди: бизга Мусо ибн Ҳорун ал-Бурдий айтди: бизга Абда Сулаймон ан-Ножийдан, у Абул-Мутаваккилдан айтдики, бу — Абу Саиднинг (ўз сўзи), Расулуллоҳ ﷺдан эмас. Мен Маъмар буни (шундай) талаффуз қилган деб ўйламайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ ، عَنْ ثَوْبَانَ ، قَالَ : خَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِثَمَانَ عَشَرَ مَضَتْ مِنْ رَمَضَانَ ، فَمَرَّ بِرَجُلٍ يَحْتَجِمُ ، فَقَالَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ "

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Ramazondan oʻn sakkiz (kun) oʻtganida Rasululloh ﷺ bilan chiqdim. U zot qon oldirayotgan bir kishining oldidan oʻtdilar va: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Рамазондан ўн саккиз (кун) ўтганида Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдим. У зот қон олдираётган бир кишининг олдидан ўтдилар ва: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», дедилар.

وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، وَيَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ، حَدَّثَنِي قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ الْبَصْرِيُّ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ ثَوْبَانَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَكُلُّ مَا لَمْ أَقُلْ إِلَى آخِرِ هَذَا الْبَابِ : إِنَّ هَذَا صَحِيحٌ , فَلَيْسَ مِنْ شَرْطِنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ ، وَالْحَسَنُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ ثَوْبَانَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ خَبَرُ ثَوْبَانَ عِنْدِي صَحِيحٌ فِي هَذَا الإِسْنَادِ

Savbon (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu bobning oxirigacha men «bu sahihdir», demagan har bir narsa bu kitobdagi shartimizdan emas; Hasan Savbondan eshitmagan. Abu Bakr aytdi: Bu xabar — Savbonning xabari — mening qoshimda shu isnodda sahihdir.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу бобнинг охиригача мен «бу саҳиҳдир», демаган ҳар бир нарса бу китобдаги шартимиздан эмас; Ҳасан Савбондан эшитмаган. Абу Бакр айтди: Бу хабар — Савбоннинг хабари — менинг қошимда шу иснодда саҳиҳдир.

خَبَرُ عَاصِمِ بْنِ لَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَإِذَا اسْتَنْشَقْتَ فَبَالِغْ ، إِلا أَنْ تَكُونَ صَائِمًا "

Osim ibn Laqiyt ibn Sabraning oʻz otasidan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan) xabari: «Burningga suv tortsang, chuqur tort, faqat roʻzador boʻlsang, magar».Осим ибн Лақийт ибн Сабранинг ўз отасидан, у Набий ﷺдан (ривоят қилган) хабари: «Бурнингга сув тортсанг, чуқур торт, фақат рўзадор бўлсанг, магар».

نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، وَبَحْرُ بْنُ نَصْرٍ الْخَوْلانِيُّ ، قَالا : ثنا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، نا ابْنُ جَابِرٍ ، عَنْ سُلَيْمِ بْنِ عَامِرٍ أَبِي يَحْيَى ، حَدَّثَنِي أَبُو أُمَامَةَ الْبَاهِلِيُّ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ إِذْ أَتَانِي رَجُلانِ ، فَأَخَذَا بِضَبْعَيَّ ، فَأَتَيَا بِي جَبَلا وَعْرًا ، فَقَالا : اصْعَدْ . فَقُلْتُ : إِنِّي لا أُطِيقُهُ . فَقَالا : إِنَّا سَنُسَهِّلُهُ لَكَ . فَصَعِدْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي سَوَاءِ الْجَبَلِ إِذَا بِأَصْوَاتٍ شَدِيدَةٍ ، قُلْتُ : مَا هَذِهِ الأَصْوَاتُ ؟ قَالُوا : هَذَا عُوَاءُ أَهْلِ النَّارِ . ثُمَّ انْطَلَقَا بِي ، فَإِذَا أَنَا بِقَوْمٍ مُعَلَّقِينَ بِعَرَاقِيبِهِمْ ، مُشَقَّقَةٍ أَشْدَاقُهُمْ ، تَسِيلُ أَشْدَاقُهُمْ دَمًا ، قَالَ : قُلْتُ : مَنْ هَؤُلاءِ ؟ قَالَ : هَؤُلاءِ الَّذِينَ يُفْطِرُونَ قَبْلَ تَحِلَّةِ صَوْمِهِمْ . فَقَالَ : خَابَتِ الْيَهُودُ ، وَالنَّصَارَى ، فَقَالَ سُلَيْمَانُ : مَا أَدْرِي أَسَمِعَهُ أَبُو أُمَامَةَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَمْ شَيْءٌ مِنْ رَأْيِهِ ؟ ، ثُمَّ انْطَلَقَ ، فَإِذَا بِقَوْمٍ أَشَدَّ شَيْءٍ انْتِفَاخًا وَأَنْتَنِهِ رِيحًا ، وَأَسْوَئِهِ مَنْظَرًا ، فَقُلْتُ : مَنْ هَؤُلاءِ ؟ فَقَالَ : هَؤُلاءِ قَتْلَى الْكُفَّارِ ، ثُمَّ انْطَلَقَ بِي ، فَإِذَا بِقَوْمٍ أَشَدَّ شَيْءٍ انْتِفَاخًا ، وَأَنْتَنِهِ رِيحًا ، كَأَنَّ رِيحَهُمُ الْمَرَاحِيضُ . قُلْتُ : مَنْ هَؤُلاءِ ؟ قَالَ : هَؤُلاءِ الزَّانُونَ وَالزَّوَانِي . ثُمَّ انْطَلَقَ بِي ، فَإِذَا أَنَا بِنِسَاءٍ تَنْهَشُ ثُدِيَّهُنَّ الْحَيَّاتُ . قُلْتُ : مَا بَالُ هَؤُلاءِ ؟ قَالَ : هَؤُلاءِ يَمْنَعْنَ أَوْلادَهُنَّ أَلْبَانَهُنَّ . ثُمَّ انْطَلَقَ بِي ، فَإِذَا أَنَا بِالْغِلْمَانِ يَلْعَبُونَ بَيْنَ نَهْرَيْنِ ، قُلْتُ : مَنْ هَؤُلاءِ ؟ قَالَ : هَؤُلاءِ ذَرَارِي الْمُؤْمِنِينَ ، ثُمَّ شَرَفَ شَرَفًا ، فَإِذَا أَنَا بِنَفَرٍ ثَلاثَةٍ يَشْرَبُونَ مِنْ خَمْرٍ لَهُمْ ، قُلْتُ : مَنْ هَؤُلاءِ ؟ قَالَ : هَؤُلاءِ جَعْفَرٌ ، وَزِيدٌ ، وَابْنُ رَوَاحَةَ . ثُمَّ شَرَفَنِي شَرَفًا آخَرَ ، فَإِذَا أَنَا بِنَفَرٍ ثَلاثَةٍ ، قُلْتُ : مَنْ هَؤُلاءِ ؟ قَالَ : هَذَا إِبْرَاهِيمُ ، وَمُوسَى ، وَعِيسَى ، وَهُمْ يَنْظُرُونِي " . هَذَا حَدِيثُ الرَّبِيعِ

Abu Umoma al-Bohiliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdim: «Men uxlab yotgan edim, birdan oldimga ikki kishi kelib, qoʻltiqlarimdan ushladi va meni bir qoyali togʻga olib bordi. Ular: ‹Chiq›, dedi. Men: ‹Men bunga qodir emasman›, dedim. Ular: ‹Biz uni senga oson qilamiz›, dedi. Men chiqdim, togʻning oʻrtasiga yetganimda qattiq ovozlarni eshitdim. Men: ‹Bu qanday ovozlar?› dedim. Ular: ‹Bu — doʻzax ahlining uvillashi›, dedi. Soʻng ikkovi meni olib ketdi. Qarasam, tovonlaridan osib qoʻyilgan, jagʻlari yirtilgan, jagʻlaridan qon oqib turgan bir qavm. Men: ‹Bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular roʻzalari halol boʻlishidan oldin iftor qiladiganlar›, dedi. Soʻng: ‹Yahudiylar va nasroniylar noumid boʻldi›, dedi». Sulaymon: Bilmadim, Abu Umoma buni Rasululloh ﷺdan eshitganmi yoki bu uning oʻz raʼyidanmi, dedi. «Soʻng u yurdi. Qarasam, eng qattiq shishgan, eng badboʻy hidli va eng xunuk koʻrinishli bir qavm. Men: ‹Bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular kofirlarning oʻliklari›, dedi. Soʻng u meni olib ketdi. Qarasam, eng qattiq shishgan va eng badboʻy hidli — hidlari xuddi hojatxonalarga oʻxshagan — bir qavm. Men: ‹Bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular zino qilgan erkaklar va ayollar›, dedi. Soʻng u meni olib ketdi. Qarasam, koʻkraklarini ilonlar chaqib turgan ayollar. Men: ‹Bularga nima boʻlgan?› dedim. U: ‹Bular bolalarini sutlaridan toʻsganlar›, dedi. Soʻng u meni olib ketdi. Qarasam, ikki daryo orasida oʻynab yurgan bolalar. Men: ‹Bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular moʻminlarning zurriyoti›, dedi. Soʻng u (meni) bir balandlikka koʻtardi. Qarasam, oʻzlarining sharobidan ichib oʻtirgan uch kishi. Men: ‹Bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular Jaʼfar, Zayd va Ibn Ravohadir›, dedi. Soʻng u meni yana bir balandlikka koʻtardi. Qarasam, uch kishi. Men: ‹Bular kimlar?› dedim. U: ‹Bular Ibrohim, Muso va Iso boʻlib, ular meni kutmoqdalar›, dedi». Bu Robiʼning hadisidir.Абу Умома ал-Боҳилий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитдим: «Мен ухлаб ётган эдим, бирдан олдимга икки киши келиб, қўлтиқларимдан ушлади ва мени бир қояли тоғга олиб борди. Улар: ‹Чиқ›, деди. Мен: ‹Мен бунга қодир эмасман›, дедим. Улар: ‹Биз уни сенга осон қиламиз›, деди. Мен чиқдим, тоғнинг ўртасига етганимда қаттиқ овозларни эшитдим. Мен: ‹Бу қандай овозлар?› дедим. Улар: ‹Бу — дўзах аҳлининг увиллаши›, деди. Сўнг иккови мени олиб кетди. Қарасам, товонларидан осиб қўйилган, жағлари йиртилган, жағларидан қон оқиб турган бир қавм. Мен: ‹Булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар рўзалари ҳалол бўлишидан олдин ифтор қиладиганлар›, деди. Сўнг: ‹Яҳудийлар ва насронийлар ноумид бўлди›, деди». Сулаймон: Билмадим, Абу Умома буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганми ёки бу унинг ўз раъйиданми, деди. «Сўнг у юрди. Қарасам, энг қаттиқ шишган, энг бадбўй ҳидли ва энг хунук кўринишли бир қавм. Мен: ‹Булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар кофирларнинг ўликлари›, деди. Сўнг у мени олиб кетди. Қарасам, энг қаттиқ шишган ва энг бадбўй ҳидли — ҳидлари худди ҳожатхоналарга ўхшаган — бир қавм. Мен: ‹Булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар зино қилган эркаклар ва аёллар›, деди. Сўнг у мени олиб кетди. Қарасам, кўкракларини илонлар чақиб турган аёллар. Мен: ‹Буларга нима бўлган?› дедим. У: ‹Булар болаларини сутларидан тўсганлар›, деди. Сўнг у мени олиб кетди. Қарасам, икки дарё орасида ўйнаб юрган болалар. Мен: ‹Булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар мўминларнинг зурриёти›, деди. Сўнг у (мени) бир баландликка кўтарди. Қарасам, ўзларининг шаробидан ичиб ўтирган уч киши. Мен: ‹Булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар Жаъфар, Зайд ва Ибн Равоҳадир›, деди. Сўнг у мени яна бир баландликка кўтарди. Қарасам, уч киши. Мен: ‹Булар кимлар?› дедим. У: ‹Булар Иброҳим, Мусо ва Исо бўлиб, улар мени кутмоқдалар›, деди». Бу Робиънинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، نا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، وَحَدَّثَنَا الصَّنْعَانِيُّ ، نا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ ، قَالُوا : ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ الْمُطَوِّسِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَفْطَرَ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ فِي غَيْرِ رُخْصَةٍ رَخَّصَهَا اللَّهُ ، لَمْ يَقْضِ عَنْهُ صَوْمُ الدَّهْرِ " . زَادَ فِي خَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ : " وَإِنْ صَامَهُ " . حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، عَنْ أَبِي دَاوُدَ ، عَنْ شُعْبَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ ، وَزَادَ قَالَ شُعْبَةُ : قَالَ حَبِيبٌ : فَلَقِيتُ أَبَا الْمُطَوِّسِ فَحَدَّثَنِي بِهِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Kim Ramazonda Alloh bergan ruxsatsiz bir kun roʻzasini ochsa, butun umr roʻza tutsa ham, uning oʻrnini toʻldira olmaydi», dedilar. Muhammad ibn Jaʼfarning xabarida: «garchi uni tutsa ham», deb ziyoda qilingan. Bizga Bundor Abu Dovuddan, u Shuʼbadan shu isnod bilan xuddi shunday aytdi va Shuʼba: Habib aytdi: Men Abul-Mutavvis bilan uchrashdim, u menga buni aytib berdi, deb ziyoda qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Рамазонда Аллоҳ берган рухсатсиз бир кун рўзасини очса, бутун умр рўза тутса ҳам, унинг ўрнини тўлдира олмайди», дедилар. Муҳаммад ибн Жаъфарнинг хабарида: «гарчи уни тутса ҳам», деб зиёда қилинган. Бизга Бундор Абу Довуддан, у Шуъбадан шу иснод билан худди шундай айтди ва Шуъба: Ҳабиб айтди: Мен Абул-Мутаввис билан учрашдим, у менга буни айтиб берди, деб зиёда қилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ بِشْرِ بْنِ مَنْصُورٍ السُّلَمِيُّ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، نا هِشَامٌ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا نَسِيَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ صَائِمٌ فَأَكَلَ وَشَرِبَ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ ، فَإِنَّمَا أَطْعَمَهُ اللَّهُ وَسَقَاهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Biringiz roʻzador holida unutib yeb-ichib qoʻysa, roʻzasini toʻldirsin. Chunki uni Alloh yedirdi va ichirdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Бирингиз рўзадор ҳолида унутиб еб-ичиб қўйса, рўзасини тўлдирсин. Чунки уни Аллоҳ едирди ва ичирди», дедилар.

نا مُحَمَّدٌ ، وَإِبْرَاهِيمُ ، ابْنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَرْزُوقٍ الْبَاهِلِيَّانِ الْبَصْرِيَّانِ ، قَالا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَفْطَرَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ نَاسِيًا ، لا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَلا كَفَّارَةَ " . هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدٍ . وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ فِي حَدِيثِهِ : " مَنْ أَكَلَ أَوْ شَرِبَ فِي رَمَضَانَ نَاسِيًا ، فَلا قَضَاءَ عَلَيْهِ وَلا كَفَّارَةَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim Ramazon oyida unutib roʻzasini ochsa, unga na qazo bor, na kafforat», dedilar. Bu Muhammadning hadisidir. Ibrohim esa oʻz hadisida: «Kim Ramazonda unutib yesa yoki ichsa, unga na qazo bor, na kafforat», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Рамазон ойида унутиб рўзасини очса, унга на қазо бор, на каффорат», дедилар. Бу Муҳаммаднинг ҳадисидир. Иброҳим эса ўз ҳадисида: «Ким Рамазонда унутиб еса ёки ичса, унга на қазо бор, на каффорат», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، ثنا هِشَامٌ ، عَنْ فَاطِمَةَ ، عَنْ أَسْمَاءَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ ، عَنْ أَسْمَاءَ ، قَالَتْ : أَفْطَرْنَا فِي رَمَضَانَ فِي يَوْمِ غَيْمٍ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ ، قَالَ : قُلْتُ لِهِشَامٍ . وَقَالَ أَبُو عَمَّارٍ : فَقِيلَ لِهِشَامٍ : أُمِرُوا بِالْقَضَاءِ ؟ قَالَ : بُدٌّ مِنْ ذَلِكَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَيْسَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالْقَضَاءِ ، وَهَذَا مِنْ قَوْلِ هِشَامٍ : بُدٌّ مِنْ ذَلِكَ . لا فِي خَبَرٍ ، وَلا يَبِينُ عِنْدِي أَنَّ عَلَيْهِمُ الْقَضَاءَ ، فَإِذَا أَفْطَرُوا وَالشَّمْسُ عِنْدَهُمْ قَدْ غَرَبَتْ ، ثُمَّ بَانَ أَنَّهَا لَمْ تَكُنْ غَرَبَتْ كَقَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ : " وَاللَّهِ مَا نَقْضِي مَا يُجَانِفُنَا مِنَ الإِثْمِ "

Asmo (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida Ramazonda bulutli bir kunda iftor qildik, soʻng quyosh chiqdi. (Roviy) aytdi: Men Hishomga dedim — Abu Ammor esa: Hishomga aytildi, dedi: «Ularga qazo qilish buyurildimi?» U: «Bundan chora yoʻq», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda ularga qazo qilish buyurilgani (zikri) yoʻq; «bundan chora yoʻq» — bu Hishomning soʻzi, xabarda emas. Menga ularga qazo lozimligi ravshan emas. Ular quyosh oʻzlaricha botgan deb iftor qilsalar-u, soʻng u botmagani maʼlum boʻlsa — bu Umar ibn al-Xattobning: «Allohga qasamki, bizga yopishgan gunohni qazo qilmaymiz», degan soʻzi kabidir.Асмо (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида Рамазонда булутли бир кунда ифтор қилдик, сўнг қуёш чиқди. (Ровий) айтди: Мен Ҳишомга дедим — Абу Аммор эса: Ҳишомга айтилди, деди: «Уларга қазо қилиш буюрилдими?» У: «Бундан чора йўқ», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабарда уларга қазо қилиш буюрилгани (зикри) йўқ; «бундан чора йўқ» — бу Ҳишомнинг сўзи, хабарда эмас. Менга уларга қазо лозимлиги равшан эмас. Улар қуёш ўзларича ботган деб ифтор қилсалар-у, сўнг у ботмагани маълум бўлса — бу Умар ибн ал-Хаттобнинг: «Аллоҳга қасамки, бизга ёпишган гуноҳни қазо қилмаймиз», деган сўзи кабидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَثَنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا كَانَ صَوْمُ أَحَدِكُمْ ، فَلا يَرْفُثْ ، وَلا يَجْهَلْ ، فَإِنْ جُهِلَ عَلَيْهِ ، فَلْيَقُلْ : إِنِّي صَائِمٌ " . وَقَالَ الأَشَجُّ : " إِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Biringizning roʻzasi boʻlsa, u yomon soʻz aytmasin va nodonlik qilmasin. Agar unga (birov) nodonlik qilsa, ‹Men roʻzadorman› desin», dedilar. Ashajj esa: «Biringizning roʻza kuni boʻlsa», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингизнинг рўзаси бўлса, у ёмон сўз айтмасин ва нодонлик қилмасин. Агар унга (биров) нодонлик қилса, ‹Мен рўзадорман› десин», дедилар. Ашажж эса: «Бирингизнинг рўза куни бўлса», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ فَلا يَرْفُثْ ، فَإِنْ شَاتَمَهُ ، أَوْ سَابَّهُ ، وَقَاتَلَهُ ، فَلْيَقُلْ : إِنِّي صَائِمٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Biringizning roʻza kuni boʻlsa, u yomon soʻz aytmasin. Agar (birov) unga soʻkinsa yoki haqorat qilsa yoki urishsa, ‹Men roʻzadorman› desin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бирингизнинг рўза куни бўлса, у ёмон сўз айтмасин. Агар (биров) унга сўкинса ёки ҳақорат қилса ёки уришса, ‹Мен рўзадорман› десин», дедилар.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ عَجْلانَ مَوْلَى الْمُشْمَعِلِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تُسَابَّ وَأَنْتَ صَائِمٌ ، فَإِنْ سَابَّكَ أَحَدٌ ، فَقُلْ : إِنِّي صَائِمٌ ، وَإِنْ كُنْتَ قَائِمًا فَاجْلِسْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Roʻzador holingda soʻkishma. Agar kimdir senga soʻkinsa: ‹Men roʻzadorman›, degin. Agar tik turgan boʻlsang, oʻtir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Рўзадор ҳолингда сўкишма. Агар кимдир сенга сўкинса: ‹Мен рўзадорман›, дегин. Агар тик турган бўлсанг, ўтир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، نا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، نا عَبْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ الْمُبَارَكِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ ، فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ بِأَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ " . هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ الْمُبَارَكِ : " وَالْعَمَلَ بِهِ وَالْجَهْلَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kim yolgʻon soʻzni va unga amal qilishni tark etmasa, Allohga uning taomi va ichimligini tark etishining hojati yoʻq», dedilar. Bu Bundorning hadisidir. Ibn al-Muborakning hadisida esa: «va unga amal qilishni hamda nodonlikni», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Ким ёлғон сўзни ва унга амал қилишни тарк этмаса, Аллоҳга унинг таоми ва ичимлигини тарк этишининг ҳожати йўқ», дедилар. Бу Бундорнинг ҳадисидир. Ибн ал-Муборакнинг ҳадисида эса: «ва унга амал қилишни ҳамда нодонликни», дейилган.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، وَأَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمِّهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ الصِّيَامُ مِنَ الأَكْلِ وَالشُّرْبِ ، إِنَّمَا الصِّيَامُ مِنَ اللَّغْوِ وَالرَّفَثِ ، فَإِنْ سَابَّكَ أَحَدٌ أَوْ جَهِلَ عَلَيْكَ ، فَلْتَقُلْ : إِنِّي صَائِمٌ ، إِنِّي صَائِمٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Roʻza — yeb-ichishdan (tiyilish) emas. Roʻza — behuda soʻz va yomon gapdan (tiyilish)dir. Agar kimdir senga soʻkinsa yoki nodonlik qilsa: ‹Men roʻzadorman, men roʻzadorman›, degin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Рўза — еб-ичишдан (тийилиш) эмас. Рўза — беҳуда сўз ва ёмон гапдан (тийилиш)дир. Агар кимдир сенга сўкинса ёки нодонлик қилса: ‹Мен рўзадорман, мен рўзадорман›, дегин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو هُوَ ابْنُ أَبِي عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " رُبَّ صَائِمٍ حَظُّهُ مِنْ صِيَامِهِ الْجُوعُ وَالْعَطَشُ ، وَرُبَّ قَائِمٍ حَظُّهُ مِنْ قِيَامِهِ السَّهَرُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Qancha roʻzadorlar borki, roʻzasidan nasibasi ochlik va chanqoqlikdir. Va qancha tunda ibodat qiluvchilar borki, qiyomidan nasibasi uyqusizlikdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қанча рўзадорлар борки, рўзасидан насибаси очлик ва чанқоқликдир. Ва қанча тунда ибодат қилувчилар борки, қиёмидан насибаси уйқусизликдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، قَالَ : انْطَلَقْتُ أَنَا ، وَمَسْرُوقٌ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ نَسْأَلُهَا عَنِ الْمُبَاشَرَةِ ، فَاسْتَحْيَيْنَا ، قَالَ : قُلْتُ : جِئْنَا نَسْأَلُ حَاجَةً ، فَاسْتَحْيَيْنَا . فَقَالَتْ : مَا هِيَ ؟ سَلا عَمَّا بَدَا لَكُمَا . قَالَ : قُلْنَا : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ ؟ قَالَتْ : " قَدْ كَانَ يَفْعَلُ ، وَلَكِنَّهُ كَانَ أَمْلَكَ لإِرْبِهِ مِنْكُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأُمَّتَهُ بِلُغَةِ الْعَرَبِ أَوْسَعِ اللُّغَاتِ كُلِّهَا ، الَّتِي لا يُحِيطُ بِعِلْمِ جَمِيعِهَا أَحَدٌ غَيْرُ نَبِيٍّ ، وَالْعَرَبُ فِي لُغَاتِهَا تُوقِعُ اسْمَ الْوَاحِدِ عَلَى شَيْئَيْنِ ، وَعَلَى أَشْيَاءَ ذَوَاتِ عَدَدٍ ، وَقَدْ يُسَمَّى الشَّيْءُ الْوَاحِدُ بِأَسْمَاءَ ، وَقَدْ يَزْجُرُ اللَّهُ عَنِ الشَّيْءِ ، وَيُبِيحُ شَيْئًا آخَرَ غَيْرَ الشَّيْءِ الْمَزْجُورِ عَنْهُ ، وَوَقَعَ اسْمُ الْوَاحِدِ عَلَى الشَّيْئَيْنِ جَمِيعًا : عَلَى الْمُبَاحِ ، وَعَلَى الْمَحْظُورِ ، وَكَذَلِكَ قَدْ يُبِيحُ الشَّيْءَ الْمَزْجُورَ عَنْهُ ، وَوَقَعَ اسْمُ الْوَاحِدِ عَلَيْهِمَا جَمِيعًا ، فَيَكُونُ اسْمُ الْوَاحِدِ وَاقِعًا عَلَى الشَّيْئَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ ، أَحَدُهُمَا مُبَاحٌ ، وَالآخَرُ مَحْظُورٌ ، وَاسْمُهَا وَاحِدٌ . فَلَمْ يَفْهَمْ هَذَا مَنْ سَفِهَ لِسَانَ الْعَرَبِ ، وَحَمَلَ الْمَعْنَى فِي ذَلِكَ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ، يُوهِمُ أَنَّ الأَمْرَيْنِ مُتَضَادَّانِ ، إِذْ أُبِيحَ فِعْلٌ مُسَمًّى بِاسْمٍ ، وَحُظِرَ فِعْلٌ تَسَمَّى بِذَلِكَ الاسْمِ سَوَاءً . فَمَنْ كَانَ هَذَا مَبْلَغُهُ مِنَ الْعِلْمِ ، لَمْ يَحِلَّ لَهُ تَعَاطِي الْفِقْهِ ، وَلا الْفُتْيَا ، وَوَجَبَ عَلَيْهِ التَّعَلُّمُ ، أَوِ السَّكْتُ ، إِلَى أَنْ يُدْرِكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا يَجُوزُ مَعَهُ الْفُتْيَا ، وَتَعَاطِي الْعِلْمِ . وَمَنْ فَهِمَ هَذِهِ الصَّنَاعَةَ عَلِمَ أَنَّ مَا أُبِيحَ غَيْرُ مَا حُظِرَ ، وَإِنْ كَانَ اسْمُ الْوَاحِدِ قَدْ يَقَعُ عَلَى الْمُبَاحِ وَعَلَى الْمَحْظُورِ جَمِيعًا ، فَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ الَّذِي ذَكَرْتُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ دَلَّ فِي كِتَابِهِ أَنَّ مُبَاشَرَةَ النِّسَاءِ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ غَيْرُ جَائِزٍ كَقَوْلِهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : ‏ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ فَأَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مُبَاشَرَةَ النِّسَاءِ وَالأَكْلَ وَالشُّرْبَ بِاللَّيْلِ ، ثُمَّ أَمَرَنَا بِإِتْمَامِ الصِّيَامِ إِلَى اللَّيْلِ ، عَلَى أَنَّ الْمُبَاشَرَةَ الْمُبَاحَةَ بِاللَّيْلِ الْمَقْرُونَةَ إِلَى الأَكْلِ وَالشُّرْبِ هِيَ الْجِمَاعُ الْمُفَطِّرُ لِلصَّائِمِ ، وَأَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِفِعْلِ النَّبِيِّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُبَاشَرَةَ الَّتِي هِيَ دُونَ الْجِمَاعِ فِي الصِّيَامِ ، إِذْ كَانَ يُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ . وَالْمُبَاشَرَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَنَّهَا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ هِيَ غَيْرُ الْمُبَاشَرَةِ الَّتِي كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُبَاشِرُهَا فِي صِيَامِهِ . وَالْمُبَاشَرَةُ اسْمٌ وَاحِدٌ وَاقِعٌ عَلَى فِعْلَيْنِ : إِحْدَاهُمَا : مُبَاحَةٌ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ ، وَالأُخْرَى : مَحْظُورَةٌ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ ، مُفَطِّرَةٌ لِلصَّائِمِ . وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ فَأَمَرَ رَبُّنَا جَلَّ وَعَلا بِالسَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ ، وَالنَّبِيُّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا أَتَيْتُمُ الصَّلاةَ فَلا تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ ، إِيتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ " . فَاسْمُ السَّعْيِ يَقَعُ عَلَى الْهَرْوَلَةِ ، وَشِدَّةِ الْمَشْيِ ، وَالْمُضِيِّ إِلَى الْمَوْضِعِ ، فَالسَّعْيُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُسْعَى إِلَى الْجُمُعَةِ ، هُوَ الْمُضِيُّ إِلَيْهَا ، وَالسَّعْيُ الَّذِي زَجَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْهُ إِتْيَانَ الصَّلاةِ هُوَ الْهَرْوَلَةُ وَسُرْعَةُ الْمَشْيِ . فَاسْمُ السَّعْيِ وَاقِعٌ عَلَى فِعْلَيْنِ : أَحَدُهُمَا مَأْمُورٌ ، وَالآخَرُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ . وَسَأُبَيِّنُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْجِنْسَ فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ ، إِنْ وَفَّقَ اللَّهُ لِذَلِكَ

Asvad dedi: Men va Masruq moʻminlar onasining oldiga borib, undan mubosharat haqida soʻramoqchi boʻldik, ammo uyaldik. Men: «Biz bir hojatni soʻragani keldik, lekin uyaldik», dedim. U: «U nima? Koʻnglingizga kelganini soʻrayveringlar», dedi. Biz: «Nabiy ﷺ roʻzador holda mubosharat qilarmidilar?» dedik. U: «Ha, shunday qilar edilar, lekin u zot sizlardan koʻra oʻz nafsini yaxshiroq tiya olar edilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Alloh — sanosi ulugʻ boʻlsin — oʻz Nabiysi ﷺga va uning ummatiga barcha tillarning eng kengi boʻlgan arab tilida xitob qildi; bu tilning barcha ilmini Nabiydan boshqa hech kim qamrab ololmaydi. Arablar oʻz tillarida bitta ismni ikki narsaga va sanogʻi bir necha narsalarga qoʻyadilar; bitta narsa bir necha ism bilan atalishi ham mumkin. Alloh baʼzan bir narsadan qaytaradi va qaytarilgan narsadan boshqa bir narsani muboh qiladi, ikkovi — mubohi ham, mahzuri ham — bitta ism bilan atalgan boʻladi. Shuningdek, baʼzan qaytarilgan narsani muboh qiladi va ikkovisiga bitta ism tushadi. Shunday qilib, bitta ism ikki xil narsaga tushadi: biri muboh, ikkinchisi mahzur, ismi esa bitta. Arab tilini bilmagan kishi buni tushunmadi va maʼnoni bitta narsaga haml qilib, ikki ish bir-biriga zid ekanini vahm qildi — chunki bir ism bilan atalgan bir fiʼl muboh qilingan, xuddi shu ism bilan atalgan boshqa bir fiʼl esa taqiqlangan. Kimning ilmdagi darajasi shu boʻlsa, unga fiqh bilan shugʻullanish ham, fatvo berish ham halol emas; unga oʻrganish yoki fatvo berish va ilm bilan shugʻullanish joiz boʻladigan darajada ilmga erishguncha sukut saqlash vojibdir. Kim bu sanoatni tushunsa, biladiki, muboh qilingan narsa taqiqlangan narsadan boshqadir, garchi bitta ism ham mubohga, ham mahzurga tushsa ham. Men zikr qilgan shu jinsdandirki, Alloh azza va jalla oʻz Kitobida roʻza kunduzida ayollarga mubosharat qilish joiz emasligiga dalolat qildi — Uning: {Endi ularga yaqinlashinglar va Alloh sizlarga yozgan narsani talab qilinglar. Tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha yeb-ichinglar, soʻng roʻzani kechgacha toʻldiringlar} degani kabi. Alloh azza va jalla kechasi ayollarga mubosharat qilishni va yeb-ichishni muboh qildi, soʻng bizni roʻzani kechgacha toʻldirishga buyurdi. Demak, kechasi muboh qilingan, yeb-ichishga qoʻshib zikr etilgan mubosharat — bu roʻzadorning roʻzasini ochuvchi jimoʼdir. Alloh azza va jalla Mustafo Nabiy ﷺning fiʼli bilan roʻzada jimoʼdan quyi boʻlgan mubosharatni muboh qildi, chunki u zot roʻzador holda mubosharat qilar edilar. Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan, roʻzadorning roʻzasini ochuvchi mubosharat — Nabiy ﷺ roʻzalarida qilgan mubosharatdan boshqadir. Mubosharat esa ikki fiʼlga tushadigan bitta ismdir: biri roʻza kunduzida mubohdir, ikkinchisi roʻza kunduzida taqiqlangan va roʻzadorning roʻzasini ochuvchidir. Shu jinsdandir Uning azza va jalla: {Ey iymon keltirganlar, juma kunida namozga chaqirilganda, Allohning zikriga shoshilinglar va savdoni tark etinglar} degani. Robbimiz jalla va alo jumaga saʼy qilishni buyurdi, Mustafo Nabiy ﷺ esa: «Namozga kelsangiz, chopib kelmang, sokinlik bilan yurib kelinglar», dedilar. Saʼy ismi yugurishga, tez yurishga va (bir) joyga borishga tushadi. Alloh jumaga saʼy qilishni buyurgan saʼy — unga borishdir; Nabiy ﷺ namozga kelishda qaytargan saʼy esa — yugurish va tez yurishdir. Demak, saʼy ismi ikki fiʼlga tushadi: biri buyurilgan, ikkinchisi qaytarilgandir. Alloh taolo tavfiq bersa, bu jinsni Maʼonil-Qurʼon kitobida bayon qilaman, inshoalloh.Асвад деди: Мен ва Масруқ мўминлар онасининг олдига бориб, ундан мубошарат ҳақида сўрамоқчи бўлдик, аммо уялдик. Мен: «Биз бир ҳожатни сўрагани келдик, лекин уялдик», дедим. У: «У нима? Кўнглингизга келганини сўрайверинглар», деди. Биз: «Набий ﷺ рўзадор ҳолда мубошарат қилармидилар?» дедик. У: «Ҳа, шундай қилар эдилар, лекин у зот сизлардан кўра ўз нафсини яхшироқ тия олар эдилар», деди. Абу Бакр айтди: Аллоҳ — саноси улуғ бўлсин — ўз Набийси ﷺга ва унинг умматига барча тилларнинг энг кенги бўлган араб тилида хитоб қилди; бу тилнинг барча илмини Набийдан бошқа ҳеч ким қамраб ололмайди. Араблар ўз тилларида битта исмни икки нарсага ва саноғи бир неча нарсаларга қўядилар; битта нарса бир неча исм билан аталиши ҳам мумкин. Аллоҳ баъзан бир нарсадан қайтаради ва қайтарилган нарсадан бошқа бир нарсани мубоҳ қилади, иккови — мубоҳи ҳам, маҳзури ҳам — битта исм билан аталган бўлади. Шунингдек, баъзан қайтарилган нарсани мубоҳ қилади ва икковисига битта исм тушади. Шундай қилиб, битта исм икки хил нарсага тушади: бири мубоҳ, иккинчиси маҳзур, исми эса битта. Араб тилини билмаган киши буни тушунмади ва маънони битта нарсага ҳамл қилиб, икки иш бир-бирига зид эканини ваҳм қилди — чунки бир исм билан аталган бир фиъл мубоҳ қилинган, худди шу исм билан аталган бошқа бир фиъл эса тақиқланган. Кимнинг илмдаги даражаси шу бўлса, унга фиқҳ билан шуғулланиш ҳам, фатво бериш ҳам ҳалол эмас; унга ўрганиш ёки фатво бериш ва илм билан шуғулланиш жоиз бўладиган даражада илмга эришгунча сукут сақлаш вожибдир. Ким бу саноатни тушунса, биладики, мубоҳ қилинган нарса тақиқланган нарсадан бошқадир, гарчи битта исм ҳам мубоҳга, ҳам маҳзурга тушса ҳам. Мен зикр қилган шу жинсдандирки, Аллоҳ азза ва жалла ўз Китобида рўза кундузида аёлларга мубошарат қилиш жоиз эмаслигига далолат қилди — Унинг: {Энди уларга яқинлашинглар ва Аллоҳ сизларга ёзган нарсани талаб қилинглар. Тонгнинг оқ ипи қора ипдан ажралиб кўрингунча еб-ичинглар, сўнг рўзани кечгача тўлдиринглар} дегани каби. Аллоҳ азза ва жалла кечаси аёлларга мубошарат қилишни ва еб-ичишни мубоҳ қилди, сўнг бизни рўзани кечгача тўлдиришга буюрди. Демак, кечаси мубоҳ қилинган, еб-ичишга қўшиб зикр этилган мубошарат — бу рўзадорнинг рўзасини очувчи жимўдир. Аллоҳ азза ва жалла Мустафо Набий ﷺнинг фиъли билан рўзада жимўдан қуйи бўлган мубошаратни мубоҳ қилди, чунки у зот рўзадор ҳолда мубошарат қилар эдилар. Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган, рўзадорнинг рўзасини очувчи мубошарат — Набий ﷺ рўзаларида қилган мубошаратдан бошқадир. Мубошарат эса икки фиълга тушадиган битта исмдир: бири рўза кундузида мубоҳдир, иккинчиси рўза кундузида тақиқланган ва рўзадорнинг рўзасини очувчидир. Шу жинсдандир Унинг азза ва жалла: {Эй иймон келтирганлар, жума кунида намозга чақирилганда, Аллоҳнинг зикрига шошилинглар ва савдони тарк этинглар} дегани. Роббимиз жалла ва ало жумага саъй қилишни буюрди, Мустафо Набий ﷺ эса: «Намозга келсангиз, чопиб келманг, сокинлик билан юриб келинглар», дедилар. Саъй исми югуришга, тез юришга ва (бир) жойга боришга тушади. Аллоҳ жумага саъй қилишни буюрган саъй — унга боришдир; Набий ﷺ намозга келишда қайтарган саъй эса — югуриш ва тез юришдир. Демак, саъй исми икки фиълга тушади: бири буюрилган, иккинчиси қайтарилгандир. Аллоҳ таоло тавфиқ берса, бу жинсни Маъонил-Қуръон китобида баён қиламан, иншоаллоҳ.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ اللَّيْثِ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ بُكَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، أَنَّهُ قَالَ : هَشَشْتُ يَوْمًا ، فَقَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ ، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْتُ : صَنَعْتُ الْيَوْمَ أَمْرًا عَظِيمًا ، قَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَرَأَيْتَ لَوْ تَمَضْمَضْتَ بِالْمَاءِ وَأَنْتَ صَائِمٌ ؟ " قَالَ : فَقُلْتُ : لا بَأْسَ بِذَلِكَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ الرَّبِيعُ : أَظُنُّهُ قَالَ : " فَفِيمَ ؟ " . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الْوَلِيدِ ، يَقُولُ : جَاءَنِي هِلالٌ الرَّازِيُّ . فَسَأَلَنِي عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ ابْنُ سُوَيْدٍ

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir kuni ishtahim tortib, roʻzador holimda boʻsa oldim. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Bugun katta bir ish qildim, roʻzador holimda boʻsa oldim», dedim. Rasululloh ﷺ: «Aytgin-chi, agar roʻzador holingda ogʻzingni suv bilan chayqasang-chi?» dedilar. Men: «Bunda hech qanday zarar yoʻq», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ — Robiʼ: Oʻylaymanki, u zot: «Unda nimaga (tashvishlanasan)?» dedilar, dedi. Buni bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi: Men Abul-Validning shunday deganini eshitdim: Mening oldimga Hilol ar-Roziy kelib, mendan bu hadis haqida soʻradi. Abu Bakr aytdi: Abdulmalik ibn Said — u Ibn Suvayddir.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Бир куни иштаҳим тортиб, рўзадор ҳолимда бўса олдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Бугун катта бир иш қилдим, рўзадор ҳолимда бўса олдим», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Айтгин-чи, агар рўзадор ҳолингда оғзингни сув билан чайқасанг-чи?» дедилар. Мен: «Бунда ҳеч қандай зарар йўқ», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ — Робиъ: Ўйлайманки, у зот: «Унда нимага (ташвишланасан)?» дедилар, деди. Буни бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди: Мен Абул-Валиднинг шундай деганини эшитдим: Менинг олдимга Ҳилол ар-Розий келиб, мендан бу ҳадис ҳақида сўради. Абу Бакр айтди: Абдулмалик ибн Саид — у Ибн Сувайддир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ : أَسَمِعْتَ أَبَاكَ يُحَدِّثُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ ؟ " فَسَكَتَ عَنِّي سَاعَةً ، ثُمَّ قَالَ : " نَعَمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابَ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Sufyon dedi: Men Abdurrahmon ibn al-Qosimdan: «Otangning Oishadan: Rasululloh ﷺ roʻzador holda uni oʻpar edilar, deb hadis aytganini eshitganmisan?» deb soʻradim. U bir muddat jim turdi, soʻng: «Ha», dedi. Abu Bakr aytdi: Men bu bobni toʻliq holda al-Kabir kitobida keltirganman.Суфён деди: Мен Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан: «Отангнинг Оишадан: Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолда уни ўпар эдилар, деб ҳадис айтганини эшитганмисан?» деб сўрадим. У бир муддат жим турди, сўнг: «Ҳа», деди. Абу Бакр айтди: Мен бу бобни тўлиқ ҳолда ал-Кабир китобида келтирганман.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَظَلُّ صَائِمًا ، لا يُبَالِي مَا قَبَّلَ مِنْ وَجْهِي حَتَّى يُفْطِرَ " . وَقَالَ يُوسُفُ : " فَقَبَّلَ مَا شَاءَ مِنْ وَجْهِي " . وَقَالَ الزَّعْفَرَانِيُّ : " فَقَبَّلَ أَيَّ مَكَانٍ شَاءَ مِنْ وَجْهِي "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ roʻzador holda kun oʻtkazar va iftor qilgunlaricha yuzimning qayeridan oʻpishlariga parvo qilmas edilar. Yusuf: «Yuzimning xohlagan joyidan oʻpardilar», dedi. Zaʼfaroniy esa: «Yuzimning xohlagan qaysi joyidan oʻpardilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолда кун ўтказар ва ифтор қилгунларича юзимнинг қаеридан ўпишларига парво қилмас эдилар. Юсуф: «Юзимнинг хоҳлаган жойидан ўпардилар», деди. Заъфароний эса: «Юзимнинг хоҳлаган қайси жойидан ўпардилар», деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الطَّاحِيُّ ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ أَوْسٍ ، عَنْ مِصْدَعٍ أَبِي يَحْيَى ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ ، وَيَمُصُّ لِسَانَهَا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ roʻzador holatlarida u kishini oʻpar va tillarini soʻrar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолатларида у кишини ўпар ва тилларини сўрар эдилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : أَهْوَى إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيُقَبِّلَنِي ، فَقُلْتُ : إِنِّي صَائِمَةٌ . قَالَ : " وَأَنَا صَائِمٌ " . فَقَبَّلَنِي . قَالَ بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ : عَنْ طَلْحَةَ رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ meni oʻpmoqchi boʻlib engashdilar. Men: «Men roʻzadorman», dedim. U zot: «Men ham roʻzadorman», dedilar va meni oʻpdilar. Bishr ibn Muoz: «Talhadan — uning qavmidan boʻlgan bir kishidan», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ мени ўпмоқчи бўлиб энгашдилар. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. У зот: «Мен ҳам рўзадорман», дедилар ва мени ўпдилар. Бишр ибн Муоз: «Талҳадан — унинг қавмидан бўлган бир кишидан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُمَيْدًا يُحَدِّثُ ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ النَّاجِي ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَخَّصَ فِي الْقُبْلَةِ لِلصَّائِمِ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ roʻzadorga boʻsa olishga ruxsat berdilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ рўзадорга бўса олишга рухсат бердилар.

قَدْ رَوَى عَاصِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا لا أُحْصِي يَسْتَاكُ وَهُوَ صَائِمٌ " . حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ يَعْنِي ابْنَ عُيَيْنَةَ , عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : حَدَّثَنَا يَحْيَى ، قَالَ بُنْدَارٌ : قَالَ : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , وَقَالَ أَبُو مُوسَى : عَنْ سُفْيَانَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى , حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ . ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّعْلَبِيُّ , حَدَّثَنَا وَكِيعٌ , عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ، غَيْرَ أَنَّ أَبَا مُوسَى ، قَالَ : فِي حَدِيثِ يَحْيَى ، وَقَالَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ فِي حَدِيثِهِ : مَا لا أُحْصِي , أَوْ مَا لا أَعُدُّهُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَأَنَا بَرِيءٌ مِنْ عُهْدَةِ عَاصِمٍ . سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : عَاصِمُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ لَيْسَ عَلَيْهِ قِيَاسٌ . وَسَمِعْتُ مُسْلِمَ بْنَ حَجَّاجٍ ، يَقُولُ : سَأَلْنَا يَحْيَى بْنَ مَعِينٍ , فَقُلْنَا : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُقَيْلٍ أَحَبُّ إِلَيْكَ أَمْ عَاصِمُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ؟ قَالَ : لَسْتُ أُحِبُّ وَاحِدًا مِنْهُمَا . . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : كُنْتُ لا أُخَرِّجُ حَدِيثَ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ فِي هَذَا الْكِتَابِ , ثُمَّ نَظَرْتُ , فَإِذَا شُعْبَةُ ، وَالثَّوْرِيُّ قَدْ رَوَيَا عَنْهُ , وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، وَهُمَا إِمَامَا أَهْلِ زَمَانِهِمَا قَدْ رَوَيَا عَنِ الثَّوْرِيِّ عَنْهُ . وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكٌ خَبَرًا فِي غَيْرِ الْمُوَطَّإِ

Osim ibn Abdulloh Abdulloh ibn Omir ibn Rabiadan, u otasidan rivoyat qildi: U dedi: Men Nabiy ﷺni roʻzador holda misvok qilayotganlarini sanogʻiga yetolmaydigan darajada koʻrdim. Abu Muso Yahyoning hadisida, Jaʼfar ibn Muhammad esa oʻz hadisida: «sanogʻiga yetolmaydigan» yoki «sanay olmaydigan darajada», dedi. Abu Bakr aytdi: Men Osimning uhdasidan xoliman. Men Muhammad ibn Yahyoning: Osim ibn Ubaydulloh (ning hadisi)ga qiyos yoʻq, deganini eshitdim. Va Muslim ibn Hajjojning shunday deganini eshitdim: Biz Yahyo ibn Maindan soʻrab: «Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil senga yoqimliroqmi yoki Osim ibn Ubaydullohmi?» dedik. U: «Men ikkovidan birortasini ham yoqtirmayman», dedi. Abu Bakr aytdi: Men Osim ibn Ubaydullohning hadisini bu kitobda keltirmas edim, soʻng nazar solsam, Shuʼba va Savriy undan rivoyat qilgan ekanlar; Yahyo ibn Said va Abdurrahmon ibn Mahdiy — ikkovi oʻz zamonlari ahlining imomlari — Savriydan, u undan rivoyat qilganlar. Molik ham undan Muvattodan tashqarida bir xabar rivoyat qilgan.Осим ибн Абдуллоҳ Абдуллоҳ ибн Омир ибн Рабиадан, у отасидан ривоят қилди: У деди: Мен Набий ﷺни рўзадор ҳолда мисвок қилаётганларини саноғига етолмайдиган даражада кўрдим. Абу Мусо Яҳёнинг ҳадисида, Жаъфар ибн Муҳаммад эса ўз ҳадисида: «саноғига етолмайдиган» ёки «санай олмайдиган даражада», деди. Абу Бакр айтди: Мен Осимнинг уҳдасидан холиман. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: Осим ибн Убайдуллоҳ (нинг ҳадиси)га қиёс йўқ, деганини эшитдим. Ва Муслим ибн Ҳажжожнинг шундай деганини эшитдим: Биз Яҳё ибн Маиндан сўраб: «Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил сенга ёқимлироқми ёки Осим ибн Убайдуллоҳми?» дедик. У: «Мен икковидан бирортасини ҳам ёқтирмайман», деди. Абу Бакр айтди: Мен Осим ибн Убайдуллоҳнинг ҳадисини бу китобда келтирмас эдим, сўнг назар солсам, Шуъба ва Саврий ундан ривоят қилган эканлар; Яҳё ибн Саид ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий — иккови ўз замонлари аҳлининг имомлари — Саврийдан, у ундан ривоят қилганлар. Молик ҳам ундан Муваттодан ташқарида бир хабар ривоят қилган.

1883 حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مَعْبَدٍ ، حَدَّثَنَا مَعْمَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ أَبِيهِ عُبَيْدِ اللَّهِ , عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، قَالَ : " نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَيْبَرَ ، وَنَزَلْتُ مَعَهُ , فَدَعَانِي بِكُحْلِ إِثْمِدٍ , فَاكْتَحَلَ فِي رَمَضَانَ وَهُوَ صَائِمٌ " إِثْمِدَ غَيْرَ مُمَسَّكٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا أَبْرَأُ مِنْ عُهْدَةِ هَذَا الإِسْنَادِ لِمَعْمَرٍ

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ Xaybarga tushdilar, men ham u zot bilan tushdim. U zot mendan ismid surmasini soʻradilar va Ramazonda roʻzador holda surma tortdilar — mushk aralashmagan ismid (surmasi edi). Abu Bakr aytdi: Men bu isnodning uhdasidan — Maʼmar sababli — xoliman.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга тушдилар, мен ҳам у зот билан тушдим. У зот мендан исмид сурмасини сўрадилар ва Рамазонда рўзадор ҳолда сурма тортдилар — мушк аралашмаган исмид (сурмаси эди). Абу Бакр айтди: Мен бу исноднинг уҳдасидан — Маъмар сабабли — холиман.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي سُمَيٌّ ، وَسَمِعْتُهُ مِنْ سُمَيٍّ , سَمِعَهُ مِنْ أَبِي بَكْرٍ ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ أَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَذَهَبْتُ مَعَ أَبِي , فَسَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُدْرِكُهُ الصُّبْحُ وَهُوَ جُنُبٌ فَيَصُومُ " . حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ سُمَيٍّ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا سُمَيٌّ ، سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيَّ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو عَمَّارٍ فِي كُلِّهَا : عَنْ

Abu Bakr (ibn Abdurrahmon)dan rivoyat qilinadiki, Muoviya Oishaning oldiga Abdurrahmon ibn al-Horisni yubordi. Abu Bakr aytdi: Men otam bilan bordim va Oishaning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺni junub holatlarida tong topar edi va u zot roʻza tutar edilar. Bizga Abu Ammor aytdi: bizga Sufyon Sumaydan aytdi. Bizga Yahyo ibn Hakim aytdi: bizga Sufyon aytdi: bizga Sumay aytdi, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon al-Maxzumiydan eshitdi, u esa Oishaning: Rasululloh ﷺ (shunday) derdilar, deganini eshitdi — xuddi shunday. Abu Ammor ularning hammasida «an» (dan) dedi.Абу Бакр (ибн Абдурраҳмон)дан ривоят қилинадики, Муовия Оишанинг олдига Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорисни юборди. Абу Бакр айтди: Мен отам билан бордим ва Оишанинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺни жунуб ҳолатларида тонг топар эди ва у зот рўза тутар эдилар. Бизга Абу Аммор айтди: бизга Суфён Сумайдан айтди. Бизга Яҳё ибн Ҳаким айтди: бизга Суфён айтди: бизга Сумай айтди, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ал-Махзумийдан эшитди, у эса Оишанинг: Расулуллоҳ ﷺ (шундай) дердилар, деганини эшитди — худди шундай. Абу Аммор уларнинг ҳаммасида «ан» (дан) деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : إِنِّي لأَعْلَمُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ ، بَلَغَ مَرْوَانَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا فَلا يَصُومْ . قَالَ : فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ ، وَأَبُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ حَتَّى دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ ، وَعَائِشَةَ , وَكِلاهُمَا قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْبِحُ جُنُبًا ثُمَّ يَصُومُ " . فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ , وَأَبُوهُ حَتَّى أَتَيَا مَرْوَانَ , فَحَدَّثَاهُ ، فَقَالَ : عَزَمْتُ عَلَيْكُمَا لَمَا انْطَلَقْتُمَا إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ , فَحَدِّثَاهُ , فَقَالَ : أَهُمَا قَالَتَا لَكُمَا ؟ قَالا : نَعَمْ . قَالَ : هُمَا أَعْلَمُ . إِنَّمَا أَنْبَأَنِيهِ الْفَضْلُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَحَالَ الْخَبَرَ عَلَى مَلِيءٍ صَادِقٍ بَارٍّ فِي خَبَرِهِ , إِلا أَنَّ الْخَبَرَ مَنْسُوخٌ , لا أَنَّهُ وَهْمٌ , لا غَلَطَ , وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عِنْدَ ابْتِدَاءِ فَرْضِ الصَّوْمِ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ حَظَرَ عَلَيْهِمُ لا الأَكْلَ وَالشُّرْبَ فِي لَيْلِ الصَّوْمِ بَعْدَ النَّوْمِ , كَذَلِكَ الْجِمَاعَ , فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ : مَنْ أَصْبَحَ وَهُوَ جُنُبٌ فَلا يَصُمْ , فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَبْلَ أَنْ يُبِيحَ اللَّهُ الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ , فَلَمَّا أَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَانَ لِلْجُنُبِ إِذَا أَصْبَحَ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ أَنْ يَصُومَ ذَلِكَ الْيَوْمَ , إِذِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَمَّا أَبَاحَ الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَانَ الْعِلْمُ مُحِيطًا بِأَنَّ الْمُجَامِعَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ يَطْرُقُهُ فَاعِلا مَا قَدْ أَبَاحَهُ اللَّهُ لَهُ فِي نَصِّ تَنْزِيلِهِ , وَلا سَبِيلَ لِمَنْ هَذَا فِعْلُهُ إِلَى الاغْتِسَالِ إِلا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ , وَلَوْ كَانَ إِذَا أَدْرَكَهُ الصُّبْحُ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ لَمْ يَجُزْ لَهُ الصَّوْمُ ، كَانَ الْجِمَاعُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِأَقَلَّ وَقْتٍ يُمْكِنُ الاغْتِسَالُ فِيهِ مَحْظُورًا غَيْرَ مُبَاحٍ . وَفِي إِبَاحَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ الْجِمَاعَ فِي جِمَاعِ اللَّيْلِ بَعْدَ مَا كَانَ مَحْظُورًا بَعْدَ النَّوْمِ ، بَانَ وَثَبَتَ أَنَّ الْجَنَابَةَ الْبَاقِيَةَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِجِمَاعٍ فِي اللَّيْلِ مُبَاحٌ لا يَمْنَعُ الصَّوْمَ . فَخَبَرُ عَائِشَةَ ، وَأَمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ مَا كَانَ يُدْرِكُهُ الصُّبْحُ جُنُبًا نَاسِخٌ لِخَبَرِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ؛ لأَنَّ هَذَا الْفِعْلَ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ نُزُولِ إِبَاحَةِ الْجِمَاعِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ . فَاسْمَعِ الآنَ خَبَرًا عَنْ كَاتِبِ الْوَحْيِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصِحَّةِ مَا تَأَوَّلْتُ خَبَرَ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ

Abu Bakr ibn Abdurrahmon dedi: Men bu hadisni odamlarning eng yaxshi biluvchisiman. Marvonga Abu Hurayra Rasululloh ﷺdan hadis aytayotgani yetib bordi. Bizga Bundor aytdi: bizga Yahyo Ibn Jurayjdan aytdi: menga Abdulmalik ibn Abu Bakr otasidan aytdiki, u Abu Hurayraning: «Kim junub holda tongni qarshilasa, roʻza tutmasin», deganini eshitgan. (Roviy) aytdi: Shunda Abu Bakr va otasi Abdurrahmon borib, Umm Salama va Oishaning huzuriga kirdilar. Ikkovi ham: «Rasululloh ﷺ junub holda tongni qarshilar, soʻng roʻza tutar edilar», dedilar. Soʻng Abu Bakr va otasi Marvonning oldiga borib, unga (buni) aytdilar. U: «Sizlarga qatʼiy aytamanki, albatta Abu Hurayraning oldiga borib, unga aytinglar», dedi. (Aytganlarida) u: «Ikkovi sizlarga shunday deyishdimi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Ikkovi biluvchiroqdir. Menga buni faqat Fazl xabar bergan edi», dedi. Abu Bakr aytdi: Abu Hurayra xabarni oʻz xabarida boy, sodiq va yaxshi bir kishiga havola qildi; faqat bu xabar mansuxdir — vahm ham, xato ham emas. Chunki Alloh tabaroka va taolo Muhammad ﷺ ummatiga roʻza farz qilinishining boshida ularga roʻza kechasida uxlagandan keyin yeb-ichishni ham, jimoʼni ham taqiqlagan edi. Bas, Fazl ibn Abbosning: «Kim junub holda tongni qarshilasa, roʻza tutmasin», degan xabari Alloh jimoʼni tong otguncha muboh qilishidan oldingi oʻsha vaqtda boʻlgan boʻlsa kerak. Alloh taolo jimoʼni tong otguncha muboh qilgach, junub kishi gʻusl qilishdan oldin tongni qarshilasa ham, oʻsha kuni roʻza tutishi mumkin boʻldi. Zero Alloh azza va jalla jimoʼni tong otguncha muboh qilgach, tong otishidan oldin jimoʼ qilgan kishini — Alloh oʻz tanzili nassida unga muboh qilgan narsani qilayotgan holda — tong topishi maʼlum edi; bunday qilgan kishi uchun esa gʻusl qilishning yoʻli faqat tong otganidan keyindir. Agar u gʻusl qilishdan oldin tong topsa, unga roʻza joiz boʻlmaganida, tong otishidan gʻusl qilish mumkin boʻlgan eng oz vaqt oldin jimoʼ qilish taqiqlangan, muboh boʻlmagan boʻlar edi. Allohning azza va jalla kechaning barcha qismida jimoʼni — uxlagandan keyin taqiqlangan boʻlgach — muboh qilishida shu narsa ravshan boʻldi va sobit boʻldiki, kechadagi jimoʼ sababli tong otganidan keyin ham qolgan janobat mubohdir va roʻzaga monelik qilmaydi. Bas, Oisha va Umm Salama (roziyallohu anhumo)ning Nabiy ﷺ junub holda tongni qarshilaganlaridan keyin roʻza tutganlari haqidagi xabari Fazl ibn Abbosning xabarini nasx qiluvchidir; chunki Nabiy ﷺning bu fiʼllari jimoʼni tong otguncha muboh qilish nozil boʻlganidan keyin boʻlishi ehtimoli koʻproqdir. Endi Fazl ibn Abbos — Alloh unga rahm qilsin — xabarini men taʼvil qilganim toʻgʻriligi haqida Nabiy ﷺning vahiy kotibidan (kelgan) bir xabarni eshit.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон деди: Мен бу ҳадисни одамларнинг энг яхши билувчисиман. Марвонга Абу Ҳурайра Расулуллоҳ ﷺдан ҳадис айтаётгани етиб борди. Бизга Бундор айтди: бизга Яҳё Ибн Журайждан айтди: менга Абдулмалик ибн Абу Бакр отасидан айтдики, у Абу Ҳурайранинг: «Ким жунуб ҳолда тонгни қаршиласа, рўза тутмасин», деганини эшитган. (Ровий) айтди: Шунда Абу Бакр ва отаси Абдурраҳмон бориб, Умм Салама ва Оишанинг ҳузурига кирдилар. Иккови ҳам: «Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилар, сўнг рўза тутар эдилар», дедилар. Сўнг Абу Бакр ва отаси Марвоннинг олдига бориб, унга (буни) айтдилар. У: «Сизларга қатъий айтаманки, албатта Абу Ҳурайранинг олдига бориб, унга айтинглар», деди. (Айтганларида) у: «Иккови сизларга шундай дейишдими?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Иккови билувчироқдир. Менга буни фақат Фазл хабар берган эди», деди. Абу Бакр айтди: Абу Ҳурайра хабарни ўз хабарида бой, содиқ ва яхши бир кишига ҳавола қилди; фақат бу хабар мансухдир — ваҳм ҳам, хато ҳам эмас. Чунки Аллоҳ табарока ва таоло Муҳаммад ﷺ умматига рўза фарз қилинишининг бошида уларга рўза кечасида ухлагандан кейин еб-ичишни ҳам, жимўни ҳам тақиқлаган эди. Бас, Фазл ибн Аббоснинг: «Ким жунуб ҳолда тонгни қаршиласа, рўза тутмасин», деган хабари Аллоҳ жимўни тонг отгунча мубоҳ қилишидан олдинги ўша вақтда бўлган бўлса керак. Аллоҳ таоло жимўни тонг отгунча мубоҳ қилгач, жунуб киши ғусл қилишдан олдин тонгни қаршиласа ҳам, ўша куни рўза тутиши мумкин бўлди. Зеро Аллоҳ азза ва жалла жимўни тонг отгунча мубоҳ қилгач, тонг отишидан олдин жимў қилган кишини — Аллоҳ ўз танзили нассида унга мубоҳ қилган нарсани қилаётган ҳолда — тонг топиши маълум эди; бундай қилган киши учун эса ғусл қилишнинг йўли фақат тонг отганидан кейиндир. Агар у ғусл қилишдан олдин тонг топса, унга рўза жоиз бўлмаганида, тонг отишидан ғусл қилиш мумкин бўлган энг оз вақт олдин жимў қилиш тақиқланган, мубоҳ бўлмаган бўлар эди. Аллоҳнинг азза ва жалла кечанинг барча қисмида жимўни — ухлагандан кейин тақиқланган бўлгач — мубоҳ қилишида шу нарса равшан бўлди ва собит бўлдики, кечадаги жимў сабабли тонг отганидан кейин ҳам қолган жанобат мубоҳдир ва рўзага монелик қилмайди. Бас, Оиша ва Умм Салама (розияллоҳу анҳумо)нинг Набий ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилаганларидан кейин рўза тутганлари ҳақидаги хабари Фазл ибн Аббоснинг хабарини насх қилувчидир; чунки Набий ﷺнинг бу фиъллари жимўни тонг отгунча мубоҳ қилиш нозил бўлганидан кейин бўлиши эҳтимоли кўпроқдир. Энди Фазл ибн Аббос — Аллоҳ унга раҳм қилсин — хабарини мен таъвил қилганим тўғрилиги ҳақида Набий ﷺнинг ваҳий котибидан (келган) бир хабарни эшит.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ ثَوْبَانَ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ ثَابِتِ بْنِ ثَوْبَانَ , عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ ، أَنَّهُ أَخْبَرَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ، عَنْ قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّهُ قَالَ : " مَنِ اطَّلَعَ عَلَيْهِ الْفَجْرُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ وَهُوَ جُنُبٌ لَمْ يَغْتَسِلْ ، أَفْطَرَ وَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ . فَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ : إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَيْنَا الصِّيَامَ , كَمَا كَتَبَ عَلَيْنَا الصَّلاةَ , فَلَوْ أَنَّ رَجُلا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَهُوَ نَائِمٌ كَانَ يَتْرُكُ الصَّلاةَ ؟ قَالَ : قُلْتُ لِزَيْدٍ : فَيَصُومُ , وَيَصُومُ يَوْمًا آخَرَ ؟ فَقَالَ زَيْدٌ : يَوْمَيْنِ بِيَوْمٍ "

Qabisa ibn Zuayb Zayd ibn Sobitga Abu Hurayraning: «Kim Ramazon oyida junub holda, gʻusl qilmagan holda tongni qarshilasa, roʻzasi ochilgan boʻladi va unga qazo lozim», degan soʻzini xabar berdi. Shunda Zayd ibn Sobit: «Alloh bizga namozni farz qilganidek, roʻzani ham farz qilgan. Agar bir kishi uxlab yotganida uning ustiga quyosh chiqib qolsa, u namozni tark etadimi?» dedi. (Qabisa) aytdi: Men Zaydga: «Unda u roʻza tutadi va yana bir kun roʻza tutadimi?» dedim. Zayd: «Bir kun uchun ikki kunmi?» dedi.Қабиса ибн Зуайб Зайд ибн Собитга Абу Ҳурайранинг: «Ким Рамазон ойида жунуб ҳолда, ғусл қилмаган ҳолда тонгни қаршиласа, рўзаси очилган бўлади ва унга қазо лозим», деган сўзини хабар берди. Шунда Зайд ибн Собит: «Аллоҳ бизга намозни фарз қилганидек, рўзани ҳам фарз қилган. Агар бир киши ухлаб ётганида унинг устига қуёш чиқиб қолса, у намозни тарк этадими?» деди. (Қабиса) айтди: Мен Зайдга: «Унда у рўза тутади ва яна бир кун рўза тутадими?» дедим. Зайд: «Бир кун учун икки кунми?» деди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أُمَّهِ أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْبِحُ جُنُبًا مِنَ النِّسَاءِ مِنْ غَيْرِ حُلْمٍ , ثُمَّ يَظَلُّ صَائِمًا "

Nabiy ﷺning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ ihtilomsiz, ayollari sababli junub holda tongni qarshilar, soʻng roʻzador holda kun oʻtkazar edilar.Набий ﷺнинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ иҳтиломсиз, аёллари сабабли жунуб ҳолда тонгни қаршилар, сўнг рўзадор ҳолда кун ўтказар эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ أَبِي طُوَالَةَ ، أَنَّ أَبَا يُونُسَ مَوْلَى عَائِشَةَ أَخْبَرَهُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ رَجُلا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْتَفْتِيهِ وَهِيَ تَسْمَعُ مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , تُدْرِكُنِي الصَّلاةُ وَأَنَا جُنُبٌ أَفَأَصُومُ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَأَنَا تُدْرِكُنِي الصَّلاةُ وَأَنَا جُنُبٌ فَأَصُومُ " . فَقَالَ : لَسْتَ مِثْلَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ . فَقَالَ : " وَاللَّهِ " يَعْنِي : " إِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَخْشَاكُمْ لِلَّهِ , وَأَعْلَمَكُمْ بِمَا أَتَّقِي " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الرَّجَاءُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ : إِنَّهُ جَائِزٌ أَنْ يَقُولَ الْمَرْءُ فِيمَا لا يَشُكُّ فِيهِ وَلا يَمْتَرِي : وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يَكُونَ كَذَا وَكَذَا , إِذْ لا شَكَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ مُسْتَيْقِنًا غَيْرَ شَاكٍّ , وَلا مُرْتَابٍ أَنْ كَانَ أَخْشَى الْقَوْمِ لِلَّهِ ، وَأَعْلَمَهُمْ بِمَا يَتَّقِي . وَهَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي رُوِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ قَيْسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ : أَمُؤْمِنٌ أَنْتَ ؟ قَالَ : أَرْجُو , وَلا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ أَحْكَامُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُنَاكَحَاتِ , وَالْمُبَايَعَاتِ وَشَرَائِعِ الإِسْلامِ . وَقَدْ بَيَّنْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ . فَاسْمَعِ الدَّلِيلَ الْوَاضِحَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرَادَ بِقَوْلِهِ : " إِنِّي لأَرْجُو " مَا أَعْلَمْتُ أَنَّهُ : قَدْ أَقْسَمَ بِاللَّهِ أَنَّهُ أَشَدُّهُمْ خَشْيَةً

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Nabiy ﷺ ning oldilariga undan fatvo soʻragani keldi, Oisha esa eshik ortidan eshitib turardi. (U kishi:) «Yo Rasululloh! Men junublik holatida boʻlganimda namoz vaqti meni qarshilaydi, shunda roʻza tutaymi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Meni ham junublik holatida boʻlganimda namoz vaqti qarshilaydi, men esa roʻza tutaman», dedilar. Shunda (u kishi): «Siz bizga oʻxshamaysiz, yo Rasululloh! Alloh Sizning oʻtgan va kelajakdagi gunohlaringizni magʻfirat qilgan», dedi. (Rasululloh ﷺ:) «Allohga qasamki, men sizlardan Allohga eng koʻp qoʻrquvchi va saqlanadigan narsamni sizlardan eng yaxshi biluvchi boʻlishimni umid qilaman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu umid qilish men aytadigan jinsdandir: kishi shubha qilmaydigan va ikkilanmaydigan narsa haqida ham: «Men shunday va shunday boʻlishini umid qilaman», deyishi joizdir. Zero shubhasizki, Nabiy ﷺ oʻzlarining qavmning Allohdan eng koʻp qoʻrquvchisi va saqlanadigan narsani ularning eng yaxshi biluvchisi ekanlariga yaqiynda edilar, shubha va ikkilanishda emas. Bu Alqama ibn Qaysdan rivoyat qilingan narsa jinsidandir: unga: «Sen moʻminmisan?» deyilganda, u: «Umid qilaman», dedi. Holbuki uning nikohlar, oldi-sotdilar va Islom shariatlarida moʻminlar hukmi joriy boʻladigan moʻminlardan ekanida hech shubha va ikkilanish yoʻq. Men bu masalani Iymon kitobida bayon qilganman. Endi Nabiy ﷺ «Men umid qilaman» degan soʻzlari bilan men bildirgan maʼnoni iroda qilganlariga ochiq dalilni eshit: u zot Alloh bilan qasam ichib, oʻzlari ularning eng koʻp qoʻrquvchisi ekanlarini (aytdilar).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бир киши Набий ﷺ нинг олдиларига ундан фатво сўрагани келди, Оиша эса эшик ортидан эшитиб турарди. (У киши:) «Ё Расулуллоҳ! Мен жунублик ҳолатида бўлганимда намоз вақти мени қаршилайди, шунда рўза тутайми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мени ҳам жунублик ҳолатида бўлганимда намоз вақти қаршилайди, мен эса рўза тутаман», дедилар. Шунда (у киши): «Сиз бизга ўхшамайсиз, ё Расулуллоҳ! Аллоҳ Сизнинг ўтган ва келажакдаги гуноҳларингизни мағфират қилган», деди. (Расулуллоҳ ﷺ:) «Аллоҳга қасамки, мен сизлардан Аллоҳга энг кўп қўрқувчи ва сақланадиган нарсамни сизлардан энг яхши билувчи бўлишимни умид қиламан», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу умид қилиш мен айтадиган жинсдандир: киши шубҳа қилмайдиган ва иккиланмайдиган нарса ҳақида ҳам: «Мен шундай ва шундай бўлишини умид қиламан», дейиши жоиздир. Зеро шубҳасизки, Набий ﷺ ўзларининг қавмнинг Аллоҳдан энг кўп қўрқувчиси ва сақланадиган нарсани уларнинг энг яхши билувчиси эканларига яқийнда эдилар, шубҳа ва иккиланишда эмас. Бу Алқама ибн Қайсдан ривоят қилинган нарса жинсидандир: унга: «Сен мўминмисан?» дейилганда, у: «Умид қиламан», деди. Ҳолбуки унинг никоҳлар, олди-сотдилар ва Ислом шариатларида мўминлар ҳукми жорий бўладиган мўминлардан эканида ҳеч шубҳа ва иккиланиш йўқ. Мен бу масалани Иймон китобида баён қилганман. Энди Набий ﷺ «Мен умид қиламан» деган сўзлари билан мен билдирган маънони ирода қилганларига очиқ далилни эшит: у зот Аллоҳ билан қасам ичиб, ўзлари уларнинг энг кўп қўрқувчиси эканларини (айтдилар).

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي الضُّحَى ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ الأَمْرِ , فَرَغِبَ عَنْهُ رِجَالٌ , فَقَالَ : " مَا بَالُ رِجَالٍ آمُرُهُمْ بِالأَمْرِ يَرْغَبُونَ عَنْهُ ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُهُمْ بِاللَّهِ , وَأَشَدُّهُمْ خَشْيَةً "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ baʼzi ishda ruxsat berdilar, ammo baʼzi kishilar undan yuz oʻgirdilar. Shunda u zot: «Baʼzi kishilarga nima boʻldiki, men ularni bir ishga buyursam, undan yuz oʻgiradilar? Allohga qasamki, men ularning ichida Allohni eng yaxshi biluvchisi va Undan eng qattiq qoʻrquvchisiman», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ баъзи ишда рухсат бердилар, аммо баъзи кишилар ундан юз ўгирдилар. Шунда у зот: «Баъзи кишиларга нима бўлдики, мен уларни бир ишга буюрсам, ундан юз ўгирадилар? Аллоҳга қасамки, мен уларнинг ичида Аллоҳни энг яхши билувчиси ва Ундан энг қаттиқ қўрқувчисиман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ الْعَطَّارُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي صَفْوَانُ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عَاصِمٍ الأَشْعَرِيِّ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ " . لَمْ يَنْسِبِ الْحَسَنُ كَعْبًا , وَلَمْ يَقُلِ الْمَخْزُومِيَّ : الأَشْعَرِيَّ . خَرَّجْتُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Kaʼb ibn Osim al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Safarda roʻza tutish yaxshilikdan emas», dedilar. Hasan Kaʼbni nisbat bermadi, Maxzumiy esa «al-Ashʼariy» demadi. Men bu lafzni al-Kabir kitobida keltirganman.Каъб ибн Осим ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Сафарда рўза тутиш яхшиликдан эмас», дедилар. Ҳасан Каъбни нисбат бермади, Махзумий эса «ал-Ашъарий» демади. Мен бу лафзни ал-Кабир китобида келтирганман.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلا قَدِ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَيْهِ , وَقَدْ ظُلِّلَ عَلَيْهِ , فَقَالُوا : هَذَا رَجُلٌ صَائِمٌ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تَصُومُوا فِي السَّفَرِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَهَذَا الْخَبَرُ دَالٌّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا قَالَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ إِذِ الصَّائِمُ الْمُسَافِرُ غَيْرُ قَابِلٍ يُسْرَ اللَّهِ حَتَّى اشْتَدَّ بِهِ الصَّوْمُ , وَاحْتِيجَ إِلَى أَنْ يُظَلَّ . وَفِي خَبَرِ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ , عَنْ جَابِرٍ : فَغُشِيَ عَلَيْهِ , فَجَعَلَ يَنْضَحُ الْمَاءَ ، أَيْ : عَلَيْهِ . قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا قَالَ : " لَيْسَ الْبِرُّ الصَّوْمَ فِي السَّفَرِ " أَيْ : لَيْسَ الْبِرُّ الصَّوْمَ فِي السَّفَرِ حَتَّى يُغْشَى عَلَى الصَّائِمِ , وَيُحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُظَلَّلَ وَيُنْضَحَ عَلَيْهِ , إِذِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ رَخَّصَ لِلْمُسَافِرِ فِي الْفِطْرِ , وَجَعَلَ لَهُ أَنْ يَصُومَ فِي أَيَّامٍ أُخَرَ , وَأَعْلَمَ فِي مُحْكَمِ تَنْزِيلِهِ أَنَّهُ أَرَادَ بِهِمُ الْيُسْرَ لا الْعُسْرَ فِي ذَلِكَ , فَمَنْ لَمْ يَقْبَلْ يُسْرَ اللَّهِ ، جَازَ أَنْ يُقَالَ لَهُ : لَيْسَ أَخْذُكَ بِالْعُسْرِ ، فَيَشْتَدُّ الْعُسْرُ عَلَيْكَ مِنَ الْبِرِّ . وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي هَذَا الْخَبَرِ : لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تَصُومُوا فِي السَّفَرِ ، أَيْ : لَيْسَ كُلُّ الْبِرِّ هَذَا , قَدْ يَكُونُ الْبِرُّ أَيْضًا أَنْ تَصُومُوا فِي السَّفَرِ , وَقَبُولُ رُخْصَةِ اللَّهِ وَالإِفْطَارِ فِي السَّفَرِ . وَسَأُدَلِّلُ بَعْدُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ . حَدَّثَنَا بِخَبَرِ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ ، بُنْدَارٌ , قَالَ : حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ , عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ bir kishini koʻrdilar — odamlar uning atrofiga toʻplangan va unga soya qilinayotgan edi. Ular: «Bu roʻzador kishi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Safarda roʻza tutishingiz yaxshilik emas», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabar shunga dalolat qiladiki, Nabiy ﷺ bu soʻzni roʻzador musofir Allohning yengilligini qabul qilmay, roʻza unga ogʻirlik qilib, soya qilishga muhtoj boʻlgani uchun aytdilar. Said ibn Yasorning Jobirdan (rivoyat qilgan) xabarida: u behush boʻlib qoldi, ustiga suv sepila boshlandi, deyilgan. Nabiy ﷺ: «Safarda roʻza tutish yaxshilik emas», deganlari — yaʼni roʻzador behush boʻlib, unga soya qilish va suv sepishga muhtoj boʻladigan darajada safarda roʻza tutish yaxshilik emas, degani. Zero Alloh azza va jalla musofirga roʻzani ochishga ruxsat berdi va unga boshqa kunlarda roʻza tutishni joiz qildi, hamda oʻz muhkam tanzilida bunda ular uchun yengillikni iroda qilganini, qiyinchilikni emasligini bildirdi. Bas, kim Allohning yengilligini qabul qilmasa, unga: «Senga qiyinchilikni ixtiyor qilib, qiyinchilik ustingga ogʻirlashishi yaxshilikdan emas», deyilishi joizdir. Bu xabardagi «Safarda roʻza tutishingiz yaxshilik emas» degani — yaʼni bu yaxshilikning hammasi emas, degani boʻlishi ham joizdir; safarda roʻza tutishingiz ham yaxshilik boʻlishi mumkin, Allohning ruxsatini qabul qilib safarda roʻzani ochish ham. Alloh azza va jalla xohlasa, bu taʼvilning toʻgʻriligiga keyinroq dalil keltiraman. Said ibn Yasorning xabarini bizga Bundor aytdi: u dedi: bizga Hammod ibn Masʼada Ibn Abu Zibdan aytdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ бир кишини кўрдилар — одамлар унинг атрофига тўпланган ва унга соя қилинаётган эди. Улар: «Бу рўзадор киши», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сафарда рўза тутишингиз яхшилик эмас», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабар шунга далолат қиладики, Набий ﷺ бу сўзни рўзадор мусофир Аллоҳнинг енгиллигини қабул қилмай, рўза унга оғирлик қилиб, соя қилишга муҳтож бўлгани учун айтдилар. Саид ибн Ясорнинг Жобирдан (ривоят қилган) хабарида: у беҳуш бўлиб қолди, устига сув сепила бошланди, дейилган. Набий ﷺ: «Сафарда рўза тутиш яхшилик эмас», деганлари — яъни рўзадор беҳуш бўлиб, унга соя қилиш ва сув сепишга муҳтож бўладиган даражада сафарда рўза тутиш яхшилик эмас, дегани. Зеро Аллоҳ азза ва жалла мусофирга рўзани очишга рухсат берди ва унга бошқа кунларда рўза тутишни жоиз қилди, ҳамда ўз муҳкам танзилида бунда улар учун енгилликни ирода қилганини, қийинчиликни эмаслигини билдирди. Бас, ким Аллоҳнинг енгиллигини қабул қилмаса, унга: «Сенга қийинчиликни ихтиёр қилиб, қийинчилик устингга оғирлашиши яхшиликдан эмас», дейилиши жоиздир. Бу хабардаги «Сафарда рўза тутишингиз яхшилик эмас» дегани — яъни бу яхшиликнинг ҳаммаси эмас, дегани бўлиши ҳам жоиздир; сафарда рўза тутишингиз ҳам яхшилик бўлиши мумкин, Аллоҳнинг рухсатини қабул қилиб сафарда рўзани очиш ҳам. Аллоҳ азза ва жалла хоҳласа, бу таъвилнинг тўғрилигига кейинроқ далил келтираман. Саид ибн Ясорнинг хабарини бизга Бундор айтди: у деди: бизга Ҳаммод ибн Масъада Ибн Абу Зибдан айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " خَرَجَ عَامَ الْفَتْحِ إِلَى مَكَّةَ ، فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ كُرَاعَ الْغَمِيمِ ، وَصَامَ النَّاسُ , ثُمَّ دَعَا بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ ، فَرَفَعَهُ حَتَّى نَظَرَ النَّاسُ إِلَيْهِ , ثُمَّ شَرِبَهُ " . فَقِيلَ لَهُ بَعْدَ ذَلِكَ : إِنَّ بَعْضَ النَّاسِ قَدْ صَامَ . قَالَ : " أُولَئِكَ الْعُصَاةُ , أُولَئِكَ الْعُصَاةُ " . حَدَّثَنَاهُ الْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْبِسْطَامِيُّ , حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ , عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Fath yili Makka tomon chiqdilar va Kuroʼul-Gʻamimga yetgunlaricha roʻza tutdilar, odamlar ham roʻza tutdilar. Soʻng bir idish suv soʻradilar va odamlar koʻrguncha uni koʻtardilar, keyin uni ichdilar. Shundan keyin u zotga: «Baʼzi odamlar roʻza tutishda davom etdi», deyildi. Shunda u zot: «Anavilar — osiylar, anavilar — osiylardir», dedilar. Buni bizga Husayn ibn Iso al-Bistomiy aytdi: bizga Anas ibn Iyoz Jaʼfar ibn Muhammaddan shu isnod bilan aytdi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили Макка томон чиқдилар ва Курўул-Ғамимга етгунларича рўза тутдилар, одамлар ҳам рўза тутдилар. Сўнг бир идиш сув сўрадилар ва одамлар кўргунча уни кўтардилар, кейин уни ичдилар. Шундан кейин у зотга: «Баъзи одамлар рўза тутишда давом этди», дейилди. Шунда у зот: «Анавилар — осийлар, анавилар — осийлардир», дедилар. Буни бизга Ҳусайн ибн Исо ал-Бистомий айтди: бизга Анас ибн Иёз Жаъфар ибн Муҳаммаддан шу иснод билан айтди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَافَرَ فِي رَمَضَانَ , فَاشْتَدَّ الصَّوْمُ عَلَى رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِهِ , فَجَعَلَتْ رَاحِلَتُهُ تَهِيمُ بِهِ تَحْتَ الشَّجَرَةِ , فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَأَمَرَهُ أَنْ يُفْطِرَ , ثُمَّ دَعَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِإِنَاءٍ , فَوَضَعَهُ عَلَى يَدِهِ , ثُمَّ شَرِبَ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Ramazonda safarga chiqdilar. Sahobalaridan bir kishiga roʻza ogʻirlik qildi va uning ulovi uni daraxt tagida (behol) yetaklab yura boshladi. Bu Nabiy ﷺga xabar qilindi, u zot unga roʻzasini ochishni buyurdilar. Soʻng Nabiy ﷺ bir idish soʻrab, uni qoʻllariga qoʻydilar va odamlar qarab turgan holda ichdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Рамазонда сафарга чиқдилар. Саҳобаларидан бир кишига рўза оғирлик қилди ва унинг улови уни дарахт тагида (беҳол) етаклаб юра бошлади. Бу Набий ﷺга хабар қилинди, у зот унга рўзасини очишни буюрдилар. Сўнг Набий ﷺ бир идиш сўраб, уни қўлларига қўйдилар ва одамлар қараб турган ҳолда ичдилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي الضُّحَى ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ الأَمْرِ فَرَغِبَ عَنْهُ رِجَالٌ . فَقَالَ : " مَا بَالُ رِجَالٍ آمُرُهُمْ بِالأَمْرِ يَرْغَبُونَ عَنْهُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُهُمْ بِاللَّهِ , وَأَشَدُّهُمْ لَهُ خَشْيَةً " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَفِي خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَتَى عَلَى نَهَرٍ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ , مِنْ هَذَا الْجِنْسِ أَيْضًا . قَالَ فِي الْخَبَرِ : " إِنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ , إِنِّي رَاكِبٌ , وَأَنْتُمْ مُشَاةٌ , إِنِّي أَيْسَرُكُمْ " . فَهَذَا الْخَبَرُ دَلَّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَامَ وَأَمَرَهُمْ بِالْفِطْرِ فِي الابْتِدَاءِ , إِذْ كَانَ الصَّوْمُ لا يَشُقُّ عَلَيْهِ , إِذْ كَانَ رَاكِبًا ، لَهُ ظَهْرٌ , لا يَحْتَاجُ إِلَى الْمَشْيِ , وَأَمَرَهُمْ بِالْفِطْرِ , إِذْ كَانُوا مُشَاةً يَشْتَدُّ عَلَيْهِمُ الصَّوْمُ مَعَ الرَّجَّالَةِ , فَسَمَّاهُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عُصَاةً إِذِ امْتَنَعُوا مِنَ الْفِطْرِ بَعْدَ أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِيَّاهُمْ بَعْدَ عِلْمِهِ أَنْ يَشْتَدَّ الصَّوْمُ عَلَيْهِمْ , إِذْ لا ظَهْرَ لَهُمْ , وَهُمْ يَحْتَاجُونَ إِلَى الْمَشْيِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ baʼzi ishda ruxsat berdilar, ammo baʼzi kishilar undan yuz oʻgirdilar. Shunda u zot: «Baʼzi kishilarga nima boʻldiki, men ularni bir ishga buyursam, undan yuz oʻgiradilar? Allohga qasamki, men ularning ichida Allohni eng yaxshi biluvchisi va Undan eng qattiq qoʻrquvchisiman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Abu Saidning xabari — Nabiy ﷺ osmon suvidan (hosil boʻlgan) bir daryo boʻyiga kelganlari haqidagi xabar ham shu jinsdandir. U xabarda u zot: «Men sizlarga oʻxshamayman, men ulovdaman, sizlar esa piyodasizlar, men sizlarning eng yengil ahvoldagimanman», dedilar. Bu xabar shunga dalolat qiladiki, Nabiy ﷺ boshda oʻzlari roʻza tutdilar va ularni roʻzani ochishga buyurdilar; chunki roʻza u zotga ogʻirlik qilmasdi — u zot ulovda edilar, yurishga muhtoj emas edilar. Ularni esa roʻzani ochishga buyurdilar, chunki ular piyoda edilar va piyodalar bilan birga roʻza ularga ogʻirlik qilardi. Bas, u zot ﷺ ularga roʻza ogʻir kelishini bilganlaridan keyin roʻzani ochishga buyurganlarida, ular bosh tortganlari uchun ularni osiylar deb atadilar; chunki ularning ulovi yoʻq edi va yurishga muhtoj edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ баъзи ишда рухсат бердилар, аммо баъзи кишилар ундан юз ўгирдилар. Шунда у зот: «Баъзи кишиларга нима бўлдики, мен уларни бир ишга буюрсам, ундан юз ўгирадилар? Аллоҳга қасамки, мен уларнинг ичида Аллоҳни энг яхши билувчиси ва Ундан энг қаттиқ қўрқувчисиман», дедилар. Абу Бакр айтди: Абу Саиднинг хабари — Набий ﷺ осмон сувидан (ҳосил бўлган) бир дарё бўйига келганлари ҳақидаги хабар ҳам шу жинсдандир. У хабарда у зот: «Мен сизларга ўхшамайман, мен уловдаман, сизлар эса пиёдасизлар, мен сизларнинг энг енгил аҳволдагиманман», дедилар. Бу хабар шунга далолат қиладики, Набий ﷺ бошда ўзлари рўза тутдилар ва уларни рўзани очишга буюрдилар; чунки рўза у зотга оғирлик қилмасди — у зот уловда эдилар, юришга муҳтож эмас эдилар. Уларни эса рўзани очишга буюрдилар, чунки улар пиёда эдилар ва пиёдалар билан бирга рўза уларга оғирлик қиларди. Бас, у зот ﷺ уларга рўза оғир келишини билганларидан кейин рўзани очишга буюрганларида, улар бош тортганлари учун уларни осийлар деб атадилар; чунки уларнинг улови йўқ эди ва юришга муҳтож эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ ، حَدَّثَنِي قَزْعَةُ ، قَالَ : أَتَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ ، وَهُوَ مَكْثُورٌ عَلَيْهِ , فَلَمَّا تَفَرَّقَ النَّاسُ عَنْهُ ، قُلْتُ : لا أَسْأَلُكُ عَمَّا يَسْأَلُكَ هَؤُلاءِ عَنْهُ , وَسَأَلْتُهُ عَنِ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ , فَقَالَ : سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى مَكَّةَ وَنَحْنُ صِيَامٌ , فَنَزَلْنَا مَنْزِلا , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّكُمْ قَدْ دَنَوْتُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ , وَالْفِطْرُ أَقْوَى لَكُمْ " . فَكَانَتْ رُخْصَةً , فَمِنَّا مَنْ صَامَ , وَمِنَّا مَنْ أَفْطَرَ . ثُمَّ نَزَلْنَا مَنْزِلا آخَرَ , فَقَالَ : " إِنَّكُمْ مُصَبِّحُو عَدُوِّكُمْ , وَالْفِطْرُ أَقْوَى لَكُمْ , فَأَفْطِرُوا " . فَكَانَتْ عَزْمَةً ، فَأَفْطَرْنَا , ثُمَّ قَالَ : فَلَقَدْ رَأَيْتُنَا نَصُومُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي السَّفَرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَهَذَا الْخَبَرُ بَيَّنَ وَأَوْضَحَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمَّاهُمْ عُصَاةً إِذْ عَزَمَ عَلَيْهِمْ فِي الْفِطْرِ لِيَكُونَ أَقْوَى لَهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ , إِذْ قَدْ دَنَوْا مِنْهُمْ , وَيَحْتَاجُونَ إِلَى مُحَارَبَتِهِمْ , فَلَمْ يَأْتَمِرُوا لأَمْرِهِ ؛ لأَنَّ خَبَرَ جَابِرٍ فِي عَامِ الْفَتْحِ , وَهَذَا الْخَبَرُ فِي تِلْكَ السَّفْرَةِ , أَيْضًا فَلَمَّا عَزَمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ بِالْفِطْرِ ، ليَكُونُ الْفِطْرُ أَقْوَى لَهُمْ , فَصَامُوا حَتَّى كَانَ يُغْشَى عَلَى بَعْضِهِمْ , وَيَحْتَاجُ إِلَى أَنْ يُظَلَّلَ , وَيُنْضَحَ الْمَاءُ عَلَيْهِ , فَيَضْعُفُوا عَنْ مُحَارَبَةِ عَدُوِّهِمْ , جَازَ أَنْ يُسَمِّيَهُمْ عُصَاةً , إِذْ أَمْرَهُمْ بِالتَّقَوِّي لِعَدُوِّهِمْ , فَلَمْ يُطِيعُوا , وَلَمْ يَتَقَوَّوْا لَهُمْ

Qazʼa aytdi: Men Abu Said huzuriga keldim, uning atrofida odamlar koʻp edi. Odamlar undan tarqagach, men: «Men sendan bular soʻrayotgan narsa haqida soʻramayman», dedim va undan safarda roʻza tutish haqida soʻradim. U dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Makka tomon safar qildik, biz roʻzador edik. Bir manzilga tushdik. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Sizlar dushmaningizga yaqinlashdingiz, iftor sizlar uchun kuchliroqdir›, dedilar. Bu ruxsat boʻldi. Shunda bizdan baʼzimiz roʻza tutdik, baʼzimiz iftor qildik. Soʻng boshqa bir manzilga tushdik. (Rasululloh ﷺ): ‹Sizlar ertalab dushmaningizga yetib borasizlar, iftor sizlar uchun kuchliroqdir, shuning uchun iftor qilinglar!›, dedilar. Bu qatʼiy buyruq boʻldi, biz iftor qildik». Soʻng u dedi: «Shundan keyin biz Rasululloh ﷺ bilan safarda roʻza tutganimizni koʻrdik». Abu Bakr aytdi: Bu xabar Nabiy ﷺ ularni osiylar deb ataganlarini bayon qildi va ochiqladi: ular dushmanga yaqinlashib, ular bilan jang qilishga muhtoj boʻlganlarida, iftor ularga dushmanlariga qarshi kuchliroq boʻlsin deb u zot iftorni qatʼiy buyurdilar, ular esa u zotning amrini bajarmadilar; chunki Jobirning xabari Fath yilida boʻlgan va bu xabar ham oʻsha safarda boʻlgan. Nabiy ﷺ iftor ularga kuchliroq boʻlsin deb ularga iftorni qatʼiy buyurganlarida, ular roʻza tutdilar, hatto baʼzilari hushidan ketib, soya qilinishga va ustiga suv sepilishiga muhtoj boʻldilar hamda dushmanlari bilan jang qilishdan holsizlandilar. Ana shunda u zotning ularni osiylar deb atashlari joiz boʻldi, chunki u zot ularni dushmanlariga qarshi kuch toʻplashga buyurgan edilar, ular esa itoat qilmadilar va kuch toʻplamadilar.Қазъа айтди: Мен Абу Саид ҳузурига келдим, унинг атрофида одамлар кўп эди. Одамлар ундан тарқагач, мен: «Мен сендан булар сўраётган нарса ҳақида сўрамайман», дедим ва ундан сафарда рўза тутиш ҳақида сўрадим. У деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Макка томон сафар қилдик, биз рўзадор эдик. Бир манзилга тушдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизлар душманингизга яқинлашдингиз, ифтор сизлар учун кучлироқдир›, дедилар. Бу рухсат бўлди. Шунда биздан баъзимиз рўза тутдик, баъзимиз ифтор қилдик. Сўнг бошқа бир манзилга тушдик. (Расулуллоҳ ﷺ): ‹Сизлар эрталаб душманингизга етиб борасизлар, ифтор сизлар учун кучлироқдир, шунинг учун ифтор қилинглар!›, дедилар. Бу қатъий буйруқ бўлди, биз ифтор қилдик». Сўнг у деди: «Шундан кейин биз Расулуллоҳ ﷺ билан сафарда рўза тутганимизни кўрдик». Абу Бакр айтди: Бу хабар Набий ﷺ уларни осийлар деб атаганларини баён қилди ва очиқлади: улар душманга яқинлашиб, улар билан жанг қилишга муҳтож бўлганларида, ифтор уларга душманларига қарши кучлироқ бўлсин деб у зот ифторни қатъий буюрдилар, улар эса у зотнинг амрини бажармадилар; чунки Жобирнинг хабари Фатҳ йилида бўлган ва бу хабар ҳам ўша сафарда бўлган. Набий ﷺ ифтор уларга кучлироқ бўлсин деб уларга ифторни қатъий буюрганларида, улар рўза тутдилар, ҳатто баъзилари ҳушидан кетиб, соя қилинишга ва устига сув сепилишига муҳтож бўлдилар ҳамда душманлари билан жанг қилишдан ҳолсизландилар. Ана шунда у зотнинг уларни осийлар деб аташлари жоиз бўлди, чунки у зот уларни душманларига қарши куч тўплашга буюрган эдилар, улар эса итоат қилмадилар ва куч тўпламадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Kim mening sunnatimdan yuz oʻgirsa, u mendan emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Ким менинг суннатимдан юз ўгирса, у мендан эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ . ح وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أَبِي مُرَاوِحٍ ، عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ، أَنَّهُ قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , أَجِدُ بِي قُوَّةً عَلَى الصِّيَامِ فِي السَّفَرِ , فَهَلْ عَلَيَّ جُنَاحٌ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " هِيَ رُخْصَةٌ مِنَ اللَّهِ , فَمَنْ أَخَذَ بِهَا فَحَسَنٌ , وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَصُومَ فَلا جُنَاحٌ عَلَيْهِ " . قَالَ : وَفِي خَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ , عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَعَلَيْكُمْ بِرُخْصَةِ اللَّهِ الَّتِي رَخَّصَ لَكُمْ , فَاقْبَلُوهَا "

Hamza ibn Amr al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Yo Rasululloh! Men safarda roʻza tutishga oʻzimda kuch sezaman, menga gunoh boʻladimi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bu Allohdan boʻlgan ruxsatdir. Kim uni olsa, yaxshi (ish boʻlur), kim roʻza tutishni xohlasa, unga gunoh yoʻq», dedilar. (Roviy) aytdi: Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Savbonning Jobirdan (qilgan) xabarida esa Nabiy ﷺ: «Sizlarga Allohning sizlar uchun bergan ruxsatini (olish lozim), bas, uni qabul qilinglar», dedilar.Ҳамза ибн Амр ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Ё Расулуллоҳ! Мен сафарда рўза тутишга ўзимда куч сезаман, менга гуноҳ бўладими?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бу Аллоҳдан бўлган рухсатдир. Ким уни олса, яхши (иш бўлур), ким рўза тутишни хоҳласа, унга гуноҳ йўқ», дедилар. (Ровий) айтди: Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбоннинг Жобирдан (қилган) хабарида эса Набий ﷺ: «Сизларга Аллоҳнинг сизлар учун берган рухсатини (олиш лозим), бас, уни қабул қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا أَبِي ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ ، عَنْ حَرْبِ بْنِ قَيْسٍ ، وَزَعَمَ عُمَارَةُ أَنَّهُ رَضِيَ عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ أَنْ تُؤْتَى رُخَصُهُ كَمَا يُحِبُّ أَنْ تُتْرَكَ مَعْصِيَتُهُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: «Albatta, Alloh Oʻzining maʼsiyati tark etilishini yoqtirgani kabi, Oʻzining ruxsatlaridan foydalanilishini ham yoqtiradi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: «Албатта, Аллоҳ Ўзининг маъсияти тарк этилишини ёқтиргани каби, Ўзининг рухсатларидан фойдаланилишини ҳам ёқтиради», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ هِشَامٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ , وَكَانَ رَجُلا يَسْرُدُ الصَّوْمَ , فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنْتَ بِالْخِيَارِ إِنْ شِئْتَ فَصُمْ , وَإِنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Hamza ibn Amr al-Aslamiy Nabiy ﷺdan safarda roʻza tutish haqida soʻradi — u koʻp roʻza tutadigan kishi edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Sen ixtiyorlisan: xohlasang roʻza tut, xohlasang iftor qil», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Набий ﷺдан сафарда рўза тутиш ҳақида сўради — у кўп рўза тутадиган киши эди. Шунда Набий ﷺ: «Сен ихтиёрлисан: хоҳласанг рўза тут, хоҳласанг ифтор қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، " أَنَّهُمَا سَافَرَا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكَانَ يَصُومُ الصَّائِمُ وَيُفْطِرُ الْمُفْطِرُ ، فَلا يَعِيبُ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ , وَلا الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا بَابٌ طَوِيلٌ خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Abu Said al-Xudriy va Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadiki, ikkovlari Nabiy ﷺ bilan safar qilishgan: roʻzador roʻza tutar, roʻzasiz iftor qilar edi; roʻzasiz roʻzadorni ayblamas, roʻzador ham roʻzasizni ayblamas edi. Abu Bakr aytdi: Bu uzun bob boʻlib, uni «Kitobul-kabir»da chiqarganman.Абу Саид ал-Худрий ва Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинадики, икковлари Набий ﷺ билан сафар қилишган: рўзадор рўза тутар, рўзасиз ифтор қилар эди; рўзасиз рўзадорни айбламас, рўзадор ҳам рўзасизни айбламас эди. Абу Бакр айтди: Бу узун боб бўлиб, уни «Китобул-кабир»да чиқарганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي الثَّقَفِيَّ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ أَيْضًا , حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ نُوحٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ , حَدَّثَنَا سَعِيدٌ وَهُوَ الْجُرَيْرِيُّ , عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي رَمَضَانَ , فَمِنَّا الصَّائِمُ ، وَمِنَّا الْمُفْطِرُ , فَلَمْ يَعِبِ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ , وَلا الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ " . وَكَانُوا يَرَوْنَ أَنَّ مَنْ وَجَدَ قُوَّةً فَصَامَ أَنَّ ذَلِكَ حَسَنٌ جَمِيلٌ , وَمَنْ وَجَدَ ضَعْفًا فَأَفْطَرَ فَذَلِكَ حَسَنٌ جَمِيلٌ . هَذَا حَدِيثُ الثَّقَفِيِّ ، غَيْرَ أَنَّهُ لَمْ يَقُلْ : فِي رَمَضَانَ . وَلَمْ يَقُلْ سَالِمُ بْنُ نُوحٍ : جَمِيلٌ ، وَقَالَ : يَرَوْنَ . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُلَيَّةَ : كُنَّا نَغْدُو مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَلَمْ يَقُلْ : فِي رَمَضَانَ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Ramazonda safar qildik. Bizdan roʻzador ham, roʻzasiz ham bor edi. Roʻzasiz roʻzadorni ayblamadi, roʻzador ham roʻzasizni ayblamadi». Ular kimda kuch boʻlsa-yu roʻza tutsa, bu yaxshi va goʻzal (ish), kimda holsizlik boʻlsa-yu iftor qilsa, bu ham yaxshi va goʻzal (ish) deb bilar edilar. Bu Saqafiyning hadisi, faqat u: «Ramazonda», demadi. Salm ibn Nuh esa: «goʻzal», demadi va: «bilar edilar», dedi. Ibn Ulayyaning hadisida: «Biz Rasululloh ﷺ bilan (safarga) ertalab chiqar edik», (deyilgan) va u: «Ramazonda», demadi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Рамазонда сафар қилдик. Биздан рўзадор ҳам, рўзасиз ҳам бор эди. Рўзасиз рўзадорни айбламади, рўзадор ҳам рўзасизни айбламади». Улар кимда куч бўлса-ю рўза тутса, бу яхши ва гўзал (иш), кимда ҳолсизлик бўлса-ю ифтор қилса, бу ҳам яхши ва гўзал (иш) деб билар эдилар. Бу Сақафийнинг ҳадиси, фақат у: «Рамазонда», демади. Салм ибн Нуҳ эса: «гўзал», демади ва: «билар эдилар», деди. Ибн Улайянинг ҳадисида: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан (сафарга) эрталаб чиқар эдик», (дейилган) ва у: «Рамазонда», демади.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ الْحَدَّادِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمَرِّ الظَّهْرَانِ , فَأُتِيَ بِطَعَامٍ , فَقَالَ لأَبِي بَكْرٍ ، وَعُمَرَ : " ادْنُوَا فَكُلا " , فَقَالا : إِنَّا صَائِمَانِ . فَقَالَ : " اعْمَلُوا لِصَاحِبَيْكُمُ , ارْحَلُوا لِصَاحِبَيْكُمُ , ادْنُوَا فَكُلا " . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ : حَدَّثَنِي سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّوْرِيُّ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ أَيْضًا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي ذَكَرْتُ قَبْلُ أَنَّ لِلصَّائِمِ فِي السَّفَرِ الْفِطْرَ بَعْدَ مُضِيِّ بَعْضِ النَّهَارِ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَمَرَهُمَا بِالأَكْلِ بَعْدَ مَا أَعْلَمَاهُ أَنَّهُمَا صَائِمَانِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan Marruz-Zahronda edik. Taom keltirildi. Shunda u zot Abu Bakr va Umarga: «Yaqin kelinglar, yenglar», dedilar. Ikkovlari: «Biz roʻzadormiz», deyishdi. U zot: «Ikki hamrohingiz uchun ishlanglar, ikki hamrohingiz uchun ulovni tayyorlanglar. Yaqin kelinglar, yenglar», dedilar. Muhammad ibn Xalaf aytdi: Menga Sufyon ibn Said as-Savriy soʻzlab berdi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar ham men avval zikr qilgan turdandir — safardagi roʻzador kunning bir qismi oʻtganidan keyin ham iftor qilishi mumkinligiga (dalildir), chunki Nabiy ﷺ ikkovlari roʻzador ekanlarini bildirganlaridan keyin ham ularni yeyishga buyurdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Марруз-Заҳронда эдик. Таом келтирилди. Шунда у зот Абу Бакр ва Умарга: «Яқин келинглар, енглар», дедилар. Икковлари: «Биз рўзадормиз», дейишди. У зот: «Икки ҳамроҳингиз учун ишланглар, икки ҳамроҳингиз учун уловни тайёрланглар. Яқин келинглар, енглар», дедилар. Муҳаммад ибн Халаф айтди: Менга Суфён ибн Саид ас-Саврий сўзлаб берди. Абу Бакр айтди: Бу хабар ҳам мен аввал зикр қилган турдандир — сафардаги рўзадор куннинг бир қисми ўтганидан кейин ҳам ифтор қилиши мумкинлигига (далилдир), чунки Набий ﷺ икковлари рўзадор эканларини билдирганларидан кейин ҳам уларни ейишга буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ مُوَرِّقٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي السَّفَرِ , فَصَامَ بَعْضٌ ، وَأَفْطَرَ بَعْضٌ , فَتَحَزَّمَ الْمُفْطِرُونَ وَعَمِلُوا , وَضَعُفَ الصُّوَّامُ عَنْ بَعْضِ الْعَمَلِ , فَقَالَ فِي ذَلِكَ : " ذَهَبَ الْمُفْطِرُونَ الْيَوْمَ بِالأَجْرِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ safarda edilar. Baʼzilar roʻza tutdi, baʼzilar iftor qildi. Roʻzasizlar belbogʻlarini bogʻlab ish qildilar, roʻzadorlar esa baʼzi ishlardan holsizlanib qoldilar. Shu haqida (Rasululloh ﷺ): «Bugun roʻzasizlar ajrni olib ketdilar», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сафарда эдилар. Баъзилар рўза тутди, баъзилар ифтор қилди. Рўзасизлар белбоғларини боғлаб иш қилдилар, рўзадорлар эса баъзи ишлардан ҳолсизланиб қолдилар. Шу ҳақида (Расулуллоҳ ﷺ): «Бугун рўзасизлар ажрни олиб кетдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ ، عَنْ مُوَرِّقٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ , فَمِنَّا الصَّائِمُ ، وَمِنَّا الْمُفْطِرُ , فَنَزَلْنَا مَنْزِلا فِي يَوْمٍ حَارٍّ شَدِيدِ الْحَرِّ , فَمِنَّا مَنْ يَتَّقِي الشَّمْسَ بِيَدِهِ , وَأَكْثَرُنَا ظِلا صَاحِبُ الْكِسَاءِ يَسْتَظِلُّ بِهَا الصَّائِمُونَ , وَقَامَ الْمُفْطِرُونَ , فَضَرَبُوا الأَبْنِيَةَ , وَسَقُوا الرِّكَابَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ذَهَبَ الْمُفْطِرُونَ الْيَوْمَ بِالأَجْرِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz safarda Nabiy ﷺ bilan birga edik. Bizdan baʼzimiz roʻzador, baʼzimiz roʻzasiz edik. Juda issiq bir kunda bir manzilga tushdik. Bizdan baʼzimiz quyoshdan qoʻli bilan soyalanardi; eng koʻp soya egasi choponi bor kishi edi, roʻzadorlar oʻsha bilan soyalanardilar. Roʻzasizlar esa turib chodirlarni tikdilar va ulovlarni sugʻordilar. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bugun roʻzasizlar ajrni olib ketdilar›, dedilar».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз сафарда Набий ﷺ билан бирга эдик. Биздан баъзимиз рўзадор, баъзимиз рўзасиз эдик. Жуда иссиқ бир кунда бир манзилга тушдик. Биздан баъзимиз қуёшдан қўли билан сояланарди; энг кўп соя эгаси чопони бор киши эди, рўзадорлар ўша билан сояланардилар. Рўзасизлар эса туриб чодирларни тикдилар ва уловларни суғордилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бугун рўзасизлар ажрни олиб кетдилар›, дедилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ الْفَتْحِ حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكَدِيدَ أَفْطَرَ " . وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ بِالآخِرِ فَالآخِرِ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ , وَزَادَ : قَالَ سُفْيَانُ : لا أَدْرِي هَذَا مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ , أَوْ مِنْ قَوْلِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَوْ مِنْ قَوْلِ الزُّهْرِيِّ ؟

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Fath yili roʻza tutdilar, Kadidga yetganlarida esa iftor qildilar». (Bu masalada) Rasululloh ﷺning soʻzlaridan eng oxirgisi, eng keyingisi olinadi. Bu Abdul Jabborning hadisi. U (shuni) ziyoda qildi: Sufyon aytdi: Bu Ibn Abbosning soʻzimi, Ubaydullohning soʻzimi yoki Zuhriyning soʻzimi — bilmayman.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили рўза тутдилар, Кадидга етганларида эса ифтор қилдилар». (Бу масалада) Расулуллоҳ ﷺнинг сўзларидан энг охиргиси, энг кейингиси олинади. Бу Абдул Жабборнинг ҳадиси. У (шуни) зиёда қилди: Суфён айтди: Бу Ибн Аббоснинг сўзими, Убайдуллоҳнинг сўзими ёки Зуҳрийнинг сўзими — билмайман.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْمَدِينَةِ يُرِيدُ مَكَّةَ , فَصَامَ حَتَّى أَتَى عُسْفَانَ , فَدَعَا بِإِنَاءٍ , فَوَضَعَهُ عَلَى يَدِهِ , حَتَّى نَظَرَ إِلَيْهِ النَّاسُ , ثُمَّ أَفْطَرَ " . وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ : مَنْ شَاءَ صَامَ , وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ . هَذَا حَدِيثُ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ . وَقَالَ يُوسُفُ : " سَافَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي رَمَضَانَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ عُسْفَانَ , ثُمَّ دَعَا بِإِنَاءٍ , فَشَرِبَ نَهَارًا ، لِيَرَاهُ النَّاسُ , ثُمَّ أَفْطَرَ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ " . قَالَ : كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ : صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي السَّفَرِ , وَأَفْطَرَ , وَمَنْ شَاءَ صَامَ , وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ يُصَرِّحُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَرَى صَوْمَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي السَّفَرِ فِي الابْتِدَاءِ , وَإِفْطَارَهُ بَعْدُ , هَذَا مِنَ الْجِنْسِ الْمُبَاحِ أَنَّ كِلا الْفِعْلَيْنِ جَائِزٌ , لا أَنَّ إِفْطَارَهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ عُسْفَانَ كَانَ نَسْخًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ صَوْمِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Makkani koʻzlab Madinadan chiqdilar va Usfonga yetgunlaricha roʻza tutdilar. Soʻng bir idish soʻrab, uni qoʻllariga qoʻydilar — hatto odamlar unga qaradilar, keyin iftor qildilar». Ibn Abbos: «Kim xohlasa roʻza tutsin, kim xohlasa iftor qilsin», der edi. Bu Hasan ibn Muhammadning hadisi. Yusuf esa shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Ramazonda safar qildilar va Usfonga yetgunlaricha roʻza tutdilar. Soʻng bir idish soʻrab, odamlar koʻrsin deb kunduzi ichdilar, soʻng Makkaga kelgunlaricha iftor qilgan holda boʻldilar». U aytdi: Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ safarda roʻza ham tutdilar, iftor ham qildilar; kim xohlasa roʻza tutsin, kim xohlasa iftor qilsin», der edi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar Ibn Abbos Nabiy ﷺning safar boshida roʻza tutganlarini, keyin esa iftor qilganlarini — bu ikki ishning ham joiz boʻlgan turidan deb bilganini ochiq bayon qiladi; Usfonga yetganlaridan keyingi iftorlari esa avvalgi roʻzalarini nasx qilish emas edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Маккани кўзлаб Мадинадан чиқдилар ва Усфонга етгунларича рўза тутдилар. Сўнг бир идиш сўраб, уни қўлларига қўйдилар — ҳатто одамлар унга қарадилар, кейин ифтор қилдилар». Ибн Аббос: «Ким хоҳласа рўза тутсин, ким хоҳласа ифтор қилсин», дер эди. Бу Ҳасан ибн Муҳаммаднинг ҳадиси. Юсуф эса шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Рамазонда сафар қилдилар ва Усфонга етгунларича рўза тутдилар. Сўнг бир идиш сўраб, одамлар кўрсин деб кундузи ичдилар, сўнг Маккага келгунларича ифтор қилган ҳолда бўлдилар». У айтди: Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ сафарда рўза ҳам тутдилар, ифтор ҳам қилдилар; ким хоҳласа рўза тутсин, ким хоҳласа ифтор қилсин», дер эди. Абу Бакр айтди: Бу хабар Ибн Аббос Набий ﷺнинг сафар бошида рўза тутганларини, кейин эса ифтор қилганларини — бу икки ишнинг ҳам жоиз бўлган туридан деб билганини очиқ баён қилади; Усфонга етганларидан кейинги ифторлари эса аввалги рўзаларини насх қилиш эмас эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ التَّنُوخِيِّ ، حَدَّثَنَا عَطِيَّةُ بْنُ قَيْسٍ ، حَدَّثَنَا قَزْعَةُ بْنُ يَحْيَى ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلَيْلَتَيْنِ خَلَتَا مِنْ رَمَضَانَ , فَخَرَجْنَا صُوَّامًا , حَتَّى بَلَغَنَا الْكَدِيدَ ، أُمِرْنَا بِالْفِطْرِ , فَأَصْبَحْنَا شَرِحِينَ , مِنَّا الصَّائِمُ , وَمِنَّا الْمُفْطِرُ , حَتَّى إِذَا بَلَغَنَا مَرَّ الظَّهْرَانِ , أَعْلَمَنَا بِلِقَاءِ الْعَدُوِّ , أُمِرْنَا بِالْفِطْرِ , فَأَفْطَرْنَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ ابْنِ عَبَّاسٍ ، وَأَبِي نَضْرَةَ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Ramazondan ikki kecha oʻtganda (safarga) chiqdik. Roʻzador holda chiqdik, Kadidga yetganimizda esa iftor qilishga buyurildik. Bas, ertalab bizdan roʻzador ham, roʻzasiz ham bor edi. Marruz-Zahronga yetganimizda u zot bizga dushman bilan uchrashishimizni bildirdilar va biz iftor qilishga buyurildik, bas, iftor qildik». Abu Bakr aytdi: Ibn Abbosning xabari va Abu Nazraning Abu Saiddan (qilgan) xabari shu bobdandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Рамазондан икки кеча ўтганда (сафарга) чиқдик. Рўзадор ҳолда чиқдик, Кадидга етганимизда эса ифтор қилишга буюрилдик. Бас, эрталаб биздан рўзадор ҳам, рўзасиз ҳам бор эди. Марруз-Заҳронга етганимизда у зот бизга душман билан учрашишимизни билдирдилар ва биз ифтор қилишга буюрилдик, бас, ифтор қилдик». Абу Бакр айтди: Ибн Аббоснинг хабари ва Абу Назранинг Абу Саиддан (қилган) хабари шу бобдандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَرْقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ ، أَنَّ بَكْرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيّ حَدَّثَهُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، يَقُولُ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ فِي سَفَرٍ وَمَعَهُ أَصْحَابُهُ , فَشَقَّ عَلَيْهِمُ الصَّوْمُ , فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ , فَشَرِبَ وَهُوَ عَلَى رَاحِلَتِهِ , وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ safarda edilar, sahobalari ham u zot bilan birga edi. Roʻza ularga ogʻirlik qildi. Shunda Rasululloh ﷺ ichida suv boʻlgan bir idishni soʻradilar va ulovlari ustida turib ichdilar, odamlar esa u zotga qarab turardi».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ сафарда эдилар, саҳобалари ҳам у зот билан бирга эди. Рўза уларга оғирлик қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ичида сув бўлган бир идишни сўрадилар ва уловлари устида туриб ичдилар, одамлар эса у зотга қараб турарди».

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى , حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ هُوَ ابْنُ أَبِي أَيُّوبَ , حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ ، أَنَّ كُلَيْبَ بْنَ ذُهْلٍ الْحَضْرَمِيّ حَدَّثَهُ , عَنْ عُبَيْدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، قَالَ : " رَكِبْتُ مَعَ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفِينَةٍ مِنَ الْفُسْطَاطِ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ , فَدَفَعَ , ثُمَّ قَرَّبَ غَدَاءَهُ , فَقَالَ : اقْتَرِبْ , قُلْتُ : أَلَسْتَ تَرَى الْبُيُوتَ ؟ فَقَالَ أَبُو بَصْرَةَ : أَتَرْغَبُ عَنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَسْتُ أَعْرِفُ كُلَيْبَ بْنَ ذُهْلٍ , وَلا عُبَيْدَ بْنَ جُبَيْرٍ , وَلا أَقْبَلُ دِينَ مَنْ لا أَعْرِفُهُ بِعَدَالَةٍ

Ubayd ibn Jubayr aytdi: «Men Rasululloh ﷺning sahobalaridan boʻlgan Abu Basra al-Gʻiforiy bilan Ramazon oyida Fustotdan kemada yoʻlga chiqdim. Kema joyidan siljidi, soʻng u nonushtasini yaqin qoʻyib: ‹Yaqin kel›, dedi. Men: ‹Uylarni koʻrib turgan emasmisan?› dedim. Abu Basra: ‹Sen Rasululloh ﷺning sunnatlaridan yuz oʻgirasanmi?› dedi». Abu Bakr aytdi: Men Kulayb ibn Zuhlni ham, Ubayd ibn Jubayrni ham bilmayman; adolatini bilmagan kishimning dinini qabul qilmayman.Убайд ибн Жубайр айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бўлган Абу Басра ал-Ғифорий билан Рамазон ойида Фустотдан кемада йўлга чиқдим. Кема жойидан силжиди, сўнг у нонуштасини яқин қўйиб: ‹Яқин кел›, деди. Мен: ‹Уйларни кўриб турган эмасмисан?› дедим. Абу Басра: ‹Сен Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларидан юз ўгирасанми?› деди». Абу Бакр айтди: Мен Кулайб ибн Зуҳлни ҳам, Убайд ибн Жубайрни ҳам билмайман; адолатини билмаган кишимнинг динини қабул қилмайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَخْبَرَنَا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ ، عَنْ مَنْصُورٍ الْكَلْبِيِّ : أَنَّ دِحْيَةَ بْنَ خَلِيفَةَ خَرَجَ مِنْ قَرْيَتِهِ إِلَى قَرْيَةِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ مِنَ الْفُسْطَاطِ فِي رَمَضَانَ , فَأَفْطَرَ , وَأَفْطَرَ مَعَهُ النَّاسُ , وَكَرِهَ آخَرُونَ أَنْ يُفْطِرُوا , فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى قَرْيَتِهِ ، قَالَ : وَاللَّهِ , لَقَدْ رَأَيْتُ الْيَوْمَ أَمْرًا , مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَرَاهُ . إِنَّ قَوْمًا رَغِبُوا عَنْ هَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابِهِ , يَقُولُ فِي ذَلِكَ لِلَّذِينَ صَامُوا , قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ : " اللَّهُمَّ اقْبِضْنِي إِلَيْكَ " . وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ : خَرَجَ مِنْ قَرْيَتِهِ بِدِمَشْقَ الْمِزَّةِ , إِلَى قَدْرِ قَرْيَةِ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ , ثُمَّ إِنَّهُ أَفْطَرَ . وَالْبَاقِي لَفْظًا وَاحِدًا . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى : ابْنُ لَهِيعَةَ يَقُولُ فِي هَذَا : مَنْصُورُ بْنُ زَيْدٍ الْكَلْبِيُّ

Mansur al-Kalbiydan rivoyat qilinadiki, Dihya ibn Xalifa Ramazonda oʻz qishlogʻidan Fustotdagi Uqba ibn Omirning qishlogʻiga chiqdi va iftor qildi, u bilan birga odamlar ham iftor qildilar, boshqalari esa iftor qilishni yoqtirmadilar. U oʻz qishlogʻiga qaytganida: «Vallohi, bugun men shunday ishni koʻrdimki, uni koʻraman deb oʻylamagan edim. Bir qavm Rasululloh ﷺning va u zotning sahobalarining hidoyatidan yuz oʻgirdilar», dedi — buni roʻza tutganlarga qarata aytdi. Shu chogʻda: «Ey Alloh, meni Oʻzingga (qaytarib) ol», dedi. Ibn Abdulhakam esa: «U Damashqdagi qishlogʻi Mizzadan Uqba ibn Omirning qishlogʻi qadar (masofaga) chiqdi, soʻng iftor qildi», dedi. Qolgani esa bir xil lafzda. Muhammad ibn Yahyo aytdi: Ibn Lahiʼa bunda: Mansur ibn Zayd al-Kalbiy, deydi.Мансур ал-Калбийдан ривоят қилинадики, Диҳя ибн Халифа Рамазонда ўз қишлоғидан Фустотдаги Уқба ибн Омирнинг қишлоғига чиқди ва ифтор қилди, у билан бирга одамлар ҳам ифтор қилдилар, бошқалари эса ифтор қилишни ёқтирмадилар. У ўз қишлоғига қайтганида: «Валлоҳи, бугун мен шундай ишни кўрдимки, уни кўраман деб ўйламаган эдим. Бир қавм Расулуллоҳ ﷺнинг ва у зотнинг саҳобаларининг ҳидоятидан юз ўгирдилар», деди — буни рўза тутганларга қарата айтди. Шу чоғда: «Эй Аллоҳ, мени Ўзингга (қайтариб) ол», деди. Ибн Абдулҳакам эса: «У Дамашқдаги қишлоғи Миззадан Уқба ибн Омирнинг қишлоғи қадар (масофага) чиқди, сўнг ифтор қилди», деди. Қолгани эса бир хил лафзда. Муҳаммад ибн Яҳё айтди: Ибн Лаҳиъа бунда: Мансур ибн Зайд ал-Калбий, дейди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ وَهُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ , حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، قَالَ : كَانَ أَبُو قِلابَةَ حَدَّثَنِي هَذَا الْحَدِيثَ ، ثُمّ قَالَ لِي : هَلْ لَكَ فِي الَّذِي حَدَّثَنِيهِ ؟ فَدَلَّنِي عَلَيْهِ , فَلَقِيتُهُ ، قَالَ : حَدَّثَنِي قَرِيبٌ لِي يُقَالُ لَهُ : أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي إِبِلٍ كَانَتْ لِي أُخِذَتْ , فَوَافَقْتُهُ وَهُوَ يَأْكُلُ , فَدَعَانِي إِلَى طَعَامِهِ , فَقُلْتُ : إِنِّي صَائِمٌ . فَقَالَ : " ادْنُ " , أَوْ قَالَ : " هَلُمَّ أُخْبِرْكَ عَنْ ذَاكِ , إِنَّ اللَّهَ وَضَعَ عَنِ الْمُسَافِرِ الصَّوْمَ وَشَطْرَ الصَّلاةِ , وَعَنِ الْحُبْلَى وَالْمُرْضِعِ " . فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ يَقُولُ : أَلا أَكَلْتُ مِنْ طَعَامِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ دَعَانِي إِلَيْهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ أَنَّ اسْمَ النِّصْفِ قَدْ يَقَعُ عَلَى جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الشَّيْءِ ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ نِصْفًا عَلَى الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ , أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَعْلَمَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ وَضَعَ عَنِ الْمُسَافِرِ شَطْرَ الصَّلاةِ , وَالشَّطْرُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ النِّصْفُ ، لا الْقِبَلُ , وَلا التِّلْقَاءُ وَالْجِهَةُ , أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى : ‏ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَلَمْ يَضَعِ اللَّهُ عَنِ الْمُسَافِرِ نِصْفَ فَرِيضَةِ الصَّلاةِ عَلَى الْكَمَالِ وَالتَّمَامِ ؛ لأَنَّهُ لَمْ يَضَعْ مِنْ صَلاةِ الْفَجْرِ ، وَلا مِنْ صَلاةِ الْمَغْرِبِ عَنِ الْمُسَافِرِ شَيْئًا

Ayyub aytdi: Abu Qilaba menga bu hadisni soʻzlab bergan edi, soʻng menga: «Uni menga soʻzlab bergan kishini (koʻrishni) istaysanmi?» dedi va meni unga boshladi. Men uni uchratdim. U dedi: Menga Anas ibn Molik deb ataladigan bir qarindoshim soʻzlab berdi. U dedi: Men olib qoʻyilgan tuyalarim (haqida) Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim va u zotni taom yeb oʻtirgan holda uchratdim. U zot meni taomlariga chorladilar. Men: «Men roʻzadorman», dedim. Shunda u zot: «Yaqin kel», yoki: «Beri kel, senga u haqda xabar beray. Albatta, Alloh musofirdan roʻzani va namozning yarmini, homilador va emizuvchidan esa (roʻzani) soqit qilgan», dedilar. Shundan keyin u: «Rasululloh ﷺ meni taomlariga chorlaganlarida, koshki yegan boʻlsam edi», der edi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men «Kitobul-iymon»da bildirgan turdandir: «yarim» nomi narsaning bir qismiga ham tushishi mumkin, garchi u toʻliq va mukammal yarim boʻlmasa ham. Nabiy ﷺ bu xabarda Alloh azza va jalla musofirdan namozning shatrini soqit qilganini bildirdilar; bu oʻrinda shatr — yarim (degani), tomon yoki yoʻnalish emas, yaʼni Allohning: «Yuzingni Masjidul-Harom tomon burgin» degan soʻzidagi (maʼno) emas. Alloh musofirdan farz namozning toʻliq yarmini soqit qilgan emas; chunki U musofirdan bomdod namozidan ham, shom namozidan ham hech narsani soqit qilmagan.Айюб айтди: Абу Қилаба менга бу ҳадисни сўзлаб берган эди, сўнг менга: «Уни менга сўзлаб берган кишини (кўришни) истайсанми?» деди ва мени унга бошлади. Мен уни учратдим. У деди: Менга Анас ибн Молик деб аталадиган бир қариндошим сўзлаб берди. У деди: Мен олиб қўйилган туяларим (ҳақида) Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим ва у зотни таом еб ўтирган ҳолда учратдим. У зот мени таомларига чорладилар. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. Шунда у зот: «Яқин кел», ёки: «Бери кел, сенга у ҳақда хабар берай. Албатта, Аллоҳ мусофирдан рўзани ва намознинг ярмини, ҳомиладор ва эмизувчидан эса (рўзани) соқит қилган», дедилар. Шундан кейин у: «Расулуллоҳ ﷺ мени таомларига чорлаганларида, кошки еган бўлсам эди», дер эди. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен «Китобул-иймон»да билдирган турдандир: «ярим» номи нарсанинг бир қисмига ҳам тушиши мумкин, гарчи у тўлиқ ва мукаммал ярим бўлмаса ҳам. Набий ﷺ бу хабарда Аллоҳ азза ва жалла мусофирдан намознинг шатрини соқит қилганини билдирдилар; бу ўринда шатр — ярим (дегани), томон ёки йўналиш эмас, яъни Аллоҳнинг: «Юзингни Масжидул-Ҳаром томон бургин» деган сўзидаги (маъно) эмас. Аллоҳ мусофирдан фарз намознинг тўлиқ ярмини соқит қилган эмас; чунки У мусофирдан бомдод намозидан ҳам, шом намозидан ҳам ҳеч нарсани соқит қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلٌ وَهُوَ يَتَغَدَّى , فَقَالَ : " ادْنُهْ " . قَالَ : إِنِّي صَائِمٌ . فَقَالَ : " ادْنُهْ أُحَدِّثْكَ عَنِ الصِّيَامِ , إِنَّ اللَّهَ قَدْ وَضَعَ عَنِ الْمُسَافِرِ الصِّيَامَ وَشَطْرَ الصَّلاةِ , وَعَنِ الْحُبْلَى أَوِ الْمُرْضِعِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ هُوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ . حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَوَادَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ , حَدَّثَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنِي عَفَّانُ ، حَدَّثَنَا أَبُو هِلالٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ أَيْضًا , حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا أَبُو هِلالٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . فَقَالَ عَفَّانُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَلَيْسَ بِالأَنْصَارِيِّ , وَقَالَ عَفَّانُ فِي حَدِيثِهِ : وَالْمُرْضِعِ

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ nonushta qilib oʻtirganlarida u zotning huzurlariga bir kishi keldi. U zot: «Yaqin kel», dedilar. U: «Men roʻzadorman», dedi. U zot: «Yaqin kel, senga roʻza haqida soʻzlab beray. Albatta, Alloh musofirdan roʻzani va namozning yarmini, homilador yoki emizuvchidan esa (roʻzani) soqit qilgan», dedilar. Abu Bakr aytdi: Anas ibn Molik al-Ansoriy — u Banu Abdulloh ibn Molikdandir. Affon oʻz hadisida: «Anas ibn Molikdan — u ansoriy emas», dedi va oʻz hadisida: «va emizuvchidan», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ нонушта қилиб ўтирганларида у зотнинг ҳузурларига бир киши келди. У зот: «Яқин кел», дедилар. У: «Мен рўзадорман», деди. У зот: «Яқин кел, сенга рўза ҳақида сўзлаб берай. Албатта, Аллоҳ мусофирдан рўзани ва намознинг ярмини, ҳомиладор ёки эмизувчидан эса (рўзани) соқит қилган», дедилар. Абу Бакр айтди: Анас ибн Молик ал-Ансорий — у Бану Абдуллоҳ ибн Моликдандир. Аффон ўз ҳадисида: «Анас ибн Моликдан — у ансорий эмас», деди ва ўз ҳадисида: «ва эмизувчидан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَزَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، أَخْبَرَنِي زَيْدٌ وَهُوَ ابْنُ أَسْلَمَ , عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا رَأَيْتُ مِنَ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ ، أَذْهَبَ لِلُبِّ الرَّجُلِ الْحَازِمِ مِنْ إِحْدَاكُنَّ , يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ " . فَقُلْنَ لَهُ : مَا نُقْصَانُ دِينِنَا وَعَقْلِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " أَلَيْسَ شَهَادَةُ الْمَرْأَةِ مِثْلَ نِصْفِ شَهَادَةِ الرَّجُلِ ؟ " قُلْنَ : بَلَى . قَالَ : " ذَلِكَ لِنُقْصَانِ عَقْلِهَا . أَلَيْسَ إِذَا حَاضَتِ الْمَرْأَةُ لَمْ تُصَلِّ وَلَمْ تَصُمْ ؟ " قَالَ : " فَذَلِكَ مِنْ نُقْصَانِ دِينِهَا " . هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Ey ayollar jamoasi! Men aqli va dini nuqsonli boʻla turib, ehtiyotkor kishining aqlini sizlardan birortangizchalik oladiganini koʻrmadim», dedilar. Ular u zotga: «Yo Rasululloh, bizning dinimiz va aqlimizdagi nuqson nima?» deyishdi. U zot: «Ayolning guvohligi erkak guvohligining yarmicha emasmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. U zot: «Mana shu — uning aqlidagi nuqson. Ayol hayz koʻrganida namoz ham oʻqimaydi, roʻza ham tutmaydi-ku?» dedilar (va): «Mana shu — uning dinidagi nuqson», dedilar. Bu Muhammad ibn Yahyoning hadisi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Эй аёллар жамоаси! Мен ақли ва дини нуқсонли бўла туриб, эҳтиёткор кишининг ақлини сизлардан бирортангизчалик оладиганини кўрмадим», дедилар. Улар у зотга: «Ё Расулуллоҳ, бизнинг динимиз ва ақлимиздаги нуқсон нима?» дейишди. У зот: «Аёлнинг гувоҳлиги эркак гувоҳлигининг ярмича эмасми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. У зот: «Мана шу — унинг ақлидаги нуқсон. Аёл ҳайз кўрганида намоз ҳам ўқимайди, рўза ҳам тутмайди-ку?» дедилар (ва): «Мана шу — унинг динидаги нуқсон», дедилар. Бу Муҳаммад ибн Яҳёнинг ҳадиси.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ يَحْيَى ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " كَانَ يَكُونُ عَلَيَّ الصِّيَامُ مِنْ رَمَضَانَ , فَمَا أَقْضِيهِ حَتَّى يَأْتِيَ شَعْبَانُ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ بِمِثْلِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Mening zimmamda Ramazondan roʻza (qarzi) boʻlar edi, uni Shaʼbon kelmaguncha qazo qilmasdim».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Менинг зиммамда Рамазондан рўза (қарзи) бўлар эди, уни Шаъбон келмагунча қазо қилмасдим».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " قَدْ كَانَ عَلَيَّ شَيْءٌ مِنْ رَمَضَانَ , ثُمَّ لا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَصُومَهُ حَتَّى يَجِيءَ شَعْبَانُ " . وَظَنَنْتُ أَنَّ ذَلِكَ لِمَكَانِهَا مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . يَحْيَى يَقُولُهُ قَالَ : وَكَانَ يَسْتَنْظِرُهُ مَا لَمْ يُدْرِكْهُ رَمَضَانُ آخَرُ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Mening zimmamda Ramazondan bir nima boʻlar edi, soʻng Shaʼbon kelmaguncha uni tuta olmasdim». (Abu Salama:) Men buni uning Nabiy ﷺ yonidagi oʻrni tufayli (deb) gumon qildim. Buni Yahyo aytadi. U dedi: (Roʻza qarzi) boshqa Ramazon yetib kelmaguncha kechiktirilar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Менинг зиммамда Рамазондан бир нима бўлар эди, сўнг Шаъбон келмагунча уни тута олмасдим». (Абу Салама:) Мен буни унинг Набий ﷺ ёнидаги ўрни туфайли (деб) гумон қилдим. Буни Яҳё айтади. У деди: (Рўза қарзи) бошқа Рамазон етиб келмагунча кечиктирилар эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ ، حَدَّثَنَا الأَشْجَعِيُّ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنِ السُّدِّيِّ ، عَنِ الْبَهِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " مَا كُنْتُ أَقْضِي مَا يَبْقَى عَلَيَّ مِنْ رَمَضَانَ زَمَنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلا فِي شَعْبَانَ " . حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ السُّدِّيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَهِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ بِمِثْلِهِ . وَقَالَ : حَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كُلَّهَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ zamonlarida zimmamda qolgan Ramazon (roʻzasi)ni faqat Shaʼbonda qazo qilar edim». Boshqa (rivoyatda) shu kabi (keltirilib), (roviy): «Rasululloh ﷺning butun hayotlari davomida», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ замонларида зиммамда қолган Рамазон (рўзаси)ни фақат Шаъбонда қазо қилар эдим». Бошқа (ривоятда) шу каби (келтирилиб), (ровий): «Расулуллоҳ ﷺнинг бутун ҳаётлари давомида», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ شَيْبَانَ ، عَنِ السُّدِّيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَهِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " مَا قَضَيْتُ شَيْئًا مِمَّا يَكُونُ عَلَيَّ مِنْ رَمَضَانَ إِلا فِي شَعْبَانَ حَتَّى قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ , حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ , وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي جَعْفَرٍ وَهُمَا جَوْهَرَتَا الْبِلادِ ، يَقُولانِ : فُتِحَتْ مِصْرُ صُلْحًا

Abdulloh al-Bahiy aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning: «Zimmamda boʻlgan Ramazon (roʻzasi)dan hech narsani Shaʼbondan boshqa (vaqtda) qazo qilmadim — to Rasululloh ﷺ vafot etgunlaricha», deganini eshitdim. Lays ibn Saʼd aytdi: Men Yazid ibn Abu Habib va Ubaydulloh ibn Abu Jaʼfarning — ular ikkovi yurtning ikki javohiri edi — «Misr sulh bilan fath qilingan», deyishlarini eshitdim.Абдуллоҳ ал-Баҳий айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг: «Зиммамда бўлган Рамазон (рўзаси)дан ҳеч нарсани Шаъбондан бошқа (вақтда) қазо қилмадим — то Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларича», деганини эшитдим. Лайс ибн Саъд айтди: Мен Язид ибн Абу Ҳабиб ва Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфарнинг — улар иккови юртнинг икки жавоҳири эди — «Миср сулҳ билан фатҳ қилинган», дейишларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي , حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي جَعْفَرٍ ، وَحَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ ظَافِرٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ وَهُوَ ابْنُ الزُّبَيْرِ , عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim ustida roʻza (qarzi) boʻlgani holda vafot etsa, uning oʻrniga valiysi roʻza tutadi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким устида рўза (қарзи) бўлгани ҳолда вафот этса, унинг ўрнига валийси рўза тутади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ , حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : قَرَأْتُ عَلَى الْفُضَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ ، عَنْ أَبِي حَرِيزٍ فِي الْمَرْأَةِ مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمٌ , قَالَ : حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : أَتَتِ امْرَأَةٌ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا , قَالَ : " أَرَأَيْتِ لَوْ أَنَّ أُمَّكِ مَاتَتْ وَعَلَيْهَا دَيْنٌ , أَكُنْتِ قَاضِيَتَهُ ؟ " قَالَتْ : نَعَمْ , قَالَ : " اقْضِي دَيْنَ أُمِّكِ " . وَالْمَرْأَةُ مِنْ خَثْعَمَ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi, uning zimmasida oʻn besh kunlik roʻza (qarzi) bor edi», dedi. U zot: «Aytgin-chi, agar onang zimmasida qarz boʻlgan holda vafot etganida, uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Onangning qarzini toʻla», dedilar. Ayol Xasʼamdan edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди, унинг зиммасида ўн беш кунлик рўза (қарзи) бор эди», деди. У зот: «Айтгин-чи, агар онанг зиммасида қарз бўлган ҳолда вафот этганида, уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Онангнинг қарзини тўла», дедилар. Аёл Хасъамдан эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ , عَنْ شُعْبَةَ , عَنْ سُلَيْمَانَ , عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , أَنَّ امْرَأَةً رَكِبَتِ الْبَحْرَ , فَنَذَرَتْ أَنْ تَصُومَ شَهْرًا , فَمَاتَتْ , فَسَأَلَ أَخُوهَا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , " فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَصُومَ عَنْهَا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir ayol dengizga chiqib, bir oy roʻza tutishni nazr qildi, soʻng vafot etdi. Uning akasi Nabiy ﷺdan soʻradi, Nabiy ﷺ unga (opasi) oʻrniga roʻza tutishni buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир аёл денгизга чиқиб, бир ой рўза тутишни назр қилди, сўнг вафот этди. Унинг акаси Набий ﷺдан сўради, Набий ﷺ унга (опаси) ўрнига рўза тутишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ , حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ , حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ , عَنِ الْحَكَمِ , وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ , وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ , وَعَطَاءٍ , وَمُجَاهِدٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَتْ : إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ , قَالَ : " أَرَأَيْتِ إِنْ كَانَ عَلَى أُخْتِكِ دَيْنٌ , أَكُنْتِ قَضَيْتِهِ ؟ " قَالَتْ : نَعَمْ . قَالَ : " فَحَقُّ اللَّهِ أَحَقُّ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَقُلْ أَحَدٌ : عَنِ الْحَكَمِ , وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ إِلا هُوَ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺning oldilariga keldi va: «Singlim vafot etdi, uning zimmasida ikki oy ketma-ket roʻza tutish (qarzi) bor edi», dedi. U zot: «Aytgin-chi, agar singling zimmasida bir qarz boʻlsa, sen uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Allohning haqi (toʻlanishga) yanada haqliroqdir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Hakam va Salama ibn Kuhayldan (deb) undan boshqa hech kim aytmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺнинг олдиларига келди ва: «Синглим вафот этди, унинг зиммасида икки ой кетма-кет рўза тутиш (қарзи) бор эди», деди. У зот: «Айтгин-чи, агар синглинг зиммасида бир қарз бўлса, сен уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Аллоҳнинг ҳақи (тўланишга) янада ҳақлироқдир», дедилар. Абу Бакр айтди: Ҳакам ва Салама ибн Куҳайлдан (деб) ундан бошқа ҳеч ким айтмаган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مَعْبَدٍ , حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ التِّرْمِذِيُّ , حَدَّثَنَا عَبْثَرٌ , عَنِ أَشْعَثَ , عَنْ مُحَمَّدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرٍ فَلْيُطْعَمْ عَنْهُ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا عِنْدِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَاضِي الْكُوفَةِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim zimmasida bir oy roʻzasi bor holida vafot etsa, uning nomidan har bir kun uchun bir miskin taomlantirilsin», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu mening nazdimda Kufa qozisi Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Abu Layladir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким зиммасида бир ой рўзаси бор ҳолида вафот этса, унинг номидан ҳар бир кун учун бир мискин таомлантирилсин», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу менинг наздимда Куфа қозиси Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Абу Лайладир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ دَاوُدَ بْنِ زِيَادٍ الضَّبِّيُّ الْوَاسِطِيُّ بِالأَيْلَةِ , حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , أَخْبَرَنَا شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ , عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ رَمَضَانُ لَمْ يَقْضِهِ , فَلْيُطْعَمْ عَنْهُ لِكُلِّ يَوْمٍ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim zimmasida qazo qilmagan Ramazon (roʻzasi) bor holida vafot etsa, uning nomidan har bir kun uchun yarim soʼ bugʻdoy taomlantirilsin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким зиммасида қазо қилмаган Рамазон (рўзаси) бор ҳолида вафот этса, унинг номидан ҳар бир кун учун ярим сў буғдой таомлантирилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيُّ , حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ , قَالا : حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ , ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ , حَدَّثَنَا عَبْدَةُ , عَنْ هِشَامٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ ، وَأَدْبَرَ النَّهَارُ ، وَغَرَبَتِ الشَّمْسُ أَفْطَرَ الصَّائِمُ " . قَالَ هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ : فَقَدْ أَفْطَرْتُ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ : " إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَاهُنَا " . وَلَمْ يَقُلْ أَحْمَدُ وَلا هَارُونُ : لِي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : " فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ " ، لَفْظُ خَبَرٍ وَمَعْنَاهُ مَعْنَى الأَمْرِ ، أَيْ : فَلْيُفْطِرِ الصَّائِمُ , إِذْ قَدْ حَلَّ لَهُ الإِفْطَارُ . وَلَوْ كَانَ مَعْنَى هَذِهِ اللَّفْظَةِ مَعْنَى لَفْظِهِ ، كَانَ جَمِيعُ الصُّوَّامُ فِطْرُهُمْ وَقْتًا وَاحِدًا , وَلَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ " , وَلِقَوْلِهِ : " لا يَزَالُ الدِّينُ ظَاهِرًا مَا عَجَّلَ النَّاسُ الْفِطْرَ " ، مَعْنًى , وَلا كَانَ لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : أَحَبُّ عِبَادِي إِلَيَّ أَعْجَلُهُمْ فِطْرًا " مَعْنًى لَوْ كَانَ اللَّيْلُ إِذَا أَقْبَلَ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ ، وَغَابَتِ الشَّمْسُ كَانَ الصُّوَّامُ جَمِيعًا يُفْطِرُونَ , وَلَوْ كَانَ فِطْرُ جَمِيعِهِمْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ لا يَتَقَدَّمُ فِطْرُ أَحَدِهِمْ غَيْرَهُ لَمَا كَانَ لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ وَجَدَ تَمْرًا ، فَلْيُفْطِرْ عَلَيْهِ , وَمَنْ لَمْ يَجِدْ ، فَلْيُفْطِرْ عَلَى الْمَاءِ " مَعْنًى , وَلَكِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ : " فَقَدْ أَفْطَرَ " , أَيْ : فَقَدْ حَلَّ لَهُ الْفِطْرُ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ

Osim ibn Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Tun kirib, kunduz ortga ketsa va quyosh botsa, roʻzador iftor qiladi», dedilar. Horun ibn Ishoq: «Bas, men iftor qildim», dedi. Ahmad ibn Abda esa: «Tun mana bu tomondan kirsa», dedi. Ahmad ham, Horun ham: «menga», demadilar. Abu Bakr aytdi: Bu «roʻzador iftor qildi» degan lafz xabar lafzi boʻlsa-da, maʼnosi buyruq maʼnosidadir, yaʼni: roʻzador iftor qilsin, chunki unga iftor halol boʻldi. Agar bu lafzning maʼnosi zohiriy lafzicha boʻlganida, barcha roʻzadorlarning iftori bir vaqtda boʻlur edi va u zot ﷺning: «Odamlar iftorni tezlatib turishar ekan, doimo yaxshilikda boʻladilar» degan soʻzlarining hamda: «Odamlar iftorni tezlatishar ekan, din gʻolib boʻlib turaveradi» degan soʻzlarining maʼnosi qolmas edi; shuningdek u zot ﷺning: «Alloh tabaraka va taolo: ‹Bandalarim ichida Menga eng suyuklisi iftorni eng tez qiladiganidir›, deydi» degan soʻzlarining ham maʼnosi qolmas edi — agar tun kirib, kunduz ketib, quyosh botganida barcha roʻzadorlar (oʻz-oʻzidan) iftor qilgan boʻlsalar. Agar ularning hammasining iftori birortasi boshqasidan oldin oʻtmaydigan bir vaqtda boʻlganida, u zot ﷺning: «Kim xurmo topsa, u bilan iftor qilsin, kim topmasa, suv bilan iftor qilsin» degan soʻzlarining ham maʼnosi qolmas edi. Lekin u zotning «iftor qildi» degan soʻzlarining maʼnosi: unga iftor halol boʻldi (degani)dir. Alloh biladi.Осим ибн Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Тун кириб, кундуз ортга кетса ва қуёш ботса, рўзадор ифтор қилади», дедилар. Ҳорун ибн Ишоқ: «Бас, мен ифтор қилдим», деди. Аҳмад ибн Абда эса: «Тун мана бу томондан кирса», деди. Аҳмад ҳам, Ҳорун ҳам: «менга», демадилар. Абу Бакр айтди: Бу «рўзадор ифтор қилди» деган лафз хабар лафзи бўлса-да, маъноси буйруқ маъносидадир, яъни: рўзадор ифтор қилсин, чунки унга ифтор ҳалол бўлди. Агар бу лафзнинг маъноси зоҳирий лафзича бўлганида, барча рўзадорларнинг ифтори бир вақтда бўлур эди ва у зот ﷺнинг: «Одамлар ифторни тезлатиб туришар экан, доимо яхшиликда бўладилар» деган сўзларининг ҳамда: «Одамлар ифторни тезлатишар экан, дин ғолиб бўлиб тураверади» деган сўзларининг маъноси қолмас эди; шунингдек у зот ﷺнинг: «Аллоҳ табарака ва таоло: ‹Бандаларим ичида Менга энг суюклиси ифторни энг тез қиладиганидир›, дейди» деган сўзларининг ҳам маъноси қолмас эди — агар тун кириб, кундуз кетиб, қуёш ботганида барча рўзадорлар (ўз-ўзидан) ифтор қилган бўлсалар. Агар уларнинг ҳаммасининг ифтори бирортаси бошқасидан олдин ўтмайдиган бир вақтда бўлганида, у зот ﷺнинг: «Ким хурмо топса, у билан ифтор қилсин, ким топмаса, сув билан ифтор қилсин» деган сўзларининг ҳам маъноси қолмас эди. Лекин у зотнинг «ифтор қилди» деган сўзларининг маъноси: унга ифтор ҳалол бўлди (дегани)дир. Аллоҳ билади.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ , حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ سَهْلٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ , حَدَّثَنَا وَكِيعٌ , عَنْ سُفْيَانَ , عَنْ أَبِي حَازِمٍ , عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ "

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar iftorni tezlatib turishar ekan, doimo yaxshilikda boʻladilar», dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар ифторни тезлатиб туришар экан, доимо яхшиликда бўладилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى , حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو , ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ , حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الأَحْمَسُ , حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو , وَعَنْ أَبِي سَلَمَةَ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا يَزَالُ الدِّينُ ظَاهِرًا مَا عَجَّلَ النَّاسُ الْفِطْرَ , إِنَّ الْيَهُودَ ، وَالنَّصَارَى يُؤَخِّرُونَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar iftorni tezlatishar ekan, din gʻolib boʻlib turaveradi. Albatta, yahudiylar va nasorolar (iftorni) kechiktiradilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар ифторни тезлатишар экан, дин ғолиб бўлиб тураверади. Албатта, яҳудийлар ва насоролар (ифторни) кечиктирадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , عَنْ أَبِي حَازِمٍ , عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَزَالُ أُمَّتِي عَلَى سُنَّتِي مَا لَمْ تَنْتَظِرْ بِفِطْرِهَا النُّجُومَ " . قَالَ : وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَانَ صَائِمًا أَمَرَ رَجُلا ، فَأَوْفَى عَلَى شَيْءٍ , فَإِذَا قَالَ : غَابَتِ الشَّمْسُ , أَفْطَرَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَكَذَا حَدَّثَنَا بِهِ ابْنُ أَبِي صَفْوَانَ , وَأَهَابُ أَنْ يَكُونَ الْكَلامُ الأَخِيرُ عَنْ غَيْرِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ , لَعَلَّهُ مِنْ كَلامِ الثَّوْرِيِّ أَوْ مِنْ قَوْلِ أَبِي حَازِمٍ ، فَأُدْرِجَ فِي الْحَدِيثِ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatim iftorini yulduzlar (chiqishi)ni kutib turmas ekan, mening sunnatim ustida boʻlaveradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Nabiy ﷺ roʻzador boʻlganlarida bir kishiga buyurar edilar, u biror baland narsaga chiqar, «Quyosh botdi», deganida u zot iftor qilardilar. Abu Bakr aytdi: Ibn Abu Safvon bizga shunday soʻzlab berdi, lekin men oxirgi soʻz Sahl ibn Saʼddan boshqadan boʻlishidan qoʻrqaman — ehtimol u Savriyning yoki Abu Hozimning soʻzidir, hadisga qoʻshib yuborilgandir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматим ифторини юлдузлар (чиқиши)ни кутиб турмас экан, менинг суннатим устида бўлаверади», дедилар. (Ровий) айтди: Набий ﷺ рўзадор бўлганларида бир кишига буюрар эдилар, у бирор баланд нарсага чиқар, «Қуёш ботди», деганида у зот ифтор қилардилар. Абу Бакр айтди: Ибн Абу Сафвон бизга шундай сўзлаб берди, лекин мен охирги сўз Саҳл ибн Саъддан бошқадан бўлишидан қўрқаман — эҳтимол у Саврийнинг ёки Абу Ҳозимнинг сўзидир, ҳадисга қўшиб юборилгандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ , حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ , نا الأَوْزَاعِيُّ , حَدَّثَنِي قُرَّةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَيْوَئِيلَ , أَنَّهُ سَمِعَ الزُّهْرِيَّ يُحَدِّثُ . ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ , حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ , حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ , حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ وَهُوَ الزُّهْرِيُّ , عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : أَحَبُّ عِبَادِي إِلَيَّ أَعْجَلُهُمْ فِطْرًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: «Alloh tabaraka va taolo shunday dedi: ‹Bandalarim ichida Menga eng suyuklisi iftorni eng tez qiladiganidir›».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: «Аллоҳ табарака ва таоло шундай деди: ‹Бандаларим ичида Менга энг суюклиси ифторни энг тез қиладиганидир›».

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ , حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الْوَاسِطِيُّ , حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ , حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ , ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ , حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ , حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ غُصْنٍ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ , " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ لا يُصَلِّي الْمَغْرِبَ حَتَّى يُفْطِرَ , وَلَوْ كَانَ شَرْبَةً مِنْ مَاءٍ " . قَالَ مُوسَى بْنُ سَهْلٍ : أَصْلُهُ كُوفِيٌّ يَعْنِي الْقَاسِمَ بْنَ غُصْنٍ رَوَى عَنْهُ وَكِيعٌ , وَسُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ, garchi bir hoʻplam suv bilan boʻlsa ham, iftor qilmagunlaricha shom namozini oʻqimas edilar. Muso ibn Sahl aytdi: Uning asli kufalik — yaʼni Qosim ibn Gʻusnni (nazarda tutdi); undan Vakiʼ va Sulaymon ibn Hayyon rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ, гарчи бир ҳўплам сув билан бўлса ҳам, ифтор қилмагунларича шом намозини ўқимас эдилар. Мусо ибн Саҳл айтди: Унинг асли куфалик — яъни Қосим ибн Ғуснни (назарда тутди); ундан Вакиъ ва Сулаймон ибн Ҳайён ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ , حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ , ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ , حَدَّثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ زُرَيْعٍ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ سَعِيدٍ , حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى كِلاهُمَا , عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ , عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ جَهَّزَ غَازِيًا ، أَوْ جَهَّزَ حَاجًّا , أَوْ خَلَفَهُ فِي أَهْلِهِ ، أَوْ فَطَّرَ صَائِمًا كَانَ لَهُ مِثْلُ أُجُورِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْتَقِصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ " . هَذَا حَدِيثُ الصَّنْعَانِيِّ . وَلَمْ يَقُلْ عَلِيٌّ : أَوْ جَهَّزَ حَاجًّا

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim gʻoziyni jihozlasa, yoki hojini jihozlasa, yoki uning ortidan ahliga qarab tursa, yoki roʻzadorni iftor qildirsa, ularning ajrlaridan hech narsa kamaymagan holda unga ham ularning ajri kabi (ajr) boʻladi», dedilar. Bu Sanʼoniyning hadisi. Ali esa: «yoki hojini jihozlasa», demadi.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ғозийни жиҳозласа, ёки ҳожини жиҳозласа, ёки унинг ортидан аҳлига қараб турса, ёки рўзадорни ифтор қилдирса, уларнинг ажрларидан ҳеч нарса камаймаган ҳолда унга ҳам уларнинг ажри каби (ажр) бўлади», дедилар. Бу Санъонийнинг ҳадиси. Али эса: «ёки ҳожини жиҳозласа», демади.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ , حَدَّثَنَا مِسْكِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ التَّمِيمِيُّ , حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ , عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ , عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ , قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَانَ صَائِمًا لَمْ يُصَلِّ حَتَّى نَأْتِيَهُ بِرُطَبٍ وَمَاءٍ ، فَيَأْكُلُ وَيَشْرَبُ ، إِذَا كَانَ الرُّطَبُ , وَأَمَّا الشِّتَاءُ لَمْ يُصَلِّ حَتَّى نَأْتِيَهُ بِتَمْرٍ وَمَاءٍ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُحْرِزٍ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ الْجُعْفِيِّ , عَنْ زَائِدَةَ , عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ بِهَذَا

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ roʻzador boʻlganlarida, biz u zotga yangi xurmo va suv keltirmagunimizcha namoz oʻqimas edilar — yangi xurmo (mavsumi) boʻlsa, yeb-ichar edilar. Qish (boʻlsa), biz u zotga quruq xurmo va suv keltirmagunimizcha namoz oʻqimas edilar».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ рўзадор бўлганларида, биз у зотга янги хурмо ва сув келтирмагунимизча намоз ўқимас эдилар — янги хурмо (мавсуми) бўлса, еб-ичар эдилар. Қиш (бўлса), биз у зотга қуруқ хурмо ва сув келтирмагунимизча намоз ўқимас эдилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مُقَدَّمٍ , وَأَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالا : حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَامِرٍ , عَنْ شُعْبَةَ , عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ , عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ وَجَدَ تَمْرًا فَلْيُفْطِرْ عَلَيْهِ , وَمَنْ لا فَلْيُفْطِرْ عَلَى مَاءٍ , فَإِنَّهُ طُهُورٌ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا لَمْ يَرْوِهِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَامِرٍ , عَنْ شُعْبَةَ إِلا هَذَا

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim xurmo topsa, u bilan iftor qilsin, kim topmasa, suv bilan iftor qilsin, chunki u pokdir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Buni Said ibn Omirdan, u Shuʼbadan (deb) faqat shu (rivoyatdagina) keltirgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким хурмо топса, у билан ифтор қилсин, ким топмаса, сув билан ифтор қилсин, чунки у покдир», дедилар. Абу Бакр айтди: Буни Саид ибн Омирдан, у Шуъбадан (деб) фақат шу (ривоятдагина) келтирган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ , حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ كِلاهُمَا , عَنْ عَاصِمٍ , وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ , حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ , حَدَّثَنَا عَاصِمٌ , عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ , عَنِ الرَّبَابِ , عَنْ عَمِّهَا سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ , وَهِيَ عَلَى الْقَرِيبِ صَدَقَتَانِ : صَدَقَةٌ , وَصِلَةٌ "

Salmon ibn Omir az-Zabbiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning: «Miskinga (berilgan) sadaqa — sadaqadir; qarindoshga (berilgani) esa ikki sadaqadir: sadaqa va sila», deganlarini eshitdim.Салмон ибн Омир аз-Заббий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг: «Мискинга (берилган) садақа — садақадир; қариндошга (берилгани) эса икки садақадир: садақа ва сила», деганларини эшитдим.

وَقَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَفْطَرَ أَحَدُكُمْ فَلْيُفْطِرْ عَلَى تَمْرٍ , فَإِنَّهُ بَرَكَةٌ , فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَمَاءٌ , فَإِنَّهُ طُهُورٌ "

U zot ﷺ: «Biringiz iftor qilsa, xurmo bilan iftor qilsin, chunki u barakadir. Agar topmasa, suv (bilan iftor qilsin), chunki u pokdir», dedilar.У зот ﷺ: «Бирингиз ифтор қилса, хурмо билан ифтор қилсин, чунки у баракадир. Агар топмаса, сув (билан ифтор қилсин), чунки у покдир», дедилар.

وَقَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اذْبَحُوا عَنِ الْغُلامِ عَقِيقَتَهُ , وَأَمِيطُوا عَنْهُ الأَذَى , وَأَهْرِيقُوا عَنْهُ دَمًا " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ

U zot ﷺ: «Oʻgʻil bola uchun aqiqasini soʻyinglar, undan ozorni ketkazinglar va uning uchun qon oqizinglar», dedilar. Bu Abdul Jabborning hadisi.У зот ﷺ: «Ўғил бола учун ақиқасини сўйинглар, ундан озорни кетказинглар ва унинг учун қон оқизинглар», дедилар. Бу Абдул Жабборнинг ҳадиси.

وَقَالَ الآخَرَانِ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَفْطَرَ أَحَدُكُمْ ، فَلْيُفْطِرْ عَلَى تَمْرٍ , فَإِنْ لَمْ يَجِدْ ، فَلْيُفْطِرْ عَلَى مَاءٍ , فَإِنَّهُ طُهُورٌ " . وَلَمْ يَذْكُرَا قِصَّةَ الصَّدَقَةِ وَلا الْعَقِيقَةِ

Boshqa ikkovi esa shunday dedilar: Rasululloh ﷺ: «Biringiz iftor qilsa, xurmo bilan iftor qilsin; agar topmasa, suv bilan iftor qilsin, chunki u pokdir», dedilar. Ikkovlari sadaqa qissasini ham, aqiqa (qissasini) ham zikr qilmadilar.Бошқа иккови эса шундай дедилар: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз ифтор қилса, хурмо билан ифтор қилсин; агар топмаса, сув билан ифтор қилсин, чунки у покдир», дедилар. Икковлари садақа қиссасини ҳам, ақиқа (қиссасини) ҳам зикр қилмадилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , عَنْ أَبِي الزِّنَادِ , عَنِ الأَعْرَجِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ " . قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنَّكَ وَاصِلُ ؟ ! قَالَ : " إِنِّي لَسْتُ كَأَحَدِكُمْ , إِنِّي أَبِيتُ يُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِي "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Visoldan saqlaninglar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, axir siz visol qilasiz-ku?» deyishdi. U zot: «Men sizlarning birortangiz kabi emasman. Men tunni Robbim meni taomlantirib va sugʻorib turgan holda oʻtkazaman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Висолдан сақланинглар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ахир сиз висол қиласиз-ку?» дейишди. У зот: «Мен сизларнинг бирортангиз каби эмасман. Мен тунни Роббим мени таомлантириб ва суғориб турган ҳолда ўтказаман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ , حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ يَعْنِي مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ ، عَنْ شُعْبَةَ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ " . قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنَّكَ تُوَاصِلُ . قَالَ : " إِنِّي أَبِيتُ أُطْعَمُ وَأُسْقَى "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Visoldan saqlaninglar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, axir siz visol qilasiz», deyishdi. U zot: «Men tunni taomlantirilgan va sugʻorilgan holda oʻtkazaman», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Висолдан сақланинглар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ахир сиз висол қиласиз», дейишди. У зот: «Мен тунни таомлантирилган ва суғорилган ҳолда ўтказаман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ , حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ , حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ , وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ , عَنْ حُمَيْدٍ , عَنْ ثَابِتٍ , عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : وَاصَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ , فَوَاصَلَ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ , فَبَلَغَهُ ذَلِكَ , فَقَالَ : " لَوْ مُدَّ لَنَا الشَّهْرُ ، لَوَاصَلْتُ وِصَالا , يَدَعُ الْمُتَعَمِّقُونَ التَّعَمُّقَ , لَسْتُمْ مِثْلِي , إِنِّي أَظَلُّ , فَيُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِي "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Ramazon oyida visol qildilar, musulmonlardan bir qancha odamlar ham visol qildi. Bu u zotga yetganida: «Agar oy biz uchun uzaytirilganida, chuqur ketuvchilar chuqur ketishni tashlab qoʻyadigan bir visol qilar edim. Sizlar men kabi emassizlar: men Robbim meni taomlantirib va sugʻorib turgan holda kunni oʻtkazaman», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Рамазон ойида висол қилдилар, мусулмонлардан бир қанча одамлар ҳам висол қилди. Бу у зотга етганида: «Агар ой биз учун узайтирилганида, чуқур кетувчилар чуқур кетишни ташлаб қўядиган бир висол қилар эдим. Сизлар мен каби эмассизлар: мен Роббим мени таомлантириб ва суғориб турган ҳолда кунни ўтказаман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ , حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ , حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ , عَنِ ابْنِ أَبِي نُعَيْمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يَذْكُرُ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ " . قَالَهَا ثَلاثًا . قَالُوا : فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " لَسْتُمْ فِي ذَلِكَ مِثْلِي , إِنِّي أَبِيتُ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي , فَاكْلَفُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Visoldan saqlaninglar», dedilar — buni uch marta aytdilar. Ular: «Yo Rasululloh, axir siz visol qilasiz-ku?» deyishdi. U zot: «Sizlar bunda men kabi emassizlar. Men tunni (Robbim) meni taomlantirib va sugʻorib turgan holda oʻtkazaman. Bas, amaldan qodir boʻlganingizni oʻz zimmangizga olinglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Висолдан сақланинглар», дедилар — буни уч марта айтдилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ахир сиз висол қиласиз-ку?» дейишди. У зот: «Сизлар бунда мен каби эмассизлар. Мен тунни (Роббим) мени таомлантириб ва суғориб турган ҳолда ўтказаман. Бас, амалдан қодир бўлганингизни ўз зиммангизга олинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ , حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ يَعْنِي ابْنَ حُمَيْدٍ , عَنِ الأَعْمَشِ , عَنْ أَبِي صَالِحٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوَاصِلُ إِلَى السَّحَرِ , فَفَعَلَ بَعْضُ أَصْحَابِهِ , فَنَهَاهُ , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنَّكَ تَفْعَلُ ذَلِكَ . قَالَ : " لَسْتُمْ مِثْلِي , إِنِّي أَظَلُّ عِنْدَ رَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sahargacha visol qilar edilar. Sahobalaridan baʼzisi ham shunday qildi, u zot uni qaytardilar. U: «Yo Rasululloh, axir siz shunday qilasiz-ku», dedi. U zot: «Sizlar men kabi emassizlar. Men Robbimning huzurida U meni taomlantirib va sugʻorib turgan holda kunni oʻtkazaman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ саҳаргача висол қилар эдилар. Саҳобаларидан баъзиси ҳам шундай қилди, у зот уни қайтардилар. У: «Ё Расулуллоҳ, ахир сиз шундай қиласиз-ку», деди. У зот: «Сизлар мен каби эмассизлар. Мен Роббимнинг ҳузурида У мени таомлантириб ва суғориб турган ҳолда кунни ўтказаман», дедилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ , أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ , أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ الشَّرْعَبِيُّ , عَنِ ابْنِ الْهَادِ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ ، يَعْنِي : مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فِي الْوِصَالِ . قَالَ : " فَأَيُّكُمْ وَاصَلَ مِنْ سَحَرٍ إِلَى سَحَرٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan shunga oʻxshash — yaʼni Ibn Umarning visol haqidagi hadisi kabi — rivoyat qilinadi. U zot: «Qaysi biringiz sahardan sahargacha visol qildi?» dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан шунга ўхшаш — яъни Ибн Умарнинг висол ҳақидаги ҳадиси каби — ривоят қилинади. У зот: «Қайси бирингиз саҳардан саҳаргача висол қилди?» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ , حَدَّثَنَا الْمُهَلَّبُ بْنُ أَبِي حَبِيبَةَ , عَنِ الْحَسَنِ , عَنْ أَبِي بَكْرَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ : صُمْتُ رَمَضَانَ كُلَّهُ , أَوْ قُمْتُ رَمَضَانَ كُلَّهُ " . اللَّهُ أَعْلَمُ ، أَكَرِهَ التَّزْكِيَةَ عَلَى أُمَّتِهِ ؟ أَوْ قَالَ : لا بُدَّ مِنْ رَقْدَةٍ ، أَوْ مِنْ غَفْلَةٍ

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: «Birortangiz: ‹Men Ramazonning hammasini roʻza tutdim›, yoki: ‹Men Ramazonning hammasini (kechalari) qoim boʻldim›, demasin». Alloh biladi: u zot ummati oʻzini poklab maqtashini yoqtirmadilarmi? Yoki: uyqu yoxud gʻaflatdan qutulib boʻlmaydi, dedilarmi?Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: «Бирортангиз: ‹Мен Рамазоннинг ҳаммасини рўза тутдим›, ёки: ‹Мен Рамазоннинг ҳаммасини (кечалари) қоим бўлдим›, демасин». Аллоҳ билади: у зот уммати ўзини поклаб мақташини ёқтирмадиларми? Ёки: уйқу ёхуд ғафлатдан қутулиб бўлмайди, дедиларми?

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , وَمُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، قَالا : حَدَّثَنَا جَرِيرٌ , عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ وَهُوَ ابْنُ عُمَيْرٍ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْتَشِرِ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ يَرْفَعُهُ . ‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : سُئِلَ أَيُّ الصَّلاةِ أَفْضَلُ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ ؟ وَأَيُّ الصِّيَامِ أَفْضَلُ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ ؟ فَقَالَ : " أَفْضَلُ الصَّلاةِ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ الصَّلاةُ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ , وَأَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, uni Nabiy ﷺga koʻtargan holda rivoyat qilinadi: Soʻraldi: «Farz (namoz)dan keyin qaysi namoz afzal? Ramazon oyidan keyin qaysi roʻza afzal?» U zot: «Farz namozdan keyin eng afzal namoz — tun oʻrtasidagi namozdir; Ramazondan keyin eng afzal roʻza — Allohning oyi Muharram (roʻzasi)dir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, уни Набий ﷺга кўтарган ҳолда ривоят қилинади: Сўралди: «Фарз (намоз)дан кейин қайси намоз афзал? Рамазон ойидан кейин қайси рўза афзал?» У зот: «Фарз намоздан кейин энг афзал намоз — тун ўртасидаги намоздир; Рамазондан кейин энг афзал рўза — Аллоҳнинг ойи Муҳаррам (рўзаси)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا بَحْرُ بْنُ نَصْرِ بْنِ سَابِقٍ الْخَوْلانِيُّ , حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ , حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ وَهُوَ ابْنُ صَالِحٍ , أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَيْسٍ حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : كَانَ . . . . . وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ , عَنْ مُعَاوِيَةَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ , أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " كَانَ أَحَبَّ الشُّهُورِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَصُومَهُ شَعْبَانُ , ثُمَّ يَصِلُهُ بِرَمَضَانَ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺga roʻza tutish uchun oylarning eng suyuklisi Shaʼbon edi, soʻng uni Ramazonga ulardilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺга рўза тутиш учун ойларнинг энг суюклиси Шаъбон эди, сўнг уни Рамазонга улардилар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ , أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَهُمْ , عَنْ عُقَيْلٍ , قَالَ : حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ , حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ ، قَالَتْ : " مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ مِنْ أَشْهُرِ السَّنَةِ أَكْثَرَ مِنْ صِيَامِهِ مِنْ شَعْبَانَ , كَانَ يَصُومُهُ كُلَّهُ " . حَدَّثَنَا الصَّنْعَانِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , حَدَّثَنَا خَالِدٌ , حَدَّثَنَا هِشَامٌ , عَنْ يَحْيَى , وَذَكَرَ أَبَا سَلَمَةَ , أَنَّ عَائِشَةَ حَدَّثَتْهُ , وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى , حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ , حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَنْبَرٍ , عَنْ يَحْيَى , عَنْ أَبِي سَلَمَةَ , عَنْ عَائِشَةَ بِمِثْلِهِ . وَزَادَ قَالَ : وَكَانَ يَقُولُ : " خُذُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ , فَإِنَّ اللَّهَ لا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا " , وَكَانَ أَحَبَّ الصَّلاةِ إِلَيْهِ مَا دَاوَمَ عَلَيْهَا مِنْهَا وَإِنْ قَلَّتْ ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى صَلاةً أَثْبَتَهَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ yil oylaridan Shaʼbondagi roʻzalaridan koʻra koʻproq roʻza tutmas edilar; u zot uni butunlay roʻza tutar edilar». Boshqa (rivoyatda) shu kabi (keltirilib), ziyoda qilindi: U zot: «Amaldan qodir boʻlganingizni olinglar; chunki sizlar zerikmagunlaringizcha Alloh (savob berishdan) zerikmaydi», der edilar. U zotga namozlarning eng suyuklisi — oz boʻlsa ham, doimiy qilingani edi; u zot bir namozni oʻqisalar, uni (doimiy) qilardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ йил ойларидан Шаъбондаги рўзаларидан кўра кўпроқ рўза тутмас эдилар; у зот уни бутунлай рўза тутар эдилар». Бошқа (ривоятда) шу каби (келтирилиб), зиёда қилинди: У зот: «Амалдан қодир бўлганингизни олинглар; чунки сизлар зерикмагунларингизча Аллоҳ (савоб беришдан) зерикмайди», дер эдилар. У зотга намозларнинг энг суюклиси — оз бўлса ҳам, доимий қилингани эди; у зот бир намозни ўқисалар, уни (доимий) қилардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , عَنْ هِشَامٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ , وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُهُ , فَلَمَّا قَدِمَ يَعْنِي الْمَدِينَةَ صَامَهُ , وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ , فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ ، فَكَانَ رَمَضَانُ هُوَ الْفَرِيضَةَ وَتَرَكَ عَاشُورَاءَ , فَكَانَ مَنْ شَاءَ صَامَهُ , وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Oshuro kuni johiliyatda Quraysh roʻza tutadigan kun edi, Rasululloh ﷺ ham uni roʻza tutar edilar. U zot Madinaga kelganlarida uni roʻza tutdilar va uni roʻza tutishga buyurdilar. Ramazon nozil boʻlganidan keyin farz Ramazon boʻldi va Oshuro (roʻzasi) tark etildi: kim xohlasa uni tutar, kim xohlasa tutmas edi».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Ошуро куни жоҳилиятда Қурайш рўза тутадиган кун эди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам уни рўза тутар эдилар. У зот Мадинага келганларида уни рўза тутдилар ва уни рўза тутишга буюрдилар. Рамазон нозил бўлганидан кейин фарз Рамазон бўлди ва Ошуро (рўзаси) тарк этилди: ким хоҳласа уни тутар, ким хоҳласа тутмас эди».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ , حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ , ح وَحَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ , حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ , وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , حَدَّثَنَا جَرِيرٌ , وَأَبُو مُعَاوِيَةَ , جَمِيعًا , عَنِ الأَعْمَشِ , عَنْ عُمَارَةَ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : دَخَلَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَهُوَ يَتَغَدَّى , وَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ : ادْنُ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ فَاطْعَمْ . قَالَ : إِنِّي صَائِمٌ , قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : هَلْ تَدْرُونَ مَا كَانَ عَاشُورَاءُ ؟ قَالَ : وَمَا كَانَ ؟ قَالَ : " كَانَ يَصُومُهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ يَنْزِلَ رَمَضَانُ , ثُمَّ تَرَكَهُ " . وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ , وَيُوسُفُ : فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ ، تَرَكَهُ . قَالَ يُوسُفُ : عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ

Abdurrahmon ibn Yazid aytdi: Ashʼas ibn Qays Oshuro kuni Abdulloh huzuriga kirdi, u nonushta qilib oʻtirgan edi. Abdulloh unga: «Yaqin kel, ey Abu Muhammad, taomlan», dedi. U: «Men roʻzadorman», dedi. Abdulloh: «Oshuro nima ekanini bilasizlarmi?» dedi. U: «Nima edi?» dedi. Abdulloh: «Ramazon nozil boʻlishidan avval Rasululloh ﷺ uni roʻza tutar edilar, soʻng uni tark etdilar», dedi. Ali ibn Xashram va Yusuf esa: «Ramazon nozil boʻlganida, uni tark etdilar», deyishdi. Yusuf: «Umora ibn Umayrdan», dedi.Абдурраҳмон ибн Язид айтди: Ашъас ибн Қайс Ошуро куни Абдуллоҳ ҳузурига кирди, у нонушта қилиб ўтирган эди. Абдуллоҳ унга: «Яқин кел, эй Абу Муҳаммад, таомлан», деди. У: «Мен рўзадорман», деди. Абдуллоҳ: «Ошуро нима эканини биласизларми?» деди. У: «Нима эди?» деди. Абдуллоҳ: «Рамазон нозил бўлишидан аввал Расулуллоҳ ﷺ уни рўза тутар эдилар, сўнг уни тарк этдилар», деди. Али ибн Хашрам ва Юсуф эса: «Рамазон нозил бўлганида, уни тарк этдилар», дейишди. Юсуф: «Умора ибн Умайрдан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ , أَخْبَرَنِي نَافِعٌ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , قَالَ : كَانَ عَاشُورَاءُ يَوْمًا يَصُومُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ , فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ ، سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْهُ , فَقَالَ : " يَوْمٌ مِنْ أَيَّامِ اللَّهِ , فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ , وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Oshuro johiliyat ahli roʻza tutadigan kun edi. Ramazon nozil boʻlganida, Rasululloh ﷺdan u haqda soʻraldi. U zot: «Bu Allohning kunlaridan bir kundir. Kim xohlasa uni roʻza tutadi, kim xohlasa uni tark qiladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ошуро жоҳилият аҳли рўза тутадиган кун эди. Рамазон нозил бўлганида, Расулуллоҳ ﷺдан у ҳақда сўралди. У зот: «Бу Аллоҳнинг кунларидан бир кундир. Ким хоҳласа уни рўза тутади, ким хоҳласа уни тарк қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ , حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّحْوِيُّ , عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ , عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ , عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ , قَالَ : " كُنَّا نَصُومُ عَاشُورَاءَ قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ رَمَضَانُ , وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَحُثُّنَا عَلَيْهِ , وَيَتَعَهَّدُنَا عَلَيْهِ , فَلَمَّا افْتُرِضَ رَمَضَانُ لَمْ يَحُثَّنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَلَمْ يَتَعَهَّدْنَا عَلَيْهِ , وَكُنَّا نَفْعَلُهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ مَبْنِيٌّ بِخَبَرِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ , وَفِيهِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّهُمْ قَدْ كَانُوا يَصُومُونَ عَاشُورَاءَ بَعْدَ نُزُولِ فَرْضِ رَمَضَانَ كَخَبَرِ ابْنِ عُمَرَ ، وَعَائِشَةَ , فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ , وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : سَأَلَنِي مُسَدَّدٌ وَهُوَ بَعْضُ أَصْحَابِنَا , عَنْ مَعْنَى خَبَرِ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ , فَقُلْتُ لَهُ مُجِيبًا لَهُ : إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا أَمَرَ أُمَّتَهُ بِأَمْرٍ مَرَّةً وَاحِدَةً ، لَمْ يَجِبْ أَنْ يَكُونَ الأَمْرُ بِذَلِكَ فِي كُلِّ سَنَةٍ , وَلا فِي كُلِّ وَقْتٍ ثَانٍ . وَكَانَ مَا أَمَرَ بِهِ فِي وَقْتٍ مِنَ الأَوْقَاتِ , فَعَلَى أُمَّتِهِ فِعْلُ ذَلِكَ الشَّيْءِ إِنْ كَانَ الأَمْرُ أَمْرَ فَرْضٍ , فَالْفَرْضُ وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ أَبَدًا حَتَّى يُخْبِرَ فِي وَقْتٍ ثَانٍ أَنَّ ذَلِكَ الْفَرْضَ سَاقِطٌ عَنْهُمْ , وَإِنْ كَانَ الأَمْرُ أَمْرَ نَدْبٍ وَإِرْشَادٍ وَفَضِيلَةٍ ، كَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ فَضِيلَةً أَبَدًا , حَتَّى يَزْجُرَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ فِي وَقْتٍ ثَانٍ , وَلَيْسَ سَكْتُهُ فِي الْوَقْتِ الثَّانِي بَعْدَ الأَمْرِ بِهِ فِي الْوَقْتِ الأَوَّلِ يُسْقِطُ فَرْضًا إِنْ كَانَ أَمَرَهُمْ فِي الابْتِدَاءِ أَمْرَ فَرْضٍ , وَلا كَانَ سُكُوتُهُ فِي الْوَقْتِ الثَّانِي عَنِ الأَمْرِ بِأَمْرِ الْفَضِيلَةِ مَا يُبْطِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْفِعْلُ فِي الْوَقْتِ الثَّانِي فِعْلَ فَضِيلَةٍ ؛ لأَنَّهُ إِذَا أَمَرَ بِالشَّيْءِ مَرَّةً ، كَفَى ذَلِكَ الأَمْرُ إِلَى الأَبَدِ , إِلا أَنْ يَأْمُرَ بِضِدِّهِ . وَالسَّكْتُ لا يَفْسَخُ الأَمْرَ . هَذَا مَعْنَى مَا أَجَبْتُ السَّائِلَ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ , وَلَعَلِّي زِدْتُ فِي الشَّرْحِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ عَلَى مَا أَجَبْتُ السَّائِلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Ramazon farz qilinishidan avval Oshuroni roʻza tutar edik. Rasululloh ﷺ bizni unga qiziqtirar va uni (tutishimizni) nazorat qilib turar edilar. Ramazon farz qilinganidan keyin Rasululloh ﷺ bizni unga qiziqtirmadilar va (uni tutishimizni) nazorat qilmadilar, biz esa uni qilaverar edik». Abu Bakr aytdi: Jobir ibn Samuraning xabari Ammor ibn Yosirning xabariga bogʻlanadi va unda Ibn Umar hamda Oishaning xabaridagi kabi, ular Ramazon farzi nozil boʻlganidan keyin ham Oshuroni roʻza tutganlariga dalolat bor: kim xohlasa uni tutgan, kim xohlasa tutmagan. Abu Bakr aytdi: Ashoblarimizdan boʻlgan Musaddad mendan Ammor ibn Yosirning xabari maʼnosi haqida soʻradi. Men unga javob berib dedim: Nabiy ﷺ ummatlariga bir ishni bir marta buyurgan boʻlsalar, bu buyruq har yili yoki har ikkinchi vaqtda (takrorlanishi) shart emas. U zot biror vaqtda buyurgan narsa — agar u farz buyrugʻi boʻlsa, ummatlariga oʻsha ishni qilish abadiy vojib boʻladi, to u zot ikkinchi bir vaqtda oʻsha farz ulardan soqit boʻlganini xabar qilmagunlaricha. Agar buyruq nadb, irshod va fazilat buyrugʻi boʻlsa, oʻsha amal abadiy fazilat boʻladi, to u zot ikkinchi bir vaqtda ularni oʻsha amaldan qaytarmagunlaricha. Birinchi vaqtda buyurganlaridan keyin ikkinchi vaqtda sukut qilishlari — agar boshda farz buyrugʻi bilan buyurgan boʻlsalar — farzni soqit qilmaydi; fazilat buyrugʻidan ikkinchi vaqtda sukut qilishlari ham oʻsha amalning ikkinchi vaqtda fazilat amali boʻlishini botil qilmaydi; chunki bir narsaga bir marta buyurilsa, oʻsha buyruq abadiyga kifoya qiladi, magar uning ziddiga buyurilsa (boshqa gap). Sukut esa buyruqni bekor qilmaydi. Mana shu — men soʻrovchiga bu masala haqida bergan javobimning maʼnosi; ehtimol men bu oʻrinda sharhda oʻsha vaqtda soʻrovchiga bergan javobimdan koʻra koʻproq (soʻz) qoʻshgandirman.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Рамазон фарз қилинишидан аввал Ошурони рўза тутар эдик. Расулуллоҳ ﷺ бизни унга қизиқтирар ва уни (тутишимизни) назорат қилиб турар эдилар. Рамазон фарз қилинганидан кейин Расулуллоҳ ﷺ бизни унга қизиқтирмадилар ва (уни тутишимизни) назорат қилмадилар, биз эса уни қилаверар эдик». Абу Бакр айтди: Жобир ибн Самуранинг хабари Аммор ибн Ёсирнинг хабарига боғланади ва унда Ибн Умар ҳамда Оишанинг хабаридаги каби, улар Рамазон фарзи нозил бўлганидан кейин ҳам Ошурони рўза тутганларига далолат бор: ким хоҳласа уни тутган, ким хоҳласа тутмаган. Абу Бакр айтди: Ашобларимиздан бўлган Мусаддад мендан Аммор ибн Ёсирнинг хабари маъноси ҳақида сўради. Мен унга жавоб бериб дедим: Набий ﷺ умматларига бир ишни бир марта буюрган бўлсалар, бу буйруқ ҳар йили ёки ҳар иккинчи вақтда (такрорланиши) шарт эмас. У зот бирор вақтда буюрган нарса — агар у фарз буйруғи бўлса, умматларига ўша ишни қилиш абадий вожиб бўлади, то у зот иккинчи бир вақтда ўша фарз улардан соқит бўлганини хабар қилмагунларича. Агар буйруқ надб, иршод ва фазилат буйруғи бўлса, ўша амал абадий фазилат бўлади, то у зот иккинчи бир вақтда уларни ўша амалдан қайтармагунларича. Биринчи вақтда буюрганларидан кейин иккинчи вақтда сукут қилишлари — агар бошда фарз буйруғи билан буюрган бўлсалар — фарзни соқит қилмайди; фазилат буйруғидан иккинчи вақтда сукут қилишлари ҳам ўша амалнинг иккинчи вақтда фазилат амали бўлишини ботил қилмайди; чунки бир нарсага бир марта буюрилса, ўша буйруқ абадийга кифоя қилади, магар унинг зиддига буюрилса (бошқа гап). Сукут эса буйруқни бекор қилмайди. Мана шу — мен сўровчига бу масала ҳақида берган жавобимнинг маъноси; эҳтимол мен бу ўринда шарҳда ўша вақтда сўровчига берган жавобимдан кўра кўпроқ (сўз) қўшгандирман.

حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ , حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ , أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , قَالَ : لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَدِينَةَ وَجَدَ الْيَهُودَ يَصُومُونَ عَاشُورَاءَ , فَسُئِلُوا عَنْ ذَلِكَ , فَقَالُوا : هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي أَظْهَرَ اللَّهُ فِيهِ مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَى فِرْعَوْنَ , وَنَحْنُ نَصُومُهُ تَعْظِيمًا لَهُ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " نَحْنُ أَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ " . وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ . حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ , حَدَّثَنَا هُشَيْمُ بْنُ بَشِيرٍ , عَنْ أَبِي بِشْرٍ بِهَذَا نَحْوَهُ . قَالَ : فَصَامَهُ ، وَأَمَرَ بِصَوْمِهِ . قَالَ لَنَا أَبُو بَكْرٍ : مُسْلِمُ بْنُ الْحَجَّاجِ كَانَ سَأَلَنِي عَنْ هَذَا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Madinaga kelganlarida, yahudiylarning Oshuro kuni roʻza tutayotganlarini koʻrdilar. Ulardan bu haqda soʻralganda, ular: «Bu — Alloh Muso va Isroil oʻgʻillarini Firʼavn ustidan gʻolib qilgan kundir, biz uni ulugʻlab roʻza tutamiz», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biz Musoga sizlardan koʻra haqliroqmiz», dedilar va unda roʻza tutishga buyurdilar. Boshqa (rivoyatda) shunga oʻxshash (keltirilib): «U zot uni roʻza tutdilar va uni roʻza tutishga buyurdilar», deyilgan. Abu Bakr bizga aytdi: Muslim ibn Hajjoj mendan bu haqda soʻragan edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Мадинага келганларида, яҳудийларнинг Ошуро куни рўза тутаётганларини кўрдилар. Улардан бу ҳақда сўралганда, улар: «Бу — Аллоҳ Мусо ва Исроил ўғилларини Фиръавн устидан ғолиб қилган кундир, биз уни улуғлаб рўза тутамиз», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Биз Мусога сизлардан кўра ҳақлироқмиз», дедилар ва унда рўза тутишга буюрдилар. Бошқа (ривоятда) шунга ўхшаш (келтирилиб): «У зот уни рўза тутдилар ва уни рўза тутишга буюрдилар», дейилган. Абу Бакр бизга айтди: Муслим ибн Ҳажжож мендан бу ҳақда сўраган эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ , حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ , حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ مُعَاوِيَةَ , خَطَبَ بِالْمَدِينَةِ فِي قَدْمَةٍ قَدِمَهَا يَوْمَ عَاشُورَاءَ , فَقَالَ : أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ ؟ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ ، وَلَمْ يُكْتَبْ عَلَيْكُمْ صِيَامُهُ , وَأَنَا صَائِمٌ , فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَصُومَ فَلْيَصُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لا يَكُونُ لَمْ إِلا مَاضِيًا

Muoviya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Madinaga kelgan bir safarida Oshuro kuni xutba qilib dedi: «Ey Madina ahli, olimlaringiz qani? Men Rasululloh ﷺning: ‹Bu — Oshuro kunidir, uni roʻza tutish sizlarga farz qilinmagan, men esa roʻzadorman. Kim roʻza tutishni xohlasa, tutsin›, deganlarini eshitganman». Abu Bakr aytdi: «Lam» faqat oʻtgan zamon (maʼnosida) boʻladi.Муовия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Мадинага келган бир сафарида Ошуро куни хутба қилиб деди: «Эй Мадина аҳли, олимларингиз қани? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бу — Ошуро кунидир, уни рўза тутиш сизларга фарз қилинмаган, мен эса рўзадорман. Ким рўза тутишни хоҳласа, тутсин›, деганларини эшитганман». Абу Бакр айтди: «Лам» фақат ўтган замон (маъносида) бўлади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي يَزِيدَ , ‏ وَأَتْقَنْتُهُ مِنْهُ , سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ صِيَامِ يَوْمِ عَاشُورَاءَ , فَقَالَ : " مَا عَلِمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَامَ يَوْمًا يَتَحَرَّى فَضْلَهُ إِلا عَاشُورَاءَ ، وَهَذَا شَهْرُ رَمَضَانَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Oshuro kuni roʻzasi haqida soʻralganda, u: «Men Rasululloh ﷺning fazlini koʻzlab, Oshurodan va mana shu Ramazon oyidan boshqa (birorta) kunni roʻza tutganlarini bilmayman», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Ошуро куни рўзаси ҳақида сўралганда, у: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг фазлини кўзлаб, Ошуродан ва мана шу Рамазон ойидан бошқа (бирорта) кунни рўза тутганларини билмайман», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ , أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ , حَدَّثَنَا غَيْلانُ وَهُوَ ابْنُ جَرِيرٍ , حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَعْبَدٍ هُوَ الزِّمَّانِيُّ , عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صِيَامُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ , إِنِّي لأَحْسَبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ , وَصِيَامُ يَوْمِ عَرَفَةَ فَإِنِّي لأَحْسَبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ وَالَّتِي بَعْدَهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَإِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَعْلَمَ صِيَامَ يَوْمِ عَرَفَةَ يُكَفِّرُ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ وَالَّتِي بَعْدَهُ , فَدَلَّ أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ قَدْ يَتَقَدَّمُ الْفِعْلَ ، فَيَكُونُ الْعَمَلُ الصَّالِحُ الْمُتَقَدِّمُ يُكَفَّرُ السَّنَةَ الَّتِي تَكُونُ بَعْدَهُ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oshuro kuni roʻzasi — men Allohdan undan oldingi yilni kafforat qilishini umid qilaman; Arafa kuni roʻzasi — men Allohdan undan oldingi va undan keyingi yilni kafforat qilishini umid qilaman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ Arafa kuni roʻzasi undan oldingi va undan keyingi yilni kafforat qilishini bildirdilar. Bu esa solih amal (kelajakdagi) ishdan oldin boʻlishi mumkinligiga dalolat qildi — yaʼni oldin qilingan solih amal oʻzidan keyingi yilni kafforat qiladi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ошуро куни рўзаси — мен Аллоҳдан ундан олдинги йилни каффорат қилишини умид қиламан; Арафа куни рўзаси — мен Аллоҳдан ундан олдинги ва ундан кейинги йилни каффорат қилишини умид қиламан», дедилар. Абу Бакр айтди: Набий ﷺ Арафа куни рўзаси ундан олдинги ва ундан кейинги йилни каффорат қилишини билдирдилар. Бу эса солиҳ амал (келажакдаги) ишдан олдин бўлиши мумкинлигига далолат қилди — яъни олдин қилинган солиҳ амал ўзидан кейинги йилни каффорат қилади.

قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَاهُ أَبُو الْمُطَرِّفِ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ , حَدَّثَنَا غَلِيلَةُ بِنْتُ أُمَيْنَةَ أَمَةُ اللَّهِ وَهِيَ بِنْتُ رُزَيْنَةَ ، قَالَتْ : قُلْتُ لأُمِّي : أَسَمِعْتِ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي عَاشُورَاءَ ؟ قَالَتْ : " كَانَ يُعَظِّمُهُ , وَيَدْعُو بِرُضَعَائِهِ وَرُضَعَاءِ فَاطِمَةَ , فَيَتْفُلُ فِي أَفْوَاهِهِمْ , وَيَأْمُرُ أُمَّهَاتِهِنَّ أَلا يُرْضِعْنَ إِلَى اللَّيْلِ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا أَبُو الْمُطَرِّفِ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ , وَهَذَا مِنْ ثِقَاتِ أَهْلِ الْحَدِيثِ , وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى , حَدَّثَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , حَدَّثَتْنَا عَلِيلَةُ بِنْتُ الْكُمَيْتِ الْعَتَكِيَّةُ ، قَالَتْ : سَمِعْتُ أُمِّي أُمَيْنَةَ . بِمِثْلِهِ . وَزَادَ : فَكَانَ اللَّهُ يَكْفِيهِمْ . وَقَالَ : وَكَانَتْ أُمُّهَا خَادِمَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يُقَالُ لَهَا : رُزَيْنَةُ

Abu Bakr aytdi: Buni Abul-Mutarrif ibn Abul-Vazir rivoyat qildi: Bizga Gʻalila binti Umayna — Amatulloh, u Ruzaynaning qizi — soʻzlab berdi. U dedi: Men onamga: «Sen Rasululloh ﷺdan Oshuro haqida (biror narsa) eshitganmisan?» dedim. U: «U zot uni ulugʻlar edilar; oʻzlarining emizikli (bolalari)ni va Fotimaning emizikli (bolalari)ni chaqirib, ogʻizlariga tuflardilar va onalariga kechgacha emizmasliklarini buyurardilar», dedi. Boshqa (rivoyatda) shu kabi (keltirilib), ziyoda qilindi: «Shunda Alloh ularga kifoya qilardi». Va: «Uning onasi Nabiy ﷺning xizmatkori edi, unga Ruzayna deyilardi», dedi.Абу Бакр айтди: Буни Абул-Мутарриф ибн Абул-Вазир ривоят қилди: Бизга Ғалила бинти Умайна — Аматуллоҳ, у Рузайнанинг қизи — сўзлаб берди. У деди: Мен онамга: «Сен Расулуллоҳ ﷺдан Ошуро ҳақида (бирор нарса) эшитганмисан?» дедим. У: «У зот уни улуғлар эдилар; ўзларининг эмизикли (болалари)ни ва Фотиманинг эмизикли (болалари)ни чақириб, оғизларига туфлардилар ва оналарига кечгача эмизмасликларини буюрардилар», деди. Бошқа (ривоятда) шу каби (келтирилиб), зиёда қилинди: «Шунда Аллоҳ уларга кифоя қиларди». Ва: «Унинг онаси Набий ﷺнинг хизматкори эди, унга Рузайна дейиларди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ , حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ , أَخْبَرَنَا حُصَيْنٌ , عَنِ الشَّعْبِيِّ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَيْفِيٍّ الأَنْصَارِيِّ , قَالَ : خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ ، فَقَالَ : " أَصُمْتُمْ يَوْمَكُمْ هَذَا ؟ " فَقَالَ بَعْضُهُمْ : نَعَمْ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ : لا . قَالَ : " فَأَتِمُّوا بَقِيَّةَ يَوْمِكُمْ هَذَا " , وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُؤْذِنُوا أَهْلَ الْعُرُوضِ أَنْ يُتِمُّوا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمْ ذَلِكَ

Muhammad ibn Sayfiy al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Oshuro kuni Rasululloh ﷺ bizning oldimizga chiqib: «Bugungi kuningizni roʻza tutdingizmi?» dedilar. Baʼzilari: «Ha», dedi, baʼzilari: «Yoʻq», dedi. U zot: «Bugungi kuningizning qolganini toʻldiringlar», dedilar va Aruz ahliga ham oʻsha kunlarining qolganini toʻldirishlarini eʼlon qilishga buyurdilar.Муҳаммад ибн Сайфий ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ошуро куни Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга чиқиб: «Бугунги кунингизни рўза тутдингизми?» дедилар. Баъзилари: «Ҳа», деди, баъзилари: «Йўқ», деди. У зот: «Бугунги кунингизнинг қолганини тўлдиринглар», дедилар ва Аруз аҳлига ҳам ўша кунларининг қолганини тўлдиришларини эълон қилишга буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ , حَدَّثَنَا سَلَمَةُ وَهُوَ ابْنُ الأَكْوَعِ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ أَسْلَمَ : " أَذِّنْ فِي قَوْمِكَ أَوْ فِي النَّاسِ يَوْمَ عَاشُورَاءَ أَنَّ مَنْ أَكَلَ فَلْيَصُمْ بَقِيَّةَ يَوْمِهِ , وَمَنْ لَمْ يَكُنْ أَكَلَ فَلْيَصُمْ " . خَبَرُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ , وَمُحَمَّدِ بْنِ صَيْفِيٍّ , وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمِنْهَالِ الْخُزَاعِيِّ , عَنْ عَمِّهِ ، وَأَسْمَاءَ بْنِ حَارِثَةَ , وَبَعْجَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ , عَنْ أَبِيهِ , كُلُّهُمْ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا الْمَعْنَى , وَقَدْ خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Aslamdan boʻlgan bir kishiga: «Oshuro kuni qavming ichida — yoki: odamlar ichida — eʼlon qilki, kim (bugun bir narsa) yegan boʻlsa, kunining qolganini roʻza tutsin; kim yemagan boʻlsa, roʻza tutsin», dedilar. Abu Said al-Xudriyning, Muhammad ibn Sayfiyning, Abdulloh ibn al-Minhol al-Xuzoiyning oʻz amakisidan (qilgan) xabari, Asmo ibn Horisaning va Baʼja ibn Abdulloh al-Juhaniyning oʻz otasidan (qilgan) xabari — bularning hammasi Nabiy ﷺdan shu maʼnoda (rivoyat qilingan) boʻlib, men ularni «Kitobul-kabir»da chiqarganman.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Асламдан бўлган бир кишига: «Ошуро куни қавминг ичида — ёки: одамлар ичида — эълон қилки, ким (бугун бир нарса) еган бўлса, кунининг қолганини рўза тутсин; ким емаган бўлса, рўза тутсин», дедилар. Абу Саид ал-Худрийнинг, Муҳаммад ибн Сайфийнинг, Абдуллоҳ ибн ал-Минҳол ал-Хузоийнинг ўз амакисидан (қилган) хабари, Асмо ибн Ҳорисанинг ва Баъжа ибн Абдуллоҳ ал-Жуҳанийнинг ўз отасидан (қилган) хабари — буларнинг ҳаммаси Набий ﷺдан шу маънода (ривоят қилинган) бўлиб, мен уларни «Китобул-кабир»да чиқарганман.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ , أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ , حَدَّثَنَا سَالِمٌ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْيَوْمُ عَاشُورَاءُ , فَمَنْ شَاءَ فَلْيَصُمْهُ , وَمَنْ شَاءَ فَلْيُفْطِرْ " . خَبَرُ عَائِشَةَ ، وَمُعَاوِيَةَ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bugun — Oshuro kunidir. Kim xohlasa uni roʻza tutsin, kim xohlasa iftor qilsin», dedilar. Oisha va Muoviyaning xabari ham shu bobdandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бугун — Ошуро кунидир. Ким хоҳласа уни рўза тутсин, ким хоҳласа ифтор қилсин», дедилар. Оиша ва Муовиянинг хабари ҳам шу бобдандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى , حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ , حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ , أَخْبَرَنا ابْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صُومُوا يَوْمَ عَاشُورَاءَ , وَخَالِفُوا الْيَهُودَ , صُومُوا قَبْلَهُ يَوْمًا , أَوْ بَعْدَهُ يَوْمًا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oshuro kunini roʻza tutinglar va yahudiylarga xilof qilinglar: undan oldin bir kun yoki undan keyin bir kun (ham) roʻza tutinglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ошуро кунини рўза тутинглар ва яҳудийларга хилоф қилинглар: ундан олдин бир кун ёки ундан кейин бир кун (ҳам) рўза тутинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ , حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو , حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ الأَعْرَجِ ، قَالَ : سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَهُوَ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ رِدَاءَهُ , فَسَأَلْتُهُ عَنْ صِيَامِ عَاشُورَاءَ , فَقَالَ : " اعْدُدْ , فَإِذَا أَصْبَحْتَ يَوْمَ التَّاسِعِ مِنْ مُحَرَّمٍ فَأَصْبِحْ صَائِمًا " . قَالَ : قُلْتُ : أَكَذَاكَ كَانَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ ؟ قَالَ : " كَذَاكَ كَانَ يَصُومُ " . حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ , حَدَّثَنَا وَكِيعٌ , عَنْ حَاجِبِ بْنِ عُمَرَ , عَنِ الْحَكَمِ بْنِ الأَعْرَجِ بِمِثْلِهِ , وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ رِدَاءَهُ فِي زَمْزَمَ

Hakam ibn al-Aʼraj aytdi: Men Ibn Abbosdan — u Masjidul-Haromda ridosini yostiq qilib yotgan edi — Oshuro roʻzasi haqida soʻradim. U: «Sanagin, Muharramning toʻqqizinchi kuni tongida roʻzador boʻlib tur», dedi. Men: «Muhammad ﷺ shunday roʻza tutarmidilar?» dedim. U: «Shunday roʻza tutar edilar», dedi. Boshqa (rivoyatda) shu kabi (keltirilib): «u Zamzamda ridosini yostiq qilgan holda edi», deyilgan.Ҳакам ибн ал-Аъраж айтди: Мен Ибн Аббосдан — у Масжидул-Ҳаромда ридосини ёстиқ қилиб ётган эди — Ошуро рўзаси ҳақида сўрадим. У: «Санагин, Муҳаррамнинг тўққизинчи куни тонгида рўзадор бўлиб тур», деди. Мен: «Муҳаммад ﷺ шундай рўза тутармидилар?» дедим. У: «Шундай рўза тутар эдилар», деди. Бошқа (ривоятда) шу каби (келтирилиб): «у Замзамда ридосини ёстиқ қилган ҳолда эди», дейилган.

حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ , أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , حَدَّثَنَا شُعْبَةُ , عَنْ حَاجِبِ بْنِ عُمَرَ , عَنِ الْحَكَمِ بْنِ الأَعْرَجِ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ ، قَالَ : " هُوَ يَوْمُ التَّاسِعِ " . قُلْتُ : كَذَلِكَ صَامَ مُحَمَّدٌ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟

Hakam ibn al-Aʼraj Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Oshuro kuni haqida (rivoyat qildi). U: «U — toʻqqizinchi kundir», dedi. Men: «Muhammad ﷺ shunday roʻza tutdilarmi?» dedim.Ҳакам ибн ал-Аъраж Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Ошуро куни ҳақида (ривоят қилди). У: «У — тўққизинчи кундир», деди. Мен: «Муҳаммад ﷺ шундай рўза тутдиларми?» дедим.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّعْلَبِيُّ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَوْمُ عَرَفَةَ ، وَيَوْمُ النَّحْرِ ، وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ عِيدُنَا أَهْلَ الإِسْلامِ ، وَهِيَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ " . حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عَلِيٍّ اللَّخْمِيِّ ، بِمِثْلِ حَدِيثِ وَكِيعٍ

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Arafa kuni, Qurbon kuni va tashriq kunlari biz islom ahli uchun bayramimizdir; ular yeyish va ichish kunlaridir», dedilar. Boshqa (rivoyatda) ham Vakiʼning hadisi kabi (keltirilgan).Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Арафа куни, Қурбон куни ва ташриқ кунлари биз ислом аҳли учун байрамимиздир; улар ейиш ва ичиш кунларидир», дедилар. Бошқа (ривоятда) ҳам Вакиънинг ҳадиси каби (келтирилган).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، حَدَّثَنَا أَبُو دِحْيَةَ حَوْشَبُ بْنُ عُقَيْلٍ الْجَرْمِيُّ ، حَدَّثَنَا الْعَبْدِيُّ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ عَرَفَةَ بِعَرَفَاتٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Arafotda turgan holda Arafa kuni roʻza tutishdan qaytardilar».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Арафотда турган ҳолда Арафа куни рўза тутишдан қайтардилар».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ الْفَضْلِ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ ، أُتِيَ بِلَبَنٍ فَشَرِبَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) onalari Ummul-Fazldan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ Arafada iftor qilgan edilar: u zotga sut keltirildi, u zot ichdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) оналари Уммул-Фазлдан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ Арафада ифтор қилган эдилар: у зотга сут келтирилди, у зот ичдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَصُمِ الْعَشْرَ " . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي حَدِيثِهِ : قَالَتْ : " مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَائِمًا فِي الْعَشْرِ قَطُّ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (Zulhijjaning) oʻn kunligida roʻza tutmadilar. Abu Bakr oʻz hadisida (shunday) dedi: U: «Men Rasululloh ﷺni oʻn kunlikda hech qachon roʻzador holda koʻrmadim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (Зулҳижжанинг) ўн кунлигида рўза тутмадилар. Абу Бакр ўз ҳадисида (шундай) деди: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺни ўн кунликда ҳеч қачон рўзадор ҳолда кўрмадим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتْرُكُ الْعَمَلَ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ يَفْعَلَهُ خَشْيَةَ أَنْ يُسْتَنَنَ بِهِ ، فَيُفْرَضَ عَلَيْهِمْ . وَكَانَ يُحِبُّ مَا خَفَّ عَلَى النَّاسِ مِنَ الْفَرَائِضِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ oʻzlari qilishni yoqtirgan amalni ham, (odamlar) unga ergashib, keyin u ularga farz qilinib qolishidan qoʻrqib, tark etar edilar. U zot odamlarga farzlardan yengil boʻlganini yoqtirardilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ўзлари қилишни ёқтирган амални ҳам, (одамлар) унга эргашиб, кейин у уларга фарз қилиниб қолишидан қўрқиб, тарк этар эдилар. У зот одамларга фарзлардан енгил бўлганини ёқтирардилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : كُنْتُ رَجُلا مُجْتَهِدًا ، فَزَوَّجَنِي أَبِي ، ثُمَّ زَارَنِي ، فَقَالَ لِلْمَرْأَةِ : كَيْفَ تَجِدِينَ بَعْلَكِ ؟ فَقَالَتْ : نِعْمَ الرَّجُلُ مِنْ رَجُلٍ لا يَنَامُ ، وَلا يُفْطِرُ . قَالَ : فَوَقَعَ بِي أَبِي ، ثُمَّ قَالَ : زَوَّجْتُكَ امْرَأَةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ ، فَعَضَلْتَهَا ، فَلَمْ أُبَالِ مَا قَالَ لِي مِمَّا أَجِدُ مِنَ الْقُوَّةِ وَالاجْتِهَادِ ، إِلَى أَنْ بَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " لَكِنِّي أَنَامُ وَأُصَلِّي ، وَأَصُومُ وَأُفْطِرُ ، فَنَمْ وَصَلِّ ، وَأَفْطِرْ ، وَصُمْ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ " ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَنَا أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ . قَالَ : " فَصُمْ صَوْمَ دَاوُدَ ، صُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمًا ، وَاقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي كُلِّ شَهْرٍ " ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَنَا أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ . قَالَ : " اقْرَأْهُ فِي خَمْسَ عَشْرَةَ " . قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَنَا أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi: Men (ibodatda) jiddiy harakat qiladigan kishi edim. Otam meni uylantirdi, soʻng meni ziyorat qilib, (kelin) ayolga: «Eringni qanday topyapsan?» dedi. U: «Erkak sifatida yaxshi kishi, (lekin) u uxlamaydi ham, iftor qilmaydi ham», dedi. (Abdulloh) dedi: Shunda otam meni koyidi va: «Men senga musulmonlardan bir ayolni nikohlab berdim, sen esa uni tashlab qoʻyding», dedi. Men oʻzimda kuch va gʻayrat borligidan, uning aytganiga eʼtibor bermadim — to bu Rasululloh ﷺga yetgunicha. U zot: «Ammo men uxlayman ham, namoz oʻqiyman ham; roʻza tutaman ham, iftor qilaman ham. Bas, sen ham uxla, namoz ham oʻqi, iftor ham qil va har oydan uch kun roʻza tut», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men bundan koʻprogʻiga qodirman», dedim. U zot: «Unda Dovudning roʻzasini tut: bir kun roʻza tut, bir kun iftor qil; va Qurʼonni har oyda (bir marta) oʻqi», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men bundan koʻprogʻiga qodirman», dedim. U zot: «Uni oʻn beshda oʻqi», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men bundan koʻprogʻiga qodirman», dedim.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен (ибодатда) жиддий ҳаракат қиладиган киши эдим. Отам мени уйлантирди, сўнг мени зиёрат қилиб, (келин) аёлга: «Эрингни қандай топяпсан?» деди. У: «Эркак сифатида яхши киши, (лекин) у ухламайди ҳам, ифтор қилмайди ҳам», деди. (Абдуллоҳ) деди: Шунда отам мени койиди ва: «Мен сенга мусулмонлардан бир аёлни никоҳлаб бердим, сен эса уни ташлаб қўйдинг», деди. Мен ўзимда куч ва ғайрат борлигидан, унинг айтганига эътибор бермадим — то бу Расулуллоҳ ﷺга етгунича. У зот: «Аммо мен ухлайман ҳам, намоз ўқийман ҳам; рўза тутаман ҳам, ифтор қиламан ҳам. Бас, сен ҳам ухла, намоз ҳам ўқи, ифтор ҳам қил ва ҳар ойдан уч кун рўза тут», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бундан кўпроғига қодирман», дедим. У зот: «Унда Довуднинг рўзасини тут: бир кун рўза тут, бир кун ифтор қил; ва Қуръонни ҳар ойда (бир марта) ўқи», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бундан кўпроғига қодирман», дедим. У зот: «Уни ўн бешда ўқи», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бундан кўпроғига қодирман», дедим.

قَالَ حُصَيْنٌ : فَذَكَرَ لِي مَنْصُورٌ ، عَنْ مُجَاهِدٍ أَنَّهُ بَلَغَ سَبْعًا ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ لِكُلِّ عَمَلٍ شِرَّةً ، وَلِكُلِّ شِرَّةٍ فَتْرَةٌ ، فَمَنْ كَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلَى سُنَّتِي ، فَقَدِ اهْتَدَى ، وَمَنْ كَانَتْ فَتْرَتُهُ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ فَقَدْ هَلَكَ " . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : لأَنْ أَكُونَ قَبِلْتُ رُخْصَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ يَكُونَ لِي مِثْلُ أَهْلِي وَمَالِي ، وَأَنَا الْيَوْمَ شَيْخٌ قَدْ كَبِرْتُ وَضَعُفْتُ ، وَأَكْرَهُ أَنْ أَتْرُكَ مَا أَمَرَنِي بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Husayn aytdi: Mansur menga Mujohiddan (naql qilib) zikr qildiki, u yetti (kun)ga yetdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Har bir amalning bir shijoati bor, har bir shijoatning esa bir susayishi bor. Kimning susayishi mening sunnatimga (qarab) boʻlsa, u hidoyat topibdi; kimning susayishi bundan boshqasiga boʻlsa, u halok boʻlibdi», dedilar. Abdulloh dedi: «Rasululloh ﷺning ruxsatlarini qabul qilgan boʻlishim men uchun ahlim va molim kabi (narsaga ega boʻlishimdan) suyukliroqdir. Men bugun keksayib, holsizlanib qolgan cholman, lekin Rasululloh ﷺ menga buyurgan narsani tark etishni yoqtirmayman».Ҳусайн айтди: Мансур менга Мужоҳиддан (нақл қилиб) зикр қилдики, у етти (кун)га етди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир амалнинг бир шижоати бор, ҳар бир шижоатнинг эса бир сусайиши бор. Кимнинг сусайиши менинг суннатимга (қараб) бўлса, у ҳидоят топибди; кимнинг сусайиши бундан бошқасига бўлса, у ҳалок бўлибди», дедилар. Абдуллоҳ деди: «Расулуллоҳ ﷺнинг рухсатларини қабул қилган бўлишим мен учун аҳлим ва молим каби (нарсага эга бўлишимдан) суюклироқдир. Мен бугун кексайиб, ҳолсизланиб қолган чолман, лекин Расулуллоҳ ﷺ менга буюрган нарсани тарк этишни ёқтирмайман».

حَدَّثَنِي عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، أَمْلَى مِنْ أَصْلِهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ الْفَيَّاضِ ، عَنْ أَبِي عِيَاضٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَسَأَلْتُهُ عَنِ الصَّوْمِ ، فَقَالَ : " صُمْ يَوْمًا مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ، وَلَكَ أَجْرُ مَا بَقِيَ " . قُلْتُ : إِنِّي أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ . فَقَالَ : " صُمْ يَوْمَيْنِ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ، وَلَكَ أَجْرُ مَا بَقِيَ " . قُلْتُ : إِنِّي أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ . قَالَ : " صُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ، وَلَكَ أَجْرُ مَا بَقِيَ " . قُلْتُ : إِنِّي أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ . قَالَ : " صُمْ أَرْبَعَةَ أَيَّامٍ وَلَكَ أَجْرُ مَا بَقِيَ " . قَالَ : إِنِّي أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ أَحَبَّ الصِّيَامِ صَوْمُ دَاوُدَ ، كَانَ يَصُومُ يَوْمًا ، وَيُفْطِرُ يَوْمًا "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, u zotdan roʻza haqida soʻradim. U zot: «Har oydan bir kun roʻza tut, qolganining ajri sen uchun boʻladi», dedilar. Men: «Bundan koʻprogʻiga qodirman», dedim. U zot: «Har oydan ikki kun roʻza tut, qolganining ajri sen uchun boʻladi», dedilar. Men: «Bundan koʻprogʻiga qodirman», dedim. U zot: «Uch kun roʻza tut, qolganining ajri sen uchun boʻladi», dedilar. Men: «Bundan koʻprogʻiga qodirman», dedim. U zot: «Toʻrt kun roʻza tut, qolganining ajri sen uchun boʻladi», dedilar. U: «Bundan koʻprogʻiga qodirman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Roʻzalarning eng suyukligi Dovudning roʻzasidir: u bir kun roʻza tutar, bir kun iftor qilar edi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, у зотдан рўза ҳақида сўрадим. У зот: «Ҳар ойдан бир кун рўза тут, қолганининг ажри сен учун бўлади», дедилар. Мен: «Бундан кўпроғига қодирман», дедим. У зот: «Ҳар ойдан икки кун рўза тут, қолганининг ажри сен учун бўлади», дедилар. Мен: «Бундан кўпроғига қодирман», дедим. У зот: «Уч кун рўза тут, қолганининг ажри сен учун бўлади», дедилар. Мен: «Бундан кўпроғига қодирман», дедим. У зот: «Тўрт кун рўза тут, қолганининг ажри сен учун бўлади», дедилар. У: «Бундан кўпроғига қодирман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Рўзаларнинг энг суюклиги Довуднинг рўзасидир: у бир кун рўза тутар, бир кун ифтор қилар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، قَالا : أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَطَاءً يَزْعُمُ ، أَنَّ أَبَا الْعَبَّاسِ الشَّاعِرَ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، يَقُولُ : بَلَغَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنِّي أَسْرُدُ ، وَأُصَلِّي اللَّيْلَ ، قَالَ : وَإِمَّا أَرْسَلَ إِلَيْهِ ، وَإِمَّا لَقِيَهُ ، فَقَالَ : " أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَصُومُ وَلا تُفْطِرُ ، وَتُصَلِّي اللَّيْلَ ؟ فَلا تَفْعَلْ ؛ فَإِنَّ لِعَيْنَيْكَ حَظًّا ، وَلِنَفْسِكَ حَظًّا ، وَلأَهْلِكَ حَظًّا ، فَصُمْ وَأَفْطِرْ ، وَصَلِّ ، وَنَمْ ، وَصُمْ كُلَّ عَشَرَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا ، وَلَكَ أَجْرُ تِسْعَةٍ " . قَالَ : فَإِنِّي أَجِدُنِي أَقْوَى لِذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " فَصُمْ صِيَامَ دَاوُدَ " . قَالَ : وَكَيْفَ كَانَ دَاوُدُ يَصُومُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " كَانَ يَصُومُ يَوْمًا ، وَيُفْطِرُ يَوْمًا ، وَلا يَفِرُّ إِذَا لاقَى " . قَالَ : مَنْ لِي بِهَذِهِ يَا نَبِيَّ اللَّهِ ؟ قَالَ عَطَاءٌ : فَلا أَدْرِي كَيْفَ ذَكَرَ صِيَامَ الأَبَدِ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا صَامَ مَنْ صَامَ الأَبَدَ " . هَذَا حَدِيثُ الْبُرْسَانِيِّ . وَفِي حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ، قَالَ : إِنِّي أَصُومُ أَسْرُدُ ، وَقَالَ : فَإِمَّا أَرْسَلَ إِلَيَّ . وَقَالَ : إِنِّي أَجِدُنِي أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga mening uzluksiz roʻza tutishim va tunni namoz bilan oʻtkazishim haqida xabar yetdi. (Roviy) dedi: U zot yo menga (odam) yubordilar, yo men u zotni uchratdim. U zot: «Sen roʻza tutib, iftor qilmas emishsan va tunni namoz bilan oʻtkazar emishsan, deb menga xabar berilmadimi? Bunday qilma! Chunki koʻzingning ham haqqi bor, oʻzingning ham haqqing bor, ahlingning ham haqqi bor. Bas, roʻza ham tut, iftor ham qil; namoz ham oʻqi, uxla ham. Va har oʻn kunda bir kun roʻza tut, shunda senga toʻqqiz (kunning) ajri boʻladi», dedilar. U: «Yo Rasululloh, men oʻzimni bunga kuchliroq sezaman», dedi. U zot: «Unda Dovudning roʻzasini tut», dedilar. U: «Yo Rasululloh, Dovud qanday roʻza tutar edi?» dedi. U zot: «U bir kun roʻza tutar, bir kun iftor qilar edi va (dushmanni) uchratganda qochmas edi», dedilar. U: «Yo Nabiyalloh, buni men uchun kim (kafolatlaydi)?» dedi. Ato dedi: Abadiy roʻzani qanday zikr qilganini bilmayman; Nabiy ﷺ: «Abadiy roʻza tutgan kishi roʻza tutmadi», dedilar. Bu Bursoniyning hadisi. Abdurrazzoqning hadisida esa u: «Men uzluksiz roʻza tutaman», dedi va: «U zot menga (odam) yubordilar», dedi hamda: «Men oʻzimni bundan kuchliroq sezaman», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга менинг узлуксиз рўза тутишим ва тунни намоз билан ўтказишим ҳақида хабар етди. (Ровий) деди: У зот ё менга (одам) юбордилар, ё мен у зотни учратдим. У зот: «Сен рўза тутиб, ифтор қилмас эмишсан ва тунни намоз билан ўтказар эмишсан, деб менга хабар берилмадими? Бундай қилма! Чунки кўзингнинг ҳам ҳаққи бор, ўзингнинг ҳам ҳаққинг бор, аҳлингнинг ҳам ҳаққи бор. Бас, рўза ҳам тут, ифтор ҳам қил; намоз ҳам ўқи, ухла ҳам. Ва ҳар ўн кунда бир кун рўза тут, шунда сенга тўққиз (куннинг) ажри бўлади», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, мен ўзимни бунга кучлироқ сезаман», деди. У зот: «Унда Довуднинг рўзасини тут», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, Довуд қандай рўза тутар эди?» деди. У зот: «У бир кун рўза тутар, бир кун ифтор қилар эди ва (душманни) учратганда қочмас эди», дедилар. У: «Ё Набияллоҳ, буни мен учун ким (кафолатлайди)?» деди. Ато деди: Абадий рўзани қандай зикр қилганини билмайман; Набий ﷺ: «Абадий рўза тутган киши рўза тутмади», дедилар. Бу Бурсонийнинг ҳадиси. Абдурраззоқнинг ҳадисида эса у: «Мен узлуксиз рўза тутаман», деди ва: «У зот менга (одам) юбордилар», деди ҳамда: «Мен ўзимни бундан кучлироқ сезаман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، قَالَ : أَرْسَلَ إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَقُومُ اللَّيْلَ ، وَتَصُومُ النَّهَارَ ؟ " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صُمْ صَوْمَ دَاوُدَ ؛ فَإِنَّهُ كَانَ أَعْبَدَ النَّاسِ ، كَانَ يَصُومُ يَوْمًا ، وَيُفْطِرُ يَوْمًا " ، ثُمَّ قَالَ : " إِنَّكَ لا تَدْرِي ، لَعَلَّهُ أَنْ يَطُولَ بِكَ الْعُمُرُ " . فَلَوَدِدْتُ أَنِّي كُنْتُ قَبِلْتُ الرُّخْصَةَ الَّتِي أَمَرَنِي بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ menga (odam) yuborib: «Sen tunni namoz bilan oʻtkazib, kunduzi roʻza tutar emishsan, deb menga xabar berilmadimi?» dedilar — va u hadisni toʻlaligicha zikr qildi. U dedi: Nabiy ﷺ: «Dovudning roʻzasini tut; chunki u odamlarning eng koʻp ibodat qiladigani edi: bir kun roʻza tutar, bir kun iftor qilar edi», dedilar. Soʻng: «Sen bilmaysan, ehtimol umring uzun boʻlar», dedilar. Koshki Rasululloh ﷺ menga buyurgan ruxsatni qabul qilgan boʻlsam edi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга (одам) юбориб: «Сен тунни намоз билан ўтказиб, кундузи рўза тутар эмишсан, деб менга хабар берилмадими?» дедилар — ва у ҳадисни тўлалигича зикр қилди. У деди: Набий ﷺ: «Довуднинг рўзасини тут; чунки у одамларнинг энг кўп ибодат қиладигани эди: бир кун рўза тутар, бир кун ифтор қилар эди», дедилар. Сўнг: «Сен билмайсан, эҳтимол умринг узун бўлар», дедилар. Кошки Расулуллоҳ ﷺ менга буюрган рухсатни қабул қилган бўлсам эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أنا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا غَيْلانُ بْنُ جَرِيرٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيُّ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : فَكَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ يَوْمَيْنِ ، وَيُفْطِرُ يَوْمًا ؟ قَالَ : " وَيُطِيقُ ذَلِكَ أَحَدٌ ؟ " قَالَ : فَكَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ يَوْمًا ، وَيُفْطِرُ يَوْمًا ؟ قَالَ : " ذَاكَ صَوْمُ دَاوُدَ " . قَالَ : فَكَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ يَوْمًا ، وَيُفْطِرُ يَوْمَيْنِ ؟ قَالَ : " وَدِدْتُ أَنِّي طُوِّقْتُ ذَلِكَ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar Rasululloh ﷺga: «Ikki kun roʻza tutib, bir kun iftor qiladigan kishi haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Buni birov qila oladimi?» dedilar. U: «Bir kun roʻza tutib, bir kun iftor qiladigan kishi haqida-chi?» dedi. U zot: «Bu — Dovudning roʻzasidir», dedilar. U: «Bir kun roʻza tutib, ikki kun iftor qiladigan kishi haqida-chi?» dedi. U zot: «Menga ham shunga kuch berilishini juda istardim», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар Расулуллоҳ ﷺга: «Икки кун рўза тутиб, бир кун ифтор қиладиган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Буни биров қила оладими?» дедилар. У: «Бир кун рўза тутиб, бир кун ифтор қиладиган киши ҳақида-чи?» деди. У зот: «Бу — Довуднинг рўзасидир», дедилар. У: «Бир кун рўза тутиб, икки кун ифтор қиладиган киши ҳақида-чи?» деди. У зот: «Менга ҳам шунга куч берилишини жуда истардим», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ سُهَيْلٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي صَالِحٍ ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَصُومُ يَوْمًا عَبْدٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلا بَاعَدَ اللَّهُ بِذَلِكَ الْيَوْمِ وَجْهَهُ عَنِ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir banda Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, Alloh oʻsha kun sababli uning yuzini doʻzaxdan yetmish yillik (masofa) uzoqlashtiradi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир банда Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, Аллоҳ ўша кун сабабли унинг юзини дўзахдан етмиш йиллик (масофа) узоқлаштиради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا مِنْ عَبْدٍ يَصُومُ يَوْمًا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ ، إِلا بَاعَدَ اللَّهُ عَنْ وَجْهِهِ وَبَيْنَ النَّارِ سَبْعِينَ خَرِيفًا "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qaysi bir banda Allohning yuzini (roziligini) koʻzlab, Alloh yoʻlida bir kun roʻza tutsa, albatta Alloh uning yuzi bilan doʻzax oʻrtasini yetmish yillik (masofa) uzoqlashtiradi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қайси бир банда Аллоҳнинг юзини (розилигини) кўзлаб, Аллоҳ йўлида бир кун рўза тутса, албатта Аллоҳ унинг юзи билан дўзах ўртасини етмиш йиллик (масофа) узоқлаштиради», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيَّ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمَانَ ، وَسَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ سِتَّةَ أَيَّامٍ مِنْ شَوَّالٍ ، فَكَأَنَّمَا صَامَ الدَّهْرَ "

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Ramazon roʻzasini tutib, soʻng uning ketidan Shavvoldan olti kun roʻza tutsa, bu butun umr roʻza tutgan kabidir», dedilar.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Рамазон рўзасини тутиб, сўнг унинг кетидан Шавволдан олти кун рўза тутса, бу бутун умр рўза тутган кабидир», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ نَصْرِ بْنِ الْمُعَارِكِ الْمِصْرِيَّانِ ، قَالا : حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَارِثِ الذِّمَارِيِّ ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ ، عَنْ ثَوْبَانَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صِيَامُ رَمَضَانَ بِعَشَرَةِ أَشْهُرٍ ، وَصِيَامُ السِّتَّةِ أَيَّامٍ بِشَهْرَيْنِ ، فَذَلِكَ صِيَامُ السَّنَةِ " ، يَعْنِي رَمَضَانَ وَسِتَّةَ أَيَّامٍ بَعْدَهُ

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ramazon roʻzasi oʻn oyga (teng), olti kun roʻzasi ikki oyga (teng) — bas, mana shu bir yilning roʻzasidir», dedilar. Yaʼni Ramazon va undan keyingi olti kun.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон рўзаси ўн ойга (тенг), олти кун рўзаси икки ойга (тенг) — бас, мана шу бир йилнинг рўзасидир», дедилар. Яъни Рамазон ва ундан кейинги олти кун.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ ، عَنْ سَوَاءٍ الْخُزَاعِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ يَوْمَ الاثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ dushanba va payshanba kunlari roʻza tutar edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ душанба ва пайшанба кунлари рўза тутар эдилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ أَيْضًا ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، وحَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ ، عَنْ قَتَادَةَ . ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ مَهْدِيِّ بْنِ مَيْمُونٍ ، كُلُّهُمْ عَنْ غَيْلانَ بْنِ جَرِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ يَعْنِي عَنْ أَبِي قَتَادَةَ الأَنْصَارِيِّ ، قَالَ : بَيْنَمَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَقْبَلَ عَلَيْهِ عُمَرُ ، فَقَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، صَوْمُ يَوْمِ الاثْنَيْنِ ؟ قَالَ : " يَوْمٌ وُلِدْتُ فِيهِ ، وَيَوْمٌ أَمُوتُ فِيهِ " . هَذَا حَدِيثُ قَتَادَةَ . وَفِي حَدِيثِ وَكِيعٍ : سَأَلَ رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَمْ يُذْكَرْ عُمَرَ . وَقَالَ : " فِيهِ وُلِدْتُ ، وَفِيهِ أُوحِيَ إِلَيَّ "

Abu Qatoda al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlarida turganimizda, Umar u zotga yuzlanib: «Yo Nabiyalloh, dushanba kuni roʻzasi (haqida nima deysiz)?» dedi. U zot: «U — men tugʻilgan kun va men vafot etadigan kundir», dedilar. Bu Qatodaning hadisi. Vakiʼning hadisida esa: «Bir kishi Rasululloh ﷺdan soʻradi», (deyilgan) va Umar zikr qilinmagan hamda: «Unda men tugʻilganman va unda menga vahiy qilingan», (deyilgan).Абу Қатода ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида турганимизда, Умар у зотга юзланиб: «Ё Набияллоҳ, душанба куни рўзаси (ҳақида нима дейсиз)?» деди. У зот: «У — мен туғилган кун ва мен вафот этадиган кундир», дедилар. Бу Қатоданинг ҳадиси. Вакиънинг ҳадисида эса: «Бир киши Расулуллоҳ ﷺдан сўради», (дейилган) ва Умар зикр қилинмаган ҳамда: «Унда мен туғилганман ва унда менга ваҳий қилинган», (дейилган).

وَحَدِيثُ شُعْبَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، سُئِلَ عَنْ صَوْمِهِ ، فَغَضِبَ ، وَسُئِلَ عَنْ صَوْمِ الاثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ ، قَالَ : " ذَاكَ يَوْمٌ يَعْنِي الاثْنَيْنِ ، وُلِدْتُ فِيهِ ، وَبُعِثْتُ فِيهِ " ، أَوْ قَالَ : " أُنْزِلَ عَلَيَّ فِيهِ " . وَفِي حَدِيثِ شُعْبَةَ : سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيَّ

Shuʼbaning hadisida (kelishicha), Rasululloh ﷺdan u zotning roʻzalari haqida soʻralganda gʻazablandilar. Dushanba va payshanba roʻzasi haqida soʻralganda esa: «U kun — yaʼni dushanba — men unda tugʻilganman va unda (paygʻambar qilib) yuborilganman», yoki: «unda menga (vahiy) nozil qilingan», dedilar. Shuʼbaning hadisida: «U Abdulloh ibn Maʼbad az-Zimmoniydan eshitdi», (deyilgan).Шуъбанинг ҳадисида (келишича), Расулуллоҳ ﷺдан у зотнинг рўзалари ҳақида сўралганда ғазабландилар. Душанба ва пайшанба рўзаси ҳақида сўралганда эса: «У кун — яъни душанба — мен унда туғилганман ва унда (пайғамбар қилиб) юборилганман», ёки: «унда менга (ваҳий) нозил қилинган», дедилар. Шуъбанинг ҳадисида: «У Абдуллоҳ ибн Маъбад аз-Зиммонийдан эшитди», (дейилган).

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي يَزِيدَ وَرَّاقٌ الْفِرْيَابِيِّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ أُسَامَةَ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ يَوْمَ الاثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ " ، وَيَقُولُ : " إِنَّ هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ تُعْرَضُ فِيهِمَا الأَعْمَالُ "

Usoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ dushanba va payshanba kunlari roʻza tutar edilar» va: «Bu ikki kunda amallar (Allohga) koʻrsatiladi», der edilar.Усома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ душанба ва пайшанба кунлари рўза тутар эдилар» ва: «Бу икки кунда амаллар (Аллоҳга) кўрсатилади», дер эдилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ أَخْبَرَهُ ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " تُعْرَضُ أَعْمَالُ النَّاسِ فِي كُلِّ جُمُعَةٍ مَرَّتَيْنِ : يَوْمُ الاثْنَيْنِ ، وَيَوْمُ الْخَمِيسِ ، فَيُغْفَرُ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ ، إِلا عَبْدٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَخِيهِ شَحْنَاءُ ، فَيَقُولُ : اتْرُكُوا ، أَوْ أَرْجِئُوا هَذَيْنِ حَتَّى يَفِيئَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ فِي مُوَطَّإِ مَالِكٍ مَوْقُوفٌ غَيْرُ مَرْفُوعٍ ، وَهُوَ فِي مُوَطَّإِ ابْنِ وَهْبٍ مَرْفُوعٌ صَحِيحٌ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: «Odamlarning amallari har haftada ikki marta — dushanba kuni va payshanba kuni koʻrsatiladi. Shunda har bir moʻminga magʻfirat qilinadi, faqat oʻzi bilan birodari oʻrtasida adovat boʻlgan bandadan boshqasi: ‹Bu ikkovini bir-biriga qaytgunlaricha qoʻyib turinglar›, — yoki: ‹kechiktiringlar›, deyiladi». Abu Bakr aytdi: Bu xabar Molikning «Muvatto»sida mavquf boʻlib, marfuʼ emas; Ibn Vahbning «Muvatto»sida esa marfuʼ va sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: «Одамларнинг амаллари ҳар ҳафтада икки марта — душанба куни ва пайшанба куни кўрсатилади. Шунда ҳар бир мўминга мағфират қилинади, фақат ўзи билан биродари ўртасида адоват бўлган бандадан бошқаси: ‹Бу икковини бир-бирига қайтгунларича қўйиб туринглар›, — ёки: ‹кечиктиринглар›, дейилади». Абу Бакр айтди: Бу хабар Моликнинг «Муватто»сида мавқуф бўлиб, марфуъ эмас; Ибн Ваҳбнинг «Муватто»сида эса марфуъ ва саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ الْعَنْبَرِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ فَيَّاضٍ ، عَنْ أَبِي عِيَاضٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَسَأَلْتُهُ عَنِ الصَّوْمِ ، فَقَالَ : " صُمْ يَوْمًا مِنَ الشَّهْرِ ، وَلَكَ أَجْرُ مَا بَقِيَ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, u zotdan roʻza haqida soʻradim. U zot: «Oydan bir kun roʻza tut, qolganining ajri sen uchun boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, у зотдан рўза ҳақида сўрадим. У зот: «Ойдан бир кун рўза тут, қолганининг ажри сен учун бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ وَهُوَ ابْنُ أَبِي حَرْمَلَةَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، قَالَ : " أَوْصَانِي خَلِيلِي بِثَلاثٍ ، لا أَدَعُهُنَّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ أَبَدًا ، أَوْصَانِي بِصَلاةِ الضُّحَى ، وَبِالْوَتْرِ قَبْلَ النَّوْمِ ، وَبِصَوْمِ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ "

Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytdi: «Doʻstim menga uchta (narsani) vasiyat qildi, inshaalloh ularni hech qachon tark etmayman: menga chosht namozini, uxlashdan avval vitrni va har oydan uch kun roʻza tutishni vasiyat qildi».Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтди: «Дўстим менга учта (нарсани) васият қилди, иншааллоҳ уларни ҳеч қачон тарк этмайман: менга чошт намозини, ухлашдан аввал витрни ва ҳар ойдан уч кун рўза тутишни васият қилди».

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلالٍ الصَّوَّافُ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ الْعنبري ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " أَوْصَانِي خَلِيلِي أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِثَلاثٍ : صَوْمِ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ، وَالْوَتْرِ قَبْلَ النَّوْمِ ، وَرَكْعَتَيِ الضُّحَى "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Doʻstim Abul-Qosim ﷺ menga uchta (narsani) vasiyat qildilar: har oydan uch kun roʻza tutishni, uxlashdan avval vitrni va chosht (namozining) ikki rakatini».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Дўстим Абул-Қосим ﷺ менга учта (нарсани) васият қилдилар: ҳар ойдан уч кун рўза тутишни, ухлашдан аввал витрни ва чошт (намозининг) икки ракатини».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَخْبَرَنَا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، أَنَّ مُطَرِّفًا مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ حَدَّثَهُ ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ أَبِي الْعَاصِ الثَّقَفِيَّ دَعَا لَهُ بِلَبَنٍ يَسْقِيهِ ، فَقَالَ مُطَرِّفٌ : إِنِّي صَائِمٌ ، فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " الصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ النَّارِ ، كَجُنَّةِ أَحَدِكُمْ مِنَ الْقِتَالِ "

Banu Omir ibn Saʼsaʼadan boʻlgan Mutarrif soʻzlab berishicha, Usmon ibn Abul-Os as-Saqafiy unga ichirish uchun sut keltirishni soʻradi. Mutarrif: «Men roʻzadorman», dedi. Shunda u dedi: Men Nabiy ﷺning: «Roʻza — doʻzaxdan (saqlovchi) qalqondir, xuddi biringizni jangda (saqlovchi) qalqon kabidir», deganlarini eshitdim.Бану Омир ибн Саъсаъадан бўлган Мутарриф сўзлаб беришича, Усмон ибн Абул-Ос ас-Сақафий унга ичириш учун сут келтиришни сўради. Мутарриф: «Мен рўзадорман», деди. Шунда у деди: Мен Набий ﷺнинг: «Рўза — дўзахдан (сақловчи) қалқондир, худди бирингизни жангда (сақловчи) қалқон кабидир», деганларини эшитдим.

وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " صِيَامٌ حَسَنٌ ، صِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنَ الشَّهْرِ "

Va men Rasululloh ﷺning: «Yaxshi roʻza — oyning uch kunini roʻza tutishdir», deganlarini eshitdim.Ва мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Яхши рўза — ойнинг уч кунини рўза тутишдир», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا غَيْلانُ بْنُ جَرِيرٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيُّ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ غَيْلانَ بْنِ جَرِيرٍ ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيَّ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ الأَنْصَارِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَوْمُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ صَوْمُ الدَّهْرِ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ شُعْبَةَ . وَفِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ : " صَوْمُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ، وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ ، فَهَذَا صِيَامُ الدَّهْرِ كُلِّهِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَخْبَارُ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْمَعْنَى خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ . قَالَ : وَفِي خَبَرِ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو : " فَإِنَّ كُلَّ حَسَنَةٍ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا ؛ فَإِنَّ ذَاكَ صِيَامُ الدَّهْرِ كُلِّهِ " . وَكَذَاكَ فِي خَبَرِ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، قَالَ : وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ : ‏ مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا

Abu Qatoda al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Har oydan uch kun roʻza tutish — butun umr roʻza tutishdir», dedilar. Bu Shuʼba hadisining lafzi. Hammod ibn Zaydning hadisida esa: «Har oydan uch kun roʻza tutish va Ramazondan Ramazongacha — bas, mana shu butun umrning roʻzasidir», (deyilgan). Abu Bakr aytdi: Abu Hurayra va Abdulloh ibn Amrning bu maʼnodagi xabarlarini «Kitobul-kabir»da chiqarganman. U dedi: Abu Salamaning Abdulloh ibn Amrdan (qilgan) xabarida: «Chunki har bir yaxshilik oʻn baravaridir; bas, mana shu butun umrning roʻzasidir», (deyilgan). Abu Usmonning Abu Zarrdan (qilgan) xabarida ham shunday. U dedi: Buning tasdigʻi Allohning kitobida: «Kim yaxshilik bilan kelsa, unga oʻn baravari (ajr) bordir».Абу Қатода ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар ойдан уч кун рўза тутиш — бутун умр рўза тутишдир», дедилар. Бу Шуъба ҳадисининг лафзи. Ҳаммод ибн Зайднинг ҳадисида эса: «Ҳар ойдан уч кун рўза тутиш ва Рамазондан Рамазонгача — бас, мана шу бутун умрнинг рўзасидир», (дейилган). Абу Бакр айтди: Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Амрнинг бу маънодаги хабарларини «Китобул-кабир»да чиқарганман. У деди: Абу Саламанинг Абдуллоҳ ибн Амрдан (қилган) хабарида: «Чунки ҳар бир яхшилик ўн бараваридир; бас, мана шу бутун умрнинг рўзасидир», (дейилган). Абу Усмоннинг Абу Заррдан (қилган) хабарида ҳам шундай. У деди: Бунинг тасдиғи Аллоҳнинг китобида: «Ким яхшилик билан келса, унга ўн баравари (ажр) бордир».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ ، عَنِ ابْنِ الْحَوْتَكِيَّةِ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : مَنْ حَاضِرُنَا يَوْمَ الْقَاحَةِ ؟ قَالَ أَبُو ذَرٍّ أَنَا شَهِدْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُتِيَ بِأَرْنَبٍ ، وَقَالَ مَرَّةً : جَاءَ أَعْرَابِيٌّ بِأَرْنَبٍ ، فَقَالَ الَّذِي جَاءَ بِهَا : إِنِّي رَأَيْتُهَا كَأَنَّهَا تَدْمَى ، فَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْكُلُ مِنْهَا ، فَقَالَ لَهُمْ : " كُلُوا " . فَقَالَ رَجُلٌ : إِنِّي صَائِمٌ . قَالَ : " وَمَا صَوْمُكَ ؟ " فَأَخْبَرَهُ . قَالَ : " فَأَيْنَ أَنْتَ عَنِ الْبِيضِ الْغُرِّ ؟ " قَالَ : وَمَا هُنَّ ؟ قَالَ : " صِيَامُ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاثَ عَشْرَةَ ، وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ ، وَخَمْسَ عَشْرَةَ " . وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ مَوْهَبٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ ، عَنِ ابْنِ الْحَوْتَكِيَّةِ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابِ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ ، وَبَيَّنْتُ أَنَّ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي ذَرٍّ قِصَّةَ الصَّوْمِ دُونَ قِصَّةِ الأَرْنَبِ . وَرَوَى عَنِ ابْنِ الْحَوْتَكِيَّةِ الْقِصَّتَيْنِ جَمِيعًا

Ibn al-Havtakiyya aytdi: Umar: «Qoha kuni kim biz bilan hozir boʻlgan edi?» dedi. Abu Zarr: «Men», dedi. Men Nabiy ﷺning huzurlarida boʻlganman: u zotga bir quyon keltirilgan edi — boshqa safar: bir aʼrobiy quyon olib keldi, dedi. Uni olib kelgan kishi: «Men uni qonayotgandek koʻrdim», dedi. Nabiy ﷺ undan yer edilar va ularga: «Yenglar», dedilar. Bir kishi: «Men roʻzadorman», dedi. U zot: «Roʻzang qanday (roʻza)?» dedilar. U (zotga) xabar berdi. U zot: «Sen oq-yorugʻ (kunlar)dan qayerdasan?» dedilar. U: «Ular nima?» dedi. U zot: «Har oydan uch kun — oʻn uch, oʻn toʻrt va oʻn beshinchi (kunlar) roʻzasi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men bu bobni toʻlaligicha «Kitobul-kabir»da chiqardim va Muso ibn Talha Abu Zarrdan quyon qissasisiz, faqat roʻza qissasini eshitganini bayon qildim. Ibn al-Havtakiyyadan esa ikkala qissa ham rivoyat qilingan.Ибн ал-Ҳавтакийя айтди: Умар: «Қоҳа куни ким биз билан ҳозир бўлган эди?» деди. Абу Зарр: «Мен», деди. Мен Набий ﷺнинг ҳузурларида бўлганман: у зотга бир қуён келтирилган эди — бошқа сафар: бир аъробий қуён олиб келди, деди. Уни олиб келган киши: «Мен уни қонаётгандек кўрдим», деди. Набий ﷺ ундан ер эдилар ва уларга: «Енглар», дедилар. Бир киши: «Мен рўзадорман», деди. У зот: «Рўзанг қандай (рўза)?» дедилар. У (зотга) хабар берди. У зот: «Сен оқ-ёруғ (кунлар)дан қаердасан?» дедилар. У: «Улар нима?» деди. У зот: «Ҳар ойдан уч кун — ўн уч, ўн тўрт ва ўн бешинчи (кунлар) рўзаси», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен бу бобни тўлалигича «Китобул-кабир»да чиқардим ва Мусо ибн Талҳа Абу Заррдан қуён қиссасисиз, фақат рўза қиссасини эшитганини баён қилдим. Ибн ал-Ҳавтакийядан эса иккала қисса ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَعْمَشِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَامٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ طَلْحَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ ، قَالَ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا صُمْتَ مِنَ الشَّهْرِ ، فَصُمْ ثَلاثَ عَشْرَةَ ، وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ ، وَخَمْسَ عَشْرَةَ "

Muso ibn Talha aytdi: Men Rabazada Abu Zarr (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ menga: «Agar oyning (bir qismini) roʻza tutsang, oʻn uch, oʻn toʻrt va oʻn beshinchi (kunlarni) roʻza tut», dedilar.Мусо ибн Талҳа айтди: Мен Рабазада Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Агар ойнинг (бир қисмини) рўза тутсанг, ўн уч, ўн тўрт ва ўн бешинчи (кунларни) рўза тут», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّحْوِيُّ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ زِرٍّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، " عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ كَانَ يَصُومُ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ مِنْ غُرَّةِ كُلِّ شَهْرٍ ، وَيَكُونُ مِنْ صَوْمِهِ يَوْمُ الْجُمُعَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ خَبَرَ أَبِي عُثْمَانَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : أَوْصَانِي خَلِيلِي بِثَلاثٍ : صَوْمِ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ ، وَأَوْصَى بِذَلِكَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، وَبِصَوْمِ أَيْضًا أَيَّامَ الْبِيضِ ، فَيُجْمَعُ صَوْمَ ثَلاثَةِ أَيَّامٍ مِنَ الشَّهْرِ ، مَعَ صَوْمِ أَيَّامِ الْبِيضِ ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى فِعْلِهِ وَمَا أَوْصَى بِهِ أَبُو هُرَيْرَةَ مِنْ صَوْمِ الثَّلاثَةِ أَيَّامٍ مِنْ أَوَّلِ الشَّهْرِ مُبَادَرَةً بِهَذَا الْفِعْلِ بَدَلَ صَوْمِ الثَّلاثَةِ أَيَّامٍ الْبِيضِ ، إِمَّا لِعِلَّةٍ مِنْ مَرَضٍ ، أَوْ سَفْرَةٍ ، أَوْ خَوْفِ نُزُولِ الْمَنِيَّةِ

Abdulloh (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot har oyning boshidan uch kun roʻza tutar edilar va roʻzalaridan (biri) juma kuni boʻlar edi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar Abu Usmonning Abu Hurayradan (qilgan): «Doʻstim menga uchta (narsani) vasiyat qildi: oyning avvalidan uch kun roʻza tutishni…» degan xabari boʻlishi ehtimoldan xoli emas — u Abu Hurayraga shuni vasiyat qilgan va oq kunlar roʻzasini ham vasiyat qilgan; shunda oydan uch kun roʻzasi oq kunlar roʻzasi bilan jamlanadi. Yana ehtimolki, u zotning bu ishlari va Abu Hurayraga oyning avvalidan uch kun roʻza tutishni vasiyat qilishlarining maʼnosi — kasallik, safar yoki ajal kelib qolishidan qoʻrqish sababli oq kunlarning uch kunlik roʻzasi oʻrniga bu amalni ilgarilatib qilishdir.Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот ҳар ойнинг бошидан уч кун рўза тутар эдилар ва рўзаларидан (бири) жума куни бўлар эди. Абу Бакр айтди: Бу хабар Абу Усмоннинг Абу Ҳурайрадан (қилган): «Дўстим менга учта (нарсани) васият қилди: ойнинг аввалидан уч кун рўза тутишни…» деган хабари бўлиши эҳтимолдан холи эмас — у Абу Ҳурайрага шуни васият қилган ва оқ кунлар рўзасини ҳам васият қилган; шунда ойдан уч кун рўзаси оқ кунлар рўзаси билан жамланади. Яна эҳтимолки, у зотнинг бу ишлари ва Абу Ҳурайрага ойнинг аввалидан уч кун рўза тутишни васият қилишларининг маъноси — касаллик, сафар ёки ажал келиб қолишидан қўрқиш сабабли оқ кунларнинг уч кунлик рўзаси ўрнига бу амални илгарилатиб қилишдир.

فَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ يَزِيدَ وَهُوَ الرِّشْكُ ، عَنْ مُعَاذَةَ ، قَالَتْ : سَأَلْتُ عَائِشَةَ : أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ ، أَوْ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ؟ " قَالَتْ : " نَعَمْ " . قَالَتْ : مِنْ أَيِّهِ ؟ قَالَتْ : " لَمْ يَكُنْ يُبَالِي مِنْ أَيِّهِ صَامَ "

Muoza aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Rasululloh ﷺ oydan — yoki: har oydan uch kun roʻza tutarmidilar?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. Men: «Oyning qaysi (kunlari)dan?» dedim. U: «U zot qaysi (kunlari)dan roʻza tutishga eʼtibor bermas edilar», dedi.Муоза айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Расулуллоҳ ﷺ ойдан — ёки: ҳар ойдан уч кун рўза тутармидилар?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Ойнинг қайси (кунлари)дан?» дедим. У: «У зот қайси (кунлари)дан рўза тутишга эътибор бермас эдилар», деди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ يَزِيدَ الْبَحْرَانِيُّ أَمْلَى بِبَغْدَادَ ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ كَيْسَانَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَصْبَحَ مِنْكُمُ الْيَوْمَ صَائِمًا ؟ " فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا ، فَقَالَ : " مَنْ أَطْعَمَ مِنْكُمُ الْيَوْمَ مِسْكِينًا ؟ " قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا . فَقَالَ : " مَنْ تَبِعَ مِنْكُمُ الْيَوْمَ جَنَازَةً ؟ " فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا . قَالُ : " مَنْ عَادَ مِنْكُمُ الْيَوْمَ مَرِيضًا ؟ " قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا اجْتَمَعَتْ هَذِهِ الْخِصَالُ قَطُّ فِي رَجُلٍ إِلا دَخَلَ الْجَنَّةَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي بَيَّنْتُ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ ، فَلَوْ كَانَ فِي قَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ قَالَ : لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ دَخَلَ الْجَنَّةَ " ، دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الإِيمَانِ ، قَوْلُ : لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، لَكَانَ فِي هَذَا الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الإِيمَانِ صَوْمُ يَوْمٍ ، وَإِطْعَامُ مِسْكِينٍ ، وَشُهُودُ جَنَازَةٍ ، وَعِيَادَةُ الْمَرِيضِ ، لَكِنْ هَذِهِ فَضَائِلُ لِهَذِهِ الأَعْمَالِ ، لا كَمَا يَدَّعِي مَنْ لا يَفْهَمُ الْعِلْمَ ، وَلا يُحْسِنُهُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bugun sizlardan kim roʻzador boʻlib tongni qarshi oldi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. U zot: «Bugun sizlardan kim bir miskinni taomlantirdi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. U zot: «Bugun sizlardan kim bir janozaga ergashdi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. U zot: «Bugun sizlardan kim bir kasalni yoʻqlab bordi?» dedilar. Abu Bakr: «Men», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bu xislatlar bir kishida jamlanmadiki, u jannatga kirmagan boʻlsa», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men «Kitobul-iymon»da bayon qilgan turdandir. Agar u zot ﷺning: «Kim ‹Lo ilaha illalloh›, desa, jannatga kiradi» degan soʻzlarida iymonning hammasi ‹Lo ilaha illalloh› deyish ekaniga dalolat boʻlganida edi, bu xabarda ham iymonning hammasi bir kun roʻza tutish, bir miskinni taomlantirish, janozada hozir boʻlish va kasalni yoʻqlash ekaniga dalolat boʻlur edi. Lekin bular — mana shu amallarning fazilatlaridir, ilmni tushunmaydigan va uni yaxshi bilmaydigan kishi daʼvo qilgani kabi emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бугун сизлардан ким рўзадор бўлиб тонгни қарши олди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. У зот: «Бугун сизлардан ким бир мискинни таомлантирди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. У зот: «Бугун сизлардан ким бир жанозага эргашди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. У зот: «Бугун сизлардан ким бир касални йўқлаб борди?» дедилар. Абу Бакр: «Мен», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бу хислатлар бир кишида жамланмадики, у жаннатга кирмаган бўлса», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен «Китобул-иймон»да баён қилган турдандир. Агар у зот ﷺнинг: «Ким ‹Ло илаҳа иллаллоҳ›, деса, жаннатга киради» деган сўзларида иймоннинг ҳаммаси ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› дейиш эканига далолат бўлганида эди, бу хабарда ҳам иймоннинг ҳаммаси бир кун рўза тутиш, бир мискинни таомлантириш, жанозада ҳозир бўлиш ва касални йўқлаш эканига далолат бўлур эди. Лекин булар — мана шу амалларнинг фазилатларидир, илмни тушунмайдиган ва уни яхши билмайдиган киши даъво қилгани каби эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَائِشَةَ : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الضُّحَى ؟ قَالَتْ : " لا إِلا أَنْ يَجِيءَ مِنْ مَغِيبِهِ " ، وَسَأَلْتُهَا : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ شَهْرًا تَامًّا ؟ قَالَتْ : " لا وَاللَّهِ ، مَا صَامَ شَهْرًا تَامًّا غَيْرَ رَمَضَانَ ، حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ ، وَمَا مَضَى شَهْرٌ حَتَّى يُصِيبَ مِنْهُ ، وَمَا أَفْطَرَهُ حَتَّى يُصِيبَ مِنْهُ " ، وَسَأَلْتُهَا : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي مَعَ السَّحَرِ ؟ قَالَتْ : " لا ، وَلا الْمُصَلِّينَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : تَعْنِي الَّذِينَ يُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ الْكَثِيرَ

Abdulloh ibn Shaqiq aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Rasululloh ﷺ chosht namozini oʻqir edilarmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, faqat safardan qaytganlarida (oʻqir edilar)», dedi. Undan yana: «Rasululloh ﷺ toʻliq bir oy roʻza tutarmidilar?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, vallohi, u zot vafot etgunlaricha Ramazondan boshqa toʻliq bir oyni roʻza tutmadilar; hech bir oy oʻtmasdiki, undan (roʻza) tutmagan boʻlsalar va uni butunlay roʻzasiz ham qoldirmadilar», dedi. Undan yana: «Rasululloh ﷺ sahar (paytida) namoz oʻqir edilarmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, namoz oʻquvchilar (kabi) ham emas», dedi. Abu Bakr aytdi: U kechasi koʻp namoz oʻqiydiganlarni nazarda tutdi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Расулуллоҳ ﷺ чошт намозини ўқир эдиларми?» деб сўрадим. У: «Йўқ, фақат сафардан қайтганларида (ўқир эдилар)», деди. Ундан яна: «Расулуллоҳ ﷺ тўлиқ бир ой рўза тутармидилар?» деб сўрадим. У: «Йўқ, валлоҳи, у зот вафот этгунларича Рамазондан бошқа тўлиқ бир ойни рўза тутмадилар; ҳеч бир ой ўтмасдики, ундан (рўза) тутмаган бўлсалар ва уни бутунлай рўзасиз ҳам қолдирмадилар», деди. Ундан яна: «Расулуллоҳ ﷺ саҳар (пайтида) намоз ўқир эдиларми?» деб сўрадим. У: «Йўқ, намоз ўқувчилар (каби) ҳам эмас», деди. Абу Бакр айтди: У кечаси кўп намоз ўқийдиганларни назарда тутди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، وَبَحْرُ بْنُ نَصْرٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ اللَّيْثِيُّ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ، عَنْ صِيَامِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : " كَانَ يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ : لا يُفْطِرُ ، وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ : لا يَصُومُ ، وَكَانَ يَصُومُ شَعْبَانَ أَوْ عَامَّةَ شَعْبَانَ "

Abu Salama ibn Abdurrahmon Oisha (roziyallohu anho)dan Rasululloh ﷺning roʻzalari haqida soʻradi. U: «U zot roʻza tutar edilarki, biz: ‹Endi iftor qilmaydilar›, der edik; iftor qilar edilarki, biz: ‹Endi roʻza tutmaydilar›, der edik. U zot Shaʼbonni — yoki Shaʼbonning koʻp qismini roʻza tutar edilar», dedi.Абу Салама ибн Абдурраҳмон Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Расулуллоҳ ﷺнинг рўзалари ҳақида сўради. У: «У зот рўза тутар эдиларки, биз: ‹Энди ифтор қилмайдилар›, дер эдик; ифтор қилар эдиларки, биз: ‹Энди рўза тутмайдилар›, дер эдик. У зот Шаъбонни — ёки Шаъбоннинг кўп қисмини рўза тутар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، قَالا : حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ ، قَالَ : سُئِلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ عَنْ صَوْمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " كَانَ يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ حَتَّى نَرَى أَنَّهُ لا يُرِيدُ يُفْطِرُ مِنْهُ شَيْئًا ، وَيُفْطِرُ مِنَ الشَّهْرِ حَتَّى نَرَى أَنَّهُ لا يُرِيدُ يَصُومُ مِنْهُ شَيْئًا . وَكُنْتَ لا تَشَاءُ أَنْ تَرَاهُ مِنَ اللَّيْلِ مُصَلِّيًا إِلا رَأَيْتَهُ ، وَلا نَائِمًا إِلا رَأَيْتَهُ " . هَذَا حَدِيثُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ . وَفِي حَدِيثِ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ : سُئِلَ أَنَسٌ عَنْ صَلاةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَصَوْمِهِ تَطَوُّعًا

Humayd aytdi: Anas ibn Molikdan Nabiy ﷺning roʻzalari haqida soʻralgan edi, u shunday dedi: «U zot oyda shu qadar roʻza tutardilarki, biz: ‹Bu oydan biror narsani iftor qilishni istamaydilar shekilli›, deb oʻylardik; yana shu qadar iftor qilardilarki, biz: ‹Bu oydan biror narsani roʻza tutishni istamaydilar shekilli›, deb oʻylardik. U zotni kechasi namoz oʻqiyotgan holda koʻrishni istasang, albatta shu holda koʻrar eding; uxlayotgan holda koʻrishni istasang, albatta shu holda koʻrar eding». Bu Ismoil ibn Jaʼfarning hadisidir. Xolid ibn al-Horisning hadisida esa: Anasdan Nabiy ﷺning namozlari va nafl roʻzalari haqida soʻraldi, deyilgan.Ҳумайд айтди: Анас ибн Моликдан Набий ﷺнинг рўзалари ҳақида сўралган эди, у шундай деди: «У зот ойда шу қадар рўза тутардиларки, биз: ‹Бу ойдан бирор нарсани ифтор қилишни истамайдилар шекилли›, деб ўйлардик; яна шу қадар ифтор қилардиларки, биз: ‹Бу ойдан бирор нарсани рўза тутишни истамайдилар шекилли›, деб ўйлардик. У зотни кечаси намоз ўқиётган ҳолда кўришни истасанг, албатта шу ҳолда кўрар эдинг; ухлаётган ҳолда кўришни истасанг, албатта шу ҳолда кўрар эдинг». Бу Исмоил ибн Жаъфарнинг ҳадисидир. Холид ибн ал-Ҳориснинг ҳадисида эса: Анасдан Набий ﷺнинг намозлари ва нафл рўзалари ҳақида сўралди, дейилган.

أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ حَتَّى أَعْرِفَ عَنْهُ ، وَيُفْطِرُ حَتَّى أَقُولَ : مَا هُوَ بِصَائِمٍ ، وَكَانَ أَكْثَرُ صِيَامِهِ فِي شَعْبَانَ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ shu qadar roʻza tutardilarki, men buni u zotdan bilib olardim; yana shu qadar iftor qilardilarki, men: ‹U zot roʻzador emaslar›, deb aytardim. U zotning roʻzalarining koʻpi Shaʼbon oyida boʻlardi».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ шу қадар рўза тутардиларки, мен буни у зотдан билиб олардим; яна шу қадар ифтор қилардиларки, мен: ‹У зот рўзадор эмаслар›, деб айтардим. У зотнинг рўзаларининг кўпи Шаъбон ойида бўларди».

قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمَّا خَبَرُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ أَبِي شَيْبَةَ 63 ؛ فَإِنَّ ابْنَ الْمُنْذِرِ حَدَّثَنَا ، قَالَ : حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ عَلِيٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَغُرَفًا ، يُرَى ظُهُورُهَا مِنْ بُطُونِهَا ، وَبُطُونُهَا مِنْ ظُهُورِهَا " . فَقَامَ أَعْرَابِيٌّ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، لِمَنْ هِيَ ؟ قَالَ : " هِيَ لِمَنْ قَالَ طَيِّبَ الْكَلامِ ، وَأَطْعَمَ الطَّعَامَ ، وَأَدَامَ الصِّيَامَ ، وَقَامَ لِلَّهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ "

Abu Bakr aytdi: Abdurrahmon ibn Ishoq Abu Shaybaning xabari esa quyidagichadir: Ali (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda shunday gʻurfalar borki, ularning tashqarisi ichidan, ichkarisi tashqarisidan koʻrinadi», dedilar. Shunda bir aʼrobiy oʻrnidan turib: «Ey Allohning Rasuli, ular kimlar uchun?» dedi. U zot: «Ular yaxshi soʻz soʻzlagan, taom yedirgan, roʻzani davom ettirgan va odamlar uxlab yotganda kechasi Alloh uchun qiyom qilgan kishi uchundir», dedilar.Абу Бакр айтди: Абдурраҳмон ибн Ишоқ Абу Шайбанинг хабари эса қуйидагичадир: Али (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда шундай ғурфалар борки, уларнинг ташқариси ичидан, ичкариси ташқарисидан кўринади», дедилар. Шунда бир аъробий ўрнидан туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, улар кимлар учун?» деди. У зот: «Улар яхши сўз сўзлаган, таом едирган, рўзани давом эттирган ва одамлар ухлаб ётганда кечаси Аллоҳ учун қиём қилган киши учундир», дедилар.

وَأَمَّا خَبَرُ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ قَالَ الْحَسَنُ بْنُ مَهْدِيٍّ حَدَّثَنَا ، قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنِ ابْنِ مُعَانِقٍ ، أَوْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ فِي الْجَنَّةِ لَغُرْفَةً ، قَدْ يُرَى ظَاهِرُهَا مِنْ بَاطِنِهَا ، وَبَاطِنُهَا مِنْ ظَاهِرِهَا ، أَعَدَّهَا اللَّهُ لِمَنْ أَطْعَمَ الطَّعَامَ ، وَأَلانَ الْكَلامَ ، وَتَابَعَ الصِّيَامَ ، وَصَلَّى بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ "

Yahyo ibn Abu Kasirning xabariga kelsak, u Ibn Muoniqdan yoki Abu Molik al-Ashʼariydan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Jannatda shunday gʻurfa borki, uning tashqarisi ichidan, ichkarisi tashqarisidan koʻrinadi. Uni Alloh taom yedirgan, soʻzni yumshoq qilgan, roʻzani ketma-ket tutgan va odamlar uxlab yotganda kechasi namoz oʻqigan kishi uchun tayyorlagan», dedilar.Яҳё ибн Абу Касирнинг хабарига келсак, у Ибн Муониқдан ёки Абу Молик ал-Ашъарийдан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннатда шундай ғурфа борки, унинг ташқариси ичидан, ичкариси ташқарисидан кўринади. Уни Аллоҳ таом едирган, сўзни юмшоқ қилган, рўзани кетма-кет тутган ва одамлар ухлаб ётганда кечаси намоз ўқиган киши учун тайёрлаган», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ مَوْلاةٍ يُقَالُ لَهَا : لَيْلَى ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ بِنْتِ كَعْبٍ يَعْنِي جَدَّةَ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَخَلَ عَلَيْهَا وَهِيَ صَائِمَةٌ ، فَقَرَّبَتْ إِلَيْهِ طَعَامًا ، فَقَالَ : " تَعَالَى فَكُلِي " . فَقَالَتْ : إِنِّي صَائِمَةٌ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الصَّائِمُ إِذَا أُكِلَ عِنْدَهُ صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلائِكَةُ " . حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ حَبِيبٍ ، أَوْ حَبِيبٍ الأَنْصَارِيِّ ، ‏ شَكَّ عَلِيٌّ ، قَالَ : سَمِعْتُ مَوْلاةً لَنَا يُقَالُ لَهَا : لَيْلَى ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ عُمَارَةَ بِنْتِ كَعْبٍ بِمِثْلِهِ سَوَاءً . وَزَادَ " حَتَّى يَفْرُغُوا ، أَوْ يَقْضُوا أَكْلَهُ " . شُعْبَةُ L3795 شَكَّ . قَالَ عَلِيٌّ : قَالَ وَكِيعٌ : حَبِيبٌ

Habib ibn Zaydning buvisi Ummu Umora binti Kaʼb (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uning huzuriga kirdilar, u esa roʻzador edi. U zotga taom yaqinlashtirdi, u zot: «Kel, yegin», dedilar. U: «Men roʻzadorman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Roʻzadorning huzurida taom yeyilsa, farishtalar unga salovot aytadilar», dedilar. Boshqa bir rivoyatda xuddi shunga oʻxshash keltirilib, unda: «Toki ular yeb boʻlgunlaricha yoki yeyishni tugatgunlaricha», deb ziyoda qilingan. Shuʼba shubha qildi. Ali aytdi: Vakiʼ: «Habib», dedi.Ҳабиб ибн Зайднинг бувиси Умму Умора бинти Каъб (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унинг ҳузурига кирдилар, у эса рўзадор эди. У зотга таом яқинлаштирди, у зот: «Кел, егин», дедилар. У: «Мен рўзадорман», деди. Шунда Набий ﷺ: «Рўзадорнинг ҳузурида таом ейилса, фаришталар унга саловот айтадилар», дедилар. Бошқа бир ривоятда худди шунга ўхшаш келтирилиб, унда: «Токи улар еб бўлгунларича ёки ейишни тугатгунларича», деб зиёда қилинган. Шуъба шубҳа қилди. Али айтди: Вакиъ: «Ҳабиб», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ لَيْلَى ، عَنْ مَوْلاتِهَا ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الصَّائِمُ إِذَا أَكَلَ عِنْدَهُ الْمَفَاطِيرُ صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلائِكَةُ حَتَّى يُمْسِيَ "

Layla oʻzini ozod qilgan bekasidan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Roʻzadorning huzurida roʻza tutmaganlar taom yesa, kech kirgunga qadar farishtalar unga salovot aytadilar», dedilar.Лайла ўзини озод қилган бекасидан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Рўзадорнинг ҳузурида рўза тутмаганлар таом еса, кеч киргунга қадар фаришталар унга саловот айтадилар», дедилар.

2003 حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَأَبُو قِلابَةَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ، قَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُحِبُّ طَعَامَنَا ، فَجَاءَ يَوْمًا ، فَقَالَ : " هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ ذَلِكِ الطَّعَامِ ؟ " . فَقُلْتُ : لا . فَقَالَ : " إِنِّي صَائِمٌ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ ذَكَرْنَا أَخْبَارَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صِيَامِ عَاشُورَاءَ وَأَمْرِهِ بِالصَّوْمِ مَنْ لَمْ يَجْمَعْ صِيَامَهُ مِنَ اللَّيْلِ فِي أَبْوَابِ صَوْمِ عَاشُورَاءَ

Moʻminlarning onasi Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ bizning taomimizni yaxshi koʻrardilar. Bir kuni kelib: «Sizlarda oʻsha taomdan bormi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. Shunda u zot: «Unday boʻlsa men roʻzadorman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺning Ashuro roʻzasi haqidagi xabarlarini va kechadan roʻzaga niyat qilmagan kishini roʻza tutishga buyurganlarini Ashuro roʻzasi boblarida zikr qilganmiz.Мўминларнинг онаси Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизнинг таомимизни яхши кўрардилар. Бир куни келиб: «Сизларда ўша таомдан борми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. Шунда у зот: «Ундай бўлса мен рўзадорман», дедилар. Абу Бакр айтди: Набий ﷺнинг Ашуро рўзаси ҳақидаги хабарларини ва кечадан рўзага ният қилмаган кишини рўза тутишга буюрганларини Ашуро рўзаси бобларида зикр қилганмиз.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : قَالَ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ بِنْتُ طَلْحَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ . ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ عَمَّتِهِ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ، قَالَتْ : دَخَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ذَاتَ يَوْمٍ ، فَقَالَ : " هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ ؟ " ، قُلْنَا : لا . قَالَ : " فَإِنِّي إِذًا صَائِمٌ " . قَالَتْ : ثُمَّ جَاءَ يَوْمًا آخَرَ ، فَقُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ أُهْدِيَ لَنَا حَيْسٌ ، فَخَبَّأْنَا لَكَ ، فَقَالَ : " أَدْنِيهِ ، فَقَدْ أَصْبَحْتُ صَائِمًا " ، فَأَكَلَ . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ

Oisha — moʻminlarning onasi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Nabiy ﷺ huzurimga kirib: «Sizlarda biror narsa (yegulik) bormi?» — dedilar. Biz: «Yoʻq», — dedik. (U zot): «Unday boʻlsa men roʻzadorman», — dedilar. Soʻng boshqa bir kuni huzurimizga kelganlarida biz: «Yo Rasululloh, bizga hays hadya qilindi», — dedik. Shunda (u zot): «Uni menga koʻrsat, men roʻzador holda tong otkazgan edim», — dedilar va yedilar. Bu Vakiʼning hadisidir.Оиша — мўминларнинг онаси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир куни Набий ﷺ ҳузуримга кириб: «Сизларда бирор нарса (егулик) борми?» — дедилар. Биз: «Йўқ», — дедик. (У зот): «Ундай бўлса мен рўзадорман», — дедилар. Сўнг бошқа бир куни ҳузуримизга келганларида биз: «Ё Расулуллоҳ, бизга ҳайс ҳадя қилинди», — дедик. Шунда (у зот): «Уни менга кўрсат, мен рўзадор ҳолда тонг отказган эдим», — дедилар ва едилар. Бу Вакиънинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ عَوْنٍ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ الْعُمَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عُمَيْسٍ ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ آخَى بَيْنَ سَلْمَانَ ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ ، فَجَاءَ سَلْمَانُ يَزُورُ أَبَا الدَّرْدَاءِ ، فَوَجَدَ أُمَّ الدَّرْدَاءِ مُتَبَذِّلَةً ، فَقَالَ لَهَا : مَا شَأْنُكِ ؟ فَقَالَتْ : إِنَّ أَخَاكَ لَيْسَتْ لَهُ حَاجَةٌ فِي الدُّنْيَا . زَادَ يُوسُفُ : يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ ، قَالا : فَلَمَّا جَاءَ أَبُو الدَّرْدَاءِ ، فَرَحَّبَ بِهِ ، وَقَرَّبَ إِلَيْهِ طَعَامًا ، فَقَالَ لَهُ : كُلْ . فَقَالَ : أَوَلَسْتُ أَطْعَمُ ؟ فَقَالَ : مَا أَنَا بِآكِلٍ حَتَّى تَأْكُلَ . فَأَكَلَ مَعَهُ وَبَاتَ عِنْدَهُ . فَلَمَّا كَانَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يَقُومُ ، فَحَبَسَهُ سَلْمَانُ ، فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الْفَجْرِ ، قَالَ : قُمِ الآنَ . فَقَامَا فَصَلَّيَا ، فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ : " إِنَّ لِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا ، وَلِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا ، وَلأَهْلِكَ وَلِضَيْفِكَ عَلَيْكَ حَقًّا ، فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ " . فَأَمَّا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لَهُ ، فَقَالَ : " صَدَقَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ "

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Salmon bilan Abu Dardo oʻrtasida birodarlik oʻrnatdilar. Salmon Abu Dardoni yoʻqlab keldi va Ummu Dardoni eskirgan kiyimda koʻrdi. Unga: «Nima boʻldi senga?» dedi. U: «Birodaringning dunyodan hech qanday hojati yoʻq», dedi. Yusuf ziyoda qildi: «Kunduzi roʻza tutadi, kechasi qoim boʻladi». Ikkovi aytdi: Abu Dardo kelgach, unga marhabo aytdi va taom yaqinlashtirib: «Ye», dedi. U: «Men taom yeyayotganim yoʻqmi?» dedi. (Salmon): «Sen yemaguningcha men yemayman», dedi. Bas, u bilan birga yedi va uning huzurida tunadi. Kechaning oxiri boʻlganda Abu Dardo qoim boʻlish uchun turdi, Salmon uni ushlab qoldi. Tong yaqinlashganda: «Endi tur», dedi. Ikkovi turib namoz oʻqidi. Soʻng Salmon unga: «Albatta Robbingning senda haqqi bor, oʻzingning senda haqqing bor, ahlingning va mehmoningning senda haqqi bor; bas, har bir haq egasiga haqqini ber», dedi. Nabiy ﷺga bu haqda zikr qilinganda, u zot: «Salmon Forsiy toʻgʻri aytibdi», dedilar.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Салмон билан Абу Дардо ўртасида биродарлик ўрнатдилар. Салмон Абу Дардони йўқлаб келди ва Умму Дардони эскирган кийимда кўрди. Унга: «Нима бўлди сенга?» деди. У: «Биродарингнинг дунёдан ҳеч қандай ҳожати йўқ», деди. Юсуф зиёда қилди: «Кундузи рўза тутади, кечаси қоим бўлади». Иккови айтди: Абу Дардо келгач, унга марҳабо айтди ва таом яқинлаштириб: «Е», деди. У: «Мен таом еяётганим йўқми?» деди. (Салмон): «Сен емагунингча мен емайман», деди. Бас, у билан бирга еди ва унинг ҳузурида тунади. Кечанинг охири бўлганда Абу Дардо қоим бўлиш учун турди, Салмон уни ушлаб қолди. Тонг яқинлашганда: «Энди тур», деди. Иккови туриб намоз ўқиди. Сўнг Салмон унга: «Албатта Роббингнинг сенда ҳаққи бор, ўзингнинг сенда ҳаққинг бор, аҳлингнинг ва меҳмонингнинг сенда ҳаққи бор; бас, ҳар бир ҳақ эгасига ҳаққини бер», деди. Набий ﷺга бу ҳақда зикр қилинганда, у зот: «Салмон Форсий тўғри айтибди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ نُمَيْرِ بْنِ عَرِيبٍ الْعَبْسِيِّ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْغَنِيمَةُ الْبَارِدَةُ الصَّوْمُ فِي الشِّتَاءِ "

Molik ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Salqin oʻlja — qishdagi roʻzadir», dedilar.Молик ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Салқин ўлжа — қишдаги рўзадир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ بْنِ عَبْدِ الْوَارِثِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ ، فِيهِمْ عُمَرُ ، وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا صَلاةَ بَعْدَ صَلاةِ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ، وَلا صَلاةَ بَعْدَ صَلاةِ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ " ، وَنَهَى عَنْ صَوْمِ يَوْمَيْنِ : يَوْمِ الْفِطْرِ ، وَيَوْمِ النَّحْرِ . حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ ، حَدَّثَنَا أَبِي ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Mening huzurimda rozi boʻlingan kishilar, ular orasida Umar ham bor edi, — mening nazdimda ularning eng rozi boʻlganim Umar edi — guvohlik berishdiki, Rasululloh ﷺ: «Bomdod namozidan keyin quyosh chiqquncha namoz yoʻq va asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz yoʻq» dedilar. Va u zot ikki kunni — Fitr kuni va Nahr kunini roʻza tutishdan qaytardilar. Boshqa bir rivoyatda ham Ibn Abbos Umardan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Менинг ҳузуримда рози бўлинган кишилар, улар орасида Умар ҳам бор эди, — менинг наздимда уларнинг энг рози бўлганим Умар эди — гувоҳлик беришдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бомдод намозидан кейин қуёш чиққунча намоз йўқ ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз йўқ» дедилар. Ва у зот икки кунни — Фитр куни ва Наҳр кунини рўза тутишдан қайтардилар. Бошқа бир ривоятда ҳам Ибн Аббос Умардан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ حَكَمِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ ، عَنْ مَسْعُودِ بْنِ الْحَكَمِ ، عَنْ أُمَّهِ أَنَّهَا حَدَّثَتْهُ ، قَالَتْ : كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى عَلِيٍّ عَلَى بَغْلَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْبَيْضَاءِ فِي شِعْبِ الأَنْصَارِ ، وَهُوَ يَقُولُ : أَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّهَا لَيْسَتْ أَيَّامَ صَوْمٍ ، إِنَّهَا أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ "

Masʼud ibn al-Hakamning onasi soʻzlab berdi, u dedi: Goʻyo men Alini ansorlar darasida Rasululloh ﷺning oq xachirlari ustida koʻrib turgandekman; u: «Ey odamlar, Rasululloh ﷺ: ‹Bu kunlar roʻza kunlari emas, bular yeb-ichish kunlaridir›, dedilar», der edi.Масъуд ибн ал-Ҳакамнинг онаси сўзлаб берди, у деди: Гўё мен Алини ансорлар дарасида Расулуллоҳ ﷺнинг оқ хачирлари устида кўриб тургандекман; у: «Эй одамлар, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу кунлар рўза кунлари эмас, булар еб-ичиш кунларидир›, дедилар», дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنِ الْمُطَّلِبِ ، قَالَ : دَعَا أَعْرَابِيًّا إِلَى طَعَامِهِ ، وَذَلِكَ بَعْدَ يَوْمِ النَّحْرِ ، فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ : إِنِّي صَائِمٌ . فَقَالَ : إِنِّي سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَعْنِي : " يَنْهَى عَنْ صِيَامِ هَذِهِ الأَيَّامِ "

Muttalib aytdi: U bir aʼrobiyni oʻz taomiga chaqirdi, bu Nahr kunidan keyin edi. Aʼrobiy: «Men roʻzadorman», dedi. Shunda u: «Men Abdulloh ibn Umarning: ‹Rasululloh ﷺning bu kunlarda roʻza tutishdan qaytarganlarini eshitganman›, deganini eshitdim», dedi.Мутталиб айтди: У бир аъробийни ўз таомига чақирди, бу Наҳр кунидан кейин эди. Аъробий: «Мен рўзадорман», деди. Шунда у: «Мен Абдуллоҳ ибн Умарнинг: ‹Расулуллоҳ ﷺнинг бу кунларда рўза тутишдан қайтарганларини эшитганман›, деганини эшитдим», деди.

أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ أَبَاهُ ، وَشُعَيْبًا أَخْبَرَاهُمْ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ ، عَنْ أَبِي مُرَّةَ مَوْلَى عُقَيْلٍ ، أَنَّهُ دَخَلَ هُوَ وَعَبْدُ اللَّهِ عَلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، وَذَلِكَ الْغَدَ أَوْ بَعْدَ الْغَدِ مِنْ يَوْمِ الأَضْحَى ، فَقَرَّبَ إِلَيْهِمْ عَمْرٌو طَعَامًا ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : إِنِّي صَائِمٌ . فَقَالَ لَهُ عَمْرٌو : أَفْطِرْ ؛ فَإِنَّ هَذِهِ الأَيَّامَ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَأْمُرُ بِفِطْرِهَا ، وَيَنْهَى عَنْ صِيَامِهَا " . فَأَفْطَرَ عَبْدُ اللَّهِ ، فَأَكَلَ وَأَكَلْتُ مَعَهُ

Uqaylning ozod qilgan quli Abu Murra rivoyat qiladiki, u Abdulloh bilan birga Amr ibn al-Osning huzuriga kirdi, bu Qurbon hayiti kunining ertasi yoki undan keyingi kun edi. Amr ularga taom yaqinlashtirdi. Abdulloh: «Men roʻzadorman», dedi. Shunda Amr unga: «Iftor qil, chunki bular Rasululloh ﷺ iftor qilishga buyurgan va roʻza tutishdan qaytargan kunlardir», dedi. Bas, Abdulloh iftor qildi va yedi, men ham u bilan birga yedim.Уқайлнинг озод қилган қули Абу Мурра ривоят қиладики, у Абдуллоҳ билан бирга Амр ибн ал-Оснинг ҳузурига кирди, бу Қурбон ҳайити кунининг эртаси ёки ундан кейинги кун эди. Амр уларга таом яқинлаштирди. Абдуллоҳ: «Мен рўзадорман», деди. Шунда Амр унга: «Ифтор қил, чунки булар Расулуллоҳ ﷺ ифтор қилишга буюрган ва рўза тутишдан қайтарган кунлардир», деди. Бас, Абдуллоҳ ифтор қилди ва еди, мен ҳам у билан бирга едим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، وَأَبُو دَاوُدَ ، قَالا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ صَامَ الدَّهْرَ مَا صَامَ ، وَمَا أَفْطَرَ ، أَوْ لا صَامَ وَلا أَفْطَرَ "

Mutarrif otasidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ: «Kim doim roʻza tutsa, u roʻza ham tutmadi, iftor ham qilmadi», dedilar — yoki: «roʻza ham tutmasin, iftor ham qilmasin», (dedilar).Мутарриф отасидан ривоят қиладики, Набий ﷺ: «Ким доим рўза тутса, у рўза ҳам тутмади, ифтор ҳам қилмади», дедилар — ёки: «рўза ҳам тутмасин, ифтор ҳам қилмасин», (дедилар).

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، أَخْبَرَنَا الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ أَبِي الْعَلاءِ بْنِ الشِّخِّيرِ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ عُلَيَّةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيِّ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الشِّخِّيرِ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ، قَالَ : قِيلَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّ فُلانًا لا يُفْطِرُ نَهَارَ الدَّهْرِ ، قَالَ : " لا صَامَ ، وَلا أَفْطَرَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : النَّهْيُ عَنِ الصَّلاةِ ، قَتَادَةُ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ مَشْهُورٌ ، وَأَمَّا فِي الصَّوْمِ ، فَقَتَادَةُ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ فَهُوَ غَرِيبٌ

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺga: «Falon kishi umr boʻyi kunduzlari iftor qilmaydi», deyildi. U zot: «Roʻza ham tutmasin, iftor ham qilmasin», dedilar. Abu Bakr aytdi: Namozdan qaytarish haqida Qatodaning Abul Oliyadan (rivoyati) mashhurdir; roʻza haqida esa Qatodaning Abul Oliyadan (rivoyati) gʻaribdir.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺга: «Фалон киши умр бўйи кундузлари ифтор қилмайди», дейилди. У зот: «Рўза ҳам тутмасин, ифтор ҳам қилмасин», дедилар. Абу Бакр айтди: Намоздан қайтариш ҳақида Қатоданинг Абул Олиядан (ривояти) машҳурдир; рўза ҳақида эса Қатоданинг Абул Олиядан (ривояти) ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَقُومُ اللَّيْلَ وَتَصُومُ النَّهَارَ ؟ " قُلْتُ : إِنِّي لأَفْعَلُ . قَالَ : " وَلا تَفْعَلْ ، فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ هَجَمَتْ عَيْنُكَ ، وَنَفِهَتْ نَفْسُكَ ، وَإِنَّ لِنَفْسِكَ حَقًّا ، وَلأَهْلِكَ حَقًّا ، وَلِعَيْنِكَ حَقًّا ، فَنَمْ وَقُمْ ، وَصُمْ وَأَفْطِرْ " ، مَعْنًى وَاحِدًا . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ . وَلَمْ يَقُلِ الْمَخْزُومِيُّ : " وَلا تَفْعَلْ "