ثنا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، قَالَ الْعَبَّاسُ : نا ، وَقَالَ الْحُسَيْنُ : أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَارِظٍ ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " . سَمِعْتُ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيَّ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : لا أَعْلَمُ فِي : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " حَدِيثًا أَصَحَّ مِنْ ذَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ أَيْضًا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، عَنْ يَحْيَى . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحُسَيْنِ الشَّيْبَانِيُّ بِبَغْدَادَ ، قَالَ : وَحَدَّثَنِي عَمَّارُ بْنُ مَطَرٍ أَبُو عُثْمَانَ الرَّهَاوِيُّ ، ثنا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ ، قَدْ خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابَ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَدْ ثَبُتَ الْخَبَرُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ : " أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ " . فَقَالَ بَعْضُ مَنْ خَالَفَنَا فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ : إِنَّ الْحِجَامَةَ لا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ ، وَاحْتَجَّ بِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ مُحْرِمٌ " ، وَهَذَا الْخَبَرُ غَيْرُ دَالٍّ عَلَى أَنَّ الْحِجَامَةَ لا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا " احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ فِي سَفَرٍ " لا فِي حَضَرٍ ؛ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ قَطُّ مُحْرِمًا مُقِيمًا بِبَلَدِهِ ، إِنَّمَا كَانَ مُحْرِمًا وَهُوَ مُسَافِرٌ ، وَالْمُسَافِرُ وَإِنْ كَانَ نَاوِيًا لِلصَّوْمِ قَدْ مَضَى عَلَيْهِ بَعْضُ النَّهَارِ ، وَهُوَ صَائِمٌ عَنِ الأَكْلِ وَالشُّرْبِ ، وَأَنَّ الأَكْلَ وَالشُّرْبَ يُفَطِّرَانِهِ ، لا كَمَا تَوَهَّمَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا دَخَلَ الصَّوْمُ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يُفْطِرَ إِلَى أَنْ يُتِمَّ صَوْمَ ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ . فَإِذَا كَانَ لَهَ أَنْ يَأْكُلَ وَيَشْرَبَ وَقَدْ نَوَى الصَّوْمَ ، وَقَدْ مَضَى بَعْضُ النَّهَارِ وَهُوَ صَائِمٌ يُفْطِرُ بِالأَكْلِ وَالشُّرْبِ ، جَازَ لَهُ أَنْ يَحْتَجِمَ وَهُوَ مُسَافِرٌ فِي بَعْضِ نَهَارِ الصَّوْمِ ، وَإِنْ كَانَتِ الْحِجَامَةُ مُفَطِّرَةً . وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ لِلصَّائِمِ أَنْ يُفْطِرَ بِالأَكْلِ وَالشُّرْبِ فِي السَّفَرِ فِي نَهَارٍ قَدْ مَضَى بَعْضُهُ وَهُوَ صَائِمٌ
Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi», dedilar. Men Abbos ibn Abdulazim al-Anbariyning shunday deganini eshitdim: Men Ali ibn Abdullohning: «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi» (hadisi) borasida bundan sahihroq hadis bilmayman, deganini eshitdim. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Muoviya ibn Sallom ham Yahyodan rivoyat qilgan. Bizga Bagʻdodda Ahmad ibn al-Husayn ash-Shayboniy aytdi: menga Ammor ibn Matar Abu Usmon ar-Rahoviy aytdi: bizga Muoviya ibn Sallom aytdi. Men bu bobni toʻliq holda al-Kabir kitobida keltirganman. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺdan «Qon oluvchi ham, qon oldirgan ham roʻzasini ochdi» degan xabar sobit boʻldi. Bu masalada bizga muxolif boʻlganlardan baʼzilari: hijoma roʻzadorning roʻzasini ochmaydi, dedilar va Nabiy ﷺ roʻzador va ehromda boʻlgan holda qon oldirganlarini dalil qildilar. Bu xabar esa hijoma roʻzadorning roʻzasini ochmasligiga dalolat qilmaydi; chunki Nabiy ﷺ roʻzador holda safarda qon oldirganlar, muqim holda emas. Zero u zot hech qachon oʻz yurtlarida muqim turib ehromda boʻlmaganlar; ehromda boʻlganlarida musofir edilar. Musofir esa roʻzani niyat qilgan va kunduzning bir qismi yeb-ichishdan tiyilgan holda oʻtgan boʻlsa ham, yeb-ichish uning roʻzasini ochadi. Baʼzi olimlar vahm qilganidek emaski, musofir roʻzani boshlagach, oʻsha kirgan kunining roʻzasini tugatmaguncha roʻzasini ochishi mumkin emas. Bas, u roʻzani niyat qilgan va kunduzning bir qismi roʻzador holda oʻtgan boʻlsa ham yeb-icha olar ekan va yeb-ichish bilan roʻzasi ochilar ekan, unga safarda roʻza kunduzining bir qismida qon oldirish ham joiz boʻladi, garchi hijoma roʻzani ochuvchi boʻlsa ham. Roʻzador safarda, kunduzning bir qismi roʻzador holda oʻtgandan keyin ham yeb-ichish bilan roʻzasini ochishi mumkinligiga dalil quyidagidir:Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди», дедилар. Мен Аббос ибн Абдулазим ал-Анбарийнинг шундай деганини эшитдим: Мен Али ибн Абдуллоҳнинг: «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди» (ҳадиси) борасида бундан саҳиҳроқ ҳадис билмайман, деганини эшитдим. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Муовия ибн Саллом ҳам Яҳёдан ривоят қилган. Бизга Бағдодда Аҳмад ибн ал-Ҳусайн аш-Шайбоний айтди: менга Аммор ибн Матар Абу Усмон ар-Раҳовий айтди: бизга Муовия ибн Саллом айтди. Мен бу бобни тўлиқ ҳолда ал-Кабир китобида келтирганман. Абу Бакр айтди: Набий ﷺдан «Қон олувчи ҳам, қон олдирган ҳам рўзасини очди» деган хабар собит бўлди. Бу масалада бизга мухолиф бўлганлардан баъзилари: ҳижома рўзадорнинг рўзасини очмайди, дедилар ва Набий ﷺ рўзадор ва эҳромда бўлган ҳолда қон олдирганларини далил қилдилар. Бу хабар эса ҳижома рўзадорнинг рўзасини очмаслигига далолат қилмайди; чунки Набий ﷺ рўзадор ҳолда сафарда қон олдирганлар, муқим ҳолда эмас. Зеро у зот ҳеч қачон ўз юртларида муқим туриб эҳромда бўлмаганлар; эҳромда бўлганларида мусофир эдилар. Мусофир эса рўзани ният қилган ва кундузнинг бир қисми еб-ичишдан тийилган ҳолда ўтган бўлса ҳам, еб-ичиш унинг рўзасини очади. Баъзи олимлар ваҳм қилганидек эмаски, мусофир рўзани бошлагач, ўша кирган кунининг рўзасини тугатмагунча рўзасини очиши мумкин эмас. Бас, у рўзани ният қилган ва кундузнинг бир қисми рўзадор ҳолда ўтган бўлса ҳам еб-ича олар экан ва еб-ичиш билан рўзаси очилар экан, унга сафарда рўза кундузининг бир қисмида қон олдириш ҳам жоиз бўлади, гарчи ҳижома рўзани очувчи бўлса ҳам. Рўзадор сафарда, кундузнинг бир қисми рўзадор ҳолда ўтгандан кейин ҳам еб-ичиш билан рўзасини очиши мумкинлигига далил қуйидагидир: