حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، قَالَ : انْطَلَقْتُ أَنَا ، وَمَسْرُوقٌ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ نَسْأَلُهَا عَنِ الْمُبَاشَرَةِ ، فَاسْتَحْيَيْنَا ، قَالَ : قُلْتُ : جِئْنَا نَسْأَلُ حَاجَةً ، فَاسْتَحْيَيْنَا . فَقَالَتْ : مَا هِيَ ؟ سَلا عَمَّا بَدَا لَكُمَا . قَالَ : قُلْنَا : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ ؟ قَالَتْ : " قَدْ كَانَ يَفْعَلُ ، وَلَكِنَّهُ كَانَ أَمْلَكَ لإِرْبِهِ مِنْكُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأُمَّتَهُ بِلُغَةِ الْعَرَبِ أَوْسَعِ اللُّغَاتِ كُلِّهَا ، الَّتِي لا يُحِيطُ بِعِلْمِ جَمِيعِهَا أَحَدٌ غَيْرُ نَبِيٍّ ، وَالْعَرَبُ فِي لُغَاتِهَا تُوقِعُ اسْمَ الْوَاحِدِ عَلَى شَيْئَيْنِ ، وَعَلَى أَشْيَاءَ ذَوَاتِ عَدَدٍ ، وَقَدْ يُسَمَّى الشَّيْءُ الْوَاحِدُ بِأَسْمَاءَ ، وَقَدْ يَزْجُرُ اللَّهُ عَنِ الشَّيْءِ ، وَيُبِيحُ شَيْئًا آخَرَ غَيْرَ الشَّيْءِ الْمَزْجُورِ عَنْهُ ، وَوَقَعَ اسْمُ الْوَاحِدِ عَلَى الشَّيْئَيْنِ جَمِيعًا : عَلَى الْمُبَاحِ ، وَعَلَى الْمَحْظُورِ ، وَكَذَلِكَ قَدْ يُبِيحُ الشَّيْءَ الْمَزْجُورَ عَنْهُ ، وَوَقَعَ اسْمُ الْوَاحِدِ عَلَيْهِمَا جَمِيعًا ، فَيَكُونُ اسْمُ الْوَاحِدِ وَاقِعًا عَلَى الشَّيْئَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ ، أَحَدُهُمَا مُبَاحٌ ، وَالآخَرُ مَحْظُورٌ ، وَاسْمُهَا وَاحِدٌ . فَلَمْ يَفْهَمْ هَذَا مَنْ سَفِهَ لِسَانَ الْعَرَبِ ، وَحَمَلَ الْمَعْنَى فِي ذَلِكَ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ، يُوهِمُ أَنَّ الأَمْرَيْنِ مُتَضَادَّانِ ، إِذْ أُبِيحَ فِعْلٌ مُسَمًّى بِاسْمٍ ، وَحُظِرَ فِعْلٌ تَسَمَّى بِذَلِكَ الاسْمِ سَوَاءً . فَمَنْ كَانَ هَذَا مَبْلَغُهُ مِنَ الْعِلْمِ ، لَمْ يَحِلَّ لَهُ تَعَاطِي الْفِقْهِ ، وَلا الْفُتْيَا ، وَوَجَبَ عَلَيْهِ التَّعَلُّمُ ، أَوِ السَّكْتُ ، إِلَى أَنْ يُدْرِكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا يَجُوزُ مَعَهُ الْفُتْيَا ، وَتَعَاطِي الْعِلْمِ . وَمَنْ فَهِمَ هَذِهِ الصَّنَاعَةَ عَلِمَ أَنَّ مَا أُبِيحَ غَيْرُ مَا حُظِرَ ، وَإِنْ كَانَ اسْمُ الْوَاحِدِ قَدْ يَقَعُ عَلَى الْمُبَاحِ وَعَلَى الْمَحْظُورِ جَمِيعًا ، فَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ الَّذِي ذَكَرْتُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ دَلَّ فِي كِتَابِهِ أَنَّ مُبَاشَرَةَ النِّسَاءِ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ غَيْرُ جَائِزٍ كَقَوْلِهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ فَأَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مُبَاشَرَةَ النِّسَاءِ وَالأَكْلَ وَالشُّرْبَ بِاللَّيْلِ ، ثُمَّ أَمَرَنَا بِإِتْمَامِ الصِّيَامِ إِلَى اللَّيْلِ ، عَلَى أَنَّ الْمُبَاشَرَةَ الْمُبَاحَةَ بِاللَّيْلِ الْمَقْرُونَةَ إِلَى الأَكْلِ وَالشُّرْبِ هِيَ الْجِمَاعُ الْمُفَطِّرُ لِلصَّائِمِ ، وَأَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِفِعْلِ النَّبِيِّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُبَاشَرَةَ الَّتِي هِيَ دُونَ الْجِمَاعِ فِي الصِّيَامِ ، إِذْ كَانَ يُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ . وَالْمُبَاشَرَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَنَّهَا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ هِيَ غَيْرُ الْمُبَاشَرَةِ الَّتِي كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُبَاشِرُهَا فِي صِيَامِهِ . وَالْمُبَاشَرَةُ اسْمٌ وَاحِدٌ وَاقِعٌ عَلَى فِعْلَيْنِ : إِحْدَاهُمَا : مُبَاحَةٌ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ ، وَالأُخْرَى : مَحْظُورَةٌ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ ، مُفَطِّرَةٌ لِلصَّائِمِ . وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ فَأَمَرَ رَبُّنَا جَلَّ وَعَلا بِالسَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ ، وَالنَّبِيُّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا أَتَيْتُمُ الصَّلاةَ فَلا تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ ، إِيتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ " . فَاسْمُ السَّعْيِ يَقَعُ عَلَى الْهَرْوَلَةِ ، وَشِدَّةِ الْمَشْيِ ، وَالْمُضِيِّ إِلَى الْمَوْضِعِ ، فَالسَّعْيُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُسْعَى إِلَى الْجُمُعَةِ ، هُوَ الْمُضِيُّ إِلَيْهَا ، وَالسَّعْيُ الَّذِي زَجَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْهُ إِتْيَانَ الصَّلاةِ هُوَ الْهَرْوَلَةُ وَسُرْعَةُ الْمَشْيِ . فَاسْمُ السَّعْيِ وَاقِعٌ عَلَى فِعْلَيْنِ : أَحَدُهُمَا مَأْمُورٌ ، وَالآخَرُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ . وَسَأُبَيِّنُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْجِنْسَ فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ ، إِنْ وَفَّقَ اللَّهُ لِذَلِكَ
Asvad dedi: Men va Masruq moʻminlar onasining oldiga borib, undan mubosharat haqida soʻramoqchi boʻldik, ammo uyaldik. Men: «Biz bir hojatni soʻragani keldik, lekin uyaldik», dedim. U: «U nima? Koʻnglingizga kelganini soʻrayveringlar», dedi. Biz: «Nabiy ﷺ roʻzador holda mubosharat qilarmidilar?» dedik. U: «Ha, shunday qilar edilar, lekin u zot sizlardan koʻra oʻz nafsini yaxshiroq tiya olar edilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Alloh — sanosi ulugʻ boʻlsin — oʻz Nabiysi ﷺga va uning ummatiga barcha tillarning eng kengi boʻlgan arab tilida xitob qildi; bu tilning barcha ilmini Nabiydan boshqa hech kim qamrab ololmaydi. Arablar oʻz tillarida bitta ismni ikki narsaga va sanogʻi bir necha narsalarga qoʻyadilar; bitta narsa bir necha ism bilan atalishi ham mumkin. Alloh baʼzan bir narsadan qaytaradi va qaytarilgan narsadan boshqa bir narsani muboh qiladi, ikkovi — mubohi ham, mahzuri ham — bitta ism bilan atalgan boʻladi. Shuningdek, baʼzan qaytarilgan narsani muboh qiladi va ikkovisiga bitta ism tushadi. Shunday qilib, bitta ism ikki xil narsaga tushadi: biri muboh, ikkinchisi mahzur, ismi esa bitta. Arab tilini bilmagan kishi buni tushunmadi va maʼnoni bitta narsaga haml qilib, ikki ish bir-biriga zid ekanini vahm qildi — chunki bir ism bilan atalgan bir fiʼl muboh qilingan, xuddi shu ism bilan atalgan boshqa bir fiʼl esa taqiqlangan. Kimning ilmdagi darajasi shu boʻlsa, unga fiqh bilan shugʻullanish ham, fatvo berish ham halol emas; unga oʻrganish yoki fatvo berish va ilm bilan shugʻullanish joiz boʻladigan darajada ilmga erishguncha sukut saqlash vojibdir. Kim bu sanoatni tushunsa, biladiki, muboh qilingan narsa taqiqlangan narsadan boshqadir, garchi bitta ism ham mubohga, ham mahzurga tushsa ham. Men zikr qilgan shu jinsdandirki, Alloh azza va jalla oʻz Kitobida roʻza kunduzida ayollarga mubosharat qilish joiz emasligiga dalolat qildi — Uning: {Endi ularga yaqinlashinglar va Alloh sizlarga yozgan narsani talab qilinglar. Tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha yeb-ichinglar, soʻng roʻzani kechgacha toʻldiringlar} degani kabi. Alloh azza va jalla kechasi ayollarga mubosharat qilishni va yeb-ichishni muboh qildi, soʻng bizni roʻzani kechgacha toʻldirishga buyurdi. Demak, kechasi muboh qilingan, yeb-ichishga qoʻshib zikr etilgan mubosharat — bu roʻzadorning roʻzasini ochuvchi jimoʼdir. Alloh azza va jalla Mustafo Nabiy ﷺning fiʼli bilan roʻzada jimoʼdan quyi boʻlgan mubosharatni muboh qildi, chunki u zot roʻzador holda mubosharat qilar edilar. Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan, roʻzadorning roʻzasini ochuvchi mubosharat — Nabiy ﷺ roʻzalarida qilgan mubosharatdan boshqadir. Mubosharat esa ikki fiʼlga tushadigan bitta ismdir: biri roʻza kunduzida mubohdir, ikkinchisi roʻza kunduzida taqiqlangan va roʻzadorning roʻzasini ochuvchidir. Shu jinsdandir Uning azza va jalla: {Ey iymon keltirganlar, juma kunida namozga chaqirilganda, Allohning zikriga shoshilinglar va savdoni tark etinglar} degani. Robbimiz jalla va alo jumaga saʼy qilishni buyurdi, Mustafo Nabiy ﷺ esa: «Namozga kelsangiz, chopib kelmang, sokinlik bilan yurib kelinglar», dedilar. Saʼy ismi yugurishga, tez yurishga va (bir) joyga borishga tushadi. Alloh jumaga saʼy qilishni buyurgan saʼy — unga borishdir; Nabiy ﷺ namozga kelishda qaytargan saʼy esa — yugurish va tez yurishdir. Demak, saʼy ismi ikki fiʼlga tushadi: biri buyurilgan, ikkinchisi qaytarilgandir. Alloh taolo tavfiq bersa, bu jinsni Maʼonil-Qurʼon kitobida bayon qilaman, inshoalloh.Асвад деди: Мен ва Масруқ мўминлар онасининг олдига бориб, ундан мубошарат ҳақида сўрамоқчи бўлдик, аммо уялдик. Мен: «Биз бир ҳожатни сўрагани келдик, лекин уялдик», дедим. У: «У нима? Кўнглингизга келганини сўрайверинглар», деди. Биз: «Набий ﷺ рўзадор ҳолда мубошарат қилармидилар?» дедик. У: «Ҳа, шундай қилар эдилар, лекин у зот сизлардан кўра ўз нафсини яхшироқ тия олар эдилар», деди. Абу Бакр айтди: Аллоҳ — саноси улуғ бўлсин — ўз Набийси ﷺга ва унинг умматига барча тилларнинг энг кенги бўлган араб тилида хитоб қилди; бу тилнинг барча илмини Набийдан бошқа ҳеч ким қамраб ололмайди. Араблар ўз тилларида битта исмни икки нарсага ва саноғи бир неча нарсаларга қўядилар; битта нарса бир неча исм билан аталиши ҳам мумкин. Аллоҳ баъзан бир нарсадан қайтаради ва қайтарилган нарсадан бошқа бир нарсани мубоҳ қилади, иккови — мубоҳи ҳам, маҳзури ҳам — битта исм билан аталган бўлади. Шунингдек, баъзан қайтарилган нарсани мубоҳ қилади ва икковисига битта исм тушади. Шундай қилиб, битта исм икки хил нарсага тушади: бири мубоҳ, иккинчиси маҳзур, исми эса битта. Араб тилини билмаган киши буни тушунмади ва маънони битта нарсага ҳамл қилиб, икки иш бир-бирига зид эканини ваҳм қилди — чунки бир исм билан аталган бир фиъл мубоҳ қилинган, худди шу исм билан аталган бошқа бир фиъл эса тақиқланган. Кимнинг илмдаги даражаси шу бўлса, унга фиқҳ билан шуғулланиш ҳам, фатво бериш ҳам ҳалол эмас; унга ўрганиш ёки фатво бериш ва илм билан шуғулланиш жоиз бўладиган даражада илмга эришгунча сукут сақлаш вожибдир. Ким бу саноатни тушунса, биладики, мубоҳ қилинган нарса тақиқланган нарсадан бошқадир, гарчи битта исм ҳам мубоҳга, ҳам маҳзурга тушса ҳам. Мен зикр қилган шу жинсдандирки, Аллоҳ азза ва жалла ўз Китобида рўза кундузида аёлларга мубошарат қилиш жоиз эмаслигига далолат қилди — Унинг: {Энди уларга яқинлашинглар ва Аллоҳ сизларга ёзган нарсани талаб қилинглар. Тонгнинг оқ ипи қора ипдан ажралиб кўрингунча еб-ичинглар, сўнг рўзани кечгача тўлдиринглар} дегани каби. Аллоҳ азза ва жалла кечаси аёлларга мубошарат қилишни ва еб-ичишни мубоҳ қилди, сўнг бизни рўзани кечгача тўлдиришга буюрди. Демак, кечаси мубоҳ қилинган, еб-ичишга қўшиб зикр этилган мубошарат — бу рўзадорнинг рўзасини очувчи жимўдир. Аллоҳ азза ва жалла Мустафо Набий ﷺнинг фиъли билан рўзада жимўдан қуйи бўлган мубошаратни мубоҳ қилди, чунки у зот рўзадор ҳолда мубошарат қилар эдилар. Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган, рўзадорнинг рўзасини очувчи мубошарат — Набий ﷺ рўзаларида қилган мубошаратдан бошқадир. Мубошарат эса икки фиълга тушадиган битта исмдир: бири рўза кундузида мубоҳдир, иккинчиси рўза кундузида тақиқланган ва рўзадорнинг рўзасини очувчидир. Шу жинсдандир Унинг азза ва жалла: {Эй иймон келтирганлар, жума кунида намозга чақирилганда, Аллоҳнинг зикрига шошилинглар ва савдони тарк этинглар} дегани. Роббимиз жалла ва ало жумага саъй қилишни буюрди, Мустафо Набий ﷺ эса: «Намозга келсангиз, чопиб келманг, сокинлик билан юриб келинглар», дедилар. Саъй исми югуришга, тез юришга ва (бир) жойга боришга тушади. Аллоҳ жумага саъй қилишни буюрган саъй — унга боришдир; Набий ﷺ намозга келишда қайтарган саъй эса — югуриш ва тез юришдир. Демак, саъй исми икки фиълга тушади: бири буюрилган, иккинчиси қайтарилгандир. Аллоҳ таоло тавфиқ берса, бу жинсни Маъонил-Қуръон китобида баён қиламан, иншоаллоҳ.