حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ , حَدَّثَنَا سُفْيَانُ , ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيُّ , حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ , قَالا : حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ , ح وَحَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ , حَدَّثَنَا عَبْدَةُ , عَنْ هِشَامٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ ، وَأَدْبَرَ النَّهَارُ ، وَغَرَبَتِ الشَّمْسُ أَفْطَرَ الصَّائِمُ " . قَالَ هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ : فَقَدْ أَفْطَرْتُ . وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ : " إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَاهُنَا " . وَلَمْ يَقُلْ أَحْمَدُ وَلا هَارُونُ : لِي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : " فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ " ، لَفْظُ خَبَرٍ وَمَعْنَاهُ مَعْنَى الأَمْرِ ، أَيْ : فَلْيُفْطِرِ الصَّائِمُ , إِذْ قَدْ حَلَّ لَهُ الإِفْطَارُ . وَلَوْ كَانَ مَعْنَى هَذِهِ اللَّفْظَةِ مَعْنَى لَفْظِهِ ، كَانَ جَمِيعُ الصُّوَّامُ فِطْرُهُمْ وَقْتًا وَاحِدًا , وَلَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ " , وَلِقَوْلِهِ : " لا يَزَالُ الدِّينُ ظَاهِرًا مَا عَجَّلَ النَّاسُ الْفِطْرَ " ، مَعْنًى , وَلا كَانَ لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : أَحَبُّ عِبَادِي إِلَيَّ أَعْجَلُهُمْ فِطْرًا " مَعْنًى لَوْ كَانَ اللَّيْلُ إِذَا أَقْبَلَ وَأَدْبَرَ النَّهَارُ ، وَغَابَتِ الشَّمْسُ كَانَ الصُّوَّامُ جَمِيعًا يُفْطِرُونَ , وَلَوْ كَانَ فِطْرُ جَمِيعِهِمْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ لا يَتَقَدَّمُ فِطْرُ أَحَدِهِمْ غَيْرَهُ لَمَا كَانَ لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ وَجَدَ تَمْرًا ، فَلْيُفْطِرْ عَلَيْهِ , وَمَنْ لَمْ يَجِدْ ، فَلْيُفْطِرْ عَلَى الْمَاءِ " مَعْنًى , وَلَكِنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ : " فَقَدْ أَفْطَرَ " , أَيْ : فَقَدْ حَلَّ لَهُ الْفِطْرُ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ
Osim ibn Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Tun kirib, kunduz ortga ketsa va quyosh botsa, roʻzador iftor qiladi», dedilar. Horun ibn Ishoq: «Bas, men iftor qildim», dedi. Ahmad ibn Abda esa: «Tun mana bu tomondan kirsa», dedi. Ahmad ham, Horun ham: «menga», demadilar. Abu Bakr aytdi: Bu «roʻzador iftor qildi» degan lafz xabar lafzi boʻlsa-da, maʼnosi buyruq maʼnosidadir, yaʼni: roʻzador iftor qilsin, chunki unga iftor halol boʻldi. Agar bu lafzning maʼnosi zohiriy lafzicha boʻlganida, barcha roʻzadorlarning iftori bir vaqtda boʻlur edi va u zot ﷺning: «Odamlar iftorni tezlatib turishar ekan, doimo yaxshilikda boʻladilar» degan soʻzlarining hamda: «Odamlar iftorni tezlatishar ekan, din gʻolib boʻlib turaveradi» degan soʻzlarining maʼnosi qolmas edi; shuningdek u zot ﷺning: «Alloh tabaraka va taolo: ‹Bandalarim ichida Menga eng suyuklisi iftorni eng tez qiladiganidir›, deydi» degan soʻzlarining ham maʼnosi qolmas edi — agar tun kirib, kunduz ketib, quyosh botganida barcha roʻzadorlar (oʻz-oʻzidan) iftor qilgan boʻlsalar. Agar ularning hammasining iftori birortasi boshqasidan oldin oʻtmaydigan bir vaqtda boʻlganida, u zot ﷺning: «Kim xurmo topsa, u bilan iftor qilsin, kim topmasa, suv bilan iftor qilsin» degan soʻzlarining ham maʼnosi qolmas edi. Lekin u zotning «iftor qildi» degan soʻzlarining maʼnosi: unga iftor halol boʻldi (degani)dir. Alloh biladi.Осим ибн Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Тун кириб, кундуз ортга кетса ва қуёш ботса, рўзадор ифтор қилади», дедилар. Ҳорун ибн Ишоқ: «Бас, мен ифтор қилдим», деди. Аҳмад ибн Абда эса: «Тун мана бу томондан кирса», деди. Аҳмад ҳам, Ҳорун ҳам: «менга», демадилар. Абу Бакр айтди: Бу «рўзадор ифтор қилди» деган лафз хабар лафзи бўлса-да, маъноси буйруқ маъносидадир, яъни: рўзадор ифтор қилсин, чунки унга ифтор ҳалол бўлди. Агар бу лафзнинг маъноси зоҳирий лафзича бўлганида, барча рўзадорларнинг ифтори бир вақтда бўлур эди ва у зот ﷺнинг: «Одамлар ифторни тезлатиб туришар экан, доимо яхшиликда бўладилар» деган сўзларининг ҳамда: «Одамлар ифторни тезлатишар экан, дин ғолиб бўлиб тураверади» деган сўзларининг маъноси қолмас эди; шунингдек у зот ﷺнинг: «Аллоҳ табарака ва таоло: ‹Бандаларим ичида Менга энг суюклиси ифторни энг тез қиладиганидир›, дейди» деган сўзларининг ҳам маъноси қолмас эди — агар тун кириб, кундуз кетиб, қуёш ботганида барча рўзадорлар (ўз-ўзидан) ифтор қилган бўлсалар. Агар уларнинг ҳаммасининг ифтори бирортаси бошқасидан олдин ўтмайдиган бир вақтда бўлганида, у зот ﷺнинг: «Ким хурмо топса, у билан ифтор қилсин, ким топмаса, сув билан ифтор қилсин» деган сўзларининг ҳам маъноси қолмас эди. Лекин у зотнинг «ифтор қилди» деган сўзларининг маъноси: унга ифтор ҳалол бўлди (дегани)дир. Аллоҳ билади.