حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، حَدَّثَنِي أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو حَيَّانَ ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا بَارِزًا لِلنَّاسِ إِذْ أَتَاهُ رَجُلٌ يَمْشِي ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " مَا الإِيمَانُ ؟ , قَالَ : أَنْ تُؤْمِنَ بِاللَّهِ ، وَمَلائِكَتِهِ ، وَكِتَابِهِ ، وَلِقَائِهِ ، وَرُسُلِهِ ، وَتُؤْمِنَ بِالْبَعْثِ الآخِرِ " ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " مَا الإِسْلامُ ؟ قَالَ : أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ لا تُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا ، وَتُقِيمَ الصَّلاةَ ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ الْمَفْرُوضَةَ ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ " ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " مَا الإِحْسَانُ ؟ قَالَ : الإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ ، فَإِنَّكَ إِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ ، فَإِنَّهُ يَرَاكَ " ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، " مَتَى السَّاعَةُ ؟ قَالَ : مَا الْمَسْئُولُ عَنْهَا بِأَعْلَمَ مِنَ السَّائِلِ ، وَلَكِنْ سَأُحَدِّثُكَ عَنِ أَشْرَاطِهَا : إِذَا وَلَدَتِ الأَمَةُ رَبَّهَا يَعْنِي السَّرَارِيَّ ، فَقَالَ : فَذَلِكَ مِنْ أَشْرَاطِهَا : وَإِذَا تَطَاوَلَ رِعَاءُ الْبَهْمِ فِي الْبُنْيَانِ ، فَذَلِكَ أَشْرَاطُهَا ، وَإِذَا صَارَ الْعُرَاةُ الْحُفَاةُ رُءُوسَ النَّاسِ ، فَذَلِكَ مِنْ أَشْرَاطِهَا فِي خَمْسٍ لا يَعْلَمُهُنَّ إِلا اللَّهُ ، ثُمَّ تَلا : ‏ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ ، ثُمَّ أَدْبَرَ الرَّجُلُ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : هَذَا جِبْرِيلُ يُعَلِّمُ النَّاسَ دِينَهُمْ " ، هَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ بِشْرٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَبُو حَيَّانَ هَذَا اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدِ بْنِ حَيَّانَ التَّيْمِيُّ تَيْمُ الرَّبَابِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kuni Rasululloh ﷺ odamlarga koʻrinib turganlarida, u zotning oldilariga bir kishi yurib keldi-da: «Ey Allohning Rasuli, iymon nima?» dedi. U zot: «Allohga, Uning farishtalariga, Kitobiga, Unga roʻbaroʻ boʻlishga, paygʻambarlariga iymon keltirishing va oxiratdagi qayta tirilishga iymon keltirishingdir», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, Islom nima?» dedi. U zot: «Allohga hech narsani sherik qilmagan holda ibodat qilishing, namozni toʻkis ado etishing, farz qilingan zakotni berishing va Ramazon roʻzasini tutishingdir», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, ehson nima?» dedi. U zot: «Ehson — Allohga goʻyo Uni koʻrib turgandek ibodat qilishingdir; agar sen Uni koʻrmasang ham, U seni koʻrib turibdi», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, (qiyomat) soati qachon?» dedi. U zot: «Bu haqda soʻralgan kishi soʻrovchidan koʻra bilimliroq emas; lekin men senga uning alomatlaridan xabar beraman: choʻri oʻz xojasini tugʻsa — bu uning alomatlaridandir; qoʻy-echki boquvchilar bino (qurish)da bir-biridan oʻzib ketsalar — bu uning alomatlaridandir; yalangʻoch, yalangoyoqlar odamlarning boshliqlari boʻlsalar — bu uning alomatlaridandir. (Bular) beshta (gʻayb) ichidaki, ularni Allohdan boshqa hech kim bilmaydi», dedilar. Soʻng: {Albatta (qiyomat) soati (haqidagi) ilm Allohning huzuridadir} (oyatini) suraning oxirigacha tilovat qildilar. Soʻng u kishi orqasiga burildi. Shunda Nabiy ﷺ: «Bu — Jibril, odamlarga dinlarini oʻrgatyapti», dedilar. Bu Muhammad ibn Bishrning hadisidir. Abu Bakr aytdi: Bu Abu Hayyonning ismi — Yahyo ibn Said ibn Hayyon at-Taymiy, Taymu Rabobdandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ одамларга кўриниб турганларида, у зотнинг олдиларига бир киши юриб келди-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, иймон нима?» деди. У зот: «Аллоҳга, Унинг фаришталарига, Китобига, Унга рўбарў бўлишга, пайғамбарларига иймон келтиришинг ва охиратдаги қайта тирилишга иймон келтиришингдир», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ислом нима?» деди. У зот: «Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳолда ибодат қилишинг, намозни тўкис адо этишинг, фарз қилинган закотни беришинг ва Рамазон рўзасини тутишингдир», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, эҳсон нима?» деди. У зот: «Эҳсон — Аллоҳга гўё Уни кўриб тургандек ибодат қилишингдир; агар сен Уни кўрмасанг ҳам, У сени кўриб турибди», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, (қиёмат) соати қачон?» деди. У зот: «Бу ҳақда сўралган киши сўровчидан кўра билимлироқ эмас; лекин мен сенга унинг аломатларидан хабар бераман: чўри ўз хожасини туғса — бу унинг аломатларидандир; қўй-эчки боқувчилар бино (қуриш)да бир-биридан ўзиб кетсалар — бу унинг аломатларидандир; яланғоч, ялангоёқлар одамларнинг бошлиқлари бўлсалар — бу унинг аломатларидандир. (Булар) бешта (ғайб) ичидаки, уларни Аллоҳдан бошқа ҳеч ким билмайди», дедилар. Сўнг: {Албатта (қиёмат) соати (ҳақидаги) илм Аллоҳнинг ҳузуридадир} (оятини) суранинг охиригача тиловат қилдилар. Сўнг у киши орқасига бурилди. Шунда Набий ﷺ: «Бу — Жибрил, одамларга динларини ўргатяпти», дедилар. Бу Муҳаммад ибн Бишрнинг ҳадисидир. Абу Бакр айтди: Бу Абу Ҳайённинг исми — Яҳё ибн Саид ибн Ҳайён ат-Таймий, Тайму Рабобдандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : سَمِعَتُهُ يَقُولُ : قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ هَذَا الْحَيَّ مِنْ رَبِيعَةَ ، وَقَدْ حَالَتْ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ كُفَّارُ مُضَرَ ، وَلَسْنَا نَخْلُصُ إِلا فِي شَهْرِ الْحَرَامِ ، فَمُرْنَا بِشَيْءٍ نَأْخُذُهُ وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا ، قَالَ : " آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ ، آمُرُكُمْ : بِالإِيمَانِ بِاللَّهِ ، وَشَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامِ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَأَنْ تُؤَدُّوا خُمْسَ مَا غَنِمْتُمْ ، وَأَنْهَاكُمْ عَنِ : الدُّبَّاءِ ، وَالْحَنْتَمِ ، وَالنَّقِيرِ ، وَالْمُزَفَّتِ " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ يَعْنِي ابْنَ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيَّ ، حَدَّثَنَا أَبُو جَمْرَةَ الضُّبَعِيُّ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ ، وَقَالَ : الإِيمَانُ بِاللَّهِ ، ثُمَّ فَسَّرَهَا لَهُمْ : شَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Abdulqays elchilari Rasululloh ﷺning huzurlariga keldilar-da: «Ey Allohning Rasuli, bu qabila Rabiadandir; biz bilan sizning orangizda Muzar kofirlari toʻsiq boʻlgan va biz sizga faqat harom oyda yetib kela olamiz. Bas, bizga oʻzimiz oladigan va ortimizdagilarni daʼvat qiladigan biror narsani buyuring», dedilar. U zot: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman. Sizlarni Allohga iymon keltirishga, Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga guvohlik berishga, namozni toʻkis ado etishga, zakot berishga va oʻlja qilgan narsangizning beshdan birini topshirishga buyuraman; sizlarni dubbo, hantam, naqir va muzaffatdan qaytaraman», dedilar. Boshqa bir rivoyatda Ibn Abbos: Abdulqays elchilari Rasululloh ﷺning huzurlariga keldilar, deb shunga oʻxshashini (aytdi) va: «Allohga iymon keltirish», dedi, soʻng u zot buni ularga: «Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berish», deb tafsir qildilar, dedi — soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Абдулқайс элчилари Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдилар-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу қабила Рабиадандир; биз билан сизнинг орангизда Музар кофирлари тўсиқ бўлган ва биз сизга фақат ҳаром ойда етиб кела оламиз. Бас, бизга ўзимиз оладиган ва ортимиздагиларни даъват қиладиган бирор нарсани буюринг», дедилар. У зот: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман. Сизларни Аллоҳга иймон келтиришга, Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига гувоҳлик беришга, намозни тўкис адо этишга, закот беришга ва ўлжа қилган нарсангизнинг бешдан бирини топширишга буюраман; сизларни дуббо, ҳантам, нақир ва музаффатдан қайтараман», дедилар. Бошқа бир ривоятда Ибн Аббос: Абдулқайс элчилари Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдилар, деб шунга ўхшашини (айтди) ва: «Аллоҳга иймон келтириш», деди, сўнг у зот буни уларга: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик бериш», деб тафсир қилдилар, деди — сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى , قَالا : حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ الْكِلابِيُّ ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ وَهُوَ ابْنُ دَاوَرِ أَبُو الْعَوَّامِ الْقَطَّانُ ، حَدَّثَنَا مَعْمَرُ بْنُ رَاشِدٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ارْتَدَّتِ الْعَرَبُ ، فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ : يَا أَبَا بَكْرٍ ، أَتُرِيدُ أَنْ تُقَاتِلَ الْعَرَبَ ؟ قَالَ : فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنَّمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ، وَيُقِيمُوا الصَّلاةَ ، وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ ، وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِنَاقًا مِمَّا كَانُوا يُعْطُونَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لأُقَاتِلَنَّهُمْ عَلَيْهِ " ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : فَلَمَّا رَأَيْتُ رَأْيَ أَبِي بَكْرٍ قَدْ شُرِحَ عَلَيْهِ عَلِمْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ ، جَمِيعُهُمَا لَفْظًا وَاحِدًا ، غَيْرَ أَنَّ بُنْدَارًا ، قَالَ : لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَيْهِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ vafot etganlarida, arablar dindan qaytdilar. Shunda Umar ibn al-Xattob: «Ey Abu Bakr, arablar bilan jang qilmoqchimisan?» dedi. Abu Bakr: «Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va men Allohning Rasuli ekanimga guvohlik berib, namozni toʻkis ado etib, zakotni bermagunlaricha ular bilan jang qilishga buyurildim›, deganlar. Alloh nomiga qasamki, agar ular Rasulullohga ﷺ berib turgan narsalaridan bir echki bolasini menga bermasalar, buning uchun ular bilan albatta jang qilaman», dedi. Umar aytdi: Men Abu Bakrning raʼyi (jang haqida) ochilganini koʻrganimda, uning haq ekanini bildim. Ikkovining lafzi bir xil, faqat Bundor: «buning uchun ular bilan jang qilardim», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида, араблар диндан қайтдилар. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Эй Абу Бакр, араблар билан жанг қилмоқчимисан?» деди. Абу Бакр: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва мен Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик бериб, намозни тўкис адо этиб, закотни бермагунларича улар билан жанг қилишга буюрилдим›, деганлар. Аллоҳ номига қасамки, агар улар Расулуллоҳга ﷺ бериб турган нарсаларидан бир эчки боласини менга бермасалар, бунинг учун улар билан албатта жанг қиламан», деди. Умар айтди: Мен Абу Бакрнинг раъйи (жанг ҳақида) очилганини кўрганимда, унинг ҳақ эканини билдим. Икковининг лафзи бир хил, фақат Бундор: «бунинг учун улар билан жанг қилардим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانٍ ، عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعَنْبَسِ سَعِيدُ بْنُ كَثِيرٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ ، حَتَّى يَشْهَدُوا أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَيُقِيمُوا الصَّلاةَ ، وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ ، ثُمَّ حُرِّمَتْ عَلَيَّ دِمَاؤُهُمْ وَأَمْوَالُهُمْ وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Men odamlar Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik bermagunlaricha, namozni toʻkis ado etmagunlaricha va zakotni bermagunlaricha ular bilan jang qilishga buyurildim. Soʻng ularning qonlari, mollari menga harom boʻladi, hisoblari esa Allohning zimmasidadir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен одамлар Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик бермагунларича, намозни тўкис адо этмагунларича ва закотни бермагунларича улар билан жанг қилишга буюрилдим. Сўнг уларнинг қонлари, моллари менга ҳаром бўлади, ҳисоблари эса Аллоҳнинг зиммасидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي عَامِرُ الْعُقَيْلِيُّ ، أَنَّ أَبَاهُ ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عُرِضَ عَلَيَّ أَوَّلُ ثُلَّةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ، وَأَوَّلُ ثُلَّةٍ يَدْخُلُونَ النَّارَ ، فَأَمَّا أَوَّلُ ثُلَّةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ : فَالشَّهِيدُ ، وَعَبْدٌ مَمْلُوكٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ رَبِّهِ ، وَنَصَحَ لِسَيِّدِهِ ، وَعَفِيفٌ مُتَعَفِّفٌ ذُو عِيَالٍ ، وَأَمَّا أَوَّلُ ثُلَّةٍ يَدْخُلُونَ النَّارَ : فَأَمِيرٌ مُسَلَّطٌ ، وَذُو ثَرْوَةٍ مِنْ مَالٍ لا يُؤَدِّي حَقَّ اللَّهِ فِي مَالِهِ ، وَفَقِيرٌ فَخُورٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Menga jannatga kiradigan birinchi guruh va doʻzaxga kiradigan birinchi guruh koʻrsatildi. Jannatga kiradigan birinchi guruh: shahid, Robbisiga chiroyli ibodat qilgan va xojasiga xayrixohlik qilgan qul hamda oilali boʻlsa-da, iffatli va tama qilmaydigan kishidir. Doʻzaxga kiradigan birinchi guruh esa: zoʻravon amir, mol-boyligi boʻla turib molida Allohning haqqini ado etmaydigan kishi va maqtanchoq kambagʻaldir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга жаннатга кирадиган биринчи гуруҳ ва дўзахга кирадиган биринчи гуруҳ кўрсатилди. Жаннатга кирадиган биринчи гуруҳ: шаҳид, Роббисига чиройли ибодат қилган ва хожасига хайрихоҳлик қилган қул ҳамда оилали бўлса-да, иффатли ва тама қилмайдиган кишидир. Дўзахга кирадиган биринчи гуруҳ эса: зўравон амир, мол-бойлиги бўла туриб молида Аллоҳнинг ҳаққини адо этмайдиган киши ва мақтанчоқ камбағалдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عِيسَى ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " آكِلُ الرِّبَا ، وَمُوكِلُهُ ، وَشَاهِدَاهُ إِذَا عَلِمَاهُ ، وَالْوَاشِمَةُ وَالْمُسْتَوْشِمَةُ ، وَلاوِي الصَّدَقَةِ ، وَالْمُرْتَدُّ أَعْرَابِيًّا بَعْدَ الْهِجْرَةِ ، مَلْعُونُونَ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "

Masruq aytdi: Abdulloh (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Riboni yeguvchi, uni yedirguvchi, bilib turib (guvohlik bergan) uning ikki guvohi, goʻzallik uchun tatuirovka qiluvchi va qildirib oluvchi ayol, sadaqani (zakotni) toʻsuvchi hamda hijratdan soʻng aʼrobiylikka qaytgan murtad — qiyomat kuni Muhammad ﷺning tili bilan laʼnatlangandirlar».Масруқ айтди: Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Рибони егувчи, уни едиргувчи, билиб туриб (гувоҳлик берган) унинг икки гувоҳи, гўзаллик учун татуировка қилувчи ва қилдириб олувчи аёл, садақани (закотни) тўсувчи ҳамда ҳижратдан сўнг аъробийликка қайтган муртад — қиёмат куни Муҳаммад ﷺнинг тили билан лаънатлангандирлар».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، وَجَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ التَّغْلِبِيُّ , قَالا : حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، قَالَ إِسْحَاقُ : حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ‏ ، وَقَالَ جَعْفَرٌ : عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، قَالَ إِسْحَاقُ , قَالَ : انْتَهَيْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ ، فَلَمَّا رَآنِي ، قَالَ : " هُمُ الأَخْسَرُونَ ، وَرَبِّ الْكَعْبَةِ " ، قَالَ : فَجَلَسْتُ ، فَلَمْ أَتَقَارَّ أَنْ قُمْتُ ، فَقُلْتُ : مَنْ هُمْ فِدَاكَ أَبِي وَأُمِّي ؟ قَالَ : " هُمُ الأَكْثَرُونَ ، إِلا مَنْ قَالَ بِالْمَالِ هَكَذَا أَرْبَعَ مَرَّاتٍ ، وَقَلِيلٌ مَا هُمْ ، وَمَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ ، وَلا بَقَرٍ ، وَلا غَنَمٍ لا يُؤَدِّي زَكَاتَهَا إِلا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمُ مَا كَانَتْ ، وَأَسْمَنُهُ تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا ، وَتَطَأَهُ بِأَخْفَافِهَا ، كُلَّمَا نَفَذَتْ أُخْرَاهَا عَادَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا ، حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ " ، هَذَا حَدِيثُ إِسْحَاقَ ، وَقَالَ جَعْفَرٌ : عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ ، ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ هَذَا الْمَوْضِعِ إِلَى آخِرِهِ مِثْلَهُ ، وَلَمْ يَذْكُرْ مَا قَبْلَ هَذَا الْحَدِيثِ

Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytdi: men Nabiy ﷺning oldilariga keldim, u zot Kaʼba soyasida oʻtirgan edilar. Meni koʻrganlarida: «Kaʼbaning Robbiga qasamki, ular — eng ziyon koʻrguvchilardir», dedilar. (Abu Zarr) aytdi: men oʻtirdim, biroq tinch oʻtirolmay turib: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, ular kimlar?» dedim. U zot: «Ular — moli eng koʻp boʻlganlardir, magar molini mana bunday (deb toʻrt marta ishora qilib) sarflaganlar bundan mustasno; bundaylar esa ozdir. Tuya, sigir va qoʻyga ega boʻlib, ularning zakotini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar (ular) qiyomat kuni boʻlganidan kattaroq va semizroq holda kelib, shoxlari bilan uni suzadi va tuyoqlari bilan bosib oʻtadi; oxirgisi tugagani sayin avvalgisi unga qaytadi — toki odamlar orasida hukm chiqarilgunga qadar», dedilar. Bu Ishoqning hadisidir. Jaʼfar esa Abu Zarrdan (rivoyat qilib): u aytdi: Rasululloh ﷺ: «Tuya egasi boʻlgan hech kim yoʻqki», dedilar, deb shu joydan oxirigacha xuddi shunday zikr qildi va bu hadisdan oldingisini zikr qilmadi.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтди: мен Набий ﷺнинг олдиларига келдим, у зот Каъба соясида ўтирган эдилар. Мени кўрганларида: «Каъбанинг Роббига қасамки, улар — энг зиён кўргувчилардир», дедилар. (Абу Зарр) айтди: мен ўтирдим, бироқ тинч ўтиролмай туриб: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, улар кимлар?» дедим. У зот: «Улар — моли энг кўп бўлганлардир, магар молини мана бундай (деб тўрт марта ишора қилиб) сарфлаганлар бундан мустасно; бундайлар эса оздир. Туя, сигир ва қўйга эга бўлиб, уларнинг закотини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар (улар) қиёмат куни бўлганидан каттароқ ва семизроқ ҳолда келиб, шохлари билан уни сузади ва туёқлари билан босиб ўтади; охиргиси тугагани сайин аввалгиси унга қайтади — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунга қадар», дедилар. Бу Ишоқнинг ҳадисидир. Жаъфар эса Абу Заррдан (ривоят қилиб): у айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Туя эгаси бўлган ҳеч ким йўқки», дедилар, деб шу жойдан охиригача худди шундай зикр қилди ва бу ҳадисдан олдингисини зикр қилмади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، حَدَّثَنَا سُهَيْلٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا مِنْ عَبْدٍ لا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ ، إِلا أُتِيَ بِهِ وَبِمَالِهِ ، فَأُحْمِيَ عَلَيْهِ صَفَائِحُ فِي نَارِ جَهَنَّمَ ، فَتُكْوَى بِهِ جَنْبَاهُ وَجَبِينُهُ وَظَهْرُهُ ، حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ يَوْمًا مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ، ثُمَّ يَرَى سَبِيلَهُ ، إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ ، وَإِمَّا إِلَى النَّارِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Moli zakotini ado etmaydigan hech bir banda yoʻqki, magar u va uning moli keltirilib, jahannam oʻtida uning ustida tunuka tabaqalar qizdiriladi va ular bilan uning ikki yoni, peshonasi hamda orqasi dogʻlanadi — toki Alloh bandalari orasida miqdori sizlar sanaydigan ming yilga teng boʻlgan bir kunda hukm chiqargunga qadar. Soʻng uning yoʻli — yo jannatga, yo doʻzaxga (eltishi) koʻrsatiladi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Моли закотини адо этмайдиган ҳеч бир банда йўқки, магар у ва унинг моли келтирилиб, жаҳаннам ўтида унинг устида тунука табақалар қиздирилади ва улар билан унинг икки ёни, пешонаси ҳамда орқаси доғланади — токи Аллоҳ бандалари орасида миқдори сизлар санайдиган минг йилга тенг бўлган бир кунда ҳукм чиқаргунга қадар. Сўнг унинг йўли — ё жаннатга, ё дўзахга (элтиши) кўрсатилади».

" وَلا عَبْدٍ لا يُؤَدِّي صَدَقَةَ إِبِلِهِ ، إِلا أُتِيَ بِهِ وَإِبِلُهُ عَلَى أَوْفَرَ مَا كَانَتْ ، فَيُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ ، فَتَسِيرُ عَلَيْهِ كُلَّمَا مَضَى آخِرُهَا رَدَّ أَوَّلُهَا حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ، ثُمَّ يَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ ، وَإِمَّا إِلَى النَّارِ "

«Tuyalarining sadaqasini ado etmaydigan hech bir banda yoʻqki, magar u keltirilib, tuyalari ham eng toʻla holatda (keltiriladi) va u ular uchun tep-tekis maydonga yotqiziladi; ular uning ustidan yuradi — oxirgisi oʻtib boʻlgani sayin avvalgisi qaytariladi — toki Alloh bandalari orasida miqdori sizlar sanaydigan ming yilga teng boʻlgan bir kunda hukm chiqargunga qadar. Soʻng uning yoʻli — yo jannatga, yo doʻzaxga (eltishi) koʻrsatiladi».«Туяларининг садақасини адо этмайдиган ҳеч бир банда йўқки, магар у келтирилиб, туялари ҳам энг тўла ҳолатда (келтирилади) ва у улар учун теп-текис майдонга ётқизилади; улар унинг устидан юради — охиргиси ўтиб бўлгани сайин аввалгиси қайтарилади — токи Аллоҳ бандалари орасида миқдори сизлар санайдиган минг йилга тенг бўлган бир кунда ҳукм чиқаргунга қадар. Сўнг унинг йўли — ё жаннатга, ё дўзахга (элтиши) кўрсатилади».

" وَلا عَبْدٍ لا يُؤَدِّي صَدَقَةَ غَنَمِهِ ، إِلا أُتِيَ بِهِ وَبِغَنَمِهِ عَلَى أَوْفَرَ مَا كَانَتْ ، فَيُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ ، فَتَسِيرُ عَلَيْهِ كُلَّمَا مَضَى عَنْهُ آخِرُهَا رَدَّ أَوَّلُهَا تَطَأَهُ بِأَظْلافِهَا ، وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا لَيْسَ فِيهَا عَقْصَاءُ ، وَلا جَلْحَاءُ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ، ثُمَّ يَرَى سَبِيلَهُ إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ ، وَإِمَّا إِلَى النَّارِ "

«Qoʻylarining sadaqasini ado etmaydigan hech bir banda yoʻqki, magar u va qoʻylari eng toʻla holatda keltirilib, u ular uchun tep-tekis maydonga yotqiziladi; ular uning ustidan yuradi — oxirgisi undan oʻtib boʻlgani sayin avvalgisi qaytariladi — tuyoqlari bilan uni bosib oʻtadi va shoxlari bilan suzadi; ularda na shoxi singani, na shoxsizi boʻladi — toki Alloh bandalari orasida miqdori sizlar sanaydigan ming yilga teng boʻlgan bir kunda hukm chiqargunga qadar. Soʻng uning yoʻli — yo jannatga, yo doʻzaxga (eltishi) koʻrsatiladi».«Қўйларининг садақасини адо этмайдиган ҳеч бир банда йўқки, магар у ва қўйлари энг тўла ҳолатда келтирилиб, у улар учун теп-текис майдонга ётқизилади; улар унинг устидан юради — охиргиси ундан ўтиб бўлгани сайин аввалгиси қайтарилади — туёқлари билан уни босиб ўтади ва шохлари билан сузади; уларда на шохи сингани, на шохсизи бўлади — токи Аллоҳ бандалари орасида миқдори сизлар санайдиган минг йилга тенг бўлган бир кунда ҳукм чиқаргунга қадар. Сўнг унинг йўли — ё жаннатга, ё дўзахга (элтиши) кўрсатилади».

قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، الْخَيْلُ ؟ قَالَ : " الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، وَالْخَيْلُ لِثَلاثَةٍ : هِيَ لِرَجُلٍ أَجْرٌ ، وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ ، وَعَلَى رَجُلٍ وِزْرٌ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ

(Sahobalar): «Yo Rasululloh, otlar-chi?» deyishdi. U zot: «Otlarning peshonalariga qiyomat kunigacha yaxshilik bogʻlangan. Otlar uch xil kishi uchundir: bir kishiga ajr, bir kishiga parda, bir kishiga esa vaboldir», dedilar. Soʻng hadisni toʻliq zikr qildi.(Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, отлар-чи?» дейишди. У зот: «Отларнинг пешоналарига қиёмат кунигача яхшилик боғланган. Отлар уч хил киши учундир: бир кишига ажр, бир кишига парда, бир кишига эса ваболдир», дедилар. Сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди.

قَالُوا : الْحُمُرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ فِيهَا شَيْئًا ، إِلا هَذِهِ الآيَةَ الْجَامِعَةَ الْفَاذَّةَ : ‏ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ " ، الْجَلْحَاءُ : الَّتِي لَيْسَ لَهَا قَرْنٌ ، وَالْعَقْصَاءُ : الْمَكْسُورَةُ الْقَرْنِ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ فِي كُلِّهَا : فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ، وَقَالَ أَيْضًا : ثُمَّ تَسْتَنُّ عَلَيْهِ

(Sahobalar): «Yo Rasululloh, eshaklar-chi?» deyishdi. U zot: «Alloh menga ular haqida shu yagona, jome (qamrovli) oyatdan boshqa hech narsa nozil qilmadi: {Kim zarra miqdorida yaxshilik qilsa, uni koʻradi. Kim zarra miqdorida yomonlik qilsa, uni koʻradi}», dedilar. Jalhoʼ — shoxi yoʻq (qoʻy), aqsoʼ — shoxi singan (qoʻy)dir. Bizga Abul-Xattob Ziyod ibn Yahyo soʻzlab berdi: bizga Yazid ibn Zurayʼ, unga Ravh ibn al-Qosim, unga Suhayl ibn Abu Solih shu isnod bilan soʻzlab berdi va hadisni toʻliq zikr qildi hamda ularning hammasida: «Miqdori sizlar sanaydigan ellik ming yilga teng boʻlgan bir kunda», dedi. Yana: «Soʻng ular uning ustidan yuguradi», dedi.(Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, эшаклар-чи?» дейишди. У зот: «Аллоҳ менга улар ҳақида шу ягона, жоме (қамровли) оятдан бошқа ҳеч нарса нозил қилмади: {Ким зарра миқдорида яхшилик қилса, уни кўради. Ким зарра миқдорида ёмонлик қилса, уни кўради}», дедилар. Жалҳў — шохи йўқ (қўй), ақсў — шохи синган (қўй)дир. Бизга Абул-Хаттоб Зиёд ибн Яҳё сўзлаб берди: бизга Язид ибн Зурайъ, унга Равҳ ибн ал-Қосим, унга Суҳайл ибн Абу Солиҳ шу иснод билан сўзлаб берди ва ҳадисни тўлиқ зикр қилди ҳамда уларнинг ҳаммасида: «Миқдори сизлар санайдиган эллик минг йилга тенг бўлган бир кунда», деди. Яна: «Сўнг улар унинг устидан югуради», деди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ . ح وَحَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " يَكُونُ كَنْزُ أَحَدِكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ ذَا زَبِيبَتَيْنِ يَتْبَعُ صَاحِبَهُ ، وَهُوَ يَتَعَوَّذُ مِنْهُ ، فَلا يَزَالُ يَتْبَعُهُ ، وَهُوَ يَفِرُّ مِنْهُ ، حَتَّى يُلْقِمَهُ أُصْبُعَهُ " ، لَمْ يَقُلِ الرَّبِيعُ ، وَهُوَ يَفِرُّ مِنْهُ ، وَقَالَ أَيْضًا : كَنْزُ أَحَدِكُمْ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Qiyomat kuni birortangizning xazinasi koʻzi ustida ikkita nuqtasi bor, boshi taqir ilonga aylanib, egasining ortidan ergashadi; u esa undan panoh soʻraydi. U ergashaveradi, u esa undan qochadi — toki uning barmogʻini ogʻziga olgunicha», dedilar. Rabiʼ: «u esa undan qochadi», demadi va yana: «birortangizning xazinasi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Қиёмат куни бирортангизнинг хазинаси кўзи устида иккита нуқтаси бор, боши тақир илонга айланиб, эгасининг ортидан эргашади; у эса ундан паноҳ сўрайди. У эргашаверади, у эса ундан қочади — токи унинг бармоғини оғзига олгунича», дедилар. Рабиъ: «у эса ундан қочади», демади ва яна: «бирортангизнинг хазинаси», деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ الْغَطَفَانِيِّ ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، عَنْ ثَوْبَانَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ تَرَكَ بَعْدَهُ كَنْزًا مُثِّلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ ، لَهُ زَبِيبَتَانِ يُتْبِعُهُ ، فَيَقُولُ : وَيْلَكَ مَا أَنْتَ ؟ فَيَقُولُ : أَنَا كَنْزُكُ الَّذِي تَرَكْتَهُ بَعْدَكَ ، فَلا يَزَالُ يَتْبَعُهُ حَتَّى يُلْقِمَهُ يَدَهُ فَيَقْضُمَهَا ، ثُمَّ يَتْبَعَهُ سَائِرُ جَسَدِهِ "

Savbon (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻzidan keyin xazina qoldirsa, qiyomat kuni unga boshi taqir, ikkita nuqtasi bor ilon suratida namoyon boʻlib, ortidan ergashadi. U: ‹Voy senga, sen nimasan?› deydi. U: ‹Men sen oʻzingdan keyin qoldirgan xazinangman›, deydi. U unga ergashaveradi — toki qoʻlini ogʻziga olib, uni chaynagunicha; soʻng butun badaniga ergashadi», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўзидан кейин хазина қолдирса, қиёмат куни унга боши тақир, иккита нуқтаси бор илон суратида намоён бўлиб, ортидан эргашади. У: ‹Вой сенга, сен нимасан?› дейди. У: ‹Мен сен ўзингдан кейин қолдирган хазинангман›, дейди. У унга эргашаверади — токи қўлини оғзига олиб, уни чайнагунича; сўнг бутун баданига эргашади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ جَامِعٍ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا مِنْ رَجُلٍ لا يُؤَدِّي زَكَاتَهُ ، إِلا جُعِلَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ طُوِّقَ فِي عُنُقِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " ، ثُمَّ قَرَأَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ : ‏ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "

Abdulloh (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Zakotini ado etmaydigan hech bir kishi yoʻqki, magar qiyomat kuni unga ilon qilinib, qiyomat kuni uning boʻyniga oʻraladi», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ bizga uning tasdigʻini Allohning Kitobidan oʻqib berdilar: {Baxillik qilgan narsalari qiyomat kuni boʻyinlariga oʻraladi}.Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Закотини адо этмайдиган ҳеч бир киши йўқки, магар қиёмат куни унга илон қилиниб, қиёмат куни унинг бўйнига ўралади», дедилар. Сўнг Набий ﷺ бизга унинг тасдиғини Аллоҳнинг Китобидан ўқиб бердилар: {Бахиллик қилган нарсалари қиёмат куни бўйинларига ўралади}.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ . ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ مَرْزُوقٍ ، حَدَّثَنَا أَسَدٌ يَعْنِي ابْنَ مُوسَى ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمَاجِشُونِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الَّذِي لا يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ يُمَثَّلُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ لَهُ زَبِيبَتَانِ ، فَيَلْزَمُهُ أَوْ يُطَوَّقُهُ ، يَقُولُ : أَنَا كَنْزُكُ " ، هَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ بْنِ سِنَانٍ ، وَقَالَ لَهُ الزَّعْفَرَانِيُّ , قَالَ : أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ ، وَقَالَ : فَيُطَوَّقُهُ أَوْ يَلْزَمُهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, mol-mulkining zakotini ado etmagan kishiga qiyomat kunida boshi taqir, ikkita nuqtasi bor ilon qilib koʻrsatiladi. U unga chirmashib oladi yoki uning boʻyniga oʻraladi va: ‹Men sening xazinangman›, deydi», dedilar. Bu Ahmad ibn Sinonning hadisidir. Zaʼfaroniy esa unga: «Menga Abdulloh ibn Dinor xabar berdi», dedi va: «Uning boʻyniga oʻraladi yoki unga chirmashib oladi», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мол-мулкининг закотини адо этмаган кишига қиёмат кунида боши тақир, иккита нуқтаси бор илон қилиб кўрсатилади. У унга чирмашиб олади ёки унинг бўйнига ўралади ва: ‹Мен сенинг хазинангман›, дейди», дедилар. Бу Аҳмад ибн Синоннинг ҳадисидир. Заъфароний эса унга: «Менга Абдуллоҳ ибн Динор хабар берди», деди ва: «Унинг бўйнига ўралади ёки унга чирмашиб олади», деди.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ ، فَقَدْ أَذَهَبْتَ عَنْكَ شَرَّهُ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Moling zakotini ado etsang, uning yomonligini oʻzingdan ketkazgan boʻlasan», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Молинг закотини адо этсанг, унинг ёмонлигини ўзингдан кетказган бўласан», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ ، وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ . ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ حَبِيبٍ وَهُوَ ابْنُ نُدْبَةَ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " بَايَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى إِقَامِ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ "

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺga namozni toʻkis ado etish, zakotni berish va har bir musulmonga nasihat qilish (xayrixoh boʻlish) ustida bayʼat berdim», dedi.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺга намозни тўкис адо этиш, закотни бериш ва ҳар бир мусулмонга насиҳат қилиш (хайрихоҳ бўлиш) устида байъат бердим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ وَهُوَ ابْنُ يَسَارٍ مَوْلَى مَخْرَمَةَ ، وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ الْمَخْزُومِيِّ ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ بِنْتِ أَبِي أُمَيَّةَ بْنِ الْمُغِيرَةِ , قَالَتْ : لَمَّا نَزَلْنَا أَرْضَ الْحَبَشَةِ جَاوَرْنَا بِهَا حِينَ جَاءَ النَّجَاشِيُّ ، ‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ فِي الْحَدِيثِ ، قَالَتْ : وَكَانَ الَّذِي كَلَّمَهُ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ، قَالَ لَهُ : " أَيُّهَا الْمَلِكُ ، كُنَّا قَوْمًا أَهْلَ جَاهِلِيَّةٍ نَعْبُدُ الأَصْنَامَ ، وَنَأْكُلُ الْمَيْتَةَ ، وَنَأْتِي الْفَوَاحِشَ ، وَنَقْطَعُ الأَرْحَامَ ، وَنُسِيءُ الْجِوَارَ ، وَيَأْكُلُ الْقَوِيُّ مِنَّا الضَّعِيفَ ، فَكُنَّا عَلَى ذَلِكَ حَتَّى بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْنَا رَسُولا مِنَّا نَعْرِفُ نَسَبَهُ ، وَصِدْقَهُ ، وَأَمَانَتَهُ ، وَعَفَافَهُ ، فَدَعَانَا إِلَى اللَّهِ لِتَوْحِيدِهِ ، وَلِنَعْبُدَهُ وَنَخْلَعَ مَا كُنَّا نَعْبُدُ نَحْنُ وَآبَاؤُنَا مِنْ دُونِهِ مِنَ الْحِجَارَةِ وَالأَوْثَانِ ، وَأَمَرَنَا : بِصِدْقِ الْحَدِيثِ ، وَأَدَاءِ الأَمَانَةِ ، وَصِلَةِ الرَّحِمِ ، وَحُسْنِ الْجِوَارِ ، وَالْكَفِّ عَنِ الْمَحَارِمِ وَالدِّمَاءِ ، وَنَهَانَا عَنِ : الْفَوَاحِشِ ، وَقَوْلِ الزُّورِ ، وَأَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ ، وَقَذْفِ الْمُحْصَنَةِ ، وَأَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ لا نُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا ، وَأَمَرَنَا بِالصَّلاةِ ، وَالزَّكَاةِ ، وَالصِّيَامِ " ، قَالَتْ : فَعَدَّدَ عَلَيْهِ أُمُورَ الإِسْلامِ ، فَصَدَّقْنَاهُ وَآمَنَّا بِهِ ، وَاتَّبَعْنَاهُ عَلَى مَا جَاءَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ، فَعَبَدْنَا اللَّهَ وَحْدَهُ ، وَلَمْ نُشْرِكْ بِهِ ، وَحَرَّمْنَا مَا حَرَّمَ عَلَيْنَا ، وَأَحْلَلْنَا مَا أَحَلَّ لَنَا ، ثُمَّ ذَكَرَ بَاقِيَ الْحَدِيثِ

Ummu Salama binti Abu Umayya ibn al-Mugʻiyra (roziyallohu anho) aytdi: Biz Habasha yeriga tushib, Najoshiy kelgan chogʻda unga qoʻshni boʻldik — soʻng hadisni toʻliq zikr qildi va hadisda (Ummu Salama) aytdi: unga soʻzlagan kishi Jaʼfar ibn Abu Tolib edi. U unga shunday dedi: «Ey podshoh, biz johiliyat ahli boʻlgan bir qavm edik: butlarga sigʻinar, oʻlaksani yer, fahsh ishlarni qilar, qarindoshlik rishtalarini uzar, qoʻshnichilikni yomon qilar edik va kuchlimiz kuchsizimizni yer edi. Toki Alloh bizga oʻzimizdan — nasabini, rostgoʻyligini, omonatdorligini va iffatini biladiganimiz boʻlgan bir Rasulni yuborgunicha shu holda edik. U bizni Allohga — Uni yagona deb bilishga, Ungagina ibodat qilishga va Undan boʻlak biz hamda ota-bobolarimiz sigʻinib kelgan tosh va butlarni tashlashga chaqirdi. U bizni rost soʻzlashga, omonatni ado etishga, qarindoshlik rishtasini ulashga, qoʻshnichilikni yaxshi qilishga, harom (ish)lardan va qon toʻkishdan tiyilishga buyurdi; bizni fahsh ishlardan, yolgʻon soʻzdan, yetim molini yeyishdan va pokiza ayolga tuhmat qilishdan qaytardi hamda Allohga hech narsani sherik qilmay ibodat qilishimizga, namozga, zakotga va roʻzaga buyurdi». (Ummu Salama) aytdi: Shunday qilib u unga Islom ishlarini birma-bir sanab berdi. Biz uni tasdiqladik, unga imon keltirdik va u Alloh huzuridan keltirgan narsada unga ergashdik. Bas, biz yolgʻiz Allohga ibodat qildik, Unga sherik qilmadik, U bizga harom qilgan narsani harom, halol qilgan narsani halol bildik. Soʻng hadisning qolganini zikr qildi.Умму Салама бинти Абу Умайя ибн ал-Муғийра (розияллоҳу анҳо) айтди: Биз Ҳабаша ерига тушиб, Нажоший келган чоғда унга қўшни бўлдик — сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди ва ҳадисда (Умму Салама) айтди: унга сўзлаган киши Жаъфар ибн Абу Толиб эди. У унга шундай деди: «Эй подшоҳ, биз жоҳилият аҳли бўлган бир қавм эдик: бутларга сиғинар, ўлаксани ер, фаҳш ишларни қилар, қариндошлик ришталарини узар, қўшничиликни ёмон қилар эдик ва кучлимиз кучсизимизни ер эди. Токи Аллоҳ бизга ўзимиздан — насабини, ростгўйлигини, омонатдорлигини ва иффатини биладиганимиз бўлган бир Расулни юборгунича шу ҳолда эдик. У бизни Аллоҳга — Уни ягона деб билишга, Унгагина ибодат қилишга ва Ундан бўлак биз ҳамда ота-боболаримиз сиғиниб келган тош ва бутларни ташлашга чақирди. У бизни рост сўзлашга, омонатни адо этишга, қариндошлик риштасини улашга, қўшничиликни яхши қилишга, ҳаром (иш)лардан ва қон тўкишдан тийилишга буюрди; бизни фаҳш ишлардан, ёлғон сўздан, етим молини ейишдан ва покиза аёлга туҳмат қилишдан қайтарди ҳамда Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмай ибодат қилишимизга, намозга, закотга ва рўзага буюрди». (Умму Салама) айтди: Шундай қилиб у унга Ислом ишларини бирма-бир санаб берди. Биз уни тасдиқладик, унга имон келтирдик ва у Аллоҳ ҳузуридан келтирган нарсада унга эргашдик. Бас, биз ёлғиз Аллоҳга ибодат қилдик, Унга шерик қилмадик, У бизга ҳаром қилган нарсани ҳаром, ҳалол қилган нарсани ҳалол билдик. Сўнг ҳадиснинг қолганини зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَأَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، قَالُوا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ثُمَامَةَ ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ ، لَمَّا اسْتُخْلِفَ كَتَبَ لَهُ حِينَ وَجَّهَهُ إِلَى الْبَحْرَيْنِ ، فَكَتَبَ لَهُ هَذَا الْكِتَابُ : " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ ، وَالَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ فَمَنْ سُئِلَهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِهَا ، وَمَنْ سُئِلَهَا فَوْقَهَا فَلا يُعْطِهِ فِي أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ ، فَمَا دُونَهُ الْغَنَمُ ، فِي كُلِّ خَمْسٍ شَاةٌ ، فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاثِينَ ، فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ ، فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ ، فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَثَلاثِينَ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ ، فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ ، فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَأَرْبَعِينَ إِلَى سِتِّينَ ، فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْجَمَلِ ، فَإِذَا بَلَغَتْ وَاحِدَةً وَسِتِّينَ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ ، فَفِيهَا جَذَعَةٌ ، فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَسَبْعِينَ إِلَى تِسْعِينَ ، فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ ، فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَتِسْعِينَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ ، فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْجَمَلِ ، فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ ، فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ ، وَفِي كُلِّ خَمْسٍ حِقَّةٌ ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِلا أَرْبَعَةٌ مِنَ الإِبِلِ ، فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ، فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ ، فَفِيهَا شَاةٌ ، وَصَدَقَةُ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ ، شَاةٌ شَاةٌ ، فَإِذَا زَادَتْ عَلَى الْعِشْرِينَ وَالْمِائَةِ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ الْمِائَتَيْنِ فَفِيهَا شَاتَانِ ، فَإِذَا زَادَتْ عَلَى الْمِائَتَيْنِ إِلَى ثُلْثِمِائَةٍ ، فَفِيهَا ثَلاثُ شِيَاهٍ ، فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاثِمِائَةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ ، فَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ وَاحِدَةٌ ، فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : النَّاقَةُ إِذَا وَلَدَتْ فَتَمَّ لِوَلَدِهَا سَنَةٌ وَدَخَلَ وَلَدُهَا فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ ، فَإِنْ كَانَ الْوَلِيدُ ذَكَرًا فَهُوَ ابْنُ مَخَاضٍ ، وَالأُنْثَى بِنْتُ مَخَاضٍ ، لأَنَّ النَّاقَةَ إِذَا وَلَدَتْ لَمْ تَرْجِعْ إِلَى الْفَحْلِ لِيَضْرِبَهَا الْفَحْلُ إِلَى سَنَةٍ ، فَإِذَا تَمَّ لَهَا سَنَةٌ مِنْ حِينِ وِلادَتِهَا رَجَعَتْ إِلَى الْفَحْلِ ، فَإِذَا ضَرَبَهَا الْفَحْلُ أَلْحَقَتْ بِالْمَخَاضِ ، وَهُنَّ الْحَوَامِلُ ، فَكَانَتِ الأُمُّ مِنَ الْمُوَاخِضِ ، وَالْمَاخِضُ الَّتِي قَدْ خَاضَ الْوَلَدُ فِي بَطْنِهَا أَيْ تَحَرَّكَ الْوَلَدُ فِي الْبَطْنِ ، فَكَانَ ابْنُهَا ابْنُ مَخَاضٍ ، وَابْنَتُهَا ابْنَةُ مَخَاضٍ ، فَتَمْكُثُ النَّاقَةُ حَامِلا سَنَةً ثَانِيَةً ، ثُمَّ تَلِدُ ، فَإِذَا وَلَدَتْ صَارَ لَهَا ابْنٌ فَسُمِّيَتْ لَبُونًا ، وَابْنُهَا ابْنُ لَبُونٍ ، وَابْنَتُهَا ابْنَةُ لَبُونٍ ، وَقَدْ تَمَّ لِلْوَلَدِ سَنَتَانِ ، وَدَخَلَ فِي السَّنَةِ الثَّالِثَةِ فَإِذَا مَكَثَ الْوَلَدُ بَعْدَ ذَلِكَ تَمَامَ السَّنَةِ الثَّالِثَةِ وَدَخَلَ فِي السَّنَةِ الرَّابِعَةِ سُمِّيَّ حِقَّةٌ ، وَإِنَّمَا تُسَمَّى حِقَّةً ، لأَنَّهَا إِنْ كَانَتْ أُنْثَى اسْتُحِقَّتْ أَنْ يُحْمَلَ الْفَحْلُ عَلَيْهَا ، وَتُحْمَلَ عَلَيْهَا الأَحْمَالُ ، وَإِنْ كَانَ ذَكَرًا اسْتُحِقَّ الْحَمُولَةَ عَلَيْهِ ، فَسُمِّيَ حِقَّةً لِهَذِهِ الْعِلَّةِ ، فَأَمَّا قَبْلَ ذَلِكَ ، فَإِنَّمَا يُضَافُ الْوَلَدُ إِلَى الأُمِّ فَيُسَمَّى إِذَا تَمَّ لَهُ سَنَةٌ وَدَخَلَ فِي السَّنَةِ الثَّانِيَةِ ابْنُ مَخَاضٍ ، لأَنَّ أُمَّهُ مِنَ الْمَخَاضِ ، وَإِذَا تَمَّ لَهُ سَنَتَانِ وَدَخَلَ السَّنَةَ الثَّالِثَةَ سُمِّيَ ابْنُ لَبُونٍ ، لأَنَّ أُمَّهُ لَبُونٌ بَعْدَ وَضْعِ الْحَمْلِ الثَّانِي ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ حِقَّةً لِعِلَّةِ نَفْسِهِ عَلَى مَا بَيَّنْتُ أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْحَمُولَةَ ، فَإِذَا تَمَّ لَهُ أَرْبَعُ سِنِينَ ، وَدَخَلَ فِي السَّنَةِ الْخَامِسَةِ ، فَهُوَ حِينَئِذٍ جَذَعَةٌ ، فَإِذَا تَمَّ لَهُ خَمْسُ سِنِينَ ، وَدَخَلَ فِي السَّنَةِ السَّادِسَةِ ، فَهُوَ ثَنِيٌّ ، فَإِذَا مَضَتْ وَدَخَلَ فِي السَّابِعَةِ ، فَهُوَ حِينَئِذٍ رَبَاعٌ ، وَالأُنْثَى رَبَاعِيَةٌ ، فَلا يَزَالُ كَذَلِكَ ، حَتَّى يَمْضِيَ السَّنَةُ السَّابِعَةُ ، فَإِذَا مَضَتِ السَّابِعَةُ ، وَدَخَلَ فِي الثَّامِنَةِ أَلْقَى السِّنَّ الَّتِي بَعْدَ الرَّبَاعِيَّةِ ، فَهُوَ حِينَئِذٍ سَدِيسٌ وَسَدَسٌ لُغَتَانِ ، وَكَذَلِكَ الأُنْثَى لَفْظُهُمَا فِي هَذَا السِّنِّ وَاحِدَةٌ ، فَلا يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى تَمْضِيَ السَّنَةُ الثَّامِنَةُ ، فَإِذَا مَضَتِ الثَّامِنَةُ ، وَدَخَلَ فِي التَّاسِعَةِ ، فَقَدْ فَطَرَ نَابُهُ وَطَلَعَ ، فَهُوَ حِينَئِذٍ بَازِلٌ ، وَكَذَلِكَ الأُنْثَى بَازِلٌ بِلَفْظِهِ ، فَلا يَزَالُ بَازِلا حَتَّى يُمْضِيَ التَّاسِعَةَ ، فَإِذَا مَضَتْ وَدَخَلَ فِي الْعَاشِرَةِ ، فَهُوَ حِينَئِذٍ مُخْلِفٌ ، ثُمَّ لَيْسَ لَهُ اسْمٌ بَعْدَ الإِخْلافِ ، وَلَكِنْ يُقَالُ بَازِلُ عَامٍ ، وَبَازِلُ عَامَيْنِ ، وَمُخْلِفُ عَامٍ ، وَمُخْلِفُ عَامَيْنِ إِلَى مَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ ، فَإِذَا كَبُرَ فَهُوَ عُودٌ وَالأُنْثَى عُودَةٌ وَإِذَا هَرِمَ ، فَهُوَ قَحْرٌ لِلذَّكَرِ ، وَأَمَّا الأُنْثَى فَهِيَ الثَّابُ وَالشَّارِفُ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr as-Siddiq xalifa qilinganida, uni Bahraynga joʻnatgan chogʻida unga mana bu maktubni yozib berdi: «Bismillahir rohmanir rohiym. Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh oʻz Rasuliga buyurgan sadaqa farizasidir. Bas, musulmonlardan kimdan u oʻz oʻrnida soʻralsa, uni bersin; kimdan undan ortigʻi soʻralsa, unga bermasin. Yigirma toʻrt tuyada va undan pastida qoʻy (beriladi): har beshtasiga bir qoʻy. Yigirma beshtadan oʻttiz beshtagacha yetsa, unda bintu maxoz bor; agar unda bintu maxoz boʻlmasa, erkak ibnu labun (beriladi). Oʻttiz oltitadan qirq beshtagacha yetsa, unda ibnatu labun bor. Qirq oltitadan oltmishtagacha yetsa, unda erkak tuya qoplaydigan hiqqa bor. Oltmish birtadan yetmish beshtagacha yetsa, unda jazaa bor. Yetmish oltitadan toʻqsontagacha yetsa, unda ikkita ibnatu labun bor. Toʻqson birtadan bir yuz yigirmatagacha yetsa, unda erkak tuya qoplaydigan ikkita hiqqa bor. Bir yuz yigirmatadan oshsa, har qirqtasida bir ibnatu labun, har elligida bir hiqqa bor. Kimning yonida toʻrttagina tuya boʻlsa, unda sadaqa yoʻq — magar egasi xohlasa (boshqa gap). Tuyalar beshtaga yetsa, unda bir qoʻy bor. Qoʻyning sadaqasi esa oʻtlab yuruvchisida: qirqtadan bir yuz yigirmatagacha boʻlsa — bittadan qoʻy; bir yuz yigirmatadan oshib, ikki yuztaga yetguncha — ikkita qoʻy; ikki yuztadan oshib, uch yuztagacha — uchta qoʻy; uch yuztadan oshsa — har yuztasiga bitta qoʻy. Agar kishining oʻtlab yuruvchi qoʻylari qirqtadan bitta kam boʻlsa, unda sadaqa yoʻq — magar egasi xohlasa (boshqa gap)». Soʻng hadisni toʻliq zikr qildi. Bu Bundorning hadisidir. Abu Bakr aytdi: Tuya tugʻib, bolasiga bir yil toʻlsa va bolasi ikkinchi yilga kirsa — bola erkak boʻlsa ibnu maxoz, urgʻochi boʻlsa bintu maxoz (deyiladi). Chunki tuya tugʻsa, bir yilgacha erkak tuya qoplashi uchun unga qaytmaydi; tugʻqanidan bir yil toʻlgach, erkak tuyaga qaytadi. Erkak tuya uni qoplagach, u maxoz — homiladorlar (qatoriga) qoʻshiladi. Shunda ona movoxizlardan boʻladi; moxiz — bolasi qornida qimirlagan, yaʼni bolasi qornida harakatlangan (tuya)dir. Bas, uning oʻgʻli ibnu maxoz, qizi bintu maxoz boʻladi. Soʻng tuya ikkinchi yil homilador yuradi, keyin tugʻadi. Tugʻqanida uning bolasi boʻladi va u labun deb ataladi; oʻgʻli ibnu labun, qizi bintu labun (deyiladi) — bunda bolaga ikki yil toʻlib, uchinchi yilga kirgan boʻladi. Bola shundan keyin uchinchi yilni toʻldirib, toʻrtinchi yilga kirsa, hiqqa deb ataladi. Hiqqa deb atalishining sababi shuki, agar u urgʻochi boʻlsa — erkak tuya unga qoʻyilishga va unga yuklar ortilishga haqli boʻladi; erkak boʻlsa — unga yuk ortilishga haqli boʻladi. Mana shu illat sababli u hiqqa deb ataldi. Bundan oldingisida esa bola onasiga nisbat beriladi: unga bir yil toʻlib ikkinchi yilga kirsa, onasi maxozdan boʻlgani uchun ibnu maxoz deyiladi; ikki yili toʻlib uchinchi yilga kirsa, onasi ikkinchi homilani tugʻgandan keyin labun boʻlgani uchun ibnu labun deyiladi. Hiqqa esa — men bayon qilganimdek, yuk ortishga haqli boʻlgani uchun oʻzining holatiga koʻra shunday ataladi. Unga toʻrt yil toʻlib, beshinchi yilga kirsa — u jazaadir. Besh yil toʻlib, oltinchi yilga kirsa — u saniydir. U (yil) oʻtib, yettinchisiga kirsa — u robaʼ, urgʻochisi robaʼiyyadir. U shu holda yettinchi yil oʻtguncha turadi. Yettinchisi oʻtib, sakkizinchisiga kirsa, robaʼiyyadan keyingi tishini tashlaydi — shunda u sadis yoki sadasdir (bu ikki til); urgʻochisining ham bu yoshdagi nomi shu bitta lafzdir. U shu holda sakkizinchi yil oʻtguncha turadi. Sakkizinchisi oʻtib toʻqqizinchisiga kirsa, qoziq tishi yorib chiqqan boʻladi — shunda u bozildir; urgʻochisi ham xuddi shu lafz bilan bozildir. U toʻqqizinchi yilni oʻtkazguncha bozil boʻlib turadi. U oʻtib oʻninchisiga kirsa — shunda u muxlifdir. Ixlofdan keyin uning nomi yoʻq, balki: bir yillik bozil, ikki yillik bozil, bir yillik muxlif, ikki yillik muxlif — va undan ortigʻi (shunday) deyiladi. Qarigach — u ud, urgʻochisi udadir. Butunlay qariganda esa erkagi qahr, urgʻochisi esa sob va shorifdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр ас-Сиддиқ халифа қилинганида, уни Баҳрайнга жўнатган чоғида унга мана бу мактубни ёзиб берди: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ ўз Расулига буюрган садақа фаризасидир. Бас, мусулмонлардан кимдан у ўз ўрнида сўралса, уни берсин; кимдан ундан ортиғи сўралса, унга бермасин. Йигирма тўрт туяда ва ундан пастида қўй (берилади): ҳар бештасига бир қўй. Йигирма бештадан ўттиз бештагача етса, унда бинту махоз бор; агар унда бинту махоз бўлмаса, эркак ибну лабун (берилади). Ўттиз олтитадан қирқ бештагача етса, унда ибнату лабун бор. Қирқ олтитадан олтмиштагача етса, унда эркак туя қоплайдиган ҳиққа бор. Олтмиш биртадан етмиш бештагача етса, унда жазаа бор. Етмиш олтитадан тўқсонтагача етса, унда иккита ибнату лабун бор. Тўқсон биртадан бир юз йигирматагача етса, унда эркак туя қоплайдиган иккита ҳиққа бор. Бир юз йигирматадан ошса, ҳар қирқтасида бир ибнату лабун, ҳар эллигида бир ҳиққа бор. Кимнинг ёнида тўрттагина туя бўлса, унда садақа йўқ — магар эгаси хоҳласа (бошқа гап). Туялар бештага етса, унда бир қўй бор. Қўйнинг садақаси эса ўтлаб юрувчисида: қирқтадан бир юз йигирматагача бўлса — биттадан қўй; бир юз йигирматадан ошиб, икки юзтага етгунча — иккита қўй; икки юзтадан ошиб, уч юзтагача — учта қўй; уч юзтадан ошса — ҳар юзтасига битта қўй. Агар кишининг ўтлаб юрувчи қўйлари қирқтадан битта кам бўлса, унда садақа йўқ — магар эгаси хоҳласа (бошқа гап)». Сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Бу Бундорнинг ҳадисидир. Абу Бакр айтди: Туя туғиб, боласига бир йил тўлса ва боласи иккинчи йилга кирса — бола эркак бўлса ибну махоз, урғочи бўлса бинту махоз (дейилади). Чунки туя туғса, бир йилгача эркак туя қоплаши учун унга қайтмайди; туғқанидан бир йил тўлгач, эркак туяга қайтади. Эркак туя уни қоплагач, у махоз — ҳомиладорлар (қаторига) қўшилади. Шунда она мовохизлардан бўлади; мохиз — боласи қорнида қимирлаган, яъни боласи қорнида ҳаракатланган (туя)дир. Бас, унинг ўғли ибну махоз, қизи бинту махоз бўлади. Сўнг туя иккинчи йил ҳомиладор юради, кейин туғади. Туғқанида унинг боласи бўлади ва у лабун деб аталади; ўғли ибну лабун, қизи бинту лабун (дейилади) — бунда болага икки йил тўлиб, учинчи йилга кирган бўлади. Бола шундан кейин учинчи йилни тўлдириб, тўртинчи йилга кирса, ҳиққа деб аталади. Ҳиққа деб аталишининг сабаби шуки, агар у урғочи бўлса — эркак туя унга қўйилишга ва унга юклар ортилишга ҳақли бўлади; эркак бўлса — унга юк ортилишга ҳақли бўлади. Мана шу иллат сабабли у ҳиққа деб аталди. Бундан олдингисида эса бола онасига нисбат берилади: унга бир йил тўлиб иккинчи йилга кирса, онаси махоздан бўлгани учун ибну махоз дейилади; икки йили тўлиб учинчи йилга кирса, онаси иккинчи ҳомилани туғгандан кейин лабун бўлгани учун ибну лабун дейилади. Ҳиққа эса — мен баён қилганимдек, юк ортишга ҳақли бўлгани учун ўзининг ҳолатига кўра шундай аталади. Унга тўрт йил тўлиб, бешинчи йилга кирса — у жазаадир. Беш йил тўлиб, олтинчи йилга кирса — у санийдир. У (йил) ўтиб, еттинчисига кирса — у робаъ, урғочиси робаъийядир. У шу ҳолда еттинчи йил ўтгунча туради. Еттинчиси ўтиб, саккизинчисига кирса, робаъийядан кейинги тишини ташлайди — шунда у садис ёки садасдир (бу икки тил); урғочисининг ҳам бу ёшдаги номи шу битта лафздир. У шу ҳолда саккизинчи йил ўтгунча туради. Саккизинчиси ўтиб тўққизинчисига кирса, қозиқ тиши ёриб чиққан бўлади — шунда у бозилдир; урғочиси ҳам худди шу лафз билан бозилдир. У тўққизинчи йилни ўтказгунча бозил бўлиб туради. У ўтиб ўнинчисига кирса — шунда у мухлифдир. Ихлофдан кейин унинг номи йўқ, балки: бир йиллик бозил, икки йиллик бозил, бир йиллик мухлиф, икки йиллик мухлиф — ва ундан ортиғи (шундай) дейилади. Қаригач — у уд, урғочиси удадир. Бутунлай қариганда эса эркаги қаҳр, урғочиси эса соб ва шорифдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ ، عَنْ عَلِيٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَلَيْسَ فِي مَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَيْءٌ ، فَإِذَا كَانَتْ خَمْسَ عَشْرَةَ ، فَفِيهَا ثَلاثَةُ شِيَاهٍ إِلَى عِشْرِينَ " ، ‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، فَإِذَا كَثُرَتْ ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَلَيْسَ فِي مَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَيْءٌ ، فَإِذَا كَانَتْ خَمْسًا ، فَفِيهَا شَاةٌ إِلَى عَشْرٍ ، فَإِذَا كَانَتْ عَشْرًا ، فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى خَمْسَ عَشْرَةَ ، فَإِذَا كَانَتْ خَمْسَ عَشْرَةَ ، فَفِيهَا ثَلاثُ شِيَاهٍ إِلَى عِشْرِينَ " ، ‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، " فَإِذَا كَثُرَتِ الإِبِلُ ، فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ ، وَلا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ ، وَلا ذَاتُ عَوْرَاءَ إِلا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَدِّقُ ، وَيَعُدُّ صَغِيرَهَا وَكَبِيرَهَا ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ أَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ شَيْءٌ ، فَإِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ ، فَفِيهَا شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ ، فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ ، فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى الْمِائَتَيْنِ ، فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ ، فَفِيهَا ثَلاثٌ إِلَى ثَلاثِمِائَةٍ ، فَإِذَا كَثُرَتِ الْغَنَمُ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ ، وَلا تُؤْخَذُ هَرِمَةٌ ، وَلا ذَاتُ عَوَارٍ ، إِلا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَدِّقُ ، وَيَعُدُّ صَغِيرَهَا وَكَبِيرَهَا ، وَلا يَجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ ، وَلا يُفَرِّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ "

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Besh tuyadan kamida hech narsa yoʻq; oʻn beshta boʻlsa, unda yigirmatagacha uchta qoʻy bor», dedilar — soʻng hadisni toʻliq zikr qildi. (Tuyalar) koʻpaysa esa, Rasululloh ﷺ: «Besh tuyadan kamida hech narsa yoʻq; beshta boʻlsa, unda oʻntagacha bir qoʻy bor; oʻnta boʻlsa, unda oʻn beshtagacha ikkita qoʻy bor; oʻn beshta boʻlsa, unda yigirmatagacha uchta qoʻy bor», dedilar — soʻng hadisni toʻliq zikr qildi. «Tuyalar koʻpaysa, har elligida bir hiqqa bor. Qarigan (hayvon) ham, aybli (koʻr) ham olinmaydi, magar zakot yigʻuvchi xohlasa (boshqa gap); u kichigini ham, kattasini ham sanaydi. Qirqtadan kam qoʻyda hech narsa yoʻq; qirqta boʻlsa, unda bir yuz yigirmatagacha bir qoʻy bor; bittaga oshsa, unda ikki yuztagacha ikkita qoʻy bor; bittaga oshsa, unda uch yuztagacha uchta bor; qoʻylar koʻpaysa, har yuztasida bir qoʻy bor. Qarigani ham, aybli ham olinmaydi, magar zakot yigʻuvchi xohlasa; u kichigini ham, kattasini ham sanaydi. Sadaqadan qoʻrqib, ayri turganlar birlashtirilmaydi va birlashgani ayrilmaydi».Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш туядан камида ҳеч нарса йўқ; ўн бешта бўлса, унда йигирматагача учта қўй бор», дедилар — сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди. (Туялар) кўпайса эса, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш туядан камида ҳеч нарса йўқ; бешта бўлса, унда ўнтагача бир қўй бор; ўнта бўлса, унда ўн бештагача иккита қўй бор; ўн бешта бўлса, унда йигирматагача учта қўй бор», дедилар — сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди. «Туялар кўпайса, ҳар эллигида бир ҳиққа бор. Қариган (ҳайвон) ҳам, айбли (кўр) ҳам олинмайди, магар закот йиғувчи хоҳласа (бошқа гап); у кичигини ҳам, каттасини ҳам санайди. Қирқтадан кам қўйда ҳеч нарса йўқ; қирқта бўлса, унда бир юз йигирматагача бир қўй бор; биттага ошса, унда икки юзтагача иккита қўй бор; биттага ошса, унда уч юзтагача учта бор; қўйлар кўпайса, ҳар юзтасида бир қўй бор. Қаригани ҳам, айбли ҳам олинмайди, магар закот йиғувчи хоҳласа; у кичигини ҳам, каттасини ҳам санайди. Садақадан қўрқиб, айри турганлар бирлаштирилмайди ва бирлашгани айрилмайди».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ . ح حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ مَهْدِيٍّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، وَمَالِكٌ ، وَشُعْبَةُ ، كُلُّ هَؤُلاءِ عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ " ، مَعَانِي أَحَادِيثِهِمْ سَوَاءٌ ، وَهَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ بَشَّارٍ ، وَفِي حَدِيثِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ الأَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ شَيْءٌ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh boshdan kam (tuya)da sadaqa yoʻq va besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq», dedilar. Ularning hadislarining maʼnolari bir xildir; bu esa Muhammad ibn Bashshorning hadisidir. Ali ibn Abu Tolibning hadisida esa: «Qirqtadan kam qoʻyda hech narsa yoʻq», (deyilgan).Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш бошдан кам (туя)да садақа йўқ ва беш васқдан камида садақа йўқ», дедилар. Уларнинг ҳадисларининг маънолари бир хилдир; бу эса Муҳаммад ибн Башшорнинг ҳадисидир. Али ибн Абу Толибнинг ҳадисида эса: «Қирқтадан кам қўйда ҳеч нарса йўқ», (дейилган).

فِي خَبَرِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ : " وَصَدَقَةُ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةِ شَاةٍ " ، قَدْ أَمْلَيْتُ قَبْلُ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ بِهَذَا

Abu Bakr as-Siddiqning xabarida: «Qoʻyning sadaqasi oʻtlab yuruvchisida: qirqtadan bir yuz yigirmata qoʻygacha boʻlganda (bir qoʻy)» (deyilgan) — men buni oldin imlo qildirganman. Bizga Muhammad ibn Abdulaʼlo as-Sanʼoniy soʻzlab berdi: bizga al-Muʼtamir soʻzlab berib: «Men buni eshitdim», dedi.Абу Бакр ас-Сиддиқнинг хабарида: «Қўйнинг садақаси ўтлаб юрувчисида: қирқтадан бир юз йигирмата қўйгача бўлганда (бир қўй)» (дейилган) — мен буни олдин имло қилдирганман. Бизга Муҳаммад ибн Абдулаъло ас-Санъоний сўзлаб берди: бизга ал-Муътамир сўзлаб бериб: «Мен буни эшитдим», деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ جَدِّي . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ ، لا يُفَرَّقُ إِبِلٌ مِنْ حِسَابِهَا ، مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا فَلَهُ أَجْرُهَا ، وَمَنْ مَنَعَهَا ، فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا ، لا يَحِلُّ لآلِ مُحَمَّدٍ مِنْهَا شَيْءٌ " ، قَالَ الصَّنْعَانِيُّ : مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ ، وَقَالَ بُنْدَارٌ : وَمَنْ أَبَى فَأَنَا آخِذُهَا وَشَطْرَ مَالِهِ ، وَقَالَ : لا يُفَرَّقُ إِبِلٌ مِنْ حِسَابِهَا

Bahz ibn Hakim otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi, u aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Oʻtlab yuruvchi tuyalarning har qirqtasida bir bintu labun bor. Tuyalar oʻz hisobidan ajratilmaydi. Kim uni savob umidida bersa, unga uning ajri bordir. Kim uni bermay tortsa, biz uni va tuyalarining yarmini olamiz — bu Robbimizning azmlaridan bir azmdir. Undan Muhammadning oilasiga hech narsa halol emas». Sanʼoniy: «Har qirqtasidan bir bintu labun», dedi. Bundor esa: «Kim bosh tortsa, men uni va molining yarmini olaman», dedi va: «Tuyalar oʻz hisobidan ajratilmaydi», dedi.Баҳз ибн Ҳаким отасидан, у бобосидан ривоят қилади, у айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Ўтлаб юрувчи туяларнинг ҳар қирқтасида бир бинту лабун бор. Туялар ўз ҳисобидан ажратилмайди. Ким уни савоб умидида берса, унга унинг ажри бордир. Ким уни бермай тортса, биз уни ва туяларининг ярмини оламиз — бу Роббимизнинг азмларидан бир азмдир. Ундан Муҳаммаднинг оиласига ҳеч нарса ҳалол эмас». Санъоний: «Ҳар қирқтасидан бир бинту лабун», деди. Бундор эса: «Ким бош тортса, мен уни ва молининг ярмини оламан», деди ва: «Туялар ўз ҳисобидан ажратилмайди», деди.

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ ، قَالَ : حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ وَهُوَ ابْنُ حُسَيْنٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ الصَّدَقَةَ ، فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ‏ ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ فِي الْغَنَمِ : " فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ سَائِمَةً وَحَدَّهَا شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ " ، ثُمَّ ذَكَرَ بَاقِيَ الْحَدِيثِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ sadaqa (kitobini) yozdilar, biroq u zot vafot etgunlaricha u amaldorlariga chiqmadi — soʻng hadisni toʻliq zikr qildi va qoʻy haqida: «Chegarasi qirqta boʻlgan har oʻtlab yuruvchi (qoʻy)da bir yuz yigirmatagacha bir qoʻy bor», dedi. Soʻng hadisning qolganini zikr qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ садақа (китобини) ёздилар, бироқ у зот вафот этгунларича у амалдорларига чиқмади — сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди ва қўй ҳақида: «Чегараси қирқта бўлган ҳар ўтлаб юрувчи (қўй)да бир юз йигирматагача бир қўй бор», деди. Сўнг ҳадиснинг қолганини зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ مُعَاذٍ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَغْرَاءَ ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ ، وَإِبْرَاهِيمَ , عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَزِيرِ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ مُعَاذٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ . وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي يَزِيدَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ ، بَعَثَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَمَنِ ، وَأَخْبَرَهُ : " أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الْبَقَرِ مِنْ كُلِّ ثَلاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعًا ، وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً ، بَقَرَةً مُسِنَّةً ، وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ " ، هَذَا حَدِيثُ إِسْحَاقَ بْنِ يُوسُفَ

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadiki), Nabiy ﷺ uni Yamanga joʻnatdilar va unga: sigirlardan har oʻttiz sigirga bir tabiʼ, har qirq sigirga bir musinna sigir, hamda balogʻatga yetgan har bir kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga maʼofir (matosi) olishini bildirdilar. Bu Ishoq ibn Yusufning hadisidir.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинадики), Набий ﷺ уни Яманга жўнатдилар ва унга: сигирлардан ҳар ўттиз сигирга бир табиъ, ҳар қирқ сигирга бир мусинна сигир, ҳамда балоғатга етган ҳар бир кишидан бир динор ёки унинг ўрнига маъофир (матоси) олишини билдирдилар. Бу Ишоқ ибн Юсуфнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّازِقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، كَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ : " وَفِي الْبَقَرِ فِي ثَلاثِينَ بَقَرَةً تَبِيعٌ ، وَفِي الأَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ "

Amr ibn Hazm (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga bir maktub yozdilar, unda: «Sigirda — oʻttiz sigirga bir tabiʼ, qirqtasiga bir musinna (bor)», (deyilgan edi).Амр ибн Ҳазм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга бир мактуб ёздилар, унда: «Сигирда — ўттиз сигирга бир табиъ, қирқтасига бир мусинна (бор)», (дейилган эди).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَمْرِو بْنِ خَالِدٍ الْجِرَارُ بِالْفُسْطَاطِ ، حَدَّثَنَا أَبِي . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ تَمَامٍ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ ، وَرَجُلٍ آخَرٍ سَمَّاهُ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، قَالَ زُهَيْرٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَكِنْ أَحْسَبُهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَحَبُّ إِلَيَّ ، وَعَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَفِي الْغَنَمِ وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ إِلا تِسْعَةٌ وَثَلاثِينَ فَلَيْسَ عَلَيْكَ شَيْءٌ ، وَفِي الأَرْبَعِينَ شَاةٌ ، ثُمَّ لَيْسَ عَلَيْكَ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ عِشْرِينَ وَمِائَةٍ ، فَإِنْ زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ ، فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى الْمِائَتَيْنِ ، فَإِنْ زَادَتْ عَلَى الْمِائَتَيْنِ شَاةٌ فِيهَا أَيْ فَفِيهَا " ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو : أَوْ فَفِيهَا ثَلاثٌ إِلَى ثَلاثِمِائَةٍ ، ثُمَّ فِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ ، وَفِي الْبَقَرِ فِي ثَلاثِينَ تَبِيعٌ ، وَفِي الأَرْبَعِينَ مُسِنَّةٌ ، وَلَيْسَ عَلَى الْعَوَامِلِ شَيْءٌ ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ : تَبِيعٌ لَيْسَ بِسِنٍّ ، إِنَّمَا هُوَ صِفَةٌ ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ تَبِيعًا إِذَا قَوِيَ عَلَى اتِّبَاعِ أُمِّهِ فِي الرَّعْيِ ، وَقَالَ : إِنَّهُ لا يَقْوَى عَلَى اتِّبَاعِ أُمَّهِ فِي الرَّعْيِ إِلا أَنْ يَكُونَ حَوْلِيًّا أَيْ قَدْ تَمَّ لَهُ حَوْلٌ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadi) — Zuhayr: «Nabiy ﷺdan», dedi, lekin: «Uni Nabiy ﷺdan (deb rivoyat qilish) menga mahbubroqdir», (dedi) — Nabiy ﷺdan: «Qoʻyda: har qirq qoʻyga bir qoʻy (bor); agar oʻttiz toʻqqiztagina boʻlsa, sening zimmangda hech narsa yoʻq; qirqtasida bir qoʻy bor, soʻng bir yuz yigirmataga yetguncha sening zimmangda unda hech narsa yoʻq; bir yuz yigirmatadan oshsa, unda ikki yuztagacha ikkita qoʻy bor; ikki yuztadan oshsa, unda (uchta bor)» — Muhammad ibn Amr: «yoki: unda uch yuztagacha uchta bor, soʻng har yuztasida bir qoʻy; sigirda esa — oʻttiztasida bir tabiʼ, qirqtasida bir musinna; ishlaydigan (hayvon)larda hech narsa yoʻq», dedi. Soʻng hadisni toʻliq zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Abu Ubayd dedi: Tabiʼ — bu yosh emas, balki sifatdir; u onasiga oʻtlashda ergasha oladigan boʻlganida tabiʼ deb ataladi. U yana: «Bir yillik boʻlmagunicha, yaʼni unga bir yil toʻlmagunicha, onasiga oʻtlashda ergashishga kuchi yetmaydi», dedi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинади) — Зуҳайр: «Набий ﷺдан», деди, лекин: «Уни Набий ﷺдан (деб ривоят қилиш) менга маҳбуброқдир», (деди) — Набий ﷺдан: «Қўйда: ҳар қирқ қўйга бир қўй (бор); агар ўттиз тўққизтагина бўлса, сенинг зиммангда ҳеч нарса йўқ; қирқтасида бир қўй бор, сўнг бир юз йигирматага етгунча сенинг зиммангда унда ҳеч нарса йўқ; бир юз йигирматадан ошса, унда икки юзтагача иккита қўй бор; икки юзтадан ошса, унда (учта бор)» — Муҳаммад ибн Амр: «ёки: унда уч юзтагача учта бор, сўнг ҳар юзтасида бир қўй; сигирда эса — ўттизтасида бир табиъ, қирқтасида бир мусинна; ишлайдиган (ҳайвон)ларда ҳеч нарса йўқ», деди. Сўнг ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Абу Бакр айтди: Абу Убайд деди: Табиъ — бу ёш эмас, балки сифатдир; у онасига ўтлашда эргаша оладиган бўлганида табиъ деб аталади. У яна: «Бир йиллик бўлмагунича, яъни унга бир йил тўлмагунича, онасига ўтлашда эргашишга кучи етмайди», деди.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، أَنَّ خَالِدَ بْنَ يَزِيدَ حَدَّثَهُ , أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ , أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : " لَيْسَ عَلَى مُثِيرِ الأَرْضِ زَكَاةٌ "

Abu Zubayr Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ning shunday deganini eshitdi: «Yer haydovchining zimmasida zakot yoʻq».Абу Зубайр Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди: «Ер ҳайдовчининг зиммасида закот йўқ».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ تَمَامٍ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بَكِيرٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ بنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ الأَنْصَارِيِّ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ الأَنْصَارِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَهُ سَاعِيًا ، فَقَالَ أَبُوهُ : لا تَخْرُجْ حَتَّى تُحْدِثَ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَهْدًا ، فَلَمَّا أَرَادَ الْخُرُوجَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا قَيْسُ , لا تَأْتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَتِكَ بَعِيرٌ لَهُ رُغَاءٌ ، أَوْ بَقَرَةٌ لَهَا خُوَارٌ ، أَوْ شَاةٌ لَهَا يَعَارٌ ، وَلا تَكُنْ كَأَبِي رِغَالٍ " ، فَقَالَ سَعْدٌ : وَمَا أَبُو رِغَالٍ ؟ قَالَ : " مُصَدِّقٌ بَعَثَهُ صَالِحٌ ، فَوَجَدَ رَجُلا بِالطَّائِفِ فِي غَنَمِهِ قَرِيبَةً مِنَ الْمِائَةِ شِصَاصٍ إِلا شَاةً وَاحِدَةً ، وَابْنٌ صَغِيرٌ لا أُمَّ لَهُ ، فَلَبَنُ تِلْكَ الشَّاةِ عَيْشُهُ ، فَقَالَ صَاحِبُ الْغَنَمِ : مَنْ أَنْتَ ؟ فَقَالَ : أَنَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَرَحَّبَ قَالَ : هَذِهِ غَنَمِي فَخُذْ أَيُّهَا أَحْبَبْتَ ، فَنَظَرَ إِلَى الشَّاةِ اللَّبُونِ ، فَقَالَ : هَذِهِ ، فَقَالَ الرَّجُلُ : هَذَا الْغُلامُ كَمَا تَرَى لَيْسَ لَهُ طَعَامٌ وَلا شَرَابٌ غَيْرُهَا ، فَقَالَ : إِنْ كُنْتَ تُحِبُّ اللَّبَنَ ، فَأَنَا أُحِبُّهُ ، فَقَالَ : خُذْ شَاتَيْنِ مَكَانَهَا ، فَأَبَى ، فَلَمْ يَزَلْ يَزِيدُهُ ، وَيَبْذُلُ حَتَّى بَذْلَ لَهُ خَمْسَ شِيَاهٍ شِصَاصٍ مَكَانَهَا ، فَأَبَى عَلَيْهِ ، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عَمَدَ إِلَى قَوْسِهِ فَرَمَاهُ فَقَتَلَهُ ، فَقَالَ : مَا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَأْتِيَ رَسُولَ اللَّهِ بِهَذَا الْخَبَرِ أَحَدٌ قَبْلِي ، فَأَتَى صَاحِبُ الْغَنَمِ صَالِحًا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ صَالِحٌ : اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا رِغَالٍ اللَّهُمَّ الْعَنْ أَبَا رِغَالٍ " ، فَقَالَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، اعْفُ قَيْسًا مِنَ السِّعَايَةِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَاهُ هَذَا الْخَبَرَ ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ ، مُرْسَلا , قَالَ : عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، بَعَثَ قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ . ح وَحَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ

Qays ibn Saʼd ibn Uboda al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni zakot yigʻuvchi qilib joʻnatdilar. Otasi unga: «Rasululloh ﷺ bilan (yangi) ahd qilmaguningcha chiqma», dedi. U chiqmoqchi boʻlganida Rasululloh ﷺning huzurlariga keldi. Rasululloh ﷺ unga: «Ey Qays, qiyomat kuni boʻyningda boʻkirayotgan tuya, yoki mangʻirayotgan sigir, yoki maʼrayotgan qoʻy bilan kelmagin va Abu Rigʻol kabi boʻlmagin», dedilar. Saʼd: «Abu Rigʻol kim?» dedi. U zot: «Solih (alayhissalom) joʻnatgan bir zakot yigʻuvchi. U Toifda bir kishini oʻz qoʻylari orasida topdi — (qoʻylari) yuztaga yaqin sutsiz edi, faqat bittasidan boshqasi; (kishining) onasi yoʻq kichkina oʻgʻli bor edi, oʻsha qoʻyning suti uning tirikchiligi edi. Qoʻy egasi: ‹Sen kimsan?› dedi. U: ‹Men Rasulullohning elchisiman›, dedi. U marhabo aytib: ‹Mana bular qoʻylarim, qaysi birini xohlasang, ol›, dedi. U sutli qoʻyga qarab: ‹Mana shu›, dedi. Kishi: ‹Bu bola — koʻrib turganingdek, undan boshqa taomi ham, ichimligi ham yoʻq›, dedi. U: ‹Sen sutni yaxshi koʻrsang, men ham uni yaxshi koʻraman›, dedi. (Kishi): ‹Uning oʻrniga ikkita qoʻy ol›, dedi. U koʻnmadi. U esa qoʻshib berib, taklif qilaverdi — oxiri uning oʻrniga beshta sutsiz qoʻy taklif qildi. U esa unga koʻnmadi. (Qoʻy egasi) buni koʻrgach, kamoniga qoʻl urib, uni otdi va oʻldirdi hamda: ‹Bu xabarni Rasulullohga mendan avval hech kim yetkazmasin›, dedi. Shunday qilib, qoʻy egasi Nabiy Solihning huzuriga kelib, unga xabar berdi. Shunda Solih: ‹Allohim, Abu Rigʻolga laʼnat qil! Allohim, Abu Rigʻolga laʼnat qil!› dedi», dedilar. Shunda Saʼd ibn Uboda: «Yo Rasululloh, Qaysni zakot yigʻishdan ozod qiling», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Ibn Vahb Hishom ibn Saʼddan mursal qilib rivoyat qilib: «Osim ibn Umardan (rivoyat qilinadiki), Nabiy ﷺ Qays ibn Saʼdni joʻnatdilar», dedi. Bizga Iso ibn Ibrohim al-Gʻofiqiy soʻzlab berdi: bizga Ibn Vahb soʻzlab berdi.Қайс ибн Саъд ибн Убода ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни закот йиғувчи қилиб жўнатдилар. Отаси унга: «Расулуллоҳ ﷺ билан (янги) аҳд қилмагунингча чиқма», деди. У чиқмоқчи бўлганида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Эй Қайс, қиёмат куни бўйнингда бўкираётган туя, ёки манғираётган сигир, ёки маъраётган қўй билан келмагин ва Абу Риғол каби бўлмагин», дедилар. Саъд: «Абу Риғол ким?» деди. У зот: «Солиҳ (алайҳиссалом) жўнатган бир закот йиғувчи. У Тоифда бир кишини ўз қўйлари орасида топди — (қўйлари) юзтага яқин сутсиз эди, фақат биттасидан бошқаси; (кишининг) онаси йўқ кичкина ўғли бор эди, ўша қўйнинг сути унинг тирикчилиги эди. Қўй эгаси: ‹Сен кимсан?› деди. У: ‹Мен Расулуллоҳнинг элчисиман›, деди. У марҳабо айтиб: ‹Мана булар қўйларим, қайси бирини хоҳласанг, ол›, деди. У сутли қўйга қараб: ‹Мана шу›, деди. Киши: ‹Бу бола — кўриб турганингдек, ундан бошқа таоми ҳам, ичимлиги ҳам йўқ›, деди. У: ‹Сен сутни яхши кўрсанг, мен ҳам уни яхши кўраман›, деди. (Киши): ‹Унинг ўрнига иккита қўй ол›, деди. У кўнмади. У эса қўшиб бериб, таклиф қилаверди — охири унинг ўрнига бешта сутсиз қўй таклиф қилди. У эса унга кўнмади. (Қўй эгаси) буни кўргач, камонига қўл уриб, уни отди ва ўлдирди ҳамда: ‹Бу хабарни Расулуллоҳга мендан аввал ҳеч ким етказмасин›, деди. Шундай қилиб, қўй эгаси Набий Солиҳнинг ҳузурига келиб, унга хабар берди. Шунда Солиҳ: ‹Аллоҳим, Абу Риғолга лаънат қил! Аллоҳим, Абу Риғолга лаънат қил!› деди», дедилар. Шунда Саъд ибн Убода: «Ё Расулуллоҳ, Қайсни закот йиғишдан озод қилинг», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Ибн Ваҳб Ҳишом ибн Саъддан мурсал қилиб ривоят қилиб: «Осим ибн Умардан (ривоят қилинадики), Набий ﷺ Қайс ибн Саъдни жўнатдилар», деди. Бизга Исо ибн Иброҳим ал-Ғофиқий сўзлаб берди: бизга Ибн Ваҳб сўзлаб берди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى , وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى , وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى , قَالُوا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ثُمَامَةَ ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمَّا اسْتُخْلِفَ كَتَبَ لَهُ حِينَ وَجَّهَهُ إِلَى الْبَحْرَيْنِ ، فَكَتَبَ لَهُ هَذَا الْكِتَابَ : " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ " ‏ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ , وَقَالَ : " وَلا تَخْرُجُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ ، وَلا ذَاتُ عَوَارٍ ، وَلا تَيْسٌ ، إِلا أَنْ يَشَاءَ الْمُصَدِّقُ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr xalifa qilinganida, uni Bahraynga joʻnatgan chogʻida unga bu maktubni yozib berdi: «Bismillahir rohmanir rohiym. Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh oʻz Rasuliga buyurgan sadaqa farizasidir» — soʻng hadisni zikr qildi va: «Sadaqaga qarigan (hayvon) ham, aybli (hayvon) ham, taka ham chiqarilmaydi — magar zakot yigʻuvchi xohlasa (boshqa gap)», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр халифа қилинганида, уни Баҳрайнга жўнатган чоғида унга бу мактубни ёзиб берди: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ ўз Расулига буюрган садақа фаризасидир» — сўнг ҳадисни зикр қилди ва: «Садақага қариган (ҳайвон) ҳам, айбли (ҳайвон) ҳам, така ҳам чиқарилмайди — магар закот йиғувчи хоҳласа (бошқа гап)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ بَعَثَ إِلَى رَجُلٍ فَبَعَثَ إِلَيْهِ بِفَصِيلٍ مَخْلُولٍ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " جَاءَ مُصَدِّقُ اللَّهِ ، وَمُصَدِّقُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَبَعَثَ بِفَصِيلٍ مَخْلُولٍ اللَّهُمَّ لا تُبَارِكْ فِيهِ ، وَلا فِي إِبِلِهِ " ، فَبَلَغَ ذَلِكَ الرَّجُلَ مَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَبَعَثَ إِلَيْهِ بِنَاقَةٍ مِنْ حُسْنِهَا وَجَمَالِهَا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اللَّهُمَّ بَارِكْ فِيهِ وَفِي إِبِلِهِ " ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : ذَهَبَ مُصَدِّقُ اللَّهِ ، وَمُصَدِّقُ رَسُولِهِ إِلَى فُلانٍ فَجَاءَ بِفَصِيلٍ مَخْلُولٍ

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot bir kishiga (zakot yigʻuvchi) yubordilar, u esa u zotga oriq bir yosh tuya joʻnatdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohning zakot yigʻuvchisi va Rasulullohning ﷺ zakot yigʻuvchisi keldi, u esa oriq bir yosh tuya joʻnatibdi. Allohim, unga ham, uning tuyalariga ham baraka berma», dedilar. Rasululloh ﷺning aytganlari oʻsha kishiga yetdi va u zotga koʻrkam, goʻzal bir urgʻochi tuya joʻnatdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohim, unga ham, uning tuyalariga ham baraka ber», dedilar. Abu Muso esa: «Allohning zakot yigʻuvchisi va Rasulining zakot yigʻuvchisi falon kishining oldiga bordi, u esa oriq bir yosh tuya keltirdi», dedi.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинадики, у зот бир кишига (закот йиғувчи) юбордилар, у эса у зотга ориқ бир ёш туя жўнатди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг закот йиғувчиси ва Расулуллоҳнинг ﷺ закот йиғувчиси келди, у эса ориқ бир ёш туя жўнатибди. Аллоҳим, унга ҳам, унинг туяларига ҳам барака берма», дедилар. Расулуллоҳ ﷺнинг айтганлари ўша кишига етди ва у зотга кўркам, гўзал бир урғочи туя жўнатди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, унга ҳам, унинг туяларига ҳам барака бер», дедилар. Абу Мусо эса: «Аллоҳнинг закот йиғувчиси ва Расулининг закот йиғувчиси фалон кишининг олдига борди, у эса ориқ бир ёш туя келтирди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، وَهَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ ، حَدَّثَنِي أَبُو مَعْبَدٍ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِلَى الْيَمَنِ ، فَقَالَ : " إِنَّكَ سَتَأْتِي قَوْمًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ ، فَإِذَا جِئْتَهُمْ فَادْعُهُمْ أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرْضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ كُلَّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ، فَإِنْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ ، فَأَخْبِرْهُمْ إِنَّ اللَّهَ فَرْضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ ، فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ ، فَإِنْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لَهَا دُونَ اللَّهِ حِجَابٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Muoz ibn Jabalni Yamanga joʻnatdilar va: «Sen ahli kitobdan boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Ularning oldiga borganingda, ularni Allohdan boʻlak iloh yoʻqligiga va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berishga chaqir. Agar shunga itoat qilsalar, ularga Alloh azza va jalla har kecha-kunduzda besh vaqt namozni farz qilganini bildir. Agar shunga itoat qilsalar, ularga Alloh mollarida sadaqani farz qilganini — u ularning boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytarilishini bildir. Agar shunga itoat qilsalar, ularning mollarining eng yaxshilaridan ehtiyot boʻl va mazlumning duosidan qoʻrq, chunki u bilan Allohning oʻrtasida parda yoʻqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Муоз ибн Жабални Яманга жўнатдилар ва: «Сен аҳли китобдан бўлган бир қавм олдига борасан. Уларнинг олдига борганингда, уларни Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик беришга чақир. Агар шунга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ азза ва жалла ҳар кеча-кундузда беш вақт намозни фарз қилганини билдир. Агар шунга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ молларида садақани фарз қилганини — у уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтарилишини билдир. Агар шунга итоат қилсалар, уларнинг молларининг энг яхшиларидан эҳтиёт бўл ва мазлумнинг дуосидан қўрқ, чунки у билан Аллоҳнинг ўртасида парда йўқдир», дедилар.

فَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، حَدَّثَنَا أَبِي ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُصَدِّقًا عَلَى بَلِيٍّ ، وَعُذْرَةَ ، وَجَمِيعِ بَنِي سَعْدِ بْنِ هُدَيْمٍ مِنْ قُضَاعَةَ ، قَالَ : فَصَدَّقْتُهُمْ حَتَّى مَرَرْتُ بِأَحَدِ رَجُلٍ مِنْهُمْ ، وَكَانَ مَنْزِلُهُ وَبَلَدُهُ مِنْ أَقْرَبِ مَنَازِلِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْمَدِينَةِ ، قَالَ : فَلَمَّا جَمَعَ لِي مَالَهُ لَمْ أَجِدْ عَلَيْهِ فِيهِ إِلا ابْنَةَ مَخَاضٍ ، قَالَ : فَقُلْتُ لَهُ : أَدِّ ابْنَةَ مَخَاضٍ ، فَإِنَّهَا صَدَقَتُكَ ، فَقَالَ : ذَاكَ مَا لا لَبَنَ فِيهِ ، وَلا ظَهْرَ ، وَايْمِ اللَّهِ ، مَا قَامَ فِي مَالِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلا رَسُولٌ لَهُ قَبْلَكَ ، وَمَا كُنْتُ لأُقْرِضَ اللَّهَ مِنْ مَالِي مَا لا لَبَنَ فِيهِ ، وَلا ظَهْرَ ، وَلَكِنْ خُذْ هَذِهِ نَاقَةً فَتِيَّةً عَظِيمَةً سَمِينَةً فَخُذْهَا ، فَقُلْتُ : مَا أَنَا بِآخِذِ مَا لَمْ أُؤْمَرْ بِهِ ، وَهَذَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، مِنْكَ قَرِيبٌ ، فَإِمَّا أَنْ تَأْتِيَهُ فَتَعْرِضَ عَلَيْهِ مَا عَرَضْتَ عَلَيَّ ، فَافْعَلْ فَإِنْ قَبِلَهُ مِنْكَ قَبِلَهُ ، وَإِنْ رَدَّ عَلَيْكَ رَدَّهُ ، قَالَ : فَإِنِّي فَاعِلٌ فَخَرَجَ مَعِي ، وَخَرَجَ بِالنَّاقَةِ الَّتِي عَرَضَ عَلَيَّ حَتَّى قَدِمْنَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ لَهُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، أَتَانِي رَسُولُكَ لِيَأْخُذَ صَدَقَةَ مَالِي ، وَأَيْمُ اللَّهِ ، مَا قَامَ فِي مَالِي رَسُولُ اللَّهِ ، وَلا رَسُولٌ لَهُ قَطُّ قَبْلَهُ ، فَجَمَعْتُ لَهُ مَالِي ، فَزَعَمَ أَنَّ مَا عَلَيَّ فِيهِ ابْنَةَ مَخَاضٍ ، وَذَلِكَ مَا لا لَبَنَ فِيهِ ، وَلا ظَهْرَ ، وَقَدْ عَرَضْتُ عَلَيْهِ نَاقَةً فَتِيَّةً عَظِيمَةً سَمِينَةً لِيَأْخُذَهَا ، فَأَبَى عَلَيَّ ، وَهَاهِيَ ذِهْ قَدْ جِئْتُكَ بِهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَخُذْهَا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " ذَلِكَ الَّذِي عَلَيْكَ ، وَإِنْ تَطَوَّعْتَ بِخَيْرٍ ، آجَرَكَ اللَّهُ فِيهِ وَقَبِلْنَاهُ مِنْكَ " ، قَالَ : فَهَا هِيَ ذِهْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَدْ جِئْتُكَ بِهَا فَخُذْهَا ، قَالَ : " فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَبْضِهَا وَدَعَا لَهُ فِي مَالِهِ بِالْبَرَكَةِ "

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni Baliy, Uzra va Quzoadan boʻlgan barcha Banu Saʼd ibn Hudaymga zakot yigʻuvchi qilib joʻnatdilar. U aytdi: Men ularning zakotini yigʻdim, toki ulardan bir kishining oldidan oʻtdim — uning manzili va yurti Madinada boʻlgan Rasululloh ﷺga ularning eng yaqin manzillaridan edi. U molini menga yigʻib boʻlganida, men uning zimmasiga bintu maxozdan boshqa narsa (vojib boʻlmaganini) topdim. Men unga: «Bintu maxozni ado et, chunki u sening sadaqangdir», dedim. U: «U na sutli, na minishga yaroqli (tuya); Allohga qasamki, mening molimning ustida ilgari na Rasululloh ﷺ, na sendan oldin u zotning elchisi turgan emas. Men Allohga molimdan na sutli, na minishga yaroqli boʻlgan narsani qarz beruvchi emasman; lekin mana bu yosh, katta, semiz urgʻochi tuyani ol», dedi. Men: «Men oʻzimga amr qilinmagan narsani oluvchi emasman. Mana Rasululloh ﷺ sendan yaqin (joyda)lar. Agar xohlasang, u zotning oldilariga borib, menga taklif qilgan narsangni u zotga taklif qil; agar u zot uni sendan qabul qilsalar, qabul qiladilar, agar uni senga qaytarsalar, qaytaradilar», dedim. U: «Men shunday qilaman», dedi va u menga taklif qilgan tuyani olib, men bilan birga chiqdi. Nihoyat biz Rasululloh ﷺning huzurlariga keldik. U kishi u zotga: «Ey Allohning Nabiysi, elchingiz mendan molimning sadaqasini olish uchun keldi. Allohga qasamki, mening molimning ustida ilgari hech qachon na Rasululloh, na u zotning elchisi turgan emas. Men molimni unga yigʻdim, u esa mening zimmamga bintu maxoz (vojib) deb gumon qildi, holbuki u na sutli, na minishga yaroqli (tuya). Men unga olishi uchun yosh, katta, semiz bir urgʻochi tuyani taklif qildim, u esa menga rad javobini berdi. Mana u, men uni sizning oldingizga olib keldim, yo Rasululloh, uni oling», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Sening zimmangdagisi oʻshadir. Agar koʻngildan yaxshiroq (narsa) bersang, Alloh seni uning evaziga mukofotlaydi va biz uni sendan qabul qilamiz», dedilar. U: «Mana u, yo Rasululloh, men uni sizning oldingizga olib keldim, uni oling», dedi. (Ubay) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ uni olishga amr qildilar va uning moliga baraka tilab duo qildilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени Балий, Узра ва Қузоадан бўлган барча Бану Саъд ибн Ҳудаймга закот йиғувчи қилиб жўнатдилар. У айтди: Мен уларнинг закотини йиғдим, токи улардан бир кишининг олдидан ўтдим — унинг манзили ва юрти Мадинада бўлган Расулуллоҳ ﷺга уларнинг энг яқин манзилларидан эди. У молини менга йиғиб бўлганида, мен унинг зиммасига бинту махоздан бошқа нарса (вожиб бўлмаганини) топдим. Мен унга: «Бинту махозни адо эт, чунки у сенинг садақангдир», дедим. У: «У на сутли, на минишга яроқли (туя); Аллоҳга қасамки, менинг молимнинг устида илгари на Расулуллоҳ ﷺ, на сендан олдин у зотнинг элчиси турган эмас. Мен Аллоҳга молимдан на сутли, на минишга яроқли бўлган нарсани қарз берувчи эмасман; лекин мана бу ёш, катта, семиз урғочи туяни ол», деди. Мен: «Мен ўзимга амр қилинмаган нарсани олувчи эмасман. Мана Расулуллоҳ ﷺ сендан яқин (жойда)лар. Агар хоҳласанг, у зотнинг олдиларига бориб, менга таклиф қилган нарсангни у зотга таклиф қил; агар у зот уни сендан қабул қилсалар, қабул қиладилар, агар уни сенга қайтарсалар, қайтарадилар», дедим. У: «Мен шундай қиламан», деди ва у менга таклиф қилган туяни олиб, мен билан бирга чиқди. Ниҳоят биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдик. У киши у зотга: «Эй Аллоҳнинг Набийси, элчингиз мендан молимнинг садақасини олиш учун келди. Аллоҳга қасамки, менинг молимнинг устида илгари ҳеч қачон на Расулуллоҳ, на у зотнинг элчиси турган эмас. Мен молимни унга йиғдим, у эса менинг зиммамга бинту махоз (вожиб) деб гумон қилди, ҳолбуки у на сутли, на минишга яроқли (туя). Мен унга олиши учун ёш, катта, семиз бир урғочи туяни таклиф қилдим, у эса менга рад жавобини берди. Мана у, мен уни сизнинг олдингизга олиб келдим, ё Расулуллоҳ, уни олинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сенинг зиммангдагиси ўшадир. Агар кўнгилдан яхшироқ (нарса) берсанг, Аллоҳ сени унинг эвазига мукофотлайди ва биз уни сендан қабул қиламиз», дедилар. У: «Мана у, ё Расулуллоҳ, мен уни сизнинг олдингизга олиб келдим, уни олинг», деди. (Убай) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни олишга амр қилдилар ва унинг молига барака тилаб дуо қилдилар.

قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ : وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ عُمَارَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، قَالَ : فَضَرَبَ الدَّهْرُ مَنْ ضَرَبَهُ حَتَّى إِذَا كَانَتْ وِلايَةُ مُعَاوِيَةَ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ ، وَأَمَّرَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ عَلَى الْمَدِينَةِ ، بَعَثَنِي مُصَدِّقًا عَلَى بَلِيٍّ ، وَعُذْرَةَ ، وَجَمِيعِ بَنِي سَعْدِ بْنِ هُدَيْمٍ مِنْ قُضَاعَةَ ، قَالَ : " فَمَرَرْتُ بِذَلِكَ الرَّجُلِ ، وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ فِي مَالِهِ فَصَدَقْتُهُ بِثَلاثِينَ حِقَّةً فِيهَا , فَحْلُهَا عَلَى أَلْفِ بَعِيرٍ وَخَمْسِمِائَةِ بَعِيرٍ " ، قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ : فَنَحْنُ نَرَى أَنَّ عُمَارَةَ لَمْ يَأْخُذْ مَعَهَا فَحْلَهَا ، إِلا وَهِيَ سَنَةٌ إِذَا بَلَغَتْ صَدَقَةُ الرَّجُلِ ثَلاثِينَ حِقَّةً ضَمَّ إِلَيْهَا فَحْلَهَا

Ibn Ishoq aytdi: Menga Abdulloh ibn Abu Bakr Yahyo ibn Abdulloh ibn Abdurrahmondan soʻzlab berdiki, Umora ibn Amr ibn Hazm aytdi: Zamon oʻz zarbasini urib, Muoviya ibn Abu Sufyonning hukmronligi kelganida va u Marvon ibn Hakamni Madinaga amir qilganida, u meni Baliy, Uzra va Quzoadan boʻlgan barcha Banu Saʼd ibn Hudaymga zakot yigʻuvchi qilib joʻnatdi. U aytdi: «Men oʻsha kishining oldidan oʻtdim — u endi moli ichida keksa chol boʻlib qolgan edi. Men undan bir ming besh yuz tuya (hisobiga) oʻttizta hiqqani, ular bilan birga erkagini ham zakotga oldim». Ibn Ishoq aytdi: Bizning qarashimizcha, Umora ular bilan birga erkagini olgani — bu bir sunnat boʻlgani uchundir: kishining sadaqasi oʻttizta hiqqaga yetsa, unga erkagini ham qoʻshgan.Ибн Ишоқ айтди: Менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмондан сўзлаб бердики, Умора ибн Амр ибн Ҳазм айтди: Замон ўз зарбасини уриб, Муовия ибн Абу Суфённинг ҳукмронлиги келганида ва у Марвон ибн Ҳакамни Мадинага амир қилганида, у мени Балий, Узра ва Қузоадан бўлган барча Бану Саъд ибн Ҳудаймга закот йиғувчи қилиб жўнатди. У айтди: «Мен ўша кишининг олдидан ўтдим — у энди моли ичида кекса чол бўлиб қолган эди. Мен ундан бир минг беш юз туя (ҳисобига) ўттизта ҳиққани, улар билан бирга эркагини ҳам закотга олдим». Ибн Ишоқ айтди: Бизнинг қарашимизча, Умора улар билан бирга эркагини олгани — бу бир суннат бўлгани учундир: кишининг садақаси ўттизта ҳиққага етса, унга эркагини ҳам қўшган.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى , وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالُوا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ثُمَامَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ، لَمَّا اسْتُخْلِفَ كَتَبَ لَهُ : " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ " ‏ ، فَذَكَرُوا الْحَدِيثَ ، وَقَالُوا : " لا يَجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ ، وَلا يُفَرِّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ ، وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ ، فَهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr as-Siddiq xalifa qilinganida unga: «Bismillahir rohmanir rohiym. Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh oʻz Rasuliga buyurgan sadaqa farizasidir», deb yozib berdi — soʻng ular hadisni zikr qildilar va: «Sadaqadan qoʻrqib, ayri turganlar birlashtirilmaydi va birlashgani ayrilmaydi. Ikki sherik boʻlgan (mol)da esa ular oʻzaro teng ravishda hisob-kitob qilishadi», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр ас-Сиддиқ халифа қилинганида унга: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ ўз Расулига буюрган садақа фаризасидир», деб ёзиб берди — сўнг улар ҳадисни зикр қилдилар ва: «Садақадан қўрқиб, айри турганлар бирлаштирилмайди ва бирлашгани айрилмайди. Икки шерик бўлган (мол)да эса улар ўзаро тенг равишда ҳисоб-китоб қилишади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْحَسَّانِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ الْفَتْحِ ، وَهُوَ يَقُولُ : " أَيُّهَا النَّاسُ ، مَا كَانَ مِنْ حِلْفٍ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَإِنَّ الإِسْلامَ لَمْ يَزِدْهُ إِلا شِدَّةً ، وَلا حِلْفَ فِي الإِسْلامِ ، الْمُسْلِمُونَ يَدٌ عَلَى مَنْ سِوَاهُمْ ، يُجِيرُ عَلَيْهِمْ أَدْنَاهُمْ ، وَيُرُدُّ عَلَيْهِمْ أَقْصَاهُمْ ، وَيُرُدُّ سَرَايَاهُمْ عَلَى قَعَدِهِمْ ، لا يُقْتَلُ مُؤْمِنٌ بِكَافِرٍ ، دِيَةُ الْكَافِرِ نِصْفُ دِيَةِ الْمُؤْمِنِ ، لا جَلَبَ وَلا جَنَبَ ، وَلا تُؤْخَذُ صَدَقَاتُهُمْ إِلا فِي دِيَارِهِمْ "

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi, u aytdi: Men fath yili Nabiy ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Ey odamlar! Johiliyatda boʻlgan har qanday ittifoqni Islom faqat mustahkamroq qildi; Islomda (yangi) ittifoq yoʻq. Musulmonlar oʻzgalarga qarshi bir qoʻldirlar; ularning eng quyisi (bergan) omonlik hammalari uchun oʻtadi va eng uzoqdagisi ham ularning (ahdini) qaytaradi; ularning (yurishga chiqqan) sariyalari uyda qolganlariga (oʻljadan) qaytaradi. Moʻmin kofir (evaziga) oʻldirilmaydi. Kofirning diyati moʻminning diyatining yarmidir. Jalab ham, janab ham yoʻq. Ularning sadaqalari faqat oʻz diyorlarida olinadi».Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилади, у айтди: Мен фатҳ йили Набий ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Эй одамлар! Жоҳилиятда бўлган ҳар қандай иттифоқни Ислом фақат мустаҳкамроқ қилди; Исломда (янги) иттифоқ йўқ. Мусулмонлар ўзгаларга қарши бир қўлдирлар; уларнинг энг қуйиси (берган) омонлик ҳаммалари учун ўтади ва энг узоқдагиси ҳам уларнинг (аҳдини) қайтаради; уларнинг (юришга чиққан) сариялари уйда қолганларига (ўлжадан) қайтаради. Мўмин кофир (эвазига) ўлдирилмайди. Кофирнинг дияти мўминнинг диятининг ярмидир. Жалаб ҳам, жанаб ҳам йўқ. Уларнинг садақалари фақат ўз диёрларида олинади».

فَبِهَذَا الإِسْنَادِ سَوَاءٌ ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَكْتُبُ عَنْكَ مَا سَمِعْتُ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قُلْتُ : فِي الْغَضَبِ وَالرِّضَى ؟ قَالَ : " نَعَمْ ، فَإِنَّهُ لا يَنْبَغِي لِي أَنْ أَقُولَ فِي ذَلِكَ إِلا حَقًّا "

Xuddi shu isnod bilan: Men: «Yo Rasululloh, sizdan eshitgan narsalarimni yozib olaymi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Gʻazabda ham, rozilikda hammi?» dedim. U zot: «Ha, chunki menga bu borada haqdan boʻlak narsa aytish loyiq emas», dedilar.Худди шу иснод билан: Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиздан эшитган нарсаларимни ёзиб олайми?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Ғазабда ҳам, розиликда ҳамми?» дедим. У зот: «Ҳа, чунки менга бу борада ҳақдан бўлак нарса айтиш лойиқ эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، قَالُوا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ثُمَامَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَتَبَ لَهُ : " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ " ‏ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالُوا فِي الْحَدِيثِ : " مَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ جَذَعَةٌ ، وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ ، فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ ، وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِذَا اسْتَيْسَرَتَا أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا " ‏ قَالَ بُنْدَارٌ : " وَيَجْعَلُ مَكَانَهَا شَاتَيْنِ ، وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ حِقَّةٌ ، وَعِنْدَهُ جَذَعَةٌ ، فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْجَذَعَةُ ، وَيُعْطِيهِ الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ ، وَمَنْ بَلَغَتْ صَدَقَتُهُ الْحِقَّةَ ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلا ابْنَةُ لَبُونٍ ، فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ ابْنَةُ لَبُونٍ ، وَيُعْطَى مَعَهَا شَاتَيْنِ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا ، وَمَنْ بَلَغَتْ صَدَقَتُهُ ابْنَةُ لَبُونٍ ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ ، فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ ، وَيُعْطِيهِ مَعَهَا الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ ، وَمَنْ بَلَغَتْ صَدَقَتُهُ ابْنَةُ لَبُونٍ ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ ، وَعِنْدَهُ مَخَاضٌ ، فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ ، وَيُعْطَى مَعَهَا عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ ، وَمَنْ بَلَغَتْ صَدَقَتُهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ ، وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ ، وَعِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ ، فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ بِنْتُ لَبُونٍ ، وَيُعْطِيهِ الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ ، فَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ ابْنَةُ مَخَاضٍ عَلَى وَجْهِهَا ، وَعِنْدَهُ ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِنَّهُ يُقْبَلُ مِنْهُ ، وَلَيْسَ مَعَهُ شَيْءٌ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr unga: «Bismillahir rohmanir rohiym. Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh oʻz Rasuliga buyurgan sadaqa farizasidir», deb yozib berdi — soʻng hadisni zikr qildi va ular hadisda shunday dedilar: «Kimning zimmasiga jazaa sadaqasi yetgan boʻlsa-yu, unda jazaa boʻlmay, hiqqa boʻlsa, undan u qabul qilinadi va u bilan birga — oson boʻlsa — ikkita qoʻy yoki yigirma dirham (qoʻshib) beradi». Bundor: «Uning oʻrniga ikkita qoʻy qoʻshadi», dedi. «Kimning zimmasiga hiqqa sadaqasi yetgan boʻlsa-yu, unda hiqqa boʻlmay, jazaa boʻlsa, undan jazaa qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning sadaqasi hiqqaga yetgan boʻlsa-yu, unda bintu labundan boshqasi boʻlmasa, undan bintu labun qabul qilinadi va u bilan birga ikkita qoʻy yoki yigirma dirham beradi. Kimning sadaqasi bintu labunga yetgan boʻlsa-yu, unda u boʻlmay, hiqqa boʻlsa, undan hiqqa qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi u bilan birga unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning sadaqasi bintu labunga yetgan boʻlsa-yu, unda u boʻlmay, maxoz boʻlsa, undan bintu maxoz qabul qilinadi va u bilan birga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning sadaqasi bintu maxozga yetgan boʻlsa-yu, unda u boʻlmay, bintu labun boʻlsa, undan bintu labun qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimda oʻz holicha bintu maxoz boʻlmay, erkak ibnu labun boʻlsa, undan u qabul qilinadi va u bilan birga hech narsa (qoʻshilmaydi)».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр унга: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ ўз Расулига буюрган садақа фаризасидир», деб ёзиб берди — сўнг ҳадисни зикр қилди ва улар ҳадисда шундай дедилар: «Кимнинг зиммасига жазаа садақаси етган бўлса-ю, унда жазаа бўлмай, ҳиққа бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга — осон бўлса — иккита қўй ёки йигирма дирҳам (қўшиб) беради». Бундор: «Унинг ўрнига иккита қўй қўшади», деди. «Кимнинг зиммасига ҳиққа садақаси етган бўлса-ю, унда ҳиққа бўлмай, жазаа бўлса, ундан жазаа қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг садақаси ҳиққага етган бўлса-ю, унда бинту лабундан бошқаси бўлмаса, ундан бинту лабун қабул қилинади ва у билан бирга иккита қўй ёки йигирма дирҳам беради. Кимнинг садақаси бинту лабунга етган бўлса-ю, унда у бўлмай, ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва закот йиғувчи у билан бирга унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг садақаси бинту лабунга етган бўлса-ю, унда у бўлмай, махоз бўлса, ундан бинту махоз қабул қилинади ва у билан бирга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг садақаси бинту махозга етган бўлса-ю, унда у бўлмай, бинту лабун бўлса, ундан бинту лабун қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимда ўз ҳолича бинту махоз бўлмай, эркак ибну лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга ҳеч нарса (қўшилмайди)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنِي الْعَلاءُ بْنُ الْفَضْلِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سَوِيَّةَ ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عِكْرَاشٍ ، عَنْ أَبِيهِ عِكْرَاشِ بْنِ ذُؤَيْبٍ ، قَالَ : بَعَثَنِي بَنُو مُرَّةَ بْنُ عُبَيْدٍ بِصَدَقَاتِ أَمْوَالِهِمْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَدِمْتُ عَلَيْهِ الْمَدِينَةَ ، فَوَجَدْتُهُ جَالِسًا بَيْنَ الْمُهَاجِرِينَ ، وَالأَنْصَارِ ، فَقَدِمْتُ عَلَيْهِ بِإِبِلٍ كَأَنَّهَا عُذُوقُ الأَرْطَأ ، فَقَالَ : " مَنِ الرَّجُلِ ؟ " فَقُلْتُ : عِكْرَاشُ بْنُ ذُؤَيْبٍ ، قَالَ : " ارْفَعْ فِي النَّسَبِ " ، قُلْتُ : ابْنُ حَرْقُوصِ بْنِ خَوْرَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ النَّزَّالِ بْنِ مُرَّةَ بْنِ عُبَيْدٍ ، وَهَذِهِ صَدَقَاتُ بَنِي مُرَّةَ بْنِ عُبَيْدٍ ، قَالَ : فَتَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَالَ : " هَذِهِ إِبِلُ قَوْمِي ، هَذِهِ صَدَقَاتُ قَوْمِي " ، ثُمَّ أَمَرَ بِهَا أَنْ تُوسَمَ بِمَيْسَمِ إِبِلِ الصَّدَقَةِ ، وَتُضَمَّ إِلَيْهَا ، ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي ، فَانْطَلَقَ بِي إِلَى بَيْتِ أُمِّ سَلَمَةَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Ikrosh ibn Zuayb (roziyallohu anhu) aytdi: Meni Banu Murra ibn Ubayd mollarining sadaqalari bilan Rasululloh ﷺning huzurlariga joʻnatdi. Men u zotning oldilariga Madinaga keldim va u zotni muhojirlar bilan ansorlar orasida oʻtirgan holda topdim. Men u zotning oldilariga goʻyo artʼa (daraxtining) shoxlaridek (koʻrkam) tuyalar bilan keldim. U zot: «Bu kishi kim?» dedilar. Men: «Ikrosh ibn Zuayb», dedim. U zot: «Nasabda yuqoriroq (koʻtaril)», dedilar. Men: «Ibn Harquz ibn Xavra ibn Amr ibn an-Nazzol ibn Murra ibn Ubayd; mana bular Banu Murra ibn Ubaydning sadaqalaridir», dedim. (Ikrosh) aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ tabassum qildilar, soʻng: «Bular mening qavmimning tuyalari, bular mening qavmimning sadaqalaridir», dedilar. Soʻng ularni sadaqa tuyalarining tamgʻasi bilan tamgʻalab, ularga qoʻshishga amr qildilar. Soʻng qoʻlimdan ushlab, meni Ummu Salamaning uyiga olib bordilar — soʻng hadisni zikr qildi.Икрош ибн Зуайб (розияллоҳу анҳу) айтди: Мени Бану Мурра ибн Убайд молларининг садақалари билан Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига жўнатди. Мен у зотнинг олдиларига Мадинага келдим ва у зотни муҳожирлар билан ансорлар орасида ўтирган ҳолда топдим. Мен у зотнинг олдиларига гўё артъа (дарахтининг) шохларидек (кўркам) туялар билан келдим. У зот: «Бу киши ким?» дедилар. Мен: «Икрош ибн Зуайб», дедим. У зот: «Насабда юқорироқ (кўтарил)», дедилар. Мен: «Ибн Ҳарқуз ибн Хавра ибн Амр ибн ан-Наззол ибн Мурра ибн Убайд; мана булар Бану Мурра ибн Убайднинг садақаларидир», дедим. (Икрош) айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар, сўнг: «Булар менинг қавмимнинг туялари, булар менинг қавмимнинг садақаларидир», дедилар. Сўнг уларни садақа туяларининг тамғаси билан тамғалаб, уларга қўшишга амр қилдилар. Сўнг қўлимдан ушлаб, мени Умму Саламанинг уйига олиб бордилар — сўнг ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ , قَالُوا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ يَزِيدَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، يَقُولُ : حِينَ وَلَدَتْ أُمِّي انْطَلَقْتُ بِالصَّبِيِّ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيُحَنِّكَهُ ، " فَإِذَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي مِرْبَدٍ لَهُ ، يَسِمُ غَنَمًا " ، قَالَ شُعْبَةُ : أَكْثَرُ عِلْمِي أَنَّهُ قَالَ : فِي آذَانِهَا

Hishom ibn Yazid aytdi: Anas ibn Molikning shunday deganini eshitdim: Onam tugʻqanida, men chaqaloqni tahniq qildirish uchun Nabiy ﷺning oldilariga olib bordim. Qarasam, Nabiy ﷺ oʻzlarining qoʻralarida qoʻylarni tamgʻalab turgan ekanlar. Shuʼba aytdi: Bilishimcha, u: «Ularning quloqlariga», dedi.Ҳишом ибн Язид айтди: Анас ибн Моликнинг шундай деганини эшитдим: Онам туғқанида, мен чақалоқни таҳниқ қилдириш учун Набий ﷺнинг олдиларига олиб бордим. Қарасам, Набий ﷺ ўзларининг қўраларида қўйларни тамғалаб турган эканлар. Шуъба айтди: Билишимча, у: «Уларнинг қулоқларига», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَاصِمٍ وَهُوَ ابْنُ ضَمْرَةَ ، عَنْ عَلِيٍّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " قَدْ عَفَوْتُ لَكُمْ عَنِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ ، فَأَدُّوا زَكَاةَ الأَمْوَالِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا " ، قَالَ : وَقَالَ عَلِيٌّ : فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ دِينَارًا ، وَفِي كُلِّ عِشْرِينَ دِينَارًا نِصْفُ دِينَارٍ

Ali (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Men sizlardan otlar va qullar (zakotini) afv etdim. Bas, mollarning zakotini ado etinglar — har qirq dirhamdan (bir dirham)», dedilar. (Rovi) aytdi: Ali: «Har qirq dinordan (bir dinor), har yigirma dinorda esa yarim dinor (bor)», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Мен сизлардан отлар ва қуллар (закотини) афв этдим. Бас, молларнинг закотини адо этинглар — ҳар қирқ дирҳамдан (бир дирҳам)», дедилар. (Рови) айтди: Али: «Ҳар қирқ динордан (бир динор), ҳар йигирма динорда эса ярим динор (бор)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى ، أَوَّلا عَنْ مَكْحُولٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، رَفَعَهُ : " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ ، وَلا فَرَسِهِ صَدَقَةٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan marfuʼ holda rivoyat qilinadi: «Musulmonning quli va otida sadaqa yoʻq».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ ҳолда ривоят қилинади: «Мусулмоннинг қули ва отида садақа йўқ».

ثُمَّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَرْفَعُهُ ، " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي فَرَسِهِ ، وَلا عَبْدِهِ صَدَقَةٌ "

Iroq ibn Molik aytdi: Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning marfuʼ holda: «Musulmonning oti va qulida sadaqa yoʻq», deganini eshitdim.Ироқ ибн Молик айтди: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг марфуъ ҳолда: «Мусулмоннинг оти ва қулида садақа йўқ», деганини эшитдим.

ثُمَّ حَدَّثَنَا آخِرُهُمْ يَزِيدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عِرَاكَ بْنَ مَالِكٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، وَلَمْ يَرْفَعْهُ يَزِيدُ ، قَالَ : " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي فَرَسِهِ ، وَلا عَبْدِهِ صَدَقَةٌ "

Iroq ibn Molik aytdi: Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim — Yazid uni marfuʼ qilmadi —: «Musulmonning oti va qulida sadaqa yoʻq».Ироқ ибн Молик айтди: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим — Язид уни марфуъ қилмади —: «Мусулмоннинг оти ва қулида садақа йўқ».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُهَيْلِ بْنِ عَسْكَرٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا نَافِعُ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ ، وَلا فَرَسِهِ صَدَقَةٌ إِلا صَدَقَةَ الْفِطْرِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonga oʻz quli va otida sadaqa yoʻqdir, magar fitr sadaqasi (bundan mustasno)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонга ўз қули ва отида садақа йўқдир, магар фитр садақаси (бундан мустасно)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي عَمِّي ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , أَنَّهُ قَالَ : " لَيْسَ فِي الْعَبْدِ صَدَقَةٌ ، إِلا صَدَقَةَ الْفِطْرِ "

Iroq ibn Molik aytdi: Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning Rasululloh ﷺdan soʻzlab berayotganini eshitdim: u zot: «Qulda fitr sadaqasidan boshqa zakot yoʻq», dedilar.Ироқ ибн Молик айтди: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг Расулуллоҳ ﷺдан сўзлаб бераётганини эшитдим: у зот: «Қулда фитр садақасидан бошқа закот йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ ، قَالَ : جَاءَ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ إِلَى عُمَرَ ، فَقَالُوا : إِنَّا قَدْ أَصَبْنَا أَمْوَالا : خَيْلا ، وَرَقِيقًا ، نُحِبُّ أَنْ يَكُونَ لَنَا فِيهَا زَكَاةٌ وَطَهُورٌ ، فَقَالَ : " مَا فَعَلَهُ صَاحِبَايَ قَبْلِي ، فَأَفْعَلُهُ " ، فَاسْتَشَارَ أَصْحَابَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَفِيهِمْ عَلِيٌّ ، فَقَالَ عَلِيٌّ : " هُوَ حَسَنٌ إِنْ لَمْ تَكُنْ جِزْيَةً يُؤْخَذُونَ بِهَا رَاتِبَةً " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : " فَسُنَّةُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَنْ لَيْسَ فِي أَرْبَعٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ، وَقَوْلُهُ فِي الْغَنَمِ : فَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ وَاحِدَةٌ ، فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ، وَفِي الرِّقَّةِ رُبْعُ الْعُشْرِ ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ إِلا تِسْعِينَ وَمِائَةٍ ، فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ، دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْمَالِ إِنْ أَعْطَى صَدَقَةً مِنْ مَالِهِ ، وَإِنْ كَانَتِ الصَّدَقَةُ غَيْرَ وَاجِبَةٍ فِي مَالِهِ ، فَجَائِزٌ لِلإِمَامِ أَخْذُهَا إِذَا طَابَتْ نَفْسُ الْمُعْطِي " ، وَكَذَلِكَ الْفَارُوقُ لَمَّا أَعْلَمَ الْقَوْمَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالصِّدِّيقَ قَبْلَهُ لَمْ يَأْخُذَا صَدَقَةَ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ ، فَطَابَتْ أَنْفُسُهُمْ بِإِعْطَاءِ الصَّدَقَةِ مِنَ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ مُتَطَوِّعِينَ جَازَ لِلْفَارُوقُ أَخْذَ الصَّدَقَةِ مِنْهُمْ ، كَمَا أَبَاحَ الْمُصْطَفي صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَخْذَ الصَّدَقَةِ مِمَّا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ ، وَدُونَ أَرْبَعِينَ مِنَ الْغَنَمِ ، وَدُونَ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ مِنَ الْوَرِقِ

Horisa ibn Muzarrib aytdi: Shom ahlidan bir necha kishi Umarning oldiga kelib: «Biz mol-mulklarga — otlar va qullarga ega boʻldik; ularda bizga zakot va poklik boʻlishini xohlaymiz», dedilar. U: «Mendan oldingi ikki sohibim buni qilmagan edi (men qanday qilay?)», dedi. Soʻng Muhammad ﷺning sahobalari bilan maslahatlashdi — ular orasida Ali ham bor edi. Ali: «Agar u ulardan doimiy olinadigan jizyaga aylanib qolmasa, bu yaxshidir», dedi. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺning: toʻrtta tuyada sadaqa yoʻq, magar egasi xohlasa, degan sunnatlari, u zotning qoʻy haqidagi: agar kishining oʻtlab yuruvchi qoʻylari qirqtadan bitta kam boʻlsa, unda sadaqa yoʻq, magar egasi xohlasa, degan soʻzlari hamda: kumushda qirqdan bir bor, agar bir yuz toʻqsontagina boʻlsa, unda sadaqa yoʻq, magar egasi xohlasa, degani — mol egasi molidan sadaqa bersa, garchi sadaqa uning molida vojib boʻlmasa ham, beruvchining koʻngli rozi boʻlgan chogʻda imomning uni olishi joiz ekaniga dalildir. Xuddi shuningdek, Foruq qavmga Nabiy ﷺ va undan oldin Siddiq ot hamda qullarning sadaqasini olmaganlarini bildirgach, ular koʻngil roziligi bilan ot va qullardan sadaqa berishga koʻnganlarida, Foruqning ulardan sadaqa olishi joiz boʻldi — xuddi Mustafo ﷺ besh tuyadan kam, qirq qoʻydan kam va ikki yuz dirhamdan kam kumushdan sadaqa olishni mubohlaganlaridek.Ҳориса ибн Музарриб айтди: Шом аҳлидан бир неча киши Умарнинг олдига келиб: «Биз мол-мулкларга — отлар ва қулларга эга бўлдик; уларда бизга закот ва поклик бўлишини хоҳлаймиз», дедилар. У: «Мендан олдинги икки соҳибим буни қилмаган эди (мен қандай қилай?)», деди. Сўнг Муҳаммад ﷺнинг саҳобалари билан маслаҳатлашди — улар орасида Али ҳам бор эди. Али: «Агар у улардан доимий олинадиган жизяга айланиб қолмаса, бу яхшидир», деди. Абу Бакр айтди: Набий ﷺнинг: тўртта туяда садақа йўқ, магар эгаси хоҳласа, деган суннатлари, у зотнинг қўй ҳақидаги: агар кишининг ўтлаб юрувчи қўйлари қирқтадан битта кам бўлса, унда садақа йўқ, магар эгаси хоҳласа, деган сўзлари ҳамда: кумушда қирқдан бир бор, агар бир юз тўқсонтагина бўлса, унда садақа йўқ, магар эгаси хоҳласа, дегани — мол эгаси молидан садақа берса, гарчи садақа унинг молида вожиб бўлмаса ҳам, берувчининг кўнгли рози бўлган чоғда имомнинг уни олиши жоиз эканига далилдир. Худди шунингдек, Форуқ қавмга Набий ﷺ ва ундан олдин Сиддиқ от ҳамда қулларнинг садақасини олмаганларини билдиргач, улар кўнгил розилиги билан от ва қуллардан садақа беришга кўнганларида, Форуқнинг улардан садақа олиши жоиз бўлди — худди Мустафо ﷺ беш туядан кам, қирқ қўйдан кам ва икки юз дирҳамдан кам кумушдан садақа олишни мубоҳлаганларидек.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْحَسَّانِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا مِنْ عَبْدٍ لَهِ مَالٌ لا يُؤَدِّي زَكَاتَهُ ، إِلا جُمِعَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تُحْمَى عَلَيْهِ صَفَائِحُ فِي جَهَنَّمَ ، وَكُوِيَ بِهَا جَنْبُهُ ، وَظَهْرُهُ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ عِبَادِهِ فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ ، ثُمَّ يَرَى سَبِيلَهُ ، إِمَّا إِلَى الْجَنَّةِ ، وَإِمَّا إِلَى النَّارِ " ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ فِي قِصَّةِ الإِبِلِ وَالْغَنَمِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Moli boʻlib, uning zakotini ado etmagan hech bir banda yoʻqki, magar qiyomat kuni (u) yigʻiladi, jahannamda uning ustida tunuka tabaqalar qizdiriladi va ular bilan uning yoni hamda orqasi dogʻlanadi — toki Alloh bandalari orasida miqdori sizlar sanaydigan ellik ming yilga teng boʻlgan bir kunda hukm chiqargunga qadar. Soʻng uning yoʻli — yo jannatga, yo doʻzaxga (eltishi) koʻrsatiladi», dedilar. Va tuya hamda qoʻy qissasida hadisni toʻliq zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Моли бўлиб, унинг закотини адо этмаган ҳеч бир банда йўқки, магар қиёмат куни (у) йиғилади, жаҳаннамда унинг устида тунука табақалар қиздирилади ва улар билан унинг ёни ҳамда орқаси доғланади — токи Аллоҳ бандалари орасида миқдори сизлар санайдиган эллик минг йилга тенг бўлган бир кунда ҳукм чиқаргунга қадар. Сўнг унинг йўли — ё жаннатга, ё дўзахга (элтиши) кўрсатилади», дедилар. Ва туя ҳамда қўй қиссасида ҳадисни тўлиқ зикр қилди.

قَالَ : قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَالْخَيْلُ ؟ قَالَ : " الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، وَالْخَيْلُ لِثَلاثَةٍ : هِيَ لِرَجُلٍ أَجْرٌ ، وَلِرَجُلٍ سِتْرٌ ، وَعَلَى رَجُلٍ وِزْرٌ ، فَأَمَّا الَّذِي هِيَ لَهُ أَجْرٌ ، فَالَّذِي يَتَّخِذُهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، وَيُعِدُّهَا لَهُ لا يَغِيبُ فِي بُطُونِهَا شَيْئًا إِلا كَتَبَ لَهُ بِهَا أَجْرٌ ، وَلَوْ عَرْضَ مَرْجًا أَوْ مَرْجَيْنِ فَرَعَاهَا صَاحِبُهَا فِيهِ ، كُتِبَ لَهُ مِمَّا غَيَّبَتْ فِي بُطُونِهَا أَجْرٌ ، وَلَوِ اسْتَنَّتْ شَرَفًا أَوْ شَرَفَيْنِ ، كُتِبَ لَهُ بِكُلِّ خُطْوَةٍ خَطَاهَا أَجْرٌ ، وَلَوْ عَرَضَ نَهَرٌ فَسَقَاهَا بِهِ ، كَانَتْ لَهُ بِكُلِّ قَطْرَةٍ غُيِّبَتْ فِي بُطُونِهَا مِنْهُ أَجْرٌ ، حَتَّى ذَكَرَ الأَجْرَ فِي أَرْوَاثِهَا وَأَبْوَالِهَا ، وَأَمَّا الَّتِي هِيَ لَهُ سِتْرٌ فَالَّذِي يَتَّخِذُهَا تَعَفُّفًا وَتَجَمُّلا وَتَسَتُّرًا ، وَلا يَحْبِسُ حَقَّ ظُهُورِهَا وَبُطُونِهَا فِي يُسْرِهَا وَعُسْرِهَا ، وَأَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ وِزْرٌ فَالَّذِي يَتَّخِذُهَا أَشَرًا وَبَطَرًا وَبَذَخًا عَلَيْهِمْ "

(Rovi) aytdi: «Yo Rasululloh, otlar-chi?» deyildi. U zot: «Otlarning peshonalariga qiyomat kunigacha yaxshilik bogʻlangan. Otlar uch xil kishi uchundir: bir kishiga ajr, bir kishiga parda, bir kishiga esa vaboldir. Ajr boʻlgan kishi — otni Alloh yoʻlida tutib, uni shu yoʻlga tayyorlaydigan kishidir; otning qorniga nimaiki goyib boʻlsa, Alloh unga shu sabab ajr yozadi. Agar bir yoki ikki yaylov (uchrasa)-yu, egasi uni oʻsha yerda boqsa, otning qorniga goyib boʻlgan narsa uchun unga ajr yoziladi. Agar u bir-ikki tepalik (masofa) chopsa, bosgan har bir qadami uchun unga ajr yoziladi. Agar bir daryo (yoʻliqsa)-yu, u undan otni sugʻorsa, otning qorniga goyib boʻlgan har bir tomchi uchun unga ajr boʻladi» — hatto u zot otning goʻngi va siydigida ham ajr borligini zikr qildilar. «Parda boʻlgan kishi — otni iffat, ziynat va (ehtiyojini) yopish uchun tutadigan, qiyinchilikda ham, yengillikda ham uning orqasi va qornining haqqini toʻsmaydigan kishidir. Vabol boʻlgan kishi esa — otni kibr, manmanlik va odamlarga koʻz-koʻz qilish uchun tutadigan kishidir», dedilar.(Рови) айтди: «Ё Расулуллоҳ, отлар-чи?» дейилди. У зот: «Отларнинг пешоналарига қиёмат кунигача яхшилик боғланган. Отлар уч хил киши учундир: бир кишига ажр, бир кишига парда, бир кишига эса ваболдир. Ажр бўлган киши — отни Аллоҳ йўлида тутиб, уни шу йўлга тайёрлайдиган кишидир; отнинг қорнига нимаики гойиб бўлса, Аллоҳ унга шу сабаб ажр ёзади. Агар бир ёки икки яйлов (учраса)-ю, эгаси уни ўша ерда боқса, отнинг қорнига гойиб бўлган нарса учун унга ажр ёзилади. Агар у бир-икки тепалик (масофа) чопса, босган ҳар бир қадами учун унга ажр ёзилади. Агар бир дарё (йўлиқса)-ю, у ундан отни суғорса, отнинг қорнига гойиб бўлган ҳар бир томчи учун унга ажр бўлади» — ҳатто у зот отнинг гўнги ва сийдигида ҳам ажр борлигини зикр қилдилар. «Парда бўлган киши — отни иффат, зийнат ва (эҳтиёжини) ёпиш учун тутадиган, қийинчиликда ҳам, енгилликда ҳам унинг орқаси ва қорнининг ҳаққини тўсмайдиган кишидир. Вабол бўлган киши эса — отни кибр, манманлик ва одамларга кўз-кўз қилиш учун тутадиган кишидир», дедилар.

قَالُوا : فَالْحُمُرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيَّ فِيهَا شَيْئًا ، إِلا هَذِهِ الآيَةَ الْجَامِعَةَ الْفَاذَّةَ : ‏ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ "

(Sahobalar): «Yo Rasululloh, eshaklar-chi?» deyishdi. U zot: «Alloh menga ular haqida shu yagona, jome (qamrovli) oyatdan boshqa hech narsa nozil qilmadi: {Bas, kim zarra miqdorida yaxshilik qilsa, uni koʻradi. Kim zarra miqdorida yomonlik qilsa, uni koʻradi}», dedilar.(Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, эшаклар-чи?» дейишди. У зот: «Аллоҳ менга улар ҳақида шу ягона, жоме (қамровли) оятдан бошқа ҳеч нарса нозил қилмади: {Бас, ким зарра миқдорида яхшилик қилса, уни кўради. Ким зарра миқдорида ёмонлик қилса, уни кўради}», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ بُجْدَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا ذَرٍّ ، يَقُولُ : اجْتَمَعَتْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ غَنَمٌ مِنْ غَنَمٍ لِلصَّدَقَةِ ، قَالَ : " ابْدُ فِيهَا يَا أَبَا ذَرٍّ " ، قَالَ : فَبَدَوْتُ فِيهَا إِلَى الرَّبَذَةِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Amr ibn Bujdon aytdi: Abu Zarr (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺning huzurlarida sadaqa qoʻylaridan bir necha qoʻy toʻplandi. U zot: «Ey Abu Zarr, ular bilan sahroga chiq», dedilar. (Abu Zarr) aytdi: Men ular bilan Rabazagacha sahroga chiqdim — soʻng hadisni zikr qildi.Амр ибн Буждон айтди: Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида садақа қўйларидан бир неча қўй тўпланди. У зот: «Эй Абу Зарр, улар билан саҳрога чиқ», дедилар. (Абу Зарр) айтди: Мен улар билан Рабазагача саҳрога чиқдим — сўнг ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Besh uqiyadan kamida sadaqa yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Беш уқиядан камида садақа йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ، وَلا فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ ، وَلا فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh uqiyadan kamida sadaqa yoʻq, besh boshdan kam (tuya)da sadaqa yoʻq va besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш уқиядан камида садақа йўқ, беш бошдан кам (туя)да садақа йўқ ва беш васқдан камида садақа йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ الْمَازِنِيُّ ، أَخْبَرَهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ، وَلا فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ، وَالأَوَاقُ مِائَتَا دِرْهَمٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: Rasululloh ﷺ: «Besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq va besh uqiyadan kamida sadaqa yoʻq», dedilar. Uqiyalar (yaʼni besh uqiya) esa ikki yuz dirhamdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш васқдан камида садақа йўқ ва беш уқиядан камида садақа йўқ», дедилар. Уқиялар (яъни беш уқия) эса икки юз дирҳамдир.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، قَالُوا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ثُمَامَةَ ، حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقِ رَضِي اللَّهُ عَنْهُ حِينَ اسْتُخْلِفَ كَتَبَ لَهُ : " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ، هَذِهِ فَرِيضَةُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ ، الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ " ‏ ، فَذَكَرُوا الْحَدِيثَ ، وَقَالُوا فِي الْحَدِيثِ : " وَفِي الرِّقَّةِ رُبْعُ الْعُشْرِ ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ إِلا تِسْعِينَ وَمِائَةً ، فَلَيْسَ فِيهَا صَدَقَةٌ ، إِلا أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا " ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : فَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَالٌ إِلا تِسْعِينَ وَمِائَةً

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu) xalifa qilinganida unga: «Bismillahir rohmanir rohiym. Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh oʻz Rasuliga buyurgan sadaqa farizasidir», deb yozib berdi — soʻng ular hadisni zikr qildilar va hadisda: «Kumushda qirqdan bir bor. Agar bir yuz toʻqsontagina boʻlsa, unda sadaqa yoʻq — magar egasi xohlasa (boshqa gap)», dedilar. Abu Muso esa: «Agar bir yuz toʻqsontadan boshqa mol boʻlmasa», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу) халифа қилинганида унга: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ ўз Расулига буюрган садақа фаризасидир», деб ёзиб берди — сўнг улар ҳадисни зикр қилдилар ва ҳадисда: «Кумушда қирқдан бир бор. Агар бир юз тўқсонтагина бўлса, унда садақа йўқ — магар эгаси хоҳласа (бошқа гап)», дедилар. Абу Мусо эса: «Агар бир юз тўқсонтадан бошқа мол бўлмаса», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ ، عَنْ عَلِيٍّ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " هَاتُوا رُبْعَ الْعُشُورِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ الْمِائَتَيْنِ شَيْءٌ ، فَإِذَا كَانَتْ مِائَتَيْ دِرْهَمٍ ، فَفِيهَا خَمْسَةُ دَرَاهِمَ ، فَمَا زَادَ فَعَلَى ذَلِكِ الْحِسَابِ "

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Har qirq dirhamdan qirqdan birini keltiringlar. Ikki yuztadan kamida hech narsa yoʻq. Ikki yuz dirham boʻlsa, unda besh dirham bor; undan ortigʻi shu hisob boʻyichadir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар қирқ дирҳамдан қирқдан бирини келтиринглар. Икки юзтадан камида ҳеч нарса йўқ. Икки юз дирҳам бўлса, унда беш дирҳам бор; ундан ортиғи шу ҳисоб бўйичадир», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنِيهِ عِيَاضُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْفِهْرِيُّ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ح قَالَ : وَحَدَّثَنِيهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، وَيَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ ، وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى الْمَازِنِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَعْنِي بِمِثْلِ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ " ، الْحَدِيثَ بِتَمَامِهِ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عِيَاضُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ يُونُسُ : " يَعْنِي لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْحَدِيثُ فِي كِتَابِ ابْنِ وَهْبٍ فِي عَقِبِ خَبَرِ مَالِكٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فِي خَبَرِ عِيَاضٍ مِثْلَهُ يَعْنِي مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan, Rasululloh ﷺdan; yana Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan — yaʼni Abu Saidning hadisi kabi: «Kumushdan besh oʻqiyadan kamida sadaqa yoʻq» — hadisni toʻlaligicha (rivoyat qildi). Yunus dedi: yaʼni: «Kumushdan besh oʻqiyadan kamida sadaqa yoʻq, tuyadan besh boshdan kamida sadaqa yoʻq va xurmodan besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq». Abu Bakr aytdi: Bu hadis Ibn Vahbning kitobida Molikning Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Abu Saʼsaʼadan, u otasidan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) xabari ortidan (keltirilgan). U: Iyozning xabarida ham xuddi shunday, yaʼni Abu Saidning hadisi kabi, dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан, Расулуллоҳ ﷺдан; яна Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан — яъни Абу Саиднинг ҳадиси каби: «Кумушдан беш ўқиядан камида садақа йўқ» — ҳадисни тўлалигича (ривоят қилди). Юнус деди: яъни: «Кумушдан беш ўқиядан камида садақа йўқ, туядан беш бошдан камида садақа йўқ ва хурмодан беш васқдан камида садақа йўқ». Абу Бакр айтди: Бу ҳадис Ибн Ваҳбнинг китобида Моликнинг Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Абу Саъсаъадан, у отасидан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан (қилган) хабари ортидан (келтирилган). У: Иёзнинг хабарида ҳам худди шундай, яъни Абу Саиднинг ҳадиси каби, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَحِلُّ فِي الْبُرِّ وَالتَّمْرِ زَكَاةٌ ، حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ ، وَلا تَحِلُّ فِي الْوَرِقِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَ أَوَاقٍ ، وَلا تَحِلُّ فِي الإِبِلِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ ذَوْدٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: u zot: «Bugʻdoy va xurmoda besh vasqqa yetmaguncha zakot vojib boʻlmaydi, kumushda besh uqiyaga yetmaguncha zakot vojib boʻlmaydi va tuyada besh boshga yetmaguncha zakot vojib boʻlmaydi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: у зот: «Буғдой ва хурмода беш васққа етмагунча закот вожиб бўлмайди, кумушда беш уқияга етмагунча закот вожиб бўлмайди ва туяда беш бошга етмагунча закот вожиб бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، قَالا : حَدَّثَنَا بِشْرٌ وَهُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ "

Yahyo ibn Umora aytdi: Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺning: «Besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq, besh uqiyadan kamida sadaqa yoʻq va besh boshdan kam (tuya)da sadaqa yoʻq», deganlarini eshitdim.Яҳё ибн Умора айтди: Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Беш васқдан камида садақа йўқ, беш уқиядан камида садақа йўқ ва беш бошдан кам (туя)да садақа йўқ», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي مَالِكٌ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَاهُ أَخْبَرَهُ , أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسَاقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: «Besh uqiyadan kamida sadaqa yoʻq, tuyadan besh boshdan kamida sadaqa yoʻq va xurmodan besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш уқиядан камида садақа йўқ, туядан беш бошдан камида садақа йўқ ва хурмодан беш васқдан камида садақа йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ آدَمَ ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ زَيْدٍ الْمَوْصِلِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ يَعْنِي الطَّائِفِيَّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَيْسَ عَلَى الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ زَكَاةٌ فِي كَرَمِهِ ، وَلا زَرْعِهِ إِذَا كَانَ أَقُلَّ مِنْ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، أَيْضًا حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، أَيْضًا حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ زُهَيْرٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَرْقِيُّ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيُّ ، فَذَكَرُوا جَمِيعًا الْحَدِيثَ نَحْوَ حَدِيثِ مَنْصُورِ بْنِ زَيْدٍ ، غَيْرَ أَنَّ دَاوُدَ بْنَ عَمْرٍو ، قَالَ : عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ لَمْ يَسْمَعْهُ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ مِنْ جَابِرٍ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishiga uzumzorida va ekinida — besh vasqdan kam boʻlsa — zakot yoʻq», dedilar. ... Ularning barchasi hadisni Mansur ibn Zaydning hadisi kabi zikr qildilar; faqat Dovud ibn Amr: «Jobirdan (rivoyat qilinadi), u aytdi: Rasululloh ﷺ dedilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Amr ibn Dinor Jobirdan eshitmagan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кишига узумзорида ва экинида — беш васқдан кам бўлса — закот йўқ», дедилар. ... Уларнинг барчаси ҳадисни Мансур ибн Зайднинг ҳадиси каби зикр қилдилар; фақат Довуд ибн Амр: «Жобирдан (ривоят қилинади), у айтди: Расулуллоҳ ﷺ дедилар», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Амр ибн Динор Жобирдан эшитмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُهُ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنَ الْحَبِّ صَدَقَةٌ ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ مِنَ الْحُلْوِ صَدَقَةٌ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يَعْنِي بِالْحُلْوِ التَّمْرَ ، وَهَذَا هُوَ الصَّحِيحُ ، لا رِوَايَةَ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ الطَّائِفِيِّ ، وَابْنُ جُرَيْجٍ أَحْفَظُ مِنْ عَدَدٍ مِثْلِ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ

Amr ibn Dinor aytdi: Men uni Jobir ibn Abdullohdan (eshitdim); bir necha kishidan (ham eshitdim), ular Jobir ibn Abdullohdan (rivoyat qilishdi), u aytdi: «Dondan besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq va shirin (meva)dan besh vasqdan kamida sadaqa yoʻq». Abu Bakr aytdi: U shirin deganida xurmoni nazarda tutdi. Sahihi ham shudir, Muhammad ibn Muslim at-Toifiyning rivoyati emas; Ibn Jurayj esa Muhammad ibn Muslim kabi bir nechtasidan koʻra hofizroqdir.Амр ибн Динор айтди: Мен уни Жобир ибн Абдуллоҳдан (эшитдим); бир неча кишидан (ҳам эшитдим), улар Жобир ибн Абдуллоҳдан (ривоят қилишди), у айтди: «Дондан беш васқдан камида садақа йўқ ва ширин (мева)дан беш васқдан камида садақа йўқ». Абу Бакр айтди: У ширин деганида хурмони назарда тутди. Саҳиҳи ҳам шудир, Муҳаммад ибн Муслим ат-Тоифийнинг ривояти эмас; Ибн Журайж эса Муҳаммад ибн Муслим каби бир нечтасидан кўра ҳофизроқдир.

سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، وَهُوَ يَقُولُ : وَجَدْتُ فِي كِتَابِي بِخَطِّ يَدِي وَتَقْيِيدِي وَسَمَاعِي ، عَنْ عَمِّي ، عَنْ يُونُسَ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرُ ، وَفِيمَا سُقِيَ بِالسَّانِيَةِ نِصْفُ الْعُشْرِ "

Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Vahbning shunday deganini eshitdim: Men oʻz kitobimda, oʻz qoʻlim bilan yozganim, qayd etganim va eshitganim (holida) topdim: amakimdan, u Yunusdan, u Ibn Shihobdan, u Solim ibn Abdullohdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qildi): u zot: «Osmon sugʻorgan narsada ushr, sugʻorish moslamasi bilan sugʻorilgan narsada esa yarim ushr bor», dedilar.Аҳмад ибн Абдурраҳмон ибн Ваҳбнинг шундай деганини эшитдим: Мен ўз китобимда, ўз қўлим билан ёзганим, қайд этганим ва эшитганим (ҳолида) топдим: амакимдан, у Юнусдан, у Ибн Шиҳобдан, у Солим ибн Абдуллоҳдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (ривоят қилди): у зот: «Осмон суғорган нарсада ушр, суғориш мосламаси билан суғорилган нарсада эса ярим ушр бор», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَّهُ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ ، أَوْ كَانَ عَثَرِيًّا الْعُشُورُ ، وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ ، نِصْفُ الْعُشْرِ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُرَّةَ ، فَقَالَ : حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ ، قَالَ الشَّافِعِيُّ : الْعَثَرِيُّ : الْبَعْلُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا عُثْمَانَ الْبَغْدَادِيَّ ، يَحْكِي عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ ، عَنِ الأَصْمَعِيِّ ، قَالَ : الْبَعْلُ : مَا شَرِبَ بِعُرُوقِهِ مِنْ غَيْرِ سَقْيِ الْمَاءِ

Solim ibn Abdulloh otasidan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki: osmon va buloqlar sugʻorgan yoki asariy boʻlgan narsada ushrlar, moslama bilan sugʻorilgan narsada esa yarim ushr bordir. Bizga Muhammad ibn Murra soʻzlab berib: menga Yunus ibn Yazid soʻzlab berdi, dedi. Shofeiy aytdi: Asariy — baʼldir. U aytdi: Abu Usmon al-Bagʻdodiyning Abu Ubayddan, u Asmaʼiydan hikoya qilib: «Baʼl — suv bilan sugʻorilmay, ildizlari bilan (nam) ichadigan (ekin)dir», deganini eshitdim.Солим ибн Абдуллоҳ отасидан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики: осмон ва булоқлар суғорган ёки асарий бўлган нарсада ушрлар, мослама билан суғорилган нарсада эса ярим ушр бордир. Бизга Муҳаммад ибн Мурра сўзлаб бериб: менга Юнус ибн Язид сўзлаб берди, деди. Шофеий айтди: Асарий — баълдир. У айтди: Абу Усмон ал-Бағдодийнинг Абу Убайддан, у Асмаъийдан ҳикоя қилиб: «Баъл — сув билан суғорилмай, илдизлари билан (нам) ичадиган (экин)дир», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، وَحَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : قَالَ عَمْرٌو : وَحَدَّثَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَذْكُرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " فِيمَا سَقَتِ الأَنْهَارُ وَالْغَيْمُ الْعُشُورُ ، وَفِيمَا سُقِيَ بِالسَّانِيَةِ نِصْفُ الْعُشْرِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ لَنَا يُونُسُ مَرَّةً : أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ لَمْ يَقُلْ عِيسَى : وَالْغَيْمُ

Abu Zubayr Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ning Rasululloh ﷺ shunday deganlarini zikr qilganini eshitdi: «Daryolar va bulut sugʻorgan narsada ushrlar, sugʻorish moslamasi bilan sugʻorilgan narsada esa yarim ushr bor». Abu Bakr aytdi: Yunus bizga bir marta: «Abu Zubayr unga soʻzlab berdi», dedi. Iso esa: «va bulut», demadi.Абу Зубайр Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини зикр қилганини эшитди: «Дарёлар ва булут суғорган нарсада ушрлар, суғориш мосламаси билан суғорилган нарсада эса ярим ушр бор». Абу Бакр айтди: Юнус бизга бир марта: «Абу Зубайр унга сўзлаб берди», деди. Исо эса: «ва булут», демади.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّنَافِسِيُّ ، قَالَ : سَمِعْتُ إِدْرِيسَ الأَوْدِيَّ ، يَذْكُرُ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ ، عَنْ إِدْرِيسَ الأَوْدِيِّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، يَرْفَعُهُ قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسَاقٍ زَكَاةٌ " ، وَالْوَسْقُ : سِتُّونَ مَخْتُومًا ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يُرِيدُ الْمَخْتُومُ ، الصَّاعُ ، وَلا خِلافَ بَيْنَ الْعُلَمَاءِ أَنَّ الْوَسْقَ سِتُّونَ صَاعًا ، وَقَدْ بَيَّنْتُ مَبْلَغَ الصَّاعِ فِي كِتَابِ الأَيْمَانِ وَالنُّذُورِ فِي ذِكْرِ كَفَّارَةِ الْيَمِينِ

Abu Said (al-Xudriy roziyallohu anhu)dan marfuʼ holda rivoyat qilinadi: u aytdi: «Besh vasqdan kamida zakot yoʻq». Vasq esa — oltmish maxtumdir. Abu Bakr aytdi: U maxtum deganida soʻni nazarda tutadi. Olimlar orasida vasq oltmish soʻ ekanida ixtilof yoʻq. Soʻning miqdorini men Kitobul-aymon van-nuzurda, qasam kaffoloti zikr qilingan joyda bayon qilganman.Абу Саид (ал-Худрий розияллоҳу анҳу)дан марфуъ ҳолда ривоят қилинади: у айтди: «Беш васқдан камида закот йўқ». Васқ эса — олтмиш махтумдир. Абу Бакр айтди: У махтум деганида сўни назарда тутади. Олимлар орасида васқ олтмиш сў эканида ихтилоф йўқ. Сўнинг миқдорини мен Китобул-аймон ван-нузурда, қасам каффолоти зикр қилинган жойда баён қилганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَفْصَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ، قَالَ : كَانَ أُنَاسٌ يَتَلاءَمُونَ بِئْسَ أَثْمَارُهُمْ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ ، قَالَ : " فَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ لَوْنَيْنِ الْجُعْرُورِ ، وَعَنْ لَوْنِ حُبَيْقٍ "

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf aytdi: Baʼzi odamlar (sadaqaga) eng yomon mevalarini qoʻshib berardilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Undan sarflaydigan nopok narsani qasd qilmangiz — holbuki, uni koʻzingizni yumib olmasangiz, oluvchi ham emassiz} (oyatini) nozil qildi. U aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ ikki xil (xurmo)dan — juʼrur va lavnu hubayqdan qaytardilar.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф айтди: Баъзи одамлар (садақага) энг ёмон меваларини қўшиб берардилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Ундан сарфлайдиган нопок нарсани қасд қилмангиз — ҳолбуки, уни кўзингизни юмиб олмасангиз, олувчи ҳам эмассиз} (оятини) нозил қилди. У айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ икки хил (хурмо)дан — жуърур ва лавну ҳубайқдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْجَلِيلِ بْنُ حُمَيْدٍ الْيَحْصِبِيُّ ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ ، حَدَّثَهُ قَالَ : حَدَّثَنِي أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ، فِي هَذِهِ الآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ , قَالَ : " هُوَ الْجُعْرُورُ وَلَوْنُ حُبَيْقٍ ، نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ تُؤْخَذَا فِي الصَّدَقَةِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَسْنَدَ هَذَا الْخَبَرَ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ جَمِيعًا رَوَيَاهُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf Alloh azza va jalla aytgan bu oyat — {Undan sarflaydigan nopok narsani qasd qilmangiz} haqida soʻzlab berib, aytdi: «U — juʼrur va lavnu hubayqdir; Rasululloh ﷺ ularning sadaqa sifatida olinishidan qaytardilar». Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Sufyon ibn Husayn va Sulaymon ibn Kasir isnodli qilib keltirganlar; ikkalasi ham uni Zuhriydan, u Abu Umoma ibn Sahldan, u otasidan (rivoyat qilib) keltirgan.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф Аллоҳ азза ва жалла айтган бу оят — {Ундан сарфлайдиган нопок нарсани қасд қилмангиз} ҳақида сўзлаб бериб, айтди: «У — жуърур ва лавну ҳубайқдир; Расулуллоҳ ﷺ уларнинг садақа сифатида олинишидан қайтардилар». Абу Бакр айтди: Бу хабарни Суфён ибн Ҳусайн ва Сулаймон ибн Касир иснодли қилиб келтирганлар; иккаласи ҳам уни Зуҳрийдан, у Абу Умома ибн Саҳлдан, у отасидан (ривоят қилиб) келтирган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ يَعْنِي أَبَا الْعَوَّامِ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالصَّدَقَةِ "

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf otasidan rivoyat qilib aytdi: «Rasululloh ﷺ sadaqaga buyurdilar».Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф отасидан ривоят қилиб айтди: «Расулуллоҳ ﷺ садақага буюрдилар».

فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ هَذَا السَّخْلِ بِكَبَايِسَ ‏ قَالَ سُفْيَانُ : يَعْنِي الشِّيصَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ جَاءَ بِهَذَا " ، وَكَانَ لا يَجِيءُ أَحَدٌ بِشَيْءٍ إِلا نُسِبَ إِلَى الَّذِي جَاءَ بِهِ

Shunda oʻsha yosh xurmozordan bir kishi bir necha shingil bilan keldi — Sufyon: «yaʼni shiys (pucha xurmo)ni nazarda tutadi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Buni kim keltirdi?» dedilar. (Oʻsha kunlarda) kimdir biror narsa keltirsa, u albatta keltirgan kishisiga nisbat berilar edi.Шунда ўша ёш хурмозордан бир киши бир неча шингил билан келди — Суфён: «яъни шийс (пуча хурмо)ни назарда тутади», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни ким келтирди?» дедилар. (Ўша кунларда) кимдир бирор нарса келтирса, у албатта келтирган кишисига нисбат берилар эди.

وَنَزَلَتْ : ‏ وَلا تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ، قَالَ : " وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْجُعْرُورِ ، وَلَوْنِ الْحُبَيْقِ أَنْ تُؤْخَذَا فِي الصَّدَقَةِ " ، قَالَ الزُّهْرِيُّ : لَوْنَانِ ثَمَرٌ مِنْ ثَمَرِ الْمَدِينَةِ

Va {Undan sarflaydigan nopok narsani qasd qilmangiz} (oyati) nozil boʻldi. U aytdi: Rasululloh ﷺ juʼrur va lavnul-hubayqning sadaqa sifatida olinishidan qaytardilar. Zuhriy aytdi: Bu ikkovi Madina mevalaridan ikki turdir.Ва {Ундан сарфлайдиган нопок нарсани қасд қилмангиз} (ояти) нозил бўлди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ жуърур ва лавнул-ҳубайқнинг садақа сифатида олинишидан қайтардилар. Зуҳрий айтди: Бу иккови Мадина меваларидан икки турдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ تَبُوكَ حَتَّى جِئْنَا وَادِي الْقُرَى ، فَإِذَا امْرَأَةٌ فِي حَدِيقَةٍ لَهَا ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لأَصْحَابِهِ : " اخْرُصُوا " ، فَخَرَصَ الْقَوْمُ ، وَخَرَصَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَشْرَةَ أَوْسُقٍ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْمَرْأَةِ : " أَحْصِي مَا يَخْرُجُ مِنْهَا حَتَّى أَرْجِعَ إِلَيْكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ " ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى تَبُوكَ ، ثُمَّ أَقْبَلَ وَأَقْبَلْنَا مَعَهُ حَتَّى جِئْنَا وَادِي الْقُرَى ، فَقَالَ لِلْمَرْأَةِ : " كَمْ جَاءَ حَدِيقَتُكِ ؟ " قَالتَ : عَشَرَةُ أَوْسُقٍ ، خَرْصُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Tabuk yili Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdik, toki Vodiyul-Quroga keldik. Qarasak, bir ayol oʻz bogʻida (ekan). Rasululloh ﷺ sahobalariga: «Chamalab koʻringlar», dedilar. Qavm chamaladi, Rasululloh ﷺ esa oʻn vasq deb chamaladilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ayolga: «Men senga qaytib kelgunimcha, undan chiqadigan (hosil)ni sanab tur, inshaalloh», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ Tabukka chiqdilar, keyin qaytdilar, biz ham u zot bilan birga qaytdik, toki Vodiyul-Quroga keldik. U zot ayolga: «Bogʻing qancha (hosil) berdi?» dedilar. U: «Oʻn vasq — Rasululloh ﷺning chamalari (qanday boʻlsa, shunday)», dedi.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Табук йили Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдик, токи Водиюл-Қурога келдик. Қарасак, бир аёл ўз боғида (экан). Расулуллоҳ ﷺ саҳобаларига: «Чамалаб кўринглар», дедилар. Қавм чамалади, Расулуллоҳ ﷺ эса ўн васқ деб чамаладилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ аёлга: «Мен сенга қайтиб келгунимча, ундан чиқадиган (ҳосил)ни санаб тур, иншааллоҳ», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ Табукка чиқдилар, кейин қайтдилар, биз ҳам у зот билан бирга қайтдик, токи Водиюл-Қурога келдик. У зот аёлга: «Боғинг қанча (ҳосил) берди?» дедилар. У: «Ўн васқ — Расулуллоҳ ﷺнинг чамалари (қандай бўлса, шундай)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ وَهِيَ تَذْكُرُ شَأْنَ خَيْبَرَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَبْعَثُ ابْنَ رَوَاحَةَ ، فَيَخْرُصُ النَّخْلَ حِينَ يَطِيبُ أَوَّلُ الثَّمَرِ قَبْلَ أَنْ تُؤْكَلَ ، ثُمَّ يُخَيِّرُ الْيَهُودَ بِأَنْ يَأْخُذُوهَا بِذَلِكَ الْخَرْصِ ، أَمْ يَدْفَعُهُ الْيَهُودُ بِذَلِكَ ، وَإِنَّمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِالْخَرْصِ لِكَيْ تُحْصَى الزَّكَاةُ قَبْلَ أَنْ تُؤْكَلَ الثَّمَرَةُ وَتُفَرَّقَ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Xaybar ishini zikr qilib aytdi: «Rasululloh ﷺ Ibn Ravohani joʻnatar edilar, u esa meva birinchi pishgan chogʻda, u yeyilishidan oldin xurmoni chamalar edi. Soʻng yahudiylarni ixtiyorli qilar edi: uni oʻsha chama boʻyicha olsinlarmi yoki yahudiylar uni shu (chama) bilan topshirsinlarmi. Rasululloh ﷺ chamalashga buyurganlari — meva yeyilib, tarqatilishidan oldin zakot hisoblab olinishi uchun edi».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Хайбар ишини зикр қилиб айтди: «Расулуллоҳ ﷺ Ибн Равоҳани жўнатар эдилар, у эса мева биринчи пишган чоғда, у ейилишидан олдин хурмони чамалар эди. Сўнг яҳудийларни ихтиёрли қилар эди: уни ўша чама бўйича олсинларми ёки яҳудийлар уни шу (чама) билан топширсинларми. Расулуллоҳ ﷺ чамалашга буюрганлари — мева ейилиб, тарқатилишидан олдин закот ҳисоблаб олиниши учун эди».

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا الشَّافِعِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَالِحٍ التَّمَّارِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ عَتَّابِ بْنِ أُسَيْدٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ فِي زَكَاةِ الْكَرْمِ : " تُخْرَصُ كَمَا يُخْرَصُ النَّخْلُ ، ثُمَّ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا "

Attob ibn Asiyd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uzum zakoti haqida: «U xurmo chamalanganidek chamalanadi, soʻng uning zakoti mayiz qilib ado etiladi — xuddi xurmoning zakoti quruq xurmo qilib ado etilganidek», dedilar.Аттоб ибн Асийд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ узум закоти ҳақида: «У хурмо чамаланганидек чамаланади, сўнг унинг закоти майиз қилиб адо этилади — худди хурмонинг закоти қуруқ хурмо қилиб адо этилганидек», дедилар.

قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ ، أَخْبَرَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ عَتَّابَ بْنَ أُسَيْدٍ أَنْ يَخْرُصَ الْعِنَبَ كَمَا يَخْرُصُ النَّخْلَ ، ثُمَّ تُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى تَمْرًا " ، قَالَ : فَتِلْكَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فِي النَّخْلِ وَالْعِنَبِ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ زِيَادُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَسْنَدَ هَذَا الْخَبَرَ جَمَاعَةٌ مِمَّنْ رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ الْحُمَيْدِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ السَّرِيِّ ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مَنْصُورٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ عَتَّابِ بْنِ أُسَيْدٍ ، بِهَذَا الْخَبَرِ دُونَ قَوْلِهِ ، فَتِلْكَ سُنَّةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فِي النَّخْلِ وَالْعِنَبِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبَّادٌ هُوَ لَقَبُهُ وَاسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ

Abu Bakr aytdi: Uni Abdurrahmon ibn Ishoq rivoyat qildi: menga Zuhriy Said ibn al-Musayyabdan xabar berdiki, Rasululloh ﷺ Attob ibn Asiydga uzumni xurmo chamalangani kabi chamalashni, soʻng uning zakoti quruq xurmo bilan ado etilgani kabi mayiz bilan ado etilishini buyurdilar. U aytdi: Bu — Rasululloh ﷺning xurmo va uzum haqidagi sunnatlaridir. Bizga Abul-Xattob Ziyod ibn Yahyo soʻzlab berdi: bizga Yazid ibn Zurayʼ, unga Abdurrahmon ibn Ishoq soʻzlab berdi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Abdurrahmon ibn Ishoqdan rivoyat qilganlardan bir jamoa isnodli qilib keltirgan. ... Attob ibn Asiyddan shu xabarni — «Bu Rasululloh ﷺning xurmo va uzum haqidagi sunnatlaridir» degan soʻzisiz (rivoyat qildilar). Abu Bakr aytdi: Abbod — bu uning laqabi, ismi esa Abdurrahmondir.Абу Бакр айтди: Уни Абдурраҳмон ибн Ишоқ ривоят қилди: менга Зуҳрий Саид ибн ал-Мусайябдан хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ Аттоб ибн Асийдга узумни хурмо чамалангани каби чамалашни, сўнг унинг закоти қуруқ хурмо билан адо этилгани каби майиз билан адо этилишини буюрдилар. У айтди: Бу — Расулуллоҳ ﷺнинг хурмо ва узум ҳақидаги суннатларидир. Бизга Абул-Хаттоб Зиёд ибн Яҳё сўзлаб берди: бизга Язид ибн Зурайъ, унга Абдурраҳмон ибн Ишоқ сўзлаб берди. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Абдурраҳмон ибн Ишоқдан ривоят қилганлардан бир жамоа иснодли қилиб келтирган. ... Аттоб ибн Асийддан шу хабарни — «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг хурмо ва узум ҳақидаги суннатларидир» деган сўзисиз (ривоят қилдилар). Абу Бакр айтди: Аббод — бу унинг лақаби, исми эса Абдурраҳмондир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، وَمُحَمَّدٌ ، عَنْ شُعْبَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ خُبَيْبَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْعُودِ بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ، قَالَ : أَتَانَا وَنَحْنُ فِي السُّوقِ ، فَقَالَ , قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا خَرَصْتُمْ ، فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ ، فَإِنْ لَمْ تَأْخُذُوا أَوْ تَدَعُوا الثُّلُثَ ‏ شَكَّ شُعْبَةُ فِي الثُّلُثِ ، فَدَعُوا الرُّبُعَ "

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu) aytdi: U biz bozorda turganimizda oldimizga keldi va: Rasululloh ﷺ shunday dedilar, dedi: «Chamalaganingizda, olinglar va uchdan birini qoldiringlar. Agar uchdan birini olmasangiz yoki qoldirmasangiz — Shuʼba uchdan bir (soʻzida) shubha qildi — choragini qoldiringlar».Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу) айтди: У биз бозорда турганимизда олдимизга келди ва: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар, деди: «Чамалаганингизда, олинглар ва учдан бирини қолдиринглар. Агар учдан бирини олмасангиз ёки қолдирмасангиз — Шуъба учдан бир (сўзида) шубҳа қилди — чорагини қолдиринглар».

حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا خَرَصْتُمْ ، فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ ، فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ ، فَدَعُوا الرُّبُعَ "

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Chamalaganingizda, olinglar va uchdan birini qoldiringlar. Agar uchdan birini qoldirmasangiz, choragini qoldiringlar», dedilar.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Чамалаганингизда, олинглар ва учдан бирини қолдиринглар. Агар учдан бирини қолдирмасангиз, чорагини қолдиринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَنْجُوفٍ ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ ، عَنْ خِلاسٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا مِنْ نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، إِلا جِيءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْفَرُ مَا كَانَتْ ، فَيُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَخْبَطُهُ بِقَوَائِمِهَا ، وَتَطَؤُهُ عِقَافُهَا كُلَّمَا تَصَرَّمَ آخِرُهَا رُدَّ أَوَّلُهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْخَلائِقِ ، ثُمَّ يَرَى سَبِيلَهُ ، وَمَا مِنْ صَاحِبِ غَنَمٍ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا مِنْ نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، إِلا جِيءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْفَرُ مَا كَانَتْ ، وَأَكْثَرُ مَا كَانَتْ ، فَيُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ ، تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا ، وَتَطَؤُهُ بِأَظْلافِهَا كُلَّمَا تَصَرَّمَ آخِرُهَا كَرَّ عَلَيْهِ أَوَّلُهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْخَلائِقِ ، ثُمَّ يَرَى سَبِيلَهُ ، وَمَا مِنْ صَاحِبِ غَنَمٍ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا مِنْ نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، إِلا جِيءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْفَرُ مَا كَانَتْ ، وَأَكْثَرُ مَا كَانَتْ ، فَيُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا ، وَتَطَأُهُ بِأَظْلافِهَا كُلَّمَا تَصَرَّمَ آخِرُهَا كَرَّ عَلَيْهِ أَوَّلُهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ الْخَلائِقِ ، ثُمَّ يُرَى سَبِيلَهُ أَوْ سَبِيلُهُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لا أَدْرِي بِالرَّفْعِ أَوْ بِالنَّصْبِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Tuyaga ega boʻlib, uning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar qiyomat kuni u eng toʻla holatda keltirilib, ular uchun tep-tekis maydonga yotqiziladi; ular oyoqlari bilan uni yanchadi va tuyoqlari bilan bosib oʻtadi — oxirgisi tugagani sayin avvalgisi qaytariladi — toki xaloyiq orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi. Qoʻyga ega boʻlib, uning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar qiyomat kuni u eng toʻla va eng koʻp holatda keltirilib, ular uchun tep-tekis maydonga yotqiziladi; ular shoxlari bilan uni suzadi va tuyoqlari bilan bosib oʻtadi — oxirgisi tugagani sayin avvalgisi unga qaytadi — toki xaloyiq orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi. Qoʻyga ega boʻlib, uning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar qiyomat kuni u eng toʻla va eng koʻp holatda keltirilib, ular uchun tep-tekis maydonga yotqiziladi; ular shoxlari bilan uni suzadi va tuyoqlari bilan bosib oʻtadi — oxirgisi tugagani sayin avvalgisi unga qaytadi — toki xaloyiq orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi». Abu Bakr aytdi: Bilmadim, (rovi) rafʼ bilan aytdimi yoki nasb bilan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Туяга эга бўлиб, унинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар қиёмат куни у энг тўла ҳолатда келтирилиб, улар учун теп-текис майдонга ётқизилади; улар оёқлари билан уни янчади ва туёқлари билан босиб ўтади — охиргиси тугагани сайин аввалгиси қайтарилади — токи халойиқ орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади. Қўйга эга бўлиб, унинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар қиёмат куни у энг тўла ва энг кўп ҳолатда келтирилиб, улар учун теп-текис майдонга ётқизилади; улар шохлари билан уни сузади ва туёқлари билан босиб ўтади — охиргиси тугагани сайин аввалгиси унга қайтади — токи халойиқ орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади. Қўйга эга бўлиб, унинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар қиёмат куни у энг тўла ва энг кўп ҳолатда келтирилиб, улар учун теп-текис майдонга ётқизилади; улар шохлари билан уни сузади ва туёқлари билан босиб ўтади — охиргиси тугагани сайин аввалгиси унга қайтади — токи халойиқ орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади». Абу Бакр айтди: Билмадим, (рови) рафъ билан айтдими ёки насб билан.

حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي عُمَرَ الْغُدَانِيِّ ، أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ ، فَقِيلَ : هَذَا مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ مَالا ، فَدَعَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ ، فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكِ ، فَقَالَ : نَعَمْ ، لِي مِائَةُ حُمُرٍ أَوْ لِي مِائَةُ أَدَمٍ ، وَلِي كَذَا وَكَذَا مِنَ الْغَنَمِ ، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : إِيَّاكَ وَإِخْفَافَ الإِبِلِ ، وَإِيَّاكَ وَإِظْلافَ الْغَنَمِ ، إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " مَا مِنْ رَجُلٍ يَكُونُ لَهُ إِبِلٌ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، عُسْرِهَا وَيُسْرِهَا ، إِلا بَرَزَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ ، فَجَاءَتْهُ كَأَفَذِّ مَا يَكُونُ وَأَشَدُّهُ ، مَا أَسْمَنَهُ أَوْ أَعْظَمَهُ ‏ شَكَّ شُعْبَةُ ، فَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا , كُلَّمَا جَازَتْ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ، فَيَرَى سَبِيلَهُ ، وَمَا مِنْ عَبْدٍ يَكُونُ لَهُ غَنَمٌ ، لا يُؤَدِّي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَنَجْدَتُهَا وَرِسْلُهَا ، عُسْرُهَا وَيُسْرُهَا ، إِلا بَرَزَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ كَأَفَذِّ مَا يَكُونُ وَأَشَدُّهُ وَأَسْمَنَهُ وَأَعْظَمَهُ ‏ شَكَّ شُعْبَةُ ، فَتَطَؤُهُ بِأَظْلافِهَا ، وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ، حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ ، وَمَا مِنْ رَجُلٍ لَهُ بَقَرٌ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَنَجْدَتُهَا وَرِسْلُهَا ، عُسْرُهَا وَيُسْرُهَا ، إِلا بَرَزَ لَهُ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ كَأَفَذِّ مَا يَكُونُ ، وَأَشَدُّهُ وَأَسْمَنَهُ أَوْ أَعْظَمَهُ ‏ شَكَّ شُعْبَةُ ، فَتَطَؤُهُ بِأَظْلافِهَا ، وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ، حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ، فَيَرَى سَبِيلَهُ " ، فَقَالَ لَهُ الْعَامِرِيُّ : وَمَا حَقُّ الإِبِلِ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ؟ قَالَ : تُعْطِي الْكَرِيمَةَ ، وَتَمْنَحُ الْعَزِيزَةَ ، وَتُفْقِرُ الظُّهْرَ ، وَتُطْرِقُ الْفَحْلَ ، وَتَسْقِي اللَّبَنَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَرْوِ هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ ، عَنْ شُعْبَةَ

Abu Umar al-Gʻudoniydan rivoyat qilinadiki, uning oldidan Banu Omirdan bir kishi oʻtdi va: «Bu — odamlarning eng koʻp mollisi», deyildi. Abu Hurayra uni chaqirib, bu haqda soʻradi. U: «Ha, mening yuzta qizil (tuyam) — yoki: yuzta qoramtir (tuyam) — bor, shuncha-shuncha qoʻyim ham bor», dedi. Shunda Abu Hurayra: «Tuyalarning tuyogʻidan ehtiyot boʻl, qoʻylarning tuyogʻidan ehtiyot boʻl! Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Tuyalari boʻlib, ularning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech bir kishi yoʻqki, magar u tep-tekis maydonga chiqariladi va ular unga eng kuchli, eng semiz — eng semizi yoki eng kattasi (Shuʼba shubha qildi) — holda kelib, tuyoqlari bilan uni bosib oʻtadi; oxirgisi uning ustidan oʻtgani sayin avvalgisi qaytariladi — miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi. Qoʻylari boʻlib, ularning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech bir banda yoʻqki — Rasululloh ﷺ: ‹najdatuho va rislaho, yaʼni qiyinchiligi va yengilligi›, dedilar — magar u tep-tekis maydonga chiqariladi va ular eng kuchli, eng semiz va eng katta holda (kelib), tuyoqlari bilan uni bosadi, shoxlari bilan suzadi; oxirgisi uning ustidan oʻtgani sayin avvalgisi qaytariladi — miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki Alloh odamlar orasida hukm chiqargunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi. Sigirlari boʻlib, ularning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech bir kishi yoʻqki — Rasululloh ﷺ: ‹najdatuho va rislaho, yaʼni qiyinchiligi va yengilligi›, dedilar — magar u tep-tekis maydonga chiqariladi va ular eng kuchli, eng semiz — yoki eng katta — holda (kelib), tuyoqlari bilan uni bosadi, shoxlari bilan suzadi; oxirgisi uning ustidan oʻtgani sayin avvalgisi qaytariladi — miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi». Shunda omiriylik (kishi) unga: «Ey Abu Hurayra, tuyaning haqqi nima?» dedi. U: «Qimmatlisini berasan, azizini (sutini) ariyat berasan, minishga (tuya) berasan, erkagini (chatishtirishga) qoʻyasan va sutini ichirasan», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu hadisni Yazid ibn Horundan boshqa hech kim Shuʼbadan rivoyat qilmagan.Абу Умар ал-Ғудонийдан ривоят қилинадики, унинг олдидан Бану Омирдан бир киши ўтди ва: «Бу — одамларнинг энг кўп моллиси», дейилди. Абу Ҳурайра уни чақириб, бу ҳақда сўради. У: «Ҳа, менинг юзта қизил (туям) — ёки: юзта қорамтир (туям) — бор, шунча-шунча қўйим ҳам бор», деди. Шунда Абу Ҳурайра: «Туяларнинг туёғидан эҳтиёт бўл, қўйларнинг туёғидан эҳтиёт бўл! Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Туялари бўлиб, уларнинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч бир киши йўқки, магар у теп-текис майдонга чиқарилади ва улар унга энг кучли, энг семиз — энг семизи ёки энг каттаси (Шуъба шубҳа қилди) — ҳолда келиб, туёқлари билан уни босиб ўтади; охиргиси унинг устидан ўтгани сайин аввалгиси қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади. Қўйлари бўлиб, уларнинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч бир банда йўқки — Расулуллоҳ ﷺ: ‹наждатуҳо ва рислаҳо, яъни қийинчилиги ва енгиллиги›, дедилар — магар у теп-текис майдонга чиқарилади ва улар энг кучли, энг семиз ва энг катта ҳолда (келиб), туёқлари билан уни босади, шохлари билан сузади; охиргиси унинг устидан ўтгани сайин аввалгиси қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда, токи Аллоҳ одамлар орасида ҳукм чиқаргунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади. Сигирлари бўлиб, уларнинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч бир киши йўқки — Расулуллоҳ ﷺ: ‹наждатуҳо ва рислаҳо, яъни қийинчилиги ва енгиллиги›, дедилар — магар у теп-текис майдонга чиқарилади ва улар энг кучли, энг семиз — ёки энг катта — ҳолда (келиб), туёқлари билан уни босади, шохлари билан сузади; охиргиси унинг устидан ўтгани сайин аввалгиси қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади». Шунда омирийлик (киши) унга: «Эй Абу Ҳурайра, туянинг ҳаққи нима?» деди. У: «Қимматлисини берасан, азизини (сутини) арият берасан, минишга (туя) берасан, эркагини (чатиштиришга) қўясан ва сутини ичирасан», деди. Абу Бакр айтди: Бу ҳадисни Язид ибн Ҳорундан бошқа ҳеч ким Шуъбадан ривоят қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ رَبِيعَةَ وَهُوَ ابْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلالٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَخَذَ مِنْ مَعَادِنِ الْقَبِيلَةِ الصَّدَقَةَ ، وَأَنَّهُ أَقْطَعَ بِلالَ بْنَ الْحَارِثِ الْعَقِيقَ أَجْمَعَ ، فَلَمَّا كَانَ عُمَرُ ، قَالَ لِبِلالٍ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَقْطَعْكَ لِتَحْجِزَهُ عَنِ النَّاسِ ، لَمْ يَقْطَعْكَ إِلا لِتَعْمَلَ " ، قَالَ : فَقَطَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِلنَّاسِ الْعَقِيقَ

Horis ibn Bilol otasidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ Qabila konlaridan sadaqa oldilar va Bilol ibn al-Horisga Aqiqni butunlay (yer qilib) berdilar. Umarning (davri) kelganida, u Bilolga: «Rasululloh ﷺ senga uni odamlardan toʻsib turishing uchun bermaganlar; balki faqat ishlashing uchun berganlar», dedi. (Rovi) aytdi: Shunda Umar ibn Xattob Aqiqni odamlarga boʻlib berdi.Ҳорис ибн Билол отасидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ Қабила конларидан садақа олдилар ва Билол ибн ал-Ҳорисга Ақиқни бутунлай (ер қилиб) бердилар. Умарнинг (даври) келганида, у Билолга: «Расулуллоҳ ﷺ сенга уни одамлардан тўсиб туришинг учун бермаганлар; балки фақат ишлашинг учун берганлар», деди. (Рови) айтди: Шунда Умар ибн Хаттоб Ақиқни одамларга бўлиб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، عَنِ الْمُغِيرَةِ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ . ح وَحَدَّثَنَاهُ مُرَّةُ ، حَدَّثَنَا مُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنَّ بَنِي شَبَابَةَ بَطْنٌ مِنْ فَهْمٍ ، كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ عَسَلٍ لَهُمُ الْعُشْرَ ، مِنْ كُلِّ عَشْرِ قِرَبٍ قِرْبَةٌ ، وَكَانَ يَحْمِي لَهُمْ وَادِيَيْنِ ، فَلَمَّا كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ، اسْتَعْمَلَ عَلَيْهِمْ سُفْيَانَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيَّ ، فَأَبَوْا أَنْ يُؤَدُّوا إِلَيْهِ شَيْئًا ، وَقَالُوا : إِنَّمَا ذَاكَ شَيْءٌ كُنَّا نُؤَدِّيهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَكَتَبَ سُفْيَانُ إِلَى عُمَرَ بِذَلِكَ ، فَكَتَبَ إِلَيْهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَضِي اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ : " إِنَّمَا النَّحْلُ ذُبَابُ غَيْثٍ يَسُوقُهُ اللَّهُ رِزْقًا إِلَى مَنْ يَشَاءُ ، فَإِنْ أَدُّوا إِلَيْكَ مَا كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَاحْمِ لَهُمْ وَادِيَيْهُمْ ، وَإِلا فَخَلِّ بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَهُمَا ، فَأَدُّوا إِلَيْهِ مَا كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَحَمَى لَهُمْ وَادِيَيْهِمْ " . حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي أُسَامَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنَّ بَنِي شَبَابَةَ ، بَطْنٌ مِنْ فَهْمٍ ، فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ الْمُغِيرَةِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ سَوَاءً ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ إِنْ ثَبَتَ فَفِيهِ مَا دَلَّ عَلَى أَنَّ بَنِي شَبَابَةَ ، إِنَّمَا كَانُوا يُؤَدُّونَ مِنَ الْعَسَلِ الْعُشْرَ لِعِلَّةٍ ، لا لأَنَّ الْعُشْرَ وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ فِي الْعَسَلِ بَلْ مُتَطَوِّعِينَ بِالدَّفْعِ لِحِمَاهُمُ الْوَادِيَيْنِ ، أَلا تَسْمَعُ احْتِجَاجَهُمْ عَلَى سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، وَكِتَابَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ إِلَى سُفْيَانَ ، لأَنَّهُمْ إِنْ أَدُّوا مَا كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَحْمِيَ لَهُمْ وَادِيَيْهِمْ ، وَإِلا خَلَّى بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ الْوَادِيَيْنِ ، وَمِنَ الْمُحَالِ أَنْ يَمْتَنِعَ صَاحِبُ الْمَالِ مِنْ أَدَاءِ الصَّدَقَةِ الْوَاجِبِ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ إِنْ لَمْ يُحْمَى لَهُ مَا يَرْعَى فِيهِ مَاشِيَتَهُ مِنَ الْكَلاءِ ، وَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَحْمِيَ الإِمَامُ لِبَعْضِ أَهْلِ الْمَوَاشِي أَرْضًا ذَاتَ الْكَلإِ لِيُؤَدِّيَ صَدَقَةَ مَالِهِ ، إِنْ لَمْ يَحْمِ لَهُمْ تِلْكَ الأَرْضَ ، وَالْفَارُوقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدْ عَلِمَ أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ بِأَنَّ بَنِي شَبَابَةَ قَدْ كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْعَسَلِ الْعُشْرَ ، وَأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَحْمِي لَهُمُ الْوَادِيَيْنِ ، فَأَمَرَ عَامِلَهُ سُفْيَانَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ أَنْ يَحْمِيَ لَهُمُ الْوَادِيَيْنِ إِنْ أَدُّوا مِنْ عَسَلِهِمْ مِثْلَ مَا كَانُوا يُؤَدُّونَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَإِلا خَلَّى بَيْنَ النَّاسِ ، وَبَيْنَ الْوَادِيَيْنِ ، وَلَوْ كَانَ عِنْدَ الْفَارُوقِ رَحِمَهُ اللَّهُ أَخْذُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعُشْرَ مِنْ غَلِّهِمِ عَلَى مَعْنَى الإِيجَابِ كَوُجُوبِ صَدَقَةِ الْمَالِ الَّذِي يَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لَمْ يَرْضَ بِامْتِنَاعِهِمْ مِنْ أَدَاءِ الزَّكَاةِ ، وَلَعَلَّهُ كَانَ يُحَارِبُهُمْ لَوِ امْتَنَعُوا مِنْ أَدَاءِ مَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مِنَ الصَّدَقَةِ ، إِذْ قَدْ تَابَعَ الصِّدِّيقُ رَحِمَهُ اللَّهُ مَعَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى قِتَالِ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ أَدَاءِ الصَّدَقَةِ مَعَ حَلِفِ الصِّدِّيقِ أَنَّهُ مُقَاتِلٌ مَنِ امْتَنَعَ مِنْ أَدَاءِ عِقَالٍ كَانَ يُؤَدِّيهِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالْفَارُوقُ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدْ وَاطَأَهُ عَلَى قِتَالِهِمْ ، فَلَوْ كَانَ أَخْذُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعُشْرَ مِنْ نَحْلِ بَنِي شَبَابَةَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَلَى مَعْنَى الْوُجُوبِ ، لَكَانَ الْحُكْمُ عِنْدَهُ فِيهِمْ كَالْحُكْمِ فِيمَنِ امْتَنَعَ عِنْدَ وَفَاةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ أَدَاءِ الصَّدَقَةِ إِلَى الصِّدِّيقِ ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Fahmning bir tarmogʻi boʻlgan Banu Shabobalar Rasululloh ﷺga oʻz asallaridan ushr — har oʻn meshdan bir mesh — berib turishar edi; u zot esa ular uchun ikki vodiyni qoʻriq qilib berardilar. Umar ibn Xattobning (davri) kelganida, u ularning ustiga Sufyon ibn Abdulloh as-Saqafiyni amaldor qilib qoʻydi. Ular unga hech narsa berishdan bosh tortib: «Bu biz faqat Rasululloh ﷺga berib turgan narsa edi», deyishdi. Sufyon buni Umarga yozdi. Shunda Umar ibn Xattob (roziyallohu taolo anhu) unga: «Asalari — Alloh xohlagan kishisiga rizq qilib haydaydigan yomgʻir pashshasidir. Agar ular senga Rasululloh ﷺga berib turgan narsalarini bersalar, ular uchun ikki vodiylarini qoʻriq qil; boʻlmasa, odamlar bilan ular ikkisining orasini boʻsh qoʻy», deb yozdi. Shunday qilib, ular unga Rasululloh ﷺga berib turgan narsalarini berdilar, u esa ular uchun ikki vodiylarini qoʻriq qildi. Bizga Rabiʼ soʻzlab berdi: bizga Ibn Vahb, unga Usoma Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan — Fahmning bir tarmogʻi boʻlgan Banu Shabobalar haqida — soʻzlab berdi va Mugʻiyra ibn Abdurrahmonning hadisi kabi aynan zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar sobit boʻlsa, unda Banu Shabobaning asaldan ushr berib turgani bir sabab uchun ekaniga dalolat bor; ular uchun asalda ushr vojib boʻlgani uchun emas, balki ikki vodiy qoʻriq qilib berilgani evaziga oʻz ixtiyorlari bilan berganlaridir. Ularning Sufyon ibn Abdullohga qilgan hujjatini va Umar ibn Xattobning Sufyonga yozgan maktubini eshitmayapsanmi? Chunki agar ular Rasululloh ﷺga berib turgan narsani bersalar, ular uchun ikki vodiylari qoʻriq qilinadi; boʻlmasa, odamlar bilan ikki vodiyning orasi boʻsh qoʻyiladi. Mol egasining, chorvasi oʻtlaydigan oʻt-oʻlanli yer qoʻriq qilib berilmasa, moliga vojib boʻlgan sadaqani ado etishdan bosh tortishi mumkin emas; imomning ham chorva egalarining baʼzisiga — agar ularga oʻsha yerni qoʻriq qilib bermasa, moli sadaqasini ado etmasligi evaziga — oʻt-oʻlanli yerni qoʻriq qilib berishi joiz emas. Foruq (rahimahulloh) esa bu xabarni — Banu Shabobaning Nabiy ﷺga asaldan ushr berib turganini va Nabiy ﷺ ular uchun ikki vodiyni qoʻriq qilib berganlarini — bilar edi; shuning uchun oʻz amaldori Sufyon ibn Abdullohga: agar ular asallaridan Nabiy ﷺga berib turgan narsa kabi bersalar, ular uchun ikki vodiyni qoʻriq qilishni, boʻlmasa, odamlar bilan ikki vodiyning orasini boʻsh qoʻyishni buyurdi. Agar Foruq (rahimahulloh) nazdida Nabiy ﷺning ularning hosilidan ushr olishlari — zakot vojib boʻladigan mol sadaqasining vojibligi kabi — vojiblik maʼnosida boʻlganda edi, ularning zakot ado etishdan bosh tortishlariga rozi boʻlmas edi; balki zimmalariga vojib boʻlgan sadaqani ado etishdan bosh tortsalar, ular bilan urushgan boʻlar edi. Zero Siddiq (rahimahulloh) Nabiy ﷺning sahobalari bilan birga sadaqa ado etishdan bosh tortganlar bilan urushishga kirishgan edi — Siddiq Nabiy ﷺga berib turilgan bir tuya boʻyintumorini bermay tortganlar bilan ham urushishiga qasam ichgan, Foruq (rahimahulloh) esa ular bilan urushishda unga muvofiq boʻlgan edi. Bas, agar Nabiy ﷺning Banu Shabobaning asalidan ushr olishlari Umar ibn Xattob nazdida vojiblik maʼnosida boʻlganda edi, ular haqidagi hukm uning nazdida Nabiy ﷺ vafot etganlarida Siddiqqa sadaqa ado etishdan bosh tortganlar haqidagi hukm kabi boʻlar edi. Alloh yaxshi biluvchidir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Фаҳмнинг бир тармоғи бўлган Бану Шабобалар Расулуллоҳ ﷺга ўз асалларидан ушр — ҳар ўн мешдан бир меш — бериб туришар эди; у зот эса улар учун икки водийни қўриқ қилиб берардилар. Умар ибн Хаттобнинг (даври) келганида, у уларнинг устига Суфён ибн Абдуллоҳ ас-Сақафийни амалдор қилиб қўйди. Улар унга ҳеч нарса беришдан бош тортиб: «Бу биз фақат Расулуллоҳ ﷺга бериб турган нарса эди», дейишди. Суфён буни Умарга ёзди. Шунда Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу таоло анҳу) унга: «Асалари — Аллоҳ хоҳлаган кишисига ризқ қилиб ҳайдайдиган ёмғир пашшасидир. Агар улар сенга Расулуллоҳ ﷺга бериб турган нарсаларини берсалар, улар учун икки водийларини қўриқ қил; бўлмаса, одамлар билан улар иккисининг орасини бўш қўй», деб ёзди. Шундай қилиб, улар унга Расулуллоҳ ﷺга бериб турган нарсаларини бердилар, у эса улар учун икки водийларини қўриқ қилди. Бизга Рабиъ сўзлаб берди: бизга Ибн Ваҳб, унга Усома Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан — Фаҳмнинг бир тармоғи бўлган Бану Шабобалар ҳақида — сўзлаб берди ва Муғийра ибн Абдурраҳмоннинг ҳадиси каби айнан зикр қилди. Абу Бакр айтди: Бу хабар собит бўлса, унда Бану Шабобанинг асалдан ушр бериб тургани бир сабаб учун эканига далолат бор; улар учун асалда ушр вожиб бўлгани учун эмас, балки икки водий қўриқ қилиб берилгани эвазига ўз ихтиёрлари билан берганларидир. Уларнинг Суфён ибн Абдуллоҳга қилган ҳужжатини ва Умар ибн Хаттобнинг Суфёнга ёзган мактубини эшитмаяпсанми? Чунки агар улар Расулуллоҳ ﷺга бериб турган нарсани берсалар, улар учун икки водийлари қўриқ қилинади; бўлмаса, одамлар билан икки водийнинг ораси бўш қўйилади. Мол эгасининг, чорваси ўтлайдиган ўт-ўланли ер қўриқ қилиб берилмаса, молига вожиб бўлган садақани адо этишдан бош тортиши мумкин эмас; имомнинг ҳам чорва эгаларининг баъзисига — агар уларга ўша ерни қўриқ қилиб бермаса, моли садақасини адо этмаслиги эвазига — ўт-ўланли ерни қўриқ қилиб бериши жоиз эмас. Форуқ (раҳимаҳуллоҳ) эса бу хабарни — Бану Шабобанинг Набий ﷺга асалдан ушр бериб турганини ва Набий ﷺ улар учун икки водийни қўриқ қилиб берганларини — билар эди; шунинг учун ўз амалдори Суфён ибн Абдуллоҳга: агар улар асалларидан Набий ﷺга бериб турган нарса каби берсалар, улар учун икки водийни қўриқ қилишни, бўлмаса, одамлар билан икки водийнинг орасини бўш қўйишни буюрди. Агар Форуқ (раҳимаҳуллоҳ) наздида Набий ﷺнинг уларнинг ҳосилидан ушр олишлари — закот вожиб бўладиган мол садақасининг вожиблиги каби — вожиблик маъносида бўлганда эди, уларнинг закот адо этишдан бош тортишларига рози бўлмас эди; балки зиммаларига вожиб бўлган садақани адо этишдан бош тортсалар, улар билан урушган бўлар эди. Зеро Сиддиқ (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺнинг саҳобалари билан бирга садақа адо этишдан бош тортганлар билан урушишга киришган эди — Сиддиқ Набий ﷺга бериб турилган бир туя бўйинтуморини бермай тортганлар билан ҳам урушишига қасам ичган, Форуқ (раҳимаҳуллоҳ) эса улар билан урушишда унга мувофиқ бўлган эди. Бас, агар Набий ﷺнинг Бану Шабобанинг асалидан ушр олишлари Умар ибн Хаттоб наздида вожиблик маъносида бўлганда эди, улар ҳақидаги ҳукм унинг наздида Набий ﷺ вафот этганларида Сиддиққа садақа адо этишдан бош тортганлар ҳақидаги ҳукм каби бўлар эди. Аллоҳ яхши билувчидир.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَابْنُ جُرَيْجٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، وَعَنِ ابْنِ سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْعَجْمَاءُ جُبَارٌ ، وَالْبِئْرُ جُبَارٌ ، وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ ، وَفِي الرِّكَازُ الْخُمُسِ " ، غَيْرَ أَنَّ عَمْرًا لَمْ يَذْكُرِ الْمَعْدِنَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْخَبَرِ فِي كِتَابِ الدِّيَاتِ ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ ، عَنِ الْعَلاءِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، قَالَ : الْجُبَارُ : الْهَدْرُ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ . ح وَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ , عَنْ يُونُسَ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : الْجُبَارُ : الَّذِي لا دِيَةَ لَهُ ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى يَحْكِي ، عَنِ إِسْحَاقَ بْنِ عِيسَى بْنِ الطَّبَّاعِ ، قَالَ : قَالَ مَالِكٌ : الْجُبَارُ : الَّذِي لا دِيَةَ لَهُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ajmoʼ (til bilmas hayvon yetkazgan zarar) bekordir, quduq (zarari) bekordir, kon (zarari) bekordir; rikozda esa beshdan bir bor», dedilar. Faqat Amr konni zikr qilmadi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarning yoʻllarini men Kitobud-diyotda chiqarganman. Bizga Ali ibn Hujr soʻzlab berdi: bizga Haysam ibn Humayd, unga Aloʼ ibn al-Horis, unga Makhul soʻzlab berib: «Jubor — hadar (bekor) demakdir», dedi. Bizga Yunus ibn Abdulaʼlo soʻzlab berdi: bizga Ibn Vahb (soʻzlab berdi). Yana menga Ibn Abdulhakam xabar berdiki, Ibn Vahb ularga Yunusdan xabar berdi; u aytdi: Ibn Shihob: «Jubor — diyati yoʻq (narsa)dir», dedi. Muhammad ibn Yahyoning Ishoq ibn Iso ibn at-Tabbodan hikoya qilib: Molik: «Jubor — diyati yoʻq (narsa)dir», dedi, deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ажмў (тил билмас ҳайвон етказган зарар) бекордир, қудуқ (зарари) бекордир, кон (зарари) бекордир; рикозда эса бешдан бир бор», дедилар. Фақат Амр конни зикр қилмади. Абу Бакр айтди: Бу хабарнинг йўлларини мен Китобуд-диётда чиқарганман. Бизга Али ибн Ҳужр сўзлаб берди: бизга Ҳайсам ибн Ҳумайд, унга Алў ибн ал-Ҳорис, унга Макҳул сўзлаб бериб: «Жубор — ҳадар (бекор) демакдир», деди. Бизга Юнус ибн Абдулаъло сўзлаб берди: бизга Ибн Ваҳб (сўзлаб берди). Яна менга Ибн Абдулҳакам хабар бердики, Ибн Ваҳб уларга Юнусдан хабар берди; у айтди: Ибн Шиҳоб: «Жубор — дияти йўқ (нарса)дир», деди. Муҳаммад ибн Яҳёнинг Ишоқ ибн Исо ибн ат-Таббодан ҳикоя қилиб: Молик: «Жубор — дияти йўқ (нарса)дир», деди, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، وَهِشَامُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، أَنَّ رَجُلا مِنْ مُزَيْنَةَ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَكَيْفَ تَرَى فِيمَا يُوجَدُ فِي الطَّرِيقِ الْمِيتَاءِ ، أَوْ فِي الْقَرْيَةِ الْمَسْكُونَةِ ؟ قَالَ : " عَرِّفْهُ سَنَةً ، فَإِنْ جَاءَ بَاغِيهِ فَادْفَعْهُ إِلَيْهِ ، وَإِلا فَشَأْنُكَ بِهِ ، فَإِنْ جَاءَ طَالِبُهَا يَوْمًا مِنَ الدَّهْرِ ، فَأَدِّهَا إِلَيْهِ ، وَمَا كَانَ فِي الطَّرِيقِ غَيْرِ الْمِيتَاءِ ، وَالْقَرْيَةِ غَيْرِ الْمَسْكُونَةِ ، فَفِيهِ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَى هَذَا الْخَبَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : سَمِعْتُ رَجُلا مِنْ مُزَيْنَةَ يَسْأَلُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، حَدَّثَنَاهُ يُونُسُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Muzaynadan bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Katta yoʻlda yoki odam yashaydigan qishloqda topilgan narsa haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Uni bir yil (davomida) eʼlon qil; agar izlovchisi kelsa, unga topshir; boʻlmasa, oʻzingga ixtiyor. Agar uni izlovchi zamonlardan bir kun kelib qolsa, uni unga ado et. Katta boʻlmagan yoʻlda va odam yashamaydigan qishloqda (topilgan) narsada esa — unda ham, rikozda ham beshdan bir bor», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Muhammad ibn Ishoq Muhammad ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilib, u: «Muzaynadan bir kishining Rasululloh ﷺdan soʻraganini eshitdim», dedi. Buni bizga Yunus ibn Muso soʻzlab berdi: bizga Jarir Muhammad ibn Ishoqdan (soʻzlab berdi).Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Музайнадан бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Катта йўлда ёки одам яшайдиган қишлоқда топилган нарса ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Уни бир йил (давомида) эълон қил; агар изловчиси келса, унга топшир; бўлмаса, ўзингга ихтиёр. Агар уни изловчи замонлардан бир кун келиб қолса, уни унга адо эт. Катта бўлмаган йўлда ва одам яшамайдиган қишлоқда (топилган) нарсада эса — унда ҳам, рикозда ҳам бешдан бир бор», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Муҳаммад ибн Ишоқ Муҳаммад ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан ривоят қилиб, у: «Музайнадан бир кишининг Расулуллоҳ ﷺдан сўраганини эшитдим», деди. Буни бизга Юнус ибн Мусо сўзлаб берди: бизга Жарир Муҳаммад ибн Ишоқдан (сўзлаб берди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبِي ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصَدَقَةٍ ، فَقَالَ بَعْضٌ مِمَّنْ يَلْمِزُ : مَنَعَ ابْنَ جَمِيلٍ ، وَخَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ ، وَالْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَنْ يَتَصَدَّقُوا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ sadaqa (yigʻishga) buyurdilar. Shunda taʼna qiluvchilardan baʼzisi: «Ibn Jamil, Xolid ibn Valid va Abbos ibn Abdulmuttalib sadaqa berishdan bosh tortishdi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ садақа (йиғишга) буюрдилар. Шунда таъна қилувчилардан баъзиси: «Ибн Жамил, Холид ибн Валид ва Аббос ибн Абдулмутталиб садақа беришдан бош тортишди», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ سَاعِيًا عَلَى الصَّدَقَةِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Umar ibn Xattobni sadaqa (zakot) yigʻuvchi qilib joʻnatdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Умар ибн Хаттобни садақа (закот) йиғувчи қилиб жўнатдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ الْحِمْصِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصَدَقَةٍ ، فَقِيلَ : مَنَعَ ابْنَ جَمِيلٍ ، وَخَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ ، وَالْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : مَا يَنْقِمُ ابْنُ جَمِيلٍ ، إِلا أَنَّهُ كَانَ فَقِيرًا أَغْنَاهُ اللَّهُ ، وَأَمَّا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَإِنَّكُمْ تَظْلِمُونَ خَالِدًا ، قَدِ احْتَبَسَ أَدْرَاعَهُ وَأَعْبُدَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، أَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ فِي خَبَرِ وَرْقَاءَ : وَأَمَّا الْعَبَّاسُ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَهِيَ عَلَيَّ ، وَمِثْلُهَا مَعَهَا ، وَقَالَ فِي خَبَرِ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ : أَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَهِيَ لَهُ وَمِثْلُهَا مَعَهَا ، وَقَالَ فِي خَبَرِ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ : أَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَهِيَ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ وَمِثْلُهَا مَعَهَا ، فَخَبَرُ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ : فَهِيَ لَهُ وَمِثْلُهَا مَعَهَا يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ مَا قَالَ وَرْقَاءُ أَيْ فَهِيَ لَهُ عَلَيَّ ، فَأَمَّا اللَّفْظَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ ، فَهِيَ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهَا فَهِيَ لَهُ عَلَيَّ مَا بَيَّنْتُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ : عَلَيْهِ يَعْنِي لَهُ ، وَلَهُ يَعْنِي عَلَيْهِ ، كَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلا : ‏ أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ ، فَمَعْنَى لَهُمُ اللَّعْنَةُ : أَيْ عَلَيْهِمُ اللَّعْنَةُ ، وَمُحَالٌ أَنْ يَتْرُكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ صَدَقَةً قَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ ، وَبَعْدَهُ تَرَكَ صَدَقَةً أُخْرَى إِذَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ ، وَالْعَبَّاسُ مِنْ صَلِيبَةِ بَنِي هَاشِمٍ مِمَّنْ حُرِّمَ عَلَيْهِ صَدَقَةُ غَيْرِهِ أَيْضًا فَكَيْفَ صَدَقَةُ نَفْسِهِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَدْ أَخْبَرَ أَنَّ الْمُمْتَنِعَ مِنْ أَدَاءِ صَدَقَتِهِ فِي الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ يُعَذَّبُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي يَوْمٍ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ بِأَلْوَانِ عَذَابٍ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي مَوْضِعِهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ ، فَكَيْفَ يَكُونُ أَنْ يَتَأَوَّلَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَتْرُكَ لِعَمِّهِ صِنْوِ أَبِيهِ صَدَقَةً قَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ لأَهْلِ سُهْمَانِ الصَّدَقَةِ أَوْ يُبِيحُ لَهُ تَرْكَ أَدَائِهَا وَإِيصَالِهَا إِلَى مُسْتَحِقِّيهَا هَذَا مَا لا يَتَوَهَّمُهُ عِنْدِي عَالِمٌ ، وَالصَّحِيحُ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ قَوْلُهُ : فَهِيَ لَهُ ، وَقَوْلُهُ فَهِيَ عَلَيَّ ، وَمِثْلُهَا مَعَهَا أَيْ إِنِّي قَدِ اسْتَعْجَلْتُ مِنْهُ صَدَقَةَ عَامَيْنِ ، فَهَذِهِ الصَّدَقَةُ الَّتِي أُمِرْتُ بِقَبْضِهَا مِنَ النَّاسِ هِيَ لِلْعَبَّاسِ عَلَيَّ وَمِثْلُهَا مَعَهَا أَيْ صَدَقَةٌ ثَانِيَةٌ عَلَى مَا رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ دِينَارٍ ، وَإِنْ كَانَ فِي الْقَلْبِ مِنْهُ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، " أَنَّ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي تَعْجِيلِ صَدَقَتِهِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ ، فَرَخَّصَ لَهُ فِي ذَلِكَ " . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَعَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْمِصْرِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا الأَسَدِيُّ ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ ، غَيْرَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، لَمْ يَقُلْ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Umar dedi: «Rasululloh ﷺ sadaqa (yigʻishga) buyurdilar. Shunda: ‹Ibn Jamil, Xolid ibn Valid va Abbos ibn Abdulmuttalib bermay tortdilar›, deyildi. Rasululloh ﷺ: ‹Ibn Jamilning ayblovga sabab boʻladigan yagona narsasi shuki, u faqir edi, soʻng Alloh uni boy qildi. Xolid ibn Validga kelsak, sizlar Xolidga zulm qilyapsizlar — u oʻz sovutlari va qullarini Alloh yoʻlida vaqf qilib qoʻygan. Abbos ibn Abdulmuttalib esa — Rasululloh ﷺning amakilaridir›, dedilar». Abu Bakr aytdi: Varqoning xabarida: «Rasululloh ﷺning amakilari Abbosga kelsak — u (sadaqa) mening zimmamda, yana shuncha ham u bilan birga», deyilgan. Muso ibn Uqbaning xabarida: «Abbos ibn Abdulmuttalibga kelsak — u unga (tegishli), yana shuncha ham u bilan birga», deyilgan. Shuayb ibn Abu Hamzaning xabarida esa: «Rasululloh ﷺning amakilari Abbos ibn Abdulmuttalibga kelsak — u uning zimmasidagi sadaqa, yana shuncha ham u bilan birga», deyilgan. Muso ibn Uqbaning xabaridagi «u unga (tegishli), yana shuncha ham u bilan birga» degani Varqo aytgan maʼnoni, yaʼni «u uning (foydasiga) mening zimmamda» maʼnosini koʻzlagan boʻlishi mumkin. Shuayb ibn Abu Hamza zikr qilgan «u uning zimmasidagi sadaqa» lafziga kelsak, uning maʼnosi ham «u uning (foydasiga) mening zimmamda» boʻlishi mumkin — men kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganimdek, arablar alayhi deb lahuni, lahu deb alayhini nazarda tutadilar; Alloh jalla va aloning: {Ana oʻshalarga laʼnat va yomon diyor bordir} degani kabi — lahumul-laʼnatuning maʼnosi alayhimul-laʼnatudir. Nabiy ﷺning Abbos ibn Abdulmuttalibga uning moliga vojib boʻlgan sadaqani tark qilib qoʻyishlari, undan keyin yana boshqa vojib boʻlgan sadaqani ham tark qilishlari mahol; Abbos esa sof Bani Hoshimdan — boshqaning sadaqasi ham unga harom qilingan kishilardandir; oʻzining sadaqasi qanday boʻlsin? Nabiy ﷺ qiyinchilikda ham, yengillikda ham sadaqasini ado etishdan bosh tortgan kishi qiyomat kuni miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda — biz bu kitobda oʻz oʻrnida zikr qilgan turli azoblar bilan — azoblanishini xabar berganlar. Bas, Nabiy ﷺning oʻz amakilari — otalarining bir tomiri boʻlgan kishi uchun sadaqa haqdorlariga vojib boʻlgan sadaqani tark qilishlari yoki uni ado etmaslikni va haqdorlariga yetkazmaslikni unga mubohlashlari deb taʼvil qilish qanday boʻlsin? Bu — mening nazdimda hech bir olim gumon qilmaydigan narsadir. Bu lafzda sahih boʻlgani — u zotning «u unga (tegishli)» va «u mening zimmamda, yana shuncha ham u bilan birga» deganidir; yaʼni: men undan ikki yillik sadaqasini oldindan olganman; bas, men odamlardan olishga buyurilgan bu sadaqa — Abbos uchun mening zimmamda, yana shuncha ham u bilan birga, yaʼni ikkinchi sadaqa — Hajjoj ibn Dinor rivoyat qilganidek. Garchi koʻngilda undan (shubha) boʻlsa-da: (u) Hakamdan, u Hujayya ibn Adiydan, u Ali ibn Abu Tolibdan (rivoyat qiladiki), Abbos ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺdan sadaqasini vaqti kelishidan oldin tezlatib berishni soʻradi, u zot esa unga bunga ruxsat berdilar. Buni bizga Muhammad ibn Yahyo va Ali ibn Abdurrahmon ibn al-Mugʻiyra al-Misriy soʻzlab berdi: ular ikkovi: bizga Said ibn Mansur soʻzlab berdi, unga Ismoil ibn Zakariyo al-Asadiy Hajjoj ibn Dinordan soʻzlab berdi, dedilar; faqat Ali ibn Abdurrahmon «vaqti kelishidan oldin» demadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ садақа (йиғишга) буюрдилар. Шунда: ‹Ибн Жамил, Холид ибн Валид ва Аббос ибн Абдулмутталиб бермай тортдилар›, дейилди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ибн Жамилнинг айбловга сабаб бўладиган ягона нарсаси шуки, у фақир эди, сўнг Аллоҳ уни бой қилди. Холид ибн Валидга келсак, сизлар Холидга зулм қиляпсизлар — у ўз совутлари ва қулларини Аллоҳ йўлида вақф қилиб қўйган. Аббос ибн Абдулмутталиб эса — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиларидир›, дедилар». Абу Бакр айтди: Варқонинг хабарида: «Расулуллоҳ ﷺнинг амакилари Аббосга келсак — у (садақа) менинг зиммамда, яна шунча ҳам у билан бирга», дейилган. Мусо ибн Уқбанинг хабарида: «Аббос ибн Абдулмутталибга келсак — у унга (тегишли), яна шунча ҳам у билан бирга», дейилган. Шуайб ибн Абу Ҳамзанинг хабарида эса: «Расулуллоҳ ﷺнинг амакилари Аббос ибн Абдулмутталибга келсак — у унинг зиммасидаги садақа, яна шунча ҳам у билан бирга», дейилган. Мусо ибн Уқбанинг хабаридаги «у унга (тегишли), яна шунча ҳам у билан бирга» дегани Варқо айтган маънони, яъни «у унинг (фойдасига) менинг зиммамда» маъносини кўзлаган бўлиши мумкин. Шуайб ибн Абу Ҳамза зикр қилган «у унинг зиммасидаги садақа» лафзига келсак, унинг маъноси ҳам «у унинг (фойдасига) менинг зиммамда» бўлиши мумкин — мен китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганимдек, араблар алайҳи деб лаҳуни, лаҳу деб алайҳини назарда тутадилар; Аллоҳ жалла ва алонинг: {Ана ўшаларга лаънат ва ёмон диёр бордир} дегани каби — лаҳумул-лаънатунинг маъноси алайҳимул-лаънатудир. Набий ﷺнинг Аббос ибн Абдулмутталибга унинг молига вожиб бўлган садақани тарк қилиб қўйишлари, ундан кейин яна бошқа вожиб бўлган садақани ҳам тарк қилишлари маҳол; Аббос эса соф Бани Ҳошимдан — бошқанинг садақаси ҳам унга ҳаром қилинган кишилардандир; ўзининг садақаси қандай бўлсин? Набий ﷺ қийинчиликда ҳам, енгилликда ҳам садақасини адо этишдан бош тортган киши қиёмат куни миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда — биз бу китобда ўз ўрнида зикр қилган турли азоблар билан — азобланишини хабар берганлар. Бас, Набий ﷺнинг ўз амакилари — оталарининг бир томири бўлган киши учун садақа ҳақдорларига вожиб бўлган садақани тарк қилишлари ёки уни адо этмасликни ва ҳақдорларига етказмасликни унга мубоҳлашлари деб таъвил қилиш қандай бўлсин? Бу — менинг наздимда ҳеч бир олим гумон қилмайдиган нарсадир. Бу лафзда саҳиҳ бўлгани — у зотнинг «у унга (тегишли)» ва «у менинг зиммамда, яна шунча ҳам у билан бирга» деганидир; яъни: мен ундан икки йиллик садақасини олдиндан олганман; бас, мен одамлардан олишга буюрилган бу садақа — Аббос учун менинг зиммамда, яна шунча ҳам у билан бирга, яъни иккинчи садақа — Ҳажжож ибн Динор ривоят қилганидек. Гарчи кўнгилда ундан (шубҳа) бўлса-да: (у) Ҳакамдан, у Ҳужайя ибн Адийдан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қиладики), Аббос ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺдан садақасини вақти келишидан олдин тезлатиб беришни сўради, у зот эса унга бунга рухсат бердилар. Буни бизга Муҳаммад ибн Яҳё ва Али ибн Абдурраҳмон ибн ал-Муғийра ал-Мисрий сўзлаб берди: улар иккови: бизга Саид ибн Мансур сўзлаб берди, унга Исмоил ибн Закариё ал-Асадий Ҳажжож ибн Динордан сўзлаб берди, дедилар; фақат Али ибн Абдурраҳмон «вақти келишидан олдин» демади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الأَزْهَرِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ الْجَارُودِ بْنِ مِرْدَاسِ بْنِ هُرْمُزَانَ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، حَدَّثَنَا مَسْلَمَةُ بْنُ خَالِدٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ مَوْلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَسْلَفَ مِنْ رَجُلٍ بَكْرًا ، فَقَالَ : إِذَا جَاءَتِ الصَّدَقَةُ قَضَيْنَا ، فَلَمَّا جَاءَتِ الصَّدَقَةُ ، قَالَ لأَبِي رَافِعٍ : " أَعْطِ الرَّجُلَ بَكْرَهُ " ، فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَرَ إِلا رُبَاعًا أَوْ صَاعِدًا ، فَأَخْبَرْتُ بِذَلِكَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " أَعْطِهِ فَإِنَّ خَيْرَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً "

Nabiy ﷺning mavlolari Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir kishidan yosh tuya qarz olib: «Sadaqa (tuyalari) kelganda, toʻlab beramiz», dedilar. Sadaqa kelganida, Abu Rofiʼga: «Bu kishiga yosh tuyasini ber», dedilar. Men qaradim, robaʼ (toʻrt yashar) yoki undan yuqorisidan boshqasini koʻrmadim. Buni Nabiy ﷺga xabar berdim. Shunda u zot: «Unga bergin, chunki odamlarning eng yaxshisi qarzni eng chiroyli ado etadiganidir», dedilar.Набий ﷺнинг мавлолари Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир кишидан ёш туя қарз олиб: «Садақа (туялари) келганда, тўлаб берамиз», дедилар. Садақа келганида, Абу Рофиъга: «Бу кишига ёш туясини бер», дедилар. Мен қарадим, робаъ (тўрт яшар) ёки ундан юқорисидан бошқасини кўрмадим. Буни Набий ﷺга хабар бердим. Шунда у зот: «Унга бергин, чунки одамларнинг энг яхшиси қарзни энг чиройли адо этадиганидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِمَاسَةَ ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " لا يَدْخُلُ صَاحِبُ مَكْسٍ الْجَنَّةَ " ، قَالَ يَزِيدُ : يَعْنِي الْعُشَارَ ، لَمْ يُنْسِبْ عَلِيٌّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ شِمَاسَةَ ، وَلَمْ يَقُلِ الْجُهَنِيَّ

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Boj (maks) yigʻuvchi jannatga kirmaydi», deganlarini eshitdim. Yazid: «Yaʼni ushr (boj) yigʻuvchini nazarda tutadi», dedi. Ali esa Abdurrahmon ibn Shimosaning nasabini aytmadi va al-Juhaniy demadi.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бож (макс) йиғувчи жаннатга кирмайди», деганларини эшитдим. Язид: «Яъни ушр (бож) йиғувчини назарда тутади», деди. Али эса Абдурраҳмон ибн Шимосанинг насабини айтмади ва ал-Жуҳаний демади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْعَامِلُ عَلَى الصَّدَقَةِ بِالْحَقِّ كَالْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى بَيْتِهِ "

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqani (zakotni) haqqoniy ravishda yigʻadigan amaldor uyiga qaytguniga qadar Alloh yoʻlida jihod qiluvchi gʻoziy kabidir», dedilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақани (закотни) ҳаққоний равишда йиғадиган амалдор уйига қайтгунига қадар Аллоҳ йўлида жиҳод қилувчи ғозий кабидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَارِثِ ، وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ سِنَانِ بْنِ سَعْدٍ الْكِنْدِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا إِيمَانَ لِمَنْ لا أَمَانَ لَهُ ، وَالْمُعْتَدِي فِي الصَّدَقَةِ كَمَانِعِهَا "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Omonati yoʻq kishining imoni yoʻq; sadaqada haddan oshuvchi esa uni bermay tortuvchi kabidir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Омонати йўқ кишининг имони йўқ; садақада ҳаддан ошувчи эса уни бермай тортувчи кабидир», дедилар.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانٍ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ ، وَعَلِيُّ بْنُ مَعْبَدٍ ، جَمِيعًا قَالا : حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الْجَزَرِيُّ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَوْفٍ الْبَكْرِيِّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ، حَدَّثَتْنَا أُمُّ سَلَمَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَمَا هُوَ يَوْمٌ فِي بَيْتِهَا وَعِنْدَهُ رِجَالٌ مِنْ أَصْحَابِهِ يَتَحَدَّثُونَ إِذْ جَاءَ رَجُلٌ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، صَدَقَةُ كَذَا وَكَذَا مِنَ التَّمْرِ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَذَا وَكَذَا ، قَالَ الرَّجُلُ : فَإِنَّ فُلانًا تَعَدَّى عَلَيَّ ، فَأَخَذَ مِنِّي كَذَا وَكَذَا ، فَازْدَادَ صَاعًا ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَكَيْفَ إِذَا سَعَى عَلَيْكُمْ مَنْ يَتَعَدَّى عَلَيْكُمْ أَشَدَّ مِنْ هَذَا التَّعَدِّي ؟ " فَخَاضَ النَّاسُ وَبَهَرَهُمُ الْحَدِيثُ ، حَتَّى قَالَ رَجُلٌ مِنْهُمْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنْ كَانَ رَجُلا غَائِبًا عِنْدَ إِبِلِهِ وَمَاشِيَتِهِ وَزَرْعِهِ ، فَأَدَّى زَكَاةَ مَالِهِ ، فَتَعَدَّى عَلَيْهِ الْحَقَّ , فَكَيْفَ يَصْنَعُ ؟ وَهُوَ عَنْكَ غَائِبٌ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَدَّى زَكَاةَ مَالِهِ طَيِّبَ النَّفْسِ بِهَا يُرِيدُ وَجْهَ اللَّهِ ، وَالدَّارَ الآخِرَةِ لَمْ يُغَيِّبْ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ ، وَأَقَامَ الصَّلاةَ ، ثُمَّ أَدَّى الزَّكَاةَ فَتَعَدَّى عَلَيْهِ الْحَقَّ ، فَأَخَذَ سِلاحَهُ فَقَاتَلَ فَقُتِلَ ، فَهُوَ شَهِيدٌ "

Ummu Salama (roziyallohu anho) bizga soʻzlab berdiki, Rasululloh ﷺ bir kuni uning uyida edilar, huzurlarida sahobalaridan bir necha kishi suhbatlashib oʻtirar edi. Shu asnoda bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, xurmodan shuncha-shunchaning sadaqasi (qancha)?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Shuncha-shuncha», dedilar. Kishi: «Falon kishi menga haddan oshib, mendan shuncha-shuncha oldi — bir soʻ ortiq oldi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Sizlarning ustingizga bundan-da qattiqroq haddan oshadiganlar zakot yigʻuvchi boʻlib kelsa, qanday boʻladi?» dedilar. Odamlar bu haqda soʻzga kirishdilar va bu gap ularni hayratga soldi, hatto ulardan bir kishi: «Yo Rasululloh, agar kishi tuyalari, chorvasi va ekini oldida (uzoqda) boʻlsa-yu, moli zakotini ado etsa, unga esa haqdan oshirib zulm qilinsa — u nima qiladi? Holbuki u sizdan uzoqda-ku», dedi. Rasululloh ﷺ: «Kim molining zakotini koʻngli rozi holda, Allohning yuzini va oxirat diyorini istab ado etsa, molidan hech narsani yashirmasa, namozni toʻkis ado etsa, soʻng zakotni bersa-yu, unga haqdan oshirib zulm qilinsa, u esa qurolini olib jang qilsa va oʻldirilsa — u shahiddir», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) бизга сўзлаб бердики, Расулуллоҳ ﷺ бир куни унинг уйида эдилар, ҳузурларида саҳобаларидан бир неча киши суҳбатлашиб ўтирар эди. Шу аснода бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, хурмодан шунча-шунчанинг садақаси (қанча)?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Шунча-шунча», дедилар. Киши: «Фалон киши менга ҳаддан ошиб, мендан шунча-шунча олди — бир сў ортиқ олди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сизларнинг устингизга бундан-да қаттиқроқ ҳаддан ошадиганлар закот йиғувчи бўлиб келса, қандай бўлади?» дедилар. Одамлар бу ҳақда сўзга киришдилар ва бу гап уларни ҳайратга солди, ҳатто улардан бир киши: «Ё Расулуллоҳ, агар киши туялари, чорваси ва экини олдида (узоқда) бўлса-ю, моли закотини адо этса, унга эса ҳақдан ошириб зулм қилинса — у нима қилади? Ҳолбуки у сиздан узоқда-ку», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ким молининг закотини кўнгли рози ҳолда, Аллоҳнинг юзини ва охират диёрини истаб адо этса, молидан ҳеч нарсани яширмаса, намозни тўкис адо этса, сўнг закотни берса-ю, унга ҳақдан ошириб зулм қилинса, у эса қуролини олиб жанг қилса ва ўлдирилса — у шаҳиддир», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ أَبِي رَافِعٍ ، أَخْبَرَهُ , عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ ذَهَبَ إِلَى بَنِي عَبْدِ الأَشْهَلِ ، فَتَحَدَّثَ عِنْدَهُمْ حَتَّى يَتَحَدَّثَ لِلْمَغْرِبِ ، قَالَ أَبُو رَافِعٍ : فَبَيْنَمَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُسْرِعًا إِلَى الْمَغْرِبِ مَرَرْنَا بِالْبَقِيعِ ، فَقَالَ : " أُفٍّ لَكَ ، أُفٍّ لَكَ " ، فَكَبُرَ ذَلِكَ فِي ذَرْعِي ، فَاسْتَأْخَرْتُ وَظَنَنْتُ أَنَّهُ يُرِيدُنِي ، فَقَالَ : " مَا لَكَ ؟ امْشِ " ، فَقُلْتُ : أَحْدَثْتَ حَدَثًا ، قَالَ : " وَمَا لَكَ ؟ " قُلْتُ : أَفَّفْتَ لِي ، قَالَ : " لا ، وَلَكِنَّ هَذَا فُلانٌ بَعَثْتُهُ سَاعِيًا عَلَى بَنِي فُلانٍ فَغَلَّ نَمِرَةً ، فَدُرِّعَ عَلَى مِثْلِهَا مِنَ النَّارِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الْغُلُولُ الَّذِي يَأْخُذُ مِنَ الْغَنِيمَةِ عَلَى مَعْنَى السَّرِقَةِ

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ asr namozini oʻqiganlaridan soʻng, Banu Abdulashhal huzuriga borib, magʻrib (vaqti kirguniga qadar) ular bilan suhbatlashib oʻtirardilar. Abu Rofiʼ aytdi: Nabiy ﷺ magʻribga shoshilib ketayotgan edilar, biz Baqiʼdan oʻtdik. U zot: «Senga uf boʻlsin, senga uf boʻlsin!» dedilar. Bu menga ogʻir botdi va men meni nazarda tutdilar deb oʻylab, orqaga qoldim. U zot: «Senga nima boʻldi? Yur!» dedilar. Men: «Bir gunoh qildimmi?» dedim. U zot: «Bu nimasi?» dedilar. Men: «Menga uf tortdingiz-ku», dedim. U zot: «Yoʻq, balki bu falon kishi — men uni falon (qabila) ustiga zakot yigʻuvchi qilib joʻnatgan edim, u esa bir namirani oʻgʻirlab olibdi; bas, unga oʻshanga oʻxshash (kiyim) oʻtdan kiydirildi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Gʻulul — oʻgʻirlik maʼnosida oʻljadan (bir narsa) oluvchi (kishining ishi)dir.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини ўқиганларидан сўнг, Бану Абдулашҳал ҳузурига бориб, мағриб (вақти киргунига қадар) улар билан суҳбатлашиб ўтирардилар. Абу Рофиъ айтди: Набий ﷺ мағрибга шошилиб кетаётган эдилар, биз Бақиъдан ўтдик. У зот: «Сенга уф бўлсин, сенга уф бўлсин!» дедилар. Бу менга оғир ботди ва мен мени назарда тутдилар деб ўйлаб, орқага қолдим. У зот: «Сенга нима бўлди? Юр!» дедилар. Мен: «Бир гуноҳ қилдимми?» дедим. У зот: «Бу нимаси?» дедилар. Мен: «Менга уф тортдингиз-ку», дедим. У зот: «Йўқ, балки бу фалон киши — мен уни фалон (қабила) устига закот йиғувчи қилиб жўнатган эдим, у эса бир намирани ўғирлаб олибди; бас, унга ўшанга ўхшаш (кийим) ўтдан кийдирилди», дедилар. Абу Бакр айтди: Ғулул — ўғирлик маъносида ўлжадан (бир нарса) олувчи (кишининг иши)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ الْكِنْدِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ لَنَا عَلَى عَمَلٍ فَكَتَمَنَا مِنْهُ مِخْيَطًا فَمَا فَوْقَهُ ، فَهُوَ غُلٌّ يَأْتِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَسْوَدُ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، اقْبَلْ مِنِّي عَمَلَكَ ، قَالَ : لِمَ ؟ قَالَ : سَمِعْتُكَ تَقُولُ : كَذَا وَكَذَا ، قَالَ : " وَأَنَا أَقُولُ ذَلِكَ مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَلْيَجِئْ بِقَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ ، فَمَا أُوتِيَ مِنْهُ أَخَذَهُ وَمَا نُهِيَ عَنْهُ انْتَهَى "

Adiy ibn Umayra al-Kindiy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim biz uchun biror ishga (amaldor qilib) qoʻyilsa-yu, undan bir igna boʻlsa ham yoki undan ortiq narsani bizdan yashirsa, bu xiyonat boʻlib, qiyomat kunida uni (koʻtarib) keladi», dedilar. Shunda ansorlardan qoramagʻiz bir kishi — goʻyo men hozir unga qarab turganday — «Yo Rasululloh, mendan amalingizni (qaytib) oling», dedi. U zot: «Nega?» dedilar. U: «Sizning shunday-shunday deganingizni eshitdim», dedi. U zot: «Men buni hozir ham aytaman: kimni biror ishga (amaldor qilib) qoʻysak, u uning ozini ham, koʻpini ham keltirsin; undan oʻziga berilganini olsin, qaytarilgan narsadan esa tiyilsin», dedilar.Адий ибн Умайра ал-Киндий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким биз учун бирор ишга (амалдор қилиб) қўйилса-ю, ундан бир игна бўлса ҳам ёки ундан ортиқ нарсани биздан яширса, бу хиёнат бўлиб, қиёмат кунида уни (кўтариб) келади», дедилар. Шунда ансорлардан қорамағиз бир киши — гўё мен ҳозир унга қараб тургандай — «Ё Расулуллоҳ, мендан амалингизни (қайтиб) олинг», деди. У зот: «Нега?» дедилар. У: «Сизнинг шундай-шундай деганингизни эшитдим», деди. У зот: «Мен буни ҳозир ҳам айтаман: кимни бирор ишга (амалдор қилиб) қўйсак, у унинг озини ҳам, кўпини ҳам келтирсин; ундан ўзига берилганини олсин, қайтарилган нарсадан эса тийилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَعْمَلَ رَجُلا مِنَ الأَزْدِ ، يُقَالُ لَهُ : ابْنُ اللُّتْبِيَّةِ عَلَى صَدَقَةٍ ، فَلَمَّا جَاءَ ، قَالَ : هَذَا لَكُمْ ، وَهَذَا أُهْدِيَ لِي ، فَخَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ النَّاسَ ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ فَيَجِيءُ ، فَيَقُولُ : هَذَا لِي ، وَهَذَا أُهْدِيَ إِلَيَّ فَهَلا جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَبَيْتِ أُمِّهِ ، فَلْيَنْظُرْ هَلْ تَأْتِيهِ هَدِيَّةٌ أَمْ لا ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ، لا يَأْتِي أَحَدٌ مِنْكُمْ بِشَيْءٍ إِلا طِيفَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى عُنُقِهِ إِنْ كَانَ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ ، أَوْ بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ ، أَوْ ثَوْرًا لَهُ ثُوَارٌ ، وَرُبَّمَا قَالَ : يَتْعَرُ " ، قَالَ : ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عُفْرَتَيْ إِبْطَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ " ثَلاثًا

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Azddan Ibn al-Lutbiyya deb ataluvchi bir kishini sadaqa (yigʻish) ustiga tayinladilar. U kelganida: «Bu sizlarniki, bu esa menga hadya qilingan», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ odamlarga xutba aytib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: «Biz joʻnatgan amaldorga nima boʻldiki, u kelib: ‹Bu meniki, bu esa menga hadya qilingan› deydi? Otasining uyida va onasining uyida oʻtirsa-yu, unga hadya keladimi yoki yoʻqmi — koʻrsa boʻlmasmidi? Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot ila qasamki, sizlardan birortangiz (haqsiz) biror narsa keltirmaydiki, magar qiyomat kuni uni boʻyniga koʻtargan holida (odamlar orasida) aylantirilmasin — u ovoz chiqaruvchi tuya boʻladimi, boʻkiruvchi sigir boʻladimi yoki maʼrovchi buqa boʻladimi», dedilar — baʼzan: «maʼraydi», dedilar. (Rovi) aytdi: Soʻng qoʻllarini koʻtardilar, hatto qoʻltiqlarining oqligini koʻrdik. Soʻng uch marta: «Allohim, men yetkazdimmi?» dedilar.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Азддан Ибн ал-Лутбийя деб аталувчи бир кишини садақа (йиғиш) устига тайинладилар. У келганида: «Бу сизларники, бу эса менга ҳадя қилинган», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба айтиб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Биз жўнатган амалдорга нима бўлдики, у келиб: ‹Бу меники, бу эса менга ҳадя қилинган› дейди? Отасининг уйида ва онасининг уйида ўтирса-ю, унга ҳадя келадими ёки йўқми — кўрса бўлмасмиди? Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот ила қасамки, сизлардан бирортангиз (ҳақсиз) бирор нарса келтирмайдики, магар қиёмат куни уни бўйнига кўтарган ҳолида (одамлар орасида) айлантирилмасин — у овоз чиқарувчи туя бўладими, бўкирувчи сигир бўладими ёки маъровчи буқа бўладими», дедилар — баъзан: «маърайди», дедилар. (Рови) айтди: Сўнг қўлларини кўтардилар, ҳатто қўлтиқларининг оқлигини кўрдик. Сўнг уч марта: «Аллоҳим, мен етказдимми?» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : اسْتَعْمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلا مِنَ الأَزْدِ عَلَى صَدَقَاتِ بَنِي سُلَيْمٍ ، يُقَالُ لَهُ : ابْنُ اللُّتْبِيَّةِ ، فَلَمَّا جَاءَ حَاسَبَهُ ، قَالَ : هَذَا مَا لَكُمْ وَهَذَا هَدِيَّةٌ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَهَلا جَلَسْتَ فِي بَيْتِ أَبِيكَ وَأُمِّكَ حَتَّى تَأْتِيَكَ هَدِيَّتُكَ إِنْ كُنْتَ صَادِقًا " ، ثُمَّ خَطَبَنَا فَحَمِدَ اللَّهَ ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " أَمَّا بَعْدُ , فَإِنِّي أَسْتَعْمِلُ الرَّجُلَ مِنْكُمْ عَلَى الْعَمَلِ مِمَّا وَلانِيهِ اللَّهُ ، فَيَأْتِي فَيَقُولُ : هَذَا مَا لَكُمْ وَهَذِهِ هَدِيَّةٌ لِي أَفَلا جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ حَتَّى تَأْتِيَهُ هَدِيَّتُهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا ، وَاللَّهِ لا يَأْخُذُ أَحَدٌ مِنْكُمْ شَيْئًا بِغَيْرِ حَقِّهِ ، إِلا لَقِيَ اللَّهَ يَحْمِلُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ، فَلأَعْرِفَنَّ أَحَدًا مِنْكُمْ لَقِيَ اللَّهَ يَحْمِلُ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ ، أَوْ بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ ، أَوْ شَاةً تَيْعَرُ " ، ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رُئِيَ بَيَاضُ إِبْطَيْهِ ، ثُمَّ يَقُولُ : " اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ بَصَرَ عَيْنِي ، وَسَمْعَ أُذُنَيَّ "

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Azd (qabilasi)dan, Ibn al-Lutbiyya deb ataluvchi bir kishini Banu Sulaymning sadaqalari ustiga tayinladilar. U kelgach, (Rasululloh) undan hisob soʻradilar. U: «Bu sizlarning molingiz, bu esa hadya», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar rost soʻzlovchi boʻlsang, otang va onangning uyida oʻtirsang-u, hadyang oʻzingga kelsa boʻlmasmidi?» dedilar. Soʻng bizga xutba aytib, Allohga hamd aytib, Uni maqtadilar, soʻng: «Ammo baʼd! Albatta, men sizlardan birortangizni Alloh menga vali qilgan ishlardan biriga tayinlayman; u kelib: ‹Bu sizlarning molingiz, bu esa menga hadya qilingan hadya› deydi. Agar rost soʻzlovchi boʻlsa, otasi va onasining uyida oʻtirsa-yu, hadyasi oʻziga kelsa boʻlmasmidi? Alloh ila qasamki, sizlardan birortangiz undan haqsiz ravishda biror narsa olmaydiki, albatta uni qiyomat kunida koʻtargan holida Allohga roʻbaroʻ boʻladi. Men sizlardan birortangizni — ovoz chiqaruvchi tuya yoki boʻkiruvchi sigir yoki maʼrovchi qoʻyni koʻtargan holida Allohga roʻbaroʻ boʻlganini albatta tanib qolaman», dedilar. Soʻng qoʻllarini koʻtardilar, hatto qoʻltiqlarining oqligi koʻrindi. Soʻng: «Allohim, men yetkazdimmi?» derdilar — buni koʻzim koʻrdi va qulogʻim eshitdi.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Азд (қабиласи)дан, Ибн ал-Лутбийя деб аталувчи бир кишини Бану Сулаймнинг садақалари устига тайинладилар. У келгач, (Расулуллоҳ) ундан ҳисоб сўрадилар. У: «Бу сизларнинг молингиз, бу эса ҳадя», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар рост сўзловчи бўлсанг, отанг ва онангнинг уйида ўтирсанг-у, ҳадянг ўзингга келса бўлмасмиди?» дедилар. Сўнг бизга хутба айтиб, Аллоҳга ҳамд айтиб, Уни мақтадилар, сўнг: «Аммо баъд! Албатта, мен сизлардан бирортангизни Аллоҳ менга вали қилган ишлардан бирига тайинлайман; у келиб: ‹Бу сизларнинг молингиз, бу эса менга ҳадя қилинган ҳадя› дейди. Агар рост сўзловчи бўлса, отаси ва онасининг уйида ўтирса-ю, ҳадяси ўзига келса бўлмасмиди? Аллоҳ ила қасамки, сизлардан бирортангиз ундан ҳақсиз равишда бирор нарса олмайдики, албатта уни қиёмат кунида кўтарган ҳолида Аллоҳга рўбарў бўлади. Мен сизлардан бирортангизни — овоз чиқарувчи туя ёки бўкирувчи сигир ёки маъровчи қўйни кўтарган ҳолида Аллоҳга рўбарў бўлганини албатта таниб қоламан», дедилар. Сўнг қўлларини кўтардилар, ҳатто қўлтиқларининг оқлиги кўринди. Сўнг: «Аллоҳим, мен етказдимми?» дердилар — буни кўзим кўрди ва қулоғим эшитди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ أَيْضًا , حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ دَاوُدَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، وَعَبْدُ الأَعْلَى ، عَنْ دَاوُدَ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى , وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ , قَالُوا : حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبٍ الْحَارِثِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا بِشْرٌ وَهُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ ، قَالَ يَحْيَى : عَنْ دَاوُدَ ، وَقَالَ الصَّنْعَانِيُّ : حَدَّثَنَا دَاوُدُ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو يَحْيَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُثْمَانَ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " إِذَا أَتَاكُمُ الْمُصَدِّقُ فَلْيَصْدُرْ مِنْ عِنْدِكُمْ ، وَهُوَ عَنْكُمْ رَاضٍ " ، هَذَا حَدِيثُ الثَّقَفِيِّ ، وَقَالَ الصَّنْعَانِيُّ : قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Jarir ibn Abdulloh al-Bajaliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Sizlarning oldingizga zakot yigʻuvchi kelsa, u sizlardan rozi boʻlgan holda qaytsin», dedilar. Bu Saqafiyning hadisidir. Sanʼoniy esa: «Bizga Rasululloh ﷺ aytdilar», dedi.Жарир ибн Абдуллоҳ ал-Бажалий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Сизларнинг олдингизга закот йиғувчи келса, у сизлардан рози бўлган ҳолда қайтсин», дедилар. Бу Сақафийнинг ҳадисидир. Санъоний эса: «Бизга Расулуллоҳ ﷺ айтдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ الْهَاشِمِيِّ ، أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ بْنَ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، أَخْبَرَهُ أَبَاهُ رَبِيعَةُ بْنُ الْحَارِثِ ، وَالْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، قَالا : لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ رَبِيعَةَ ، وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ : ائْتِيَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُولا لَهُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَدْ بَلَغْنَا مَا تَرَى مِنَ السِّنِّ ، وَأَحْبَبْنَا أَنْ نَتَزَوَّجَ ، وَأَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَبَّرُّ وَأَوْصَلُهُمْ ، وَلَيْسَ عِنْدَ أَبَوَيْنَا مَا يُصْدِقَانِ عَنَّا ، فَاسْتَعْمِلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى الصَّدَقَاتِ ، فَلْنُؤَدِّ إِلَيْكَ كَمَا يُؤَدِّي إِلَيْكَ الْعُمَّالُ ، وَلْنُصِيبُ مِنْهَا مَا كَانَ فِيهَا مِنْ مَرْفَقٍ ، قَالَ : فَأَتَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ، وَنَحْنُ فِي تِلْكَ الْحَالِ ، فَقَالَ لَنَا : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ، لا وَاللَّهِ ، لا يَسْتَعْمِلُ أَحَدًا مِنْكُمْ عَلَى الصَّدَقَةِ ، فَقَالَ لَهُ رَبِيعَةُ بْنُ الْحَارِثِ : هَذَا مِنْ حَسَدِكَ ، وَقَدْ نِلْتَ خَيْرَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمْ نَحْسُدْكَ عَلَيْهِ ، فَأَلْقَى رِدَاءَهُ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : أَنَا أَبُو حَسَنِ الْقَوْمِ ، وَاللَّهِ لا أَرِيمُ مَكَانِي هُنَا حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْكُمَا ابْنَاكُمَا بِحُورِ مَا بَعَثْتُمَا بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ : انْطَلَقْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ ، حَتَّى تَوَافَقَ صَلاةُ الظُّهْرِ قَدْ قَامَتْ فَصَلَّيْنَا مَعَ النَّاسِ ، ثُمَّ أَسْرَعْتُ أَنَا ، وَالْفَضْلُ إِلَى بَابِ حُجْرَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ يَوْمَئِذٍ عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ ، فَقُمْنَا بِالْبَابِ حَتَّى أَتَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخَذَ بِأُذُنِي وَأُذُنِ الْفَضْلِ ، ثُمَّ قَالَ : " أَخْرِجَا مَا تُصَرِّرَانِ " ، ثُمَّ دَخَلَ فَأَذِنَ لِي وَالْفَضْلَ ، فَدَخَلْنَا فَتَوَاكَلْنَا الْكَلامَ قَلِيلا ، ثُمَّ كَلَّمْتُهُ أَوْ كَلَّمَهُ الْفَضْلُ ‏ قَدْ شَكَّ فِي ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ ، قَالَ : فَلَمَّا كَلَّمْنَاهُ بِالَّذِي أَمَرَنَا بِهِ أَبَوَانَا ، فَسَكَتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَاعَةً ، وَرَفَعَ بَصَرَهُ قِبَلَ سَقْفِ الْبَيْتِ حَتَّى طَالَ عَلَيْنَا أَنَّهُ لا يَرْجِعُ شَيْئًا حَتَّى رَأَيْنَا زَيْنَبَ تُلْمِعُ مِنْ وَرَاءِ الْحِجَابِ بِيَدِهَا أَلا نَعْجَلَ ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ فِي أَمْرِنَا ، ثُمَّ خَفَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَأْسَهُ ، فَقَالَ لَنَا : " إِنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ ، وَلا تَحِلُّ لِمُحَمَّدٍ ، وَلا لآلِ مُحَمَّدٍ " ، أُدْعُ لِي نَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ ، فَدَعَى نَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ ، فَقَالَ : يَا نَوْفَلُ ، " أَنْكِحْ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ " ، فَأَنْكَحَنِي ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : ادْعُ مَحْمِيَةَ بْنَ جَزْءٍ ، وَهُوَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي زُبَيْدٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَعْمَلَهُ عَلَى الأَخْمَاسِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِمَحْمِيَةَ : " أَنْكِحِ الْفَضْلَ " ، فَأَنْكَحَهُ مَحْمِيَةُ بْنُ جَزْءٍ ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قُمْ فَأَصْدِقْ عَنْهُمَا مِنَ الْخُمُسِ كَذَا وَكَذَا " ، لَمْ يُسَمِّهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ لَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ : الْحُورُ : الْجَوَابُ ، قَرَأْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ عَزِيزٍ الأَيْلِيِّ ، فَأَخْبَرَنِي ابْنُ سَلامَةَ ، حَدَّثَهُمْ عَنْ عُقَيْلٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ الْهَاشِمِيُّ ، بِمِثْلِهِ ، وَقَالَ : لَيْسَ عِنْدَ أَبَوَيْنَا مَا يُصْدِقَانِ عَنَّا ، وَزَادَ قَالَ : فَرَجَعْنَا وَعَلِيٌّ مَكَانَهُ ، فَقَالَ : أَخْبِرَانَا مَا جِئْتُمَا بِهِ ، قَالا : وَجَدْنَا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَّرَ النَّاسِ وَأَوْصَلَهُمْ ، قَالَ : هَلِ اسْتَعْمَلَكُمَا عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الصَّدَقَةِ ؟ قَالا : لا ، بَلْ صَنَعَ بِنَا خَيْرًا مِنْ ذَلِكِ أَنْكَحَنَا ، وَأَصْدَقَ عَنَّا ، فَقَالَ : أَنَا أَبُو الْحَسَنِ أَلَمْ أَكُنْ أَخْبَرْتُكُمَا أَنَّهُ لَنْ يَسْتَعْمِلَكُمَا عَلَى شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الصَّدَقَةِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ أَنْكَحَنَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ : إِنَّ الْعَرَبَ تُضِيفُ الْفَضْلَ إِلَى الأَمْرِ كَمَا تُضِيفُهُ إِلَى الْفَاعِلِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا أَمَرَ بِإِنْكَاحِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ، فَفُعِلَ ذَلِكَ بِأَمْرِهِ ، فَأُضِيفَ الإِنْكَاحُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِذْ هُوَ الآمِرُ بِهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ هُوَ مُتَوَلِّيًا عَقْدَ النِّكَاحِ . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي بِالْحَدِيثِ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : أَنَا أَبُو الْحَسَنِ الْقَوْمِ ، قَالَ لَنَا أَحْمَدُ : الْقَوْمُ الْجُلَّةُ : الرَّأْسُ مِنَ الْقَوْمِ ، قَالَ لَنَا فِي قَوْلِهِ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَيْكُمَا ابْنَاكُمَا وَبِحُورِ مَا بَعَثْتُمَا بِهِ ، قَالَ : الْحُورُ : الْجَوَابُ

Abdulloh ibn al-Horis ibn Navfal al-Hoshimiy xabar berishicha, Abdulmuttalib ibn Rabiʼa ibn al-Horis ibn Abdulmuttalib unga shunday xabar berdi: otasi Rabiʼa ibn al-Horis va Abbos ibn Abdulmuttalib, Abdulmuttalib ibn Rabiʼa hamda Fazl ibn Abbosga: «Rasululloh ﷺning huzurlariga boringlar va u zotga: ‹Yo Rasululloh, biz koʻrib turganingizdek yoshga yetib qoldik va uylanishni xohlaymiz. Yo Rasululloh, siz odamlarning eng yaxshilik qiluvchisi va qarindoshlik rishtasini eng ulovchisisiz. Otalarimizda bizning nomimizdan mahr toʻlaydigan narsa yoʻq. Yo Rasululloh, bizni sadaqalar (yigʻish) ustiga tayinlang: amaldorlar sizga ado etganidek, biz ham sizga ado etaylik va undagi manfaatdan biz ham baraka topaylik›, denglar», deyishdi. (Abdulmuttalib) aytdi: Biz shu holatda turganimizda Ali ibn Abu Tolib kelib, bizga: «Rasululloh ﷺ — yoʻq, Allohga qasamki — sizlardan hech kimni sadaqa ustiga tayinlamaydilar», dedi. Shunda Rabiʼa ibn al-Horis unga: «Bu sening hasadingdandir; sen Rasululloh ﷺning yaxshiliklariga erishding, biz esa senga bu borada hasad qilmadik», dedi. U ridosini tashlab, uning ustiga yonboshladi, soʻng: «Men qavmning Abul-Hasaniman. Allohga qasamki, ikkalangizning oʻgʻillaringiz Rasululloh ﷺga yuborgan gapingizning javobi bilan qaytmagunicha, men bu joyimdan qimirlamayman», dedi. Abdulmuttalib aytdi: Men va Fazl yoʻlga chiqdik, toki peshin namoziga toʻgʻri kelib qoldik — namoz boshlangan edi, biz odamlar bilan namoz oʻqidik. Soʻng men va Fazl Rasululloh ﷺ hujralarining eshigiga shoshildik — u zot oʻsha kuni Zaynab binti Jahsh huzurlarida edilar. Biz eshik oldida turdik, toki Rasululloh ﷺ kelib, mening qulogʻim va Fazlning qulogʻidan ushladilar, soʻng: «Ikkalangiz koʻnglingizda tugib turgan narsani chiqaringlar», dedilar. Soʻng kirdilar va menga hamda Fazlga izn berdilar; biz kirdik va bir oz gapni bir-birimizga havola qildik, soʻng men u zotga gapirdim yoki Fazl gapirdi — buni Abdulloh ibn al-Horis shubha bilan (aytdi). U aytdi: Biz u zotga otalarimiz buyurgan narsani gapirganimizda, Rasululloh ﷺ bir soat jim qoldilar va koʻzlarini uyning shipiga koʻtardilar, hatto u zotning hech narsa qaytarmayotganlari bizga uzoq tuyuldi — toki Zaynab hijob ortidan qoʻli bilan bizga shoshilmaslikni ishora qilayotganini va Rasululloh ﷺ bizning ishimizda (mashgʻul) ekanlarini koʻrdik. Soʻng Rasululloh ﷺ boshlarini pastga egib, bizga: «Albatta, bu sadaqa — odamlarning kirlaridir; u Muhammadga ham, Muhammadning oilasiga ham halol emas», dedilar. «Menga Navfal ibn al-Horisni chaqiringlar». Navfal ibn al-Horis chaqirildi. U zot: «Ey Navfal, Abdulmuttalibni uylantir», dedilar. U meni uylantirdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Mahmiya ibn Jazʼni chaqir», dedilar — u Bani Zubayddan boʻlgan bir kishi boʻlib, Rasululloh ﷺ uni xumslar ustiga amaldor qilgan edilar. Rasululloh ﷺ Mahmiyaga: «Fazlni uylantir», dedilar. Mahmiya ibn Jazʼ uni uylantirdi. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Turib, ikkovi nomidan xumsdan shuncha-shuncha mahr ber», dedilar. Abdulloh ibn al-Horis uni (miqdorini) aytmadi. Abu Bakr aytdi: Bizga Ahmad ibn Abdurrahmon: «Hur — javob demakdir», dedi. Men Muhammad ibn Aziz al-Ayliyga oʻqib berdim; u menga Ibn Salomaning ularga Uqayldan soʻzlab berganini xabar qildi; u aytdi: Ibn Shihob dedi: Menga Abdulloh ibn al-Horis ibn Navfal al-Hoshimiy xuddi shunday xabar berdi va: «Otalarimizda bizning nomimizdan mahr toʻlaydigan narsa yoʻq», dedi hamda (shuni) ziyoda qildi: U aytdi: Biz qaytdik, Ali esa oʻsha joyida edi. U: «Ikkovingiz nima bilan kelganingizni bizga xabar beringlar», dedi. Ular: «Biz Rasululloh ﷺni odamlarning eng yaxshilik qiluvchisi va qarindoshlik rishtasini eng ulovchisi holida topdik», deyishdi. U: «Sizlarni bu sadaqadan biror narsa ustiga tayinladilarmi?» dedi. Ular: «Yoʻq, balki bizga bundan yaxshiroq ish qildilar: bizni uylantirdilar va bizning nomimizdan mahr berdilar», deyishdi. U: «Men Abul-Hasanman. Men sizlarga u zot sizlarni bu sadaqadan biror narsa ustiga tayinlamasliklarini xabar bermaganmidim?» dedi. Abu Bakr aytdi: Bu «bizni uylantirdilar» degan lafz men aytadigan jinsdandir: arablar fazl (ish)ni buyurgan zotga ham, xuddi bajaruvchiga nisbat berganday nisbat beradilar. Nabiy ﷺ faqat Abdulmuttalib va Fazl ibn Abbosni uylantirishga buyurdilar, bu esa u zotning buyruqlari bilan bajarildi; shu sababli nikohlash Nabiy ﷺga nisbat berildi — garchi nikoh aqdini oʻzlari bajarmagan boʻlsalar-da. Bizga Ahmad ibn Abdurrahmon ibn Vahb soʻzlab berdi: menga amakim hadisni toʻliq soʻzlab berdi va: «Men qavmning Abul-Hasaniman», dedi. Ahmad bizga: «al-Qavmul-julla — qavmning boshligʻi demakdir», dedi. U zotning: «toki ikkalangizning oʻgʻillaringiz yuborgan gapingizning huri bilan qaytmagunicha» degani haqida esa bizga: «Hur — javob demakdir», dedi.Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Навфал ал-Ҳошимий хабар беришича, Абдулмутталиб ибн Рабиъа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталиб унга шундай хабар берди: отаси Рабиъа ибн ал-Ҳорис ва Аббос ибн Абдулмутталиб, Абдулмутталиб ибн Рабиъа ҳамда Фазл ибн Аббосга: «Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига боринглар ва у зотга: ‹Ё Расулуллоҳ, биз кўриб турганингиздек ёшга етиб қолдик ва уйланишни хоҳлаймиз. Ё Расулуллоҳ, сиз одамларнинг энг яхшилик қилувчиси ва қариндошлик риштасини энг уловчисисиз. Оталаримизда бизнинг номимиздан маҳр тўлайдиган нарса йўқ. Ё Расулуллоҳ, бизни садақалар (йиғиш) устига тайинланг: амалдорлар сизга адо этганидек, биз ҳам сизга адо этайлик ва ундаги манфаатдан биз ҳам барака топайлик›, денглар», дейишди. (Абдулмутталиб) айтди: Биз шу ҳолатда турганимизда Али ибн Абу Толиб келиб, бизга: «Расулуллоҳ ﷺ — йўқ, Аллоҳга қасамки — сизлардан ҳеч кимни садақа устига тайинламайдилар», деди. Шунда Рабиъа ибн ал-Ҳорис унга: «Бу сенинг ҳасадингдандир; сен Расулуллоҳ ﷺнинг яхшиликларига эришдинг, биз эса сенга бу борада ҳасад қилмадик», деди. У ридосини ташлаб, унинг устига ёнбошлади, сўнг: «Мен қавмнинг Абул-Ҳасаниман. Аллоҳга қасамки, иккалангизнинг ўғилларингиз Расулуллоҳ ﷺга юборган гапингизнинг жавоби билан қайтмагунича, мен бу жойимдан қимирламайман», деди. Абдулмутталиб айтди: Мен ва Фазл йўлга чиқдик, токи пешин намозига тўғри келиб қолдик — намоз бошланган эди, биз одамлар билан намоз ўқидик. Сўнг мен ва Фазл Расулуллоҳ ﷺ ҳужраларининг эшигига шошилдик — у зот ўша куни Зайнаб бинти Жаҳш ҳузурларида эдилар. Биз эшик олдида турдик, токи Расулуллоҳ ﷺ келиб, менинг қулоғим ва Фазлнинг қулоғидан ушладилар, сўнг: «Иккалангиз кўнглингизда тугиб турган нарсани чиқаринглар», дедилар. Сўнг кирдилар ва менга ҳамда Фазлга изн бердилар; биз кирдик ва бир оз гапни бир-биримизга ҳавола қилдик, сўнг мен у зотга гапирдим ёки Фазл гапирди — буни Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис шубҳа билан (айтди). У айтди: Биз у зотга оталаримиз буюрган нарсани гапирганимизда, Расулуллоҳ ﷺ бир соат жим қолдилар ва кўзларини уйнинг шипига кўтардилар, ҳатто у зотнинг ҳеч нарса қайтармаётганлари бизга узоқ туюлди — токи Зайнаб ҳижоб ортидан қўли билан бизга шошилмасликни ишора қилаётганини ва Расулуллоҳ ﷺ бизнинг ишимизда (машғул) эканларини кўрдик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бошларини пастга эгиб, бизга: «Албатта, бу садақа — одамларнинг кирларидир; у Муҳаммадга ҳам, Муҳаммаднинг оиласига ҳам ҳалол эмас», дедилар. «Менга Навфал ибн ал-Ҳорисни чақиринглар». Навфал ибн ал-Ҳорис чақирилди. У зот: «Эй Навфал, Абдулмутталибни уйлантир», дедилар. У мени уйлантирди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Маҳмия ибн Жазъни чақир», дедилар — у Бани Зубайддан бўлган бир киши бўлиб, Расулуллоҳ ﷺ уни хумслар устига амалдор қилган эдилар. Расулуллоҳ ﷺ Маҳмияга: «Фазлни уйлантир», дедилар. Маҳмия ибн Жазъ уни уйлантирди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Туриб, иккови номидан хумсдан шунча-шунча маҳр бер», дедилар. Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис уни (миқдорини) айтмади. Абу Бакр айтди: Бизга Аҳмад ибн Абдурраҳмон: «Ҳур — жавоб демакдир», деди. Мен Муҳаммад ибн Азиз ал-Айлийга ўқиб бердим; у менга Ибн Саломанинг уларга Уқайлдан сўзлаб берганини хабар қилди; у айтди: Ибн Шиҳоб деди: Менга Абдуллоҳ ибн ал-Ҳорис ибн Навфал ал-Ҳошимий худди шундай хабар берди ва: «Оталаримизда бизнинг номимиздан маҳр тўлайдиган нарса йўқ», деди ҳамда (шуни) зиёда қилди: У айтди: Биз қайтдик, Али эса ўша жойида эди. У: «Икковингиз нима билан келганингизни бизга хабар беринглар», деди. Улар: «Биз Расулуллоҳ ﷺни одамларнинг энг яхшилик қилувчиси ва қариндошлик риштасини энг уловчиси ҳолида топдик», дейишди. У: «Сизларни бу садақадан бирор нарса устига тайинладиларми?» деди. Улар: «Йўқ, балки бизга бундан яхшироқ иш қилдилар: бизни уйлантирдилар ва бизнинг номимиздан маҳр бердилар», дейишди. У: «Мен Абул-Ҳасанман. Мен сизларга у зот сизларни бу садақадан бирор нарса устига тайинламасликларини хабар бермаганмидим?» деди. Абу Бакр айтди: Бу «бизни уйлантирдилар» деган лафз мен айтадиган жинсдандир: араблар фазл (иш)ни буюрган зотга ҳам, худди бажарувчига нисбат бергандай нисбат берадилар. Набий ﷺ фақат Абдулмутталиб ва Фазл ибн Аббосни уйлантиришга буюрдилар, бу эса у зотнинг буйруқлари билан бажарилди; шу сабабли никоҳлаш Набий ﷺга нисбат берилди — гарчи никоҳ ақдини ўзлари бажармаган бўлсалар-да. Бизга Аҳмад ибн Абдурраҳмон ибн Ваҳб сўзлаб берди: менга амаким ҳадисни тўлиқ сўзлаб берди ва: «Мен қавмнинг Абул-Ҳасаниман», деди. Аҳмад бизга: «ал-Қавмул-жулла — қавмнинг бошлиғи демакдир», деди. У зотнинг: «токи иккалангизнинг ўғилларингиз юборган гапингизнинг ҳури билан қайтмагунича» дегани ҳақида эса бизга: «Ҳур — жавоб демакдир», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ ، عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ ، عَنْ أَبِيهِ مَوَالِي النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلا مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ عَلَى الصَّدَقَةِ ، فَقَالَ لِي : اصْحَبْنِي ، فَقُلْتُ : لا ، حَتَّى آتِيَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَسْأَلُهُ قَالَ : فَأَتَاهُ فَسَأَلَهُ ، فَقَالَ : " إِنَّا لا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ ، وَإِنَّ مَوَالِيَ الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ "

Nabiy ﷺning mavlolari boʻlmish Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Bani Maxzumdan bir kishini sadaqa (yigʻish) ustiga joʻnatdilar. U menga: «Menga hamroh boʻl», dedi. Men: «Yoʻq, toki Rasululloh ﷺning oldilariga borib, u zotdan soʻramagunimcha», dedim. (Rovi) aytdi: U zotning oldilariga borib soʻradi. U zot: «Albatta, bizga sadaqa halol emas; qavmning mavlolari esa oʻzlaridandir», dedilar.Набий ﷺнинг мавлолари бўлмиш Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Бани Махзумдан бир кишини садақа (йиғиш) устига жўнатдилар. У менга: «Менга ҳамроҳ бўл», деди. Мен: «Йўқ, токи Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, у зотдан сўрамагунимча», дедим. (Рови) айтди: У зотнинг олдиларига бориб сўради. У зот: «Албатта, бизга садақа ҳалол эмас; қавмнинг мавлолари эса ўзларидандир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ , قَالَ : حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : أَنْبَأَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوَفِي ، يَقُولُ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا تَصَدَّقَ إِلَيْهِ أَهْلُ بَيْتٍ بِصَدَقَةٍ صَلَّى عَلَيْهِمْ " ، فَتَصَدَّقَ أَبِي بِصَدَقَةٍ إِلَيْهِ ، فَقَالَ : " اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفي "

Amr ibn Murra aytdi: Abdulloh ibn Abu Avfoning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺning oldilariga bir uy ahli sadaqalarini keltirsa, u zot ularga duo qilardilar. Otam u zotga sadaqasini keltirdi, shunda u zot: «Allohim, Abu Avfo oilasiga salovat ayla», dedilar.Амр ибн Мурра айтди: Абдуллоҳ ибн Абу Авфонинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир уй аҳли садақаларини келтирса, у зот уларга дуо қилардилар. Отам у зотга садақасини келтирди, шунда у зот: «Аллоҳим, Абу Авфо оиласига саловат айла», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، حَدَّثَنَا ‏5 زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ الْمَكِّيُّ ، وَكَانَ ثِقَةً 5 . ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ الْمَكِّيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ وَالِيًا ، قَالَ : " إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا مِنْ أَهْلِ كِتَابٍ ، فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لا لَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ، فَإِذَا هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ ، فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ ، فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ فِي فُقَرَائِهِمْ ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ ، وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ ، فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ " ، هَذَا حَدِيثُ جَعْفَرٍ ، وَقَالَ الْمُخَرِّمِيُّ : إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِلَى الْيَمَنِ ، فَقَالَ : " ادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ، فَإِنْ هُمْ أَجَابُوا لِذَلِكَ ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ " ، وَقَالَ فِي كُلِّهَا : فَإِنْ هُمْ أَجَابُوا لِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Muozni Yamanga voliy qilib joʻnatganlarida, unga: «Sen ahli kitob boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Ularni Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va mening Allohning Rasuli ekanimga guvohlik berishga daʼvat qilgin. Agar ular bunga itoat qilsalar, Alloh ularga har kecha-kunduzda besh vaqt namozni farz qilganini bildir. Agar ular bunga itoat qilsalar, Alloh ularga mollarida sadaqani farz qilganini — u ularning boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytarilishini bildir. Agar ular bunga itoat qilsalar, ularning mollarining eng yaxshilarini olishdan ehtiyot boʻl va mazlumning duosidan qoʻrq, chunki u bilan Allohning orasida hech qanday toʻsiq yoʻqdir», dedilar. Bu Jaʼfarning hadisidir. Muxarrimiy esa: Nabiy ﷺ Muoz ibn Jabalni Yamanga joʻnatdilar va: «Ularni Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga hamda mening Allohning Rasuli ekanimga guvohlik berishga daʼvat qil; agar ular bunga javob bersalar, Alloh ularga farz qilganini xabar ber», dedilar, dedi va ularning hammasida: «Agar ular bunga javob bersalar, xabar ber», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Муозни Яманга волий қилиб жўнатганларида, унга: «Сен аҳли китоб бўлган бир қавм олдига борасан. Уларни Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва менинг Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик беришга даъват қилгин. Агар улар бунга итоат қилсалар, Аллоҳ уларга ҳар кеча-кундузда беш вақт намозни фарз қилганини билдир. Агар улар бунга итоат қилсалар, Аллоҳ уларга молларида садақани фарз қилганини — у уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтарилишини билдир. Агар улар бунга итоат қилсалар, уларнинг молларининг энг яхшиларини олишдан эҳтиёт бўл ва мазлумнинг дуосидан қўрқ, чунки у билан Аллоҳнинг орасида ҳеч қандай тўсиқ йўқдир», дедилар. Бу Жаъфарнинг ҳадисидир. Мухарримий эса: Набий ﷺ Муоз ибн Жабални Яманга жўнатдилар ва: «Уларни Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ҳамда менинг Аллоҳнинг Расули эканимга гувоҳлик беришга даъват қил; агар улар бунга жавоб берсалар, Аллоҳ уларга фарз қилганини хабар бер», дедилар, деди ва уларнинг ҳаммасида: «Агар улар бунга жавоб берсалар, хабар бер», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ أَبِي الْحَوْرَاءِ ، قَالَ : سَأَلْتُ الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ مَا تَذْكُرُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : أَذْكُرُ أَنِّي أَخَذْتُ تَمْرَةً مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ فَجَعَلْتُهَا فِي فِيَّ ، فَنَزَعَهَا مِنْ فِيَّ ، وَقَالَ : " إِنَّا آلَ مُحَمَّدٍ ، لا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ "

Abul-Havroʼ aytdi: Men Hasan ibn Alidan: «Rasululloh ﷺdan nimani eslaysan?» deb soʻradim. U: «Eslaymanki, men sadaqa xurmosidan bir dona xurmo olib, uni ogʻzimga soldim. U zot uni ogʻzimdan tortib olib: ‹Albatta, bizga — Muhammadning oilasiga sadaqa halol emas›, dedilar», dedi.Абул-Ҳаврў айтди: Мен Ҳасан ибн Алидан: «Расулуллоҳ ﷺдан нимани эслайсан?» деб сўрадим. У: «Эслайманки, мен садақа хурмосидан бир дона хурмо олиб, уни оғзимга солдим. У зот уни оғзимдан тортиб олиб: ‹Албатта, бизга — Муҳаммаднинг оиласига садақа ҳалол эмас›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى , قَالا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مَرْيَمَ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي الْحَوْرَاءِ قَالَ : قُلْتُ لِلْحَسَنِ : مَا تَذْكُرُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : أَذْكُرُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنِّي أَخَذْتُ تَمْرَةً مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ ، فَجَعَلْتُهَا فِي فِيَّ ، فَانْتَزَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِلُعَابِهَا ، فَأَلْقَاهَا فِي التَّمْرِ ، فَقِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا عَلَيْكَ مِنْ هَذِهِ التَّمْرَةِ لِهَذَا الصَّبِيِّ ؟ قَالَ : " إِنَّا آلَ مُحَمَّدٍ ، لا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ " ، وَكَانَ يَقُولُ : " دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لا يَرِيبُكُ ، فَإِنَّ الْخَيْرَ طُمَأْنِينَةٌ ، وَإِنَّ الْكَذِبَ رِيبَةٌ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abul-Havroʼ aytdi: Men Hasanga: «Rasululloh ﷺdan nimani eslaysan?» dedim. U: «Rasululloh ﷺdan shuni eslaymanki, men sadaqa xurmosidan bir dona xurmo olib, uni ogʻzimga soldim. Rasululloh ﷺ uni soʻlagi bilan tortib olib, xurmolar orasiga tashladilar. Shunda: ‹Yo Rasululloh, bu boladan (ayamagan) bu bir dona xurmoning sizga nima zarari bor edi?› deyildi. U zot: ‹Albatta, bizga — Muhammadning oilasiga sadaqa halol emas›, dedilar», dedi. U zot yana: «Shubha qiladiganingni tashlab, shubha qilmaydiganingni ol; chunki yaxshilik — xotirjamlik, yolgʻon esa — shubhadir», derdilar. Soʻng hadisni zikr qildi.Абул-Ҳаврў айтди: Мен Ҳасанга: «Расулуллоҳ ﷺдан нимани эслайсан?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺдан шуни эслайманки, мен садақа хурмосидан бир дона хурмо олиб, уни оғзимга солдим. Расулуллоҳ ﷺ уни сўлаги билан тортиб олиб, хурмолар орасига ташладилар. Шунда: ‹Ё Расулуллоҳ, бу боладан (аямаган) бу бир дона хурмонинг сизга нима зарари бор эди?› дейилди. У зот: ‹Албатта, бизга — Муҳаммаднинг оиласига садақа ҳалол эмас›, дедилар», деди. У зот яна: «Шубҳа қиладиганингни ташлаб, шубҳа қилмайдиганингни ол; чунки яхшилик — хотиржамлик, ёлғон эса — шубҳадир», дердилар. Сўнг ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : أَنْبَأَنَا ثَابِتُ بْنُ عُمَارَةَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ شَيْبَانَ ، قَالَ : قُلْتُ لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ : مَا تَذْكُرُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : أَذْكُرُ أَنَّهُ أَدْخَلَنِي مَعَهُ غُرْفَةَ الصَّدَقَةِ ، فَأَخَذْتُ تَمْرَةً ، فَأَلْقَيْتُهَا فِي فِيَّ ، فَقَالَ : " أَلْقِهَا ، فَإِنَّهَا لا تَحِلُّ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلا أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ "

Ibn Shayabon aytdi: Men Hasan ibn Aliga: «Rasululloh ﷺdan nimani eslaysan?» dedim. U: «Eslaymanki, u zot meni oʻzlari bilan birga sadaqa xonasiga kiritdilar. Men bir dona xurmo olib, uni ogʻzimga tashladim. Shunda u zot: ‹Uni tashla, chunki u Rasululloh ﷺga ham, uning ahli baytidan hech kimga ham halol emas›, dedilar», dedi.Ибн Шаябон айтди: Мен Ҳасан ибн Алига: «Расулуллоҳ ﷺдан нимани эслайсан?» дедим. У: «Эслайманки, у зот мени ўзлари билан бирга садақа хонасига киритдилар. Мен бир дона хурмо олиб, уни оғзимга ташладим. Шунда у зот: ‹Уни ташла, чунки у Расулуллоҳ ﷺга ҳам, унинг аҳли байтидан ҳеч кимга ҳам ҳалол эмас›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ ، أَخْبَرَنَا الثَّقَفِيُّ عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي ثَلاثَةٌ مِنْ بَنِي سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ، كُلُّهُمْ يُحَدِّثُهُ عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَخَلَ عَلَى سَعْدٍ يَعُودُهُ بِمَكَّةَ ، قَالَ : فَبَكَى سَعْدٌ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا يُبْكِيكَ ؟ " قَالَ : خَشِيتُ أَنْ أَمُوتَ بِأَرْضِيَ الَّتِي هَاجَرْتُ مِنْهَا كَمَا مَاتَ سَعْدُ بْنُ خَوْلَةَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اللَّهُمَّ اشْفِ سَعْدًا ، اللَّهُمَّ اشْفِ سَعْدًا " ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ لِي مَالا كَثِيرًا ، وَإِنَّمَا تَرِثُنِي بِنْتٌ أَفَأُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ ؟ قَالَ : " لا " ، قَالَ : فَالثُّلُثَيْنِ : قَالَ : " لا " ، قَالَ : فَالنِّصْفُ : قَالَ : " لا " ، قَالَ : فَالثُّلُثُ ، قَالَ : " الثُّلُثُ ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ ، إِنَّ صَدَقَتَكَ مِنْ مَالِكَ صَدَقَةٌ ، وَإِنَّ نَفَقَتَكَ عَلَى عِيَالِكَ لَكَ صَدَقَةٌ ، وَإِنَّ مَا تَأْكُلُ امْرَأَتُكَ مِنْ طَعَامِكَ لَكَ صَدَقَةٌ ، وَإِنَّكَ إِنْ تَدَعْ أَهْلَكَ بِخَيْرٍ أَوْ قَالَ بِعَيْشٍ خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ " ، وَقَالَ بِيَدِهِ

Humayd ibn Abdurrahmon al-Himyariy aytdi: Menga Saʼd ibn Abu Vaqqosning oʻgʻillaridan uchtasi soʻzlab berdi — ularning hammasi otasidan soʻzlar edi —: Rasululloh ﷺ Makkada Saʼdni yoʻqlab, oldiga kirdilar. (Rovi) aytdi: Saʼd yigʻladi. Nabiy ﷺ: «Seni nima yigʻlatyapti?» dedilar. U: «Saʼd ibn Xavla oʻlganidek, men ham oʻzim hijrat qilib chiqqan yerimda oʻlib qolishimdan qoʻrqdim», dedi. Nabiy ﷺ: «Allohim, Saʼdga shifo ber! Allohim, Saʼdga shifo ber!» dedilar. U: «Yo Rasululloh, mening koʻp molim bor, menga faqat bir qizim meros boʻladi. Molimning hammasini vasiyat qilaymi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Uchdan ikkisinimi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Yarminimi?» dedi. U zot: «Yoʻq», dedilar. U: «Uchdan birinimi?» dedi. U zot: «Uchdan biri; uchdan bir ham koʻpdir. Albatta, molingdan (bergan) sadaqang sadaqadir; oilangga qilgan nafaqang ham senga sadaqadir; xotining sening taomingdan yeganlari ham senga sadaqadir. Sen ahlingni yaxshilik bilan — yoki: tirikchilik bilan — qoldirsang, ularni odamlarga qoʻl choʻzadigan muhtoj holda qoldirishingdan koʻra yaxshiroqdir», dedilar va qoʻllari bilan (ishora qilib) aytdilar.Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ал-Ҳимярий айтди: Менга Саъд ибн Абу Ваққоснинг ўғилларидан учтаси сўзлаб берди — уларнинг ҳаммаси отасидан сўзлар эди —: Расулуллоҳ ﷺ Маккада Саъдни йўқлаб, олдига кирдилар. (Рови) айтди: Саъд йиғлади. Набий ﷺ: «Сени нима йиғлатяпти?» дедилар. У: «Саъд ибн Хавла ўлганидек, мен ҳам ўзим ҳижрат қилиб чиққан еримда ўлиб қолишимдан қўрқдим», деди. Набий ﷺ: «Аллоҳим, Саъдга шифо бер! Аллоҳим, Саъдга шифо бер!» дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, менинг кўп молим бор, менга фақат бир қизим мерос бўлади. Молимнинг ҳаммасини васият қилайми?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Учдан иккисиними?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Ярминими?» деди. У зот: «Йўқ», дедилар. У: «Учдан бириними?» деди. У зот: «Учдан бири; учдан бир ҳам кўпдир. Албатта, молингдан (берган) садақанг садақадир; оилангга қилган нафақанг ҳам сенга садақадир; хотининг сенинг таомингдан еганлари ҳам сенга садақадир. Сен аҳлингни яхшилик билан — ёки: тирикчилик билан — қолдирсанг, уларни одамларга қўл чўзадиган муҳтож ҳолда қолдиришингдан кўра яхшироқдир», дедилар ва қўллари билан (ишора қилиб) айтдилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ وَهُوَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ التَّيْمِيُّ الرَّبَابُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ حَيَّانَ ، قَالَ : انْطَلَقْتُ أَنَا ، وَحُصَيْنُ بْنُ سَمُرَةَ ، وَعَمْرُو بْنُ مُسْلِمٍ ، إِلَى زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ، فَجَلَسْنَا إِلَيْهِ ، فَقَالَ لَهُ حُصَيْنٌ يَا زَيْدٌ ، رَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَصَلَّيْتَ خَلْفَهُ ، وَسَمِعْتَ حَدِيثَهُ ، وَغَزَوْتَ مَعَهُ ، لَقَدْ أَصَبْتَ يَا زَيْدُ خَيْرًا كَثِيرًا ، حَدِّثْنَا يَا زَيْدُ حَدِيثًا سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمَا شَهِدْتَ مَعَهُ ، قَالَ : بَلَى ، ابْنَ أَخِي ، لَقَدْ قَدِمَ عَهْدِي ، وَكَبُرَتْ سِنِي ، وَنَسِيتُ بَعْضَ الَّذِي كُنْتُ أَعِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَمَا حَدَّثْتُكُمْ فَاقْبَلُوهُ ، وَمَا لَمْ أُحَدِّثْكُمُوهُ ، فَلا تُكَلِّفُونِي ، قَالَ : قَالَ : قَامَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمًا خَطِيبًا بِمَاءٍ يُدْعَى خُمٍّ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ، وَوَعَظَ وَذَكَّرَ ، ثُمَّ قَالَ : " أَمَّا بَعْدُ ، أَيُّهَا النَّاسُ ، فَإِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ يُوشِكُ أَنْ يَأْتِيَنِي رَسُولُ رَبِّي فَأُجِيبَهُ ، وَإِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ : أَوَّلُهُمَا كِتَابُ اللَّهِ ، فِيهِ الْهُدَى وَالنُّورُ ، مَنِ اسْتَمْسَكَ بِهِ وَأَخَذَ بِهِ كَانَ عَلَى الْهُدَى ، وَمَنْ تَرَكَهُ وَأَخْطَأَهُ كَانَ عَلَى الضَّلالَةِ ، وَأَهْلُ بَيْتِي أُذَكِّرْكُمُ اللَّهَ فِي أَهْلِ بَيْتِي " ، ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، قَالَ حَصِينٌ : فَمَنْ أَهْلُ بَيْتِهِ يَا زَيْدُ ؟ أَلَيْسَتْ نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ ؟ قَالَ : " بَلَى ، نِسَاؤُهُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ ، وَلَكِنَّ أَهْلَ بَيْتِهِ مَنْ حُرِمَ الصَّدَقَةَ ، قَالَ : مَنْ هُمْ ؟ قَالَ : آلُ عَلِيٍّ ، وَآلُ عُقَيْلٍ ، وَآلُ جَعْفَرٍ ، وَآلُ الْعَبَّاسِ " ، قَالَ حَصِينٌ : وَكُلُّ هَؤُلاءِ حُرِمَ الصَّدَقَةَ ؟ قَالَ : نَعَمْ

Yazid ibn Hayyon aytdi: Men, Husayn ibn Samura va Amr ibn Muslim Zayd ibn Arqamning huzuriga bordik va uning yoniga oʻtirdik. Husayn unga: «Ey Zayd, sen Rasululloh ﷺni koʻrgansan, u zotning ortlarida namoz oʻqigansan, hadislarini eshitgansan va u zot bilan birga gʻazot qilgansan. Ey Zayd, sen koʻp yaxshilikka erishibsan. Ey Zayd, bizga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisingni va u zot bilan birga guvoh boʻlgan narsangni soʻzlab ber», dedi. U: «Ha, ey birodarimning oʻgʻli, ahdim uzoqlashdi, yoshim ulgʻaydi va Rasululloh ﷺdan yodlab olgan narsalarimning baʼzisini unutdim. Bas, men sizlarga nima soʻzlasam, uni qabul qilinglar; nimani soʻzlamasam, meni majburlamanglar», dedi. Soʻng u dedi: Bir kuni Rasululloh ﷺ Xumm deb ataladigan suv boʻyida bizning oramizda xutba qilib turdilar. Allohga hamd va sano aytdilar, vaʼz qildilar va eslatdilar, soʻng: «Ammo baʼd. Ey odamlar! Men ham bir insonman, Robbimning elchisi kelib, men unga javob berishim yaqinlashib qoldi. Men sizlarda ikki ogʻir narsani qoldirmoqdaman: ularning birinchisi Allohning Kitobidir, unda hidoyat va nur bor. Kim unga mahkam yopishsa va uni tutsa, hidoyatda boʻladi; kim uni tark etsa va undan adashsa, zalolatda boʻladi. Yana ahli baytim. Ahli baytim haqida sizlarga Allohni eslataman», dedilar va buni uch marta takrorladilar. Husayn: «Ey Zayd, u zotning ahli baytlari kimlar? Ayollari ahli baytlaridan emasmi?» dedi. U: «Ha, ayollari ham ahli baytlaridandir. Lekin u zotning ahli bayti sadaqa harom qilingan kishilardir», dedi. U: «Ular kimlar?» dedi. U: «Aliyning oilasi, Aqiylning oilasi, Jaʼfarning oilasi va Abbosning oilasi», dedi. Husayn: «Bularning hammasiga sadaqa harom qilinganmi?» dedi. U: «Ha», dedi.Язид ибн Ҳайён айтди: Мен, Ҳусайн ибн Самура ва Амр ибн Муслим Зайд ибн Арқамнинг ҳузурига бордик ва унинг ёнига ўтирдик. Ҳусайн унга: «Эй Зайд, сен Расулуллоҳ ﷺни кўргансан, у зотнинг ортларида намоз ўқигансан, ҳадисларини эшитгансан ва у зот билан бирга ғазот қилгансан. Эй Зайд, сен кўп яхшиликка эришибсан. Эй Зайд, бизга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисингни ва у зот билан бирга гувоҳ бўлган нарсангни сўзлаб бер», деди. У: «Ҳа, эй биродаримнинг ўғли, аҳдим узоқлашди, ёшим улғайди ва Расулуллоҳ ﷺдан ёдлаб олган нарсаларимнинг баъзисини унутдим. Бас, мен сизларга нима сўзласам, уни қабул қилинглар; нимани сўзламасам, мени мажбурламанглар», деди. Сўнг у деди: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ Хумм деб аталадиган сув бўйида бизнинг орамизда хутба қилиб турдилар. Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, ваъз қилдилар ва эслатдилар, сўнг: «Аммо баъд. Эй одамлар! Мен ҳам бир инсонман, Роббимнинг элчиси келиб, мен унга жавоб беришим яқинлашиб қолди. Мен сизларда икки оғир нарсани қолдирмоқдаман: уларнинг биринчиси Аллоҳнинг Китобидир, унда ҳидоят ва нур бор. Ким унга маҳкам ёпишса ва уни тутса, ҳидоятда бўлади; ким уни тарк этса ва ундан адашса, залолатда бўлади. Яна аҳли байтим. Аҳли байтим ҳақида сизларга Аллоҳни эслатаман», дедилар ва буни уч марта такрорладилар. Ҳусайн: «Эй Зайд, у зотнинг аҳли байтлари кимлар? Аёллари аҳли байтларидан эмасми?» деди. У: «Ҳа, аёллари ҳам аҳли байтларидандир. Лекин у зотнинг аҳли байти садақа ҳаром қилинган кишилардир», деди. У: «Улар кимлар?» деди. У: «Алийнинг оиласи, Ақийлнинг оиласи, Жаъфарнинг оиласи ва Аббоснинг оиласи», деди. Ҳусайн: «Буларнинг ҳаммасига садақа ҳаром қилинганми?» деди. У: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : وَحَدَّثَنِي اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيَّ ، حَدَّثَهُ عَنْ شَرِيكِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ تَمَامٍ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا النَّصْرُ بْنُ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، وَيَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ الْكِنَانِيِّ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، يَقُولُ : بَيْنَمَا نَحْنُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جُلُوسٌ فِي الْمَسْجِدِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ عَلَى جَمَلٍ فَأَنَاخَهُ فِي الْمَسْجِدِ ، ثُمَّ عَقَلَهُ ، ثُمَّ قَالَ : أَيُّكُمْ مُحَمَّدٌ ؟ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَّكِئٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ ، قَالَ : فَقُلْنَا لَهُ : هَذَا الأَبْيَضُ ، الرَّجُلُ الْمُتَّكِئُ ، فَقَالَ : " يَا ابْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قَدْ أَجَبْتُكَ " ، قَالَ لَهُ الرَّجُلُ : إِنِّي سَائِلُكَ ، فَمُشَدِّدٌ مَسْأَلَتَكَ ، فَلا تَأْخُذَنَّ فِي نَفْسِكَ عَلَيَّ ، قَالَ : " سَلْ عَمَّا بَدَا لَكَ " ، قَالَ : أَنْشُدُكَ بِرَبِّكَ وَرَبِّ مَنْ كَانَ قَبْلَكَ ، آللَّهُ أَرْسَلَكَ إِلَى النَّاسِ كُلِّهِمْ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اللَّهُمَّ نَعَمْ " ، قَالَ : أَنْشُدُ اللَّهَ ، آللَّهُ أَمَرَكَ أَنْ تُصَلِّيَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ ؟ قَالَ : " اللَّهُمَّ نَعَمْ " ، قَالَ : فَأَنْشُدُكَ اللَّهَ ، آللَّهُ أَمَرَكَ أَنْ تَأْخُذَ هَذِهِ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِنَا فَتَقْسِمُهَا عَلَى فُقَرَائِنَا ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اللَّهُمَّ نَعَمْ ، قَالَ الرَّجُلُ : قَدْ آمَنْتُ بِمَا جِئْتَ بِهِ ، وَأَنَا رَسُولُ مَنْ وَرَائِي مِنْ قَوْمِي ، وَأَنَا ضِمَامُ بْنُ ثَعْلَبَةَ ، أَخُو سَعْدِ بْنِ الْحَكَمِ ، أَلْفَاظُهُمْ قَرِيبَةٌ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ، وَهَذَا حَدِيثُ ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي هَذَا الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ الصَّدَقَةَ الْمَفْرُوضَةَ غَيْرُ جَائِزٍ دَفْعَهَا إِلَى غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ ، وَإِنْ كَانُوا فُقَرَاءَ أَوْ مَسَاكِينَ ، لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَاءِ الْمُسْلِمِينَ ، وَيَقْسِمُهَا عَلَى فُقَرَائِهِمْ لا عَلَى فُقَرَاءِ غَيْرِهِمْ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytardi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga masjidda oʻtirgan edik, bir kishi tuya minib kirdi-da, uni masjidda choʻktirib, soʻng boyladi. Keyin: «Qaysingiz Muhammad?» dedi. Rasululloh ﷺ esa ular orasida yastanib oʻtirgan edilar. Biz unga: «Mana bu yastanib oʻtirgan oq yuzli kishi», dedik. U kishi: «Ey Abdulmuttalibning oʻgʻli!» dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Senga javob berdim», dedilar. U kishi u zotga: «Men sizdan soʻrayman va soʻrashda qattiq boʻlaman, koʻnglingizga ogʻir olmang», dedi. U zot: «Xohlaganingni soʻra», dedilar. U: «Sizning Robbingiz va sizdan oldingilarning Robbi bilan qasam ichib soʻrayman: sizni barcha odamlarga Alloh yubordimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Allohim, ha», dedilar. U: «Alloh nomi bilan soʻrayman: kecha-yu kunduzda besh vaqt namozni oʻqishni sizga Alloh buyurdimi?» dedi. U zot: «Allohim, ha», dedilar. U: «Alloh nomi bilan sizdan soʻrayman: boylarimizdan bu sadaqani olib, kambagʻallarimizga taqsimlashni sizga Alloh buyurdimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Allohim, ha», dedilar. Shunda u kishi: «Siz keltirgan narsaga imon keltirdim. Men ortimdagi qavmimning elchisiman. Men Zimom ibn Saʼlaba, Saʼd ibn al-Hakamning birodariman», dedi. Ularning lafzlari bir-biriga yaqin, bu esa Ibn Vahbning hadisidir. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda farz sadaqani musulmonlardan boshqasiga berish joiz emasligiga dalil bor, garchi ular faqir yoki miskin boʻlsalar ham. Chunki Nabiy ﷺ Alloh u zotga sadaqani musulmonlarning boylaridan olib, ularning faqirlariga taqsimlashni buyurganini bildirdilar, boshqalarning faqirlariga emas.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтарди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга масжидда ўтирган эдик, бир киши туя миниб кирди-да, уни масжидда чўктириб, сўнг бойлади. Кейин: «Қайсингиз Муҳаммад?» деди. Расулуллоҳ ﷺ эса улар орасида ястаниб ўтирган эдилар. Биз унга: «Мана бу ястаниб ўтирган оқ юзли киши», дедик. У киши: «Эй Абдулмутталибнинг ўғли!» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сенга жавоб бердим», дедилар. У киши у зотга: «Мен сиздан сўрайман ва сўрашда қаттиқ бўламан, кўнглингизга оғир олманг», деди. У зот: «Хоҳлаганингни сўра», дедилар. У: «Сизнинг Роббингиз ва сиздан олдингиларнинг Робби билан қасам ичиб сўрайман: сизни барча одамларга Аллоҳ юбордими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, ҳа», дедилар. У: «Аллоҳ номи билан сўрайман: кеча-ю кундузда беш вақт намозни ўқишни сизга Аллоҳ буюрдими?» деди. У зот: «Аллоҳим, ҳа», дедилар. У: «Аллоҳ номи билан сиздан сўрайман: бойларимиздан бу садақани олиб, камбағалларимизга тақсимлашни сизга Аллоҳ буюрдими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, ҳа», дедилар. Шунда у киши: «Сиз келтирган нарсага имон келтирдим. Мен ортимдаги қавмимнинг элчисиман. Мен Зимом ибн Саълаба, Саъд ибн ал-Ҳакамнинг биродариман», деди. Уларнинг лафзлари бир-бирига яқин, бу эса Ибн Ваҳбнинг ҳадисидир. Абу Бакр айтди: Бу хабарда фарз садақани мусулмонлардан бошқасига бериш жоиз эмаслигига далил бор, гарчи улар фақир ёки мискин бўлсалар ҳам. Чунки Набий ﷺ Аллоҳ у зотга садақани мусулмонларнинг бойларидан олиб, уларнинг фақирларига тақсимлашни буюрганини билдирдилар, бошқаларнинг фақирларига эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَحَفْصُ بْنُ عَمْرٍو الرَّبَالِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِيَابٍ ، عَنْ كِنَانَةَ بنِ نُعَيْمٍ ، عَنْ قَبِيصَةَ ، قَالَ : أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْتَعِينُهُ فِي حَمَالَةٍ ، فَقَالَ : " أَقِمْ عِنْدَنَا ، فَإِمَّا أَنْ نَتَحَمَّلَهَا عَنْكَ ، وَإِمَّا أَنْ نُعِينَكَ فِيهَا ، وَاعْلَمْ : أَنَّ الْمَسْأَلَةَ لا تَحِلُّ لأَحَدٍ ، إِلا لأَحَدِ ثَلاثَةٍ : رَجُلٌ يَحْمِلُ حَمَالَةً عَنْ قَوْمٍ ، فَسَأَلَ فِيهَا حَتَّى يُؤَدِّيَهَا ثُمَّ يُمْسِكُ ، وَرَجُلٌ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ أَذَهَبَتْ بِمَالِهِ ، فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ، أَوْ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ ثُمَّ يُمْسِكُ ، وَرَجُلٌ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ فَشَهِدَ لَهُ ثَلاثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ ، أَوْ مِنْ ذِي الصَّلاحِ أَنْ قَدْ حَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ فِيهَا حَتَّى يُصِيبَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ، وَقَوَامًا مِنْ عَيْشٍ ثُمَّ يُمْسِكُ ، وَمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الْمَسَائِلِ سُحْتٌ يَأْكُلُهُ صَاحِبُهُ يَا قَبِيصَةُ ، سُحْتًا " ، هَذَا حَدِيثُ الثَّقَفِيِّ

Qabisa (roziyallohu anhu) aytdi: Men bir moliyaviy majburiyat borasida yordam soʻrab Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. U zot: «Bizning oldimizda turib tur, yo uni sening zimmangdan koʻtaramiz, yo bunda senga yordam beramiz. Bilginki, soʻrash uch kishidan boshqa hech kimga halol emas: bir qavm uchun moliyaviy majburiyatni oʻz zimmasiga olgan kishi — uni ado etguncha soʻraydi, soʻng tiyiladi; molini yoʻq qilib yuborgan ofatga uchragan kishi — tirikchiligini toʻgʻrilaydigan yoki yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻraydi, soʻng tiyiladi; qashshoqlikka uchragan kishi — qavmidan aqlli yoki solih uch kishi unga soʻrash halol boʻlganiga guvohlik bersa, tirikchiligini toʻgʻrilaydigan yoki yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻraydi, soʻng tiyiladi. Ey Qabisa, bulardan boshqa soʻrashlar esa haromdir, uni soʻragan kishi haromni yegan boʻladi», dedilar. Bu Saqafiyning hadisidir.Қабиса (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен бир молиявий мажбурият борасида ёрдам сўраб Набий ﷺ ҳузурларига келдим. У зот: «Бизнинг олдимизда туриб тур, ё уни сенинг зиммангдан кўтарамиз, ё бунда сенга ёрдам берамиз. Билгинки, сўраш уч кишидан бошқа ҳеч кимга ҳалол эмас: бир қавм учун молиявий мажбуриятни ўз зиммасига олган киши — уни адо этгунча сўрайди, сўнг тийилади; молини йўқ қилиб юборган офатга учраган киши — тирикчилигини тўғрилайдиган ёки етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўрайди, сўнг тийилади; қашшоқликка учраган киши — қавмидан ақлли ёки солиҳ уч киши унга сўраш ҳалол бўлганига гувоҳлик берса, тирикчилигини тўғрилайдиган ёки етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўрайди, сўнг тийилади. Эй Қабиса, булардан бошқа сўрашлар эса ҳаромдир, уни сўраган киши ҳаромни еган бўлади», дедилар. Бу Сақафийнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أَخْبَرَنَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، قَالَ : قَالَ الأَوْزَاعِيُّ : حَدَّثَنِي هَارُونَ بْنُ رِيَابٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ هُوَ كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ قَبِيصَةَ جَالِسًا ، فَأَتَاهُ نَفَرٌ مِنْ قَوْمِهِ يَسْأَلُونَهُ فِي نِكَاحِ صَاحِبِهِمْ ، فَأَبَى أَنْ يُعْطِيَهُمُ ، وَأَنْتَ سَيِّدُ قَوْمِكَ ، فَلِمَ لَمْ تُعْطِهِمْ شَيْئًا ؟ قَالَ : إِنَّهُمْ سَأَلُونِي فِي غَيْرِ حَقٍّ ، لَوْ أَنَّ صَاحِبَهُمْ عَمَدَ إِلَى ذَكَرِهِ فَعَضَّهُ حَتَّى يَيْبَسَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُ مِنَ الْمَسْأَلَةِ الَّتِي سَأَلُونِي : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " لا تَحِلُّ الْمَسْأَلَةُ إِلا لِثَلاثَةٍ : لِرَجُلٍ أَصَابَتْ مَالَهُ حَالِقَةٌ ، فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ سَوَادًا مِنْ مَعِيشَةٍ ، ثُمَّ يُمْسِكُ عَنِ الْمَسْأَلَةِ ، وَرَجُلٌ حَمَلَ بَيْنَ قَوْمِهِ حَمَالَةً ، فَيَسْأَلُ حَتَّى يُؤَدِّيَ حَمَالَتَهُ ، ثُمَّ يُمْسِكُ عَنِ الْمَسْأَلَةِ ، وَرَجُلٌ يُقْسِمُ ثَلاثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ بِاللَّهِ لَقَدْ حَلَّتْ لِفُلانٍ الْمَسْأَلَةُ ، فَمَا كَانَ سِوَى ذَلِكَ ، فَهُوَ سُحْتٌ لا يَأْكُلُ إِلا سُحْتًا "

Abu Bakr — u Kinona ibn Nuaymdir — aytdi: Men Qabisaning huzurida oʻtirgan edim, qavmidan bir necha kishi kelib, undan sheriklarining nikohi uchun soʻrashdi, u esa ularga berishdan bosh tortdi. Men: «Sen qavmingning sayyidisan, nega ularga hech narsa bermading?» dedim. U dedi: Ular mendan haq boʻlmagan narsani soʻrashdi. Agar ularning sherigi zakariga qasd qilib, uni qurib qolguncha tishlaganida ham, bu unga ular mendan soʻragan soʻrovdan koʻra yaxshiroq boʻlardi. Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitganman: «Soʻrash faqat uch kishiga halol: moli qirgʻinga uchragan kishi — tirikchiligidan biror narsani topguncha soʻraydi, soʻng soʻrashdan tiyiladi; qavmi orasida moliyaviy majburiyatni oʻz zimmasiga olgan kishi — majburiyatini ado etguncha soʻraydi, soʻng soʻrashdan tiyiladi; va qavmidan aqlli uch kishi Alloh nomi bilan ‹falonchiga soʻrash halol boʻldi› deb qasam ichgan kishi. Bulardan boshqasi esa haromdir, u faqat haromni yeydi».Абу Бакр — у Кинона ибн Нуаймдир — айтди: Мен Қабисанинг ҳузурида ўтирган эдим, қавмидан бир неча киши келиб, ундан шерикларининг никоҳи учун сўрашди, у эса уларга беришдан бош тортди. Мен: «Сен қавмингнинг саййидисан, нега уларга ҳеч нарса бермадинг?» дедим. У деди: Улар мендан ҳақ бўлмаган нарсани сўрашди. Агар уларнинг шериги закарига қасд қилиб, уни қуриб қолгунча тишлаганида ҳам, бу унга улар мендан сўраган сўровдан кўра яхшироқ бўларди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитганман: «Сўраш фақат уч кишига ҳалол: моли қирғинга учраган киши — тирикчилигидан бирор нарсани топгунча сўрайди, сўнг сўрашдан тийилади; қавми орасида молиявий мажбуриятни ўз зиммасига олган киши — мажбуриятини адо этгунча сўрайди, сўнг сўрашдан тийилади; ва қавмидан ақлли уч киши Аллоҳ номи билан ‹фалончига сўраш ҳалол бўлди› деб қасам ичган киши. Булардан бошқаси эса ҳаромдир, у фақат ҳаромни ейди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ رِيَابٍ ، حَدَّثَنَا كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ الْعَدَوِيُّ ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ الْمُخَارِقِ الْهِلالِيِّ ، قَالَ : تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَسْأَلُهُ فِيهَا ، فَقَالَ : " أَقِمْ يَا قَبِيصَةُ ، حَتَّى تَأْتِيَنِي الصَّدَقَةُ فَآمُرُ لَكَ بِهَا " ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الصَّدَقَةَ لا تَحِلُّ ، إِلا لأَحَدِ ثَلاثَةٍ : رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً ، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ , أَوْ قَالَ : سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ، وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ فَاجْتَاحَتْ مَالَهُ ، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ، وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ ، فَحَلَّتْ لَهُ الصَّدَقَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ ، فَمَا سِوَى ذَلِكَ يَا قَبِيصَةُ ، سُحْتٌ يَأْكُلُهَا صَاحِبُهَا سُحْتًا "

Qabisa ibn al-Muxoriq al-Hiloliy (roziyallohu anhu) aytdi: Men bir moliyaviy majburiyatni oʻz zimmamga oldim, soʻng u haqda soʻrash uchun Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. U zot: «Ey Qabisa, menga sadaqa kelguncha turib tur, keyin senga berishni buyuraman», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Albatta, sadaqa faqat uch kishidan biriga haloldir: moliyaviy majburiyatni oʻz zimmasiga olgan kishi — unga tirikchiligini toʻgʻrilaydigan, yoki u zot aytganlaridek, yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻrash halol boʻladi; molini yoʻq qilib yuborgan ofatga uchragan kishi — unga tirikchiligini toʻgʻrilaydigan yoki yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻrash halol boʻladi; qashshoqlikka uchragan kishi — unga tirikchiligini toʻgʻrilaydigan narsani topguncha sadaqa halol boʻladi. Ey Qabisa, bulardan boshqasi esa haromdir, uni yeydigan kishi haromni yegan boʻladi», dedilar.Қабиса ибн ал-Мухориқ ал-Ҳилолий (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен бир молиявий мажбуриятни ўз зиммамга олдим, сўнг у ҳақда сўраш учун Набий ﷺ ҳузурларига келдим. У зот: «Эй Қабиса, менга садақа келгунча туриб тур, кейин сенга беришни буюраман», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, садақа фақат уч кишидан бирига ҳалолдир: молиявий мажбуриятни ўз зиммасига олган киши — унга тирикчилигини тўғрилайдиган, ёки у зот айтганларидек, етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўраш ҳалол бўлади; молини йўқ қилиб юборган офатга учраган киши — унга тирикчилигини тўғрилайдиган ёки етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўраш ҳалол бўлади; қашшоқликка учраган киши — унга тирикчилигини тўғрилайдиган нарсани топгунча садақа ҳалол бўлади. Эй Қабиса, булардан бошқаси эса ҳаромдир, уни ейдиган киши ҳаромни еган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ الْكِنْدِيُّ ، حَدَّثَنَا حَفْصُ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " قَدِمَ عَلَيْنَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخَذَ الصَّدَقَةَ مِنْ أَغْنِيَائِنَا ، فَجَعَلَهَا فِي فُقَرَائِنَا ، وَكُنْتُ غُلامًا يَتِيمًا فَأَعْطَانِي مِنْهُ قَلُوصًا "

Avn ibn Abu Juhayfa otasidan rivoyat qiladi: U: «Bizning oldimizga Nabiy ﷺning sadaqa yigʻuvchisi keldi-da, boylarimizdan sadaqani olib, uni kambagʻallarimizga taqsimladi. Men yetim bola edim, u menga undan bir yosh tuya berdi», dedi.Авн ибн Абу Жуҳайфа отасидан ривоят қилади: У: «Бизнинг олдимизга Набий ﷺнинг садақа йиғувчиси келди-да, бойларимиздан садақани олиб, уни камбағалларимизга тақсимлади. Мен етим бола эдим, у менга ундан бир ёш туя берди», деди.

حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِالطَّوَّافِ ، وَلا بِالَّذِي تَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ ، وَلا اللُّقْمَتَانِ ، وَلا التَّمْرَةُ وَلا التَّمْرَتَانِ ، وَلَكِنَّ الْمِسْكِينَ الْمُتَعَفِّفَ الَّذِي لا يَسْأَلُ النَّاسَ شَيْئًا ، وَلا يُفْطَنُ لَهُ فَيُتَصَدَّقُ عَلَيْهِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Miskin — eshikma-eshik aylanib yuruvchi kishi emas, bir luqma yo ikki luqma, bir dona xurmo yo ikki dona xurmo bilan qaytariladigan kishi ham emas. Balki miskin — iffat saqlab, odamlardan hech narsa soʻramaydigan va oʻziga eʼtibor berilmagani uchun sadaqa ham berilmaydigan kishidir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Мискин — эшикма-эшик айланиб юрувчи киши эмас, бир луқма ё икки луқма, бир дона хурмо ё икки дона хурмо билан қайтариладиган киши ҳам эмас. Балки мискин — иффат сақлаб, одамлардан ҳеч нарса сўрамайдиган ва ўзига эътибор берилмагани учун садақа ҳам берилмайдиган кишидир».

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ بُكَيْرٍ ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ السَّاعِدِيِّ الْمَالِكِيِّ ، قَالَ : اسْتَعْمَلَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ عَلَى الصَّدَقَةِ ، فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنْهَا ، وَأَدَّيْتُهَا إِلَيْهِ أَمَرَ لِي بِعُمَالَةٍ ، فَقُلْتُ : إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ ، وَأَجْرِي عَلَى اللَّهِ ، فَقَالَ : خُذْ مَا أَعْطَيْتُكَ ، فَإِنِّي قَدْ عَمِلْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَعَمَّلَنِي ، فَقُلْتُ : مِثْلَ قَوْلِكَ ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا أُعْطِيتَ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْأَلَ ، فَكُلْ وَتَصَدَّقَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرِ : ابْنُ السَّاعِدِيِّ الْمَالِكِيُّ : أَحْسِبُهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ

Ibn as-Soidiy al-Molikiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob meni sadaqa yigʻishga ishga oldi. Men uni bitirib, oʻziga topshirganimda, u menga ish haqi berishni buyurdi. Men: «Men buni faqat Alloh uchun qildim, ajrim esa Allohning zimmasida», dedim. U: «Senga berilganni ol! Men ham Rasululloh ﷺ zamonlarida shunday ish qilgan edim, u zot meni ishga olgan edilar. Men ham sening soʻzingdek aytgan edim. Shunda Rasululloh ﷺ menga: ‹Senga soʻramaganing holda biror narsa berilsa, ye va sadaqa qil› dedilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Ibn as-Soidiy al-Molikiy — gumonimcha, u Abdulloh ibn Saʼd ibn Abu Sarhdir.Ибн ас-Соидий ал-Моликий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб мени садақа йиғишга ишга олди. Мен уни битириб, ўзига топширганимда, у менга иш ҳақи беришни буюрди. Мен: «Мен буни фақат Аллоҳ учун қилдим, ажрим эса Аллоҳнинг зиммасида», дедим. У: «Сенга берилганни ол! Мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ замонларида шундай иш қилган эдим, у зот мени ишга олган эдилар. Мен ҳам сенинг сўзингдек айтган эдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сенга сўрамаганинг ҳолда бирор нарса берилса, е ва садақа қил› дедилар», деди. Абу Бакр айтди: Ибн ас-Соидий ал-Моликий — гумонимча, у Абдуллоҳ ибн Саъд ибн Абу Сарҳдир.

قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عُزَيْرٍ الأَيْلِيُّ : أَخْبَرَنَا أَنَّ سَلامَةَ بْنَ رَوْحٍ ، حَدَّثَهُمْ عَنْ عُقَيْلٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ ، أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي خِلافَتِهِ ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ : أَلَمْ أُحَدِّثْ إِنَّكَ تَلِي مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ عَمَلا ، فَإِذَا أُعْطِيتَ الْعُمَالَةَ كَرِهْتَهَا ؟ فَقُلْتُ : بَلَى ، قَالَ عُمَرُ : فَمَا أَنْزَلَكَ عَلَى ذَلِكَ ؟ قُلْتُ : لِي أَفْرَاسٌ وَأَعْبُدٌ ، وَأَنَا بِخَيْرٍ ، فَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ ، فَقَالَ لَهُ عُمَرُ : فَلا تَفْعَلْ ، فَإِنِّي قَدْ كُنْتُ أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ ، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعْطِينِي الْعَطَاءَ ، فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خُذْ فَتَقَوَّ بِهِ ، أَوْ تَصَدَّقْ ، وَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ ، وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ ، وَلا سَائِلٍ فَخُذْهُ ، وَمَا لا فَلا تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ "

Abdulloh ibn Saʼd ibn Abu Sarh xabar berishicha, u Umar ibn al-Xattobning huzuriga uning xilofati davrida keldi. Umar unga: «Menga aytilmadimi, sen odamlarning ishlaridan bir ishni bajarasan-u, senga ish haqi berilganda uni yoqtirmaysan?» dedi. Men: «Ha», dedim. Umar: «Nima seni bunga undadi?» dedi. Men: «Mening otlarim va qullarim bor, oʻzim ham yaxshi ahvoldaman, shuning uchun ishim musulmonlarga sadaqa boʻlishini xohlayman», dedim. Umar unga: «Bunday qilma, men ham sen xohlagan narsani xohlagan edim. Rasululloh ﷺ menga ato berardilar, men esa: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, derdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uni ol-da, u bilan quvvat ol yoki sadaqa qil. Bu moldan senga koʻz tikmay va soʻramay turib kelganini ol, bunday boʻlmaganini esa nafsingga ergashtirma›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Саъд ибн Абу Сарҳ хабар беришича, у Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳузурига унинг хилофати даврида келди. Умар унга: «Менга айтилмадими, сен одамларнинг ишларидан бир ишни бажарасан-у, сенга иш ҳақи берилганда уни ёқтирмайсан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. Умар: «Нима сени бунга ундади?» деди. Мен: «Менинг отларим ва қулларим бор, ўзим ҳам яхши аҳволдаман, шунинг учун ишим мусулмонларга садақа бўлишини хоҳлайман», дедим. Умар унга: «Бундай қилма, мен ҳам сен хоҳлаган нарсани хоҳлаган эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга ато берардилар, мен эса: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни ол-да, у билан қувват ол ёки садақа қил. Бу молдан сенга кўз тикмай ва сўрамай туриб келганини ол, бундай бўлмаганини эса нафсингга эргаштирма›, дедилар», деди.

وَحَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُعْطِي ابْنَ الْخَطَّابِ ، فَيَقُولُ عُمَرُ : أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ، فَقَالَ : " خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ ، أَوْ تَصَدَّقْ " ، وَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالَ عَمْرٌو : وَحَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ بِمِثْلِ ذَلِكَ ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ حُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّعْدِيِّ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Solim ibn Abdulloh otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ Ibn al-Xattobga ato berar edilar, Umar esa: «Buni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering», der edi. Shunda u zot: «Uni ol-da, oʻzingga mol qil yoki sadaqa qil», dedilar — va hadisni zikr qildi. Amr aytdi: Menga Ibn Shihob shuning mislini Soib ibn Yaziddan, u Huvaytib ibn Abdul-Uzzodan, u Abdulloh ibn as-Saʼdiydan, u Umar ibn al-Xattobdan, u esa Rasululloh ﷺdan rivoyat qildi.Солим ибн Абдуллоҳ отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ Ибн ал-Хаттобга ато берар эдилар, Умар эса: «Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг», дер эди. Шунда у зот: «Уни ол-да, ўзингга мол қил ёки садақа қил», дедилар — ва ҳадисни зикр қилди. Амр айтди: Менга Ибн Шиҳоб шунинг мислини Соиб ибн Язиддан, у Ҳувайтиб ибн Абдул-Уззодан, у Абдуллоҳ ибн ас-Саъдийдан, у Умар ибн ал-Хаттобдан, у эса Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو زُهَيْرٍ عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ هِشَامٍ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِيهِ أَسْلَمَ ، أَنَّهُ لَمَّا كَانَ عَامُ الرَّمَدَاتِ ، وَأَجْدَبَتْ بِبِلادٍ الأَرْضُ ، كَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ : " مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عُمَرَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ ، إِلَى الْعَاصِ بْنِ الْعَاصِ ، لَعَمْرِي مَا تُبَالِي إِذَا سَمِنْتَ ، وَمَنْ قِبَلَكَ أَنْ أَعْجَفَ أَنَا وَمَنْ قِبَلِي ، وَيَا غَوْثَاهُ " ، فَكَتَبَ عَمْرٌو : " سَلامٌ ، أَمَّا بَعْدُ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ أَتَتْكَ عِيرٌ أَوَّلُهَا عِنْدَكَ ، وَآخِرُهَا عِنْدِي ، مَعَ أَنِّي أَرْجُو أَنْ أَجِدَ سَبِيلا أَنْ أَحْمِلَ فِي الْبَحْرِ " ، فَلَمَّا قَدِمَتْ أَوَّلُ عِيرٍ دَعَا الزُّبَيْرَ ، فَقَالَ : اخْرُجْ فِي أَوَّلِ هَذِهِ الْعِيرِ ، فَاسْتَقْبِلْ بِهَا نَجْدًا ، فَاحْمِلْ إِلَى كُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ قَدَرْتَ عَلَى أَنْ تُحَمِّلَهُمُ ، وَإِلَى مَنْ لَمْ تَسْتَطِعْ حَمْلَهُ ، فَمُرْ لِكُلِّ أَهْلِ بَيْتٍ بِبَعِيرٍ بِمَا عَلَيْهِ ، وَمُرْهُمْ فَلْيَلْبَسُوا كِيَاسَ الَّذِينَ فِيهِمُ الْحِنْطَةُ ، وَلْيَنْحَرُوا الْبَعِيرَ ، فَلْيَجْمُلُوا شَحْمَهُ ، وَلْيَقْدُوا لَحْمَهُ ، وَلْيَأْخُذُوا جِلْدَهُ ، ثُمَّ لِيَأْخُذُوا كَمِّيَّةً مِنْ قَدِيدٍ ، وَكَمِّيَّةً مِنْ شَحْمٍ ، وَحِفْنَةً مِنْ دَقِيقٍ ، فَيَطْبُخُوا ، فَيَأْكُلُوا حَتَّى يَأْتِيَهُمُ اللَّهُ بِرِزْقٍ ، فَأَبَى الزُّبَيْرُ أَنْ يَخْرُجَ ، فَقَالَ : أَمَا وَاللَّهِ لا تَجِدُ مِثْلَهَا حَتَّى تَخْرُجَ مِنَ الدُّنْيَا ، ثُمَّ دَعَا آخَرَ أَظُنُّهُ طَلْحَةَ ، فَأَبَى ، ثُمَّ دَعَا أَبَا عُبَيْدَةَ بْنَ الْجَرَّاحِ ، فَخَرَجَ فِي ذَلِكَ فَلَمَّا رَجَعَ بَعَثَ إِلَيْهِ بِأَلْفِ دِينَارٍ ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ : إِنِّي لَمْ أَعْمَلْ لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ ، إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ ، وَلَسْتُ آخُذُ فِي ذَلِكَ شَيْئًا ، فَقَالَ عُمَرُ : " قَدْ أَعْطَانَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي أَشْيَاءَ بَعَثَنَا لَهَا فَكَرِهْنَا ، فَأَبَى ذَلِكَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَاقْبَلْهَا أَيُّهَا الرَّجُلُ فَاسْتَعِنْ بِهَا عَلَى دُنْيَاكَ وَدِينِكَ " ، فَقَبِلَهَا أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْقَلْبِ مِنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ ، إِلا أَنَّ هَذَا الْخَبَرَ قَدْ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ

Zayd ibn Aslam otasi Aslamdan rivoyat qiladi: Ramodat yili boʻlib, yerlarda qurgʻoqchilik yuz berganida, Umar ibn al-Xattob Amr ibn al-Osga shunday yozdi: «Allohning bandasi, moʻminlar amiri Umardan al-Osning oʻgʻli Osga. Umrim bilan qasamki, sen va sening yoningdagilar semirib turgan boʻlsang, men va mening yonimdagilar ozib qolishimizga parvo qilmaysan. Ey dodimga yetguvchi!» Amr esa: «Salom. Ammo baʼd. Labbayk, labbayk! Senga bir karvon keladi, uning avvali sening oldingda, oxiri esa mening oldimda boʻladi. Shu bilan birga, dengiz orqali ham yuk yuborishga yoʻl topishga umid qilaman», deb yozdi. Birinchi karvon yetib kelganida, u Zubayrni chaqirib: «Bu karvonning avvalida chiqib, uni Najd tomonga olib bor. Yuk yetkaza olgan har bir xonadonga yetkaz; yuk yetkazishga qurbing yetmagan har bir xonadonga esa ustidagi yuki bilan bitta tuya berishni buyur. Ularga aytginki, ichida bugʻdoy boʻlgan qoplarni olsinlar, tuyani soʻysinlar, uning yogʻini eritsinlar, goʻshtini qoqlab quritsinlar, terisini olsinlar, soʻng bir miqdor qoqlangan goʻsht, bir miqdor yogʻ va bir hovuch un olib pishirsinlar-da, Alloh ularga rizq keltirguncha yeb tursinlar», dedi. Zubayr chiqishdan bosh tortdi. Shunda u: «Ogoh boʻl, Allohga qasamki, dunyodan chiqquningcha bunday ishning mislini topmaysan», dedi. Soʻng boshqa birini — gumonimcha, Talhani — chaqirdi, u ham bosh tortdi. Soʻng Abu Ubayda ibn al-Jarrohni chaqirdi, u esa bu ish uchun chiqdi. Qaytib kelganida, unga ming dinor yubordi. Abu Ubayda: «Ey Xattobning oʻgʻli, men sen uchun ishlaganim yoʻq, faqat Alloh uchun ishladim va bunga hech narsa olmayman», dedi. Umar: «Rasululloh ﷺ bizni baʼzi ishlarga yuborib, bizga bergan edilar, biz esa uni yoqtirmagan edik. Rasululloh ﷺ buni bizdan qabul qilmadilar. Ey kishi, uni qabul qil va u bilan dunyoyingga hamda diningga yordam ol», dedi. Shunda Abu Ubayda ibn al-Jarroh uni qabul qildi. Soʻng hadisni zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Atiyya ibn Saʼd al-Avfiy haqida koʻngilda bir narsa bor, lekin bu xabarni Zayd ibn Aslam Ato ibn Yasordan, u Abu Saiddan rivoyat qilgan, men uni boshqa bir joyda keltirganman.Зайд ибн Аслам отаси Асламдан ривоят қилади: Рамодат йили бўлиб, ерларда қурғоқчилик юз берганида, Умар ибн ал-Хаттоб Амр ибн ал-Осга шундай ёзди: «Аллоҳнинг бандаси, мўминлар амири Умардан ал-Оснинг ўғли Осга. Умрим билан қасамки, сен ва сенинг ёнингдагилар семириб турган бўлсанг, мен ва менинг ёнимдагилар озиб қолишимизга парво қилмайсан. Эй додимга етгувчи!» Амр эса: «Салом. Аммо баъд. Лаббайк, лаббайк! Сенга бир карвон келади, унинг аввали сенинг олдингда, охири эса менинг олдимда бўлади. Шу билан бирга, денгиз орқали ҳам юк юборишга йўл топишга умид қиламан», деб ёзди. Биринчи карвон етиб келганида, у Зубайрни чақириб: «Бу карвоннинг аввалида чиқиб, уни Нажд томонга олиб бор. Юк етказа олган ҳар бир хонадонга етказ; юк етказишга қурбинг етмаган ҳар бир хонадонга эса устидаги юки билан битта туя беришни буюр. Уларга айтгинки, ичида буғдой бўлган қопларни олсинлар, туяни сўйсинлар, унинг ёғини эритсинлар, гўштини қоқлаб қуритсинлар, терисини олсинлар, сўнг бир миқдор қоқланган гўшт, бир миқдор ёғ ва бир ҳовуч ун олиб пиширсинлар-да, Аллоҳ уларга ризқ келтиргунча еб турсинлар», деди. Зубайр чиқишдан бош тортди. Шунда у: «Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, дунёдан чиққунингча бундай ишнинг мислини топмайсан», деди. Сўнг бошқа бирини — гумонимча, Талҳани — чақирди, у ҳам бош тортди. Сўнг Абу Убайда ибн ал-Жарроҳни чақирди, у эса бу иш учун чиқди. Қайтиб келганида, унга минг динор юборди. Абу Убайда: «Эй Хаттобнинг ўғли, мен сен учун ишлаганим йўқ, фақат Аллоҳ учун ишладим ва бунга ҳеч нарса олмайман», деди. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ бизни баъзи ишларга юбориб, бизга берган эдилар, биз эса уни ёқтирмаган эдик. Расулуллоҳ ﷺ буни биздан қабул қилмадилар. Эй киши, уни қабул қил ва у билан дунёйингга ҳамда динингга ёрдам ол», деди. Шунда Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ уни қабул қилди. Сўнг ҳадисни зикр қилди. Абу Бакр айтди: Атийя ибн Саъд ал-Авфий ҳақида кўнгилда бир нарса бор, лекин бу хабарни Зайд ибн Аслам Ато ибн Ясордан, у Абу Саиддан ривоят қилган, мен уни бошқа бир жойда келтирганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْحَنَفِيُّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عِمْرَانَ هُوَ الْبَارِقِيُّ ، عَنْ عَطِيَّةَ ، مَعَ بَرَاءَتِي مِنْ عُهْدَتِهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلا لِخَمْسَةٍ : الْعَامِلِ عَلَيْهَا ، أَوْ غَارِمٍ ، أَوْ مُشْتَرِيهَا ، أَوْ عَامِلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، أَوْ جَارٍ فَقِيرٍ يُتَصَدَّقُ عَلَيْهِ ، أَوْ أُهْدَى لَهُ "

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sadaqa boy kishiga halol emas, magar besh kishiga: uni yigʻuvchi amaldorga, qarzdorga, uni sotib olgan kishiga, Alloh yoʻlida ishlovchiga, yoki oʻziga sadaqa qilingan yoxud unga hadya qilingan faqir qoʻshniga».Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Садақа бой кишига ҳалол эмас, магар беш кишига: уни йиғувчи амалдорга, қарздорга, уни сотиб олган кишига, Аллоҳ йўлида ишловчига, ёки ўзига садақа қилинган ёхуд унга ҳадя қилинган фақир қўшнига».

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَرَزَقْنَاهُ رِزْقًا ، فَمَا أَخَذَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ غُلُولٌ "

Burayda (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kimni biron ishga xizmatchi qilib tayinlasak va unga rizq belgilab bersak, shundan keyin u olgan narsa xiyonatdir», dedilar.Бурайда (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Кимни бирон ишга хизматчи қилиб тайинласак ва унга ризқ белгилаб берсак, шундан кейин у олган нарса хиёнатдир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَخْلَدِ بْنِ الْمُفْتِي ، حَدَّثَنَا مُعَافَى هُوَ ابْنُ عِمْرَانَ الْمَوْصِلِيُّ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، حَدَّثَنَا حَارِثُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ بْنِ شَدَّادٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ كَانَ لَنَا عَامِلا ، فَلْيَكْتَسِبْ زَوْجَةً ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ خَادِمٌ ، فَلْيَكْتَسِبْ خَادِمًا ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَسْكَنٌ ، فَلْيَكْتَسِبْ مَسْكَنًا " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يَعْنِي الْمُعَافَى أُخْبِرْتُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَنِ اتَّخَذَ غَيْرَ ذَلِكَ ، فَهُوَ غَالٌّ أَوْ سَارِقٌ "

al-Mustavrid ibn Shaddod (roziyallohu anhu) dedi: Men Nabiy ﷺning: «Kim bizga ishlovchi boʻlsa, xotin orttirib olsin. Agar xizmatchisi boʻlmasa, xizmatchi orttirib olsin. Kimning uy-joyi boʻlmasa, uy-joy orttirib olsin», deganlarini eshitdim. Abu Bakr aytdi: Yaʼni Muofa dedi: Menga xabar berildiki, Nabiy ﷺ: «Kim shundan boshqasini olsa, u xiyonatchi yoki oʻgʻridir», dedilar.ал-Муставрид ибн Шаддод (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Набий ﷺнинг: «Ким бизга ишловчи бўлса, хотин орттириб олсин. Агар хизматчиси бўлмаса, хизматчи орттириб олсин. Кимнинг уй-жойи бўлмаса, уй-жой орттириб олсин», деганларини эшитдим. Абу Бакр айтди: Яъни Муофа деди: Менга хабар берилдики, Набий ﷺ: «Ким шундан бошқасини олса, у хиёнатчи ёки ўғридир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يُسْأَلْ شَيْئًا عَلَى الإِسْلامِ إِلا أَعْطَاهُ ، قَالَ : فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ ، فَأَمَرَ لَهُ بِشِيَاءٍ كَثِيرَةٍ بَيْنَ جَبَلَيْنِ مِنْ شِيَاءِ الصَّدَقَةِ ، قَالَ : فَرَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ ، فَقَالَ : " يَا قَوْمِ ، أَسْلِمُوا فَإِنَّ مُحَمَّدًا يُعْطِي عَطَاءً لا يَخْشَى الْفَاقَةَ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺdan Islom uchun biror narsa soʻralsa, albatta uni berar edilar. U aytdi: Bir kishi u zotning huzurlariga kelib soʻradi. U zot unga sadaqa qoʻylaridan ikki togʻ orasini toʻldirgan koʻp qoʻyni berishni buyurdilar. U qavmiga qaytib: «Ey qavmim, Islomga kiringlar! Chunki Muhammad kambagʻallikdan qoʻrqmagan kishidek ato beradi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺдан Ислом учун бирор нарса сўралса, албатта уни берар эдилар. У айтди: Бир киши у зотнинг ҳузурларига келиб сўради. У зот унга садақа қўйларидан икки тоғ орасини тўлдирган кўп қўйни беришни буюрдилар. У қавмига қайтиб: «Эй қавмим, Исломга киринглар! Чунки Муҳаммад камбағалликдан қўрқмаган кишидек ато беради», деди.

حَدَّثَنَا الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُمَيْدًا ، قَالَ : أَخْبَرَنَا أَنَسٌ : أَنَّ رَجُلا أَتَى نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَمَرَ لَهُ بِشِيَاءٍ بَيْنَ جَبَلَيْنِ فَرَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ ، فَقَالَ : " أَسْلِمُوا ، فَإِنَّ مُحَمَّدًا يُعْطِي عَطَاءَ رَجُلٍ لا يَخْشَى الْفَاقَةَ "

Anas (roziyallohu anhu) xabar berishicha, bir kishi Allohning Nabiysi ﷺ huzurlariga keldi, u zot unga ikki togʻ orasidagi qoʻylarni berishni buyurdilar. U qavmiga qaytib: «Islomga kiringlar! Chunki Muhammad kambagʻallikdan qoʻrqmagan kishining atosini beradi», dedi.Анас (розияллоҳу анҳу) хабар беришича, бир киши Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳузурларига келди, у зот унга икки тоғ орасидаги қўйларни беришни буюрдилар. У қавмига қайтиб: «Исломга киринглар! Чунки Муҳаммад камбағалликдан қўрқмаган кишининг атосини беради», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ يَعْنِي ابْنَ الْقَعْقَاعِ ، عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعَيْمٍ , عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : بَعَثَ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِذَهَبٍ لَمْ يُخْلَصْ مِنْ تُرَابِهَا ، فَقَسَمَهَا بَيْنَ أَرْبَعَةٍ : الأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ ، وَعُيَيْنَةَ بْنِ حِصْنٍ الْمُرَادِيِّ ، وَعَلْقَمَةَ بْنِ عُلاثَةَ الْجَعْفَرِيِّ ، أَوْ عَامِرِ بْنِ الطُّفَيْلِ ‏ هُوَ شَكٌّ ، وَزَيْدٍ الطَّائِيِّ ، فَوَجَدَ مِنْ ذَلِكَ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ مِنَ الأَنْصَارِ وَغَيْرِهِمْ ، فَبَلَغَهُ ذَلِكَ فَقَالَ : " أَلا تَأْتَمِنُونِي ، وَأَنَا أَمِينُ مَنْ فِي السَّمَاءِ ، يَأْتِينِي خَبَرُ مَنْ فِي السَّمَاءِ صَبَاحَ مَسَاءَ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Aliy Yamandan Nabiy ﷺga tuprogʻidan tozalanmagan oltin yubordi. U zot uni toʻrt kishi orasida taqsimladilar: al-Aqraʼ ibn Hobis al-Hanzaliy, Uyayna ibn Hisn al-Murodiy, Alqama ibn Ulosa al-Jaʼfariy — yoki Omir ibn at-Tufayl, bu shubhadir — va Zayd at-Toiy. Ansorlardan va boshqalardan boʻlgan sahobalaridan bir qavmning koʻngli bundan ranjidi. Bu xabar u zotga yetganida: «Meni ishonchli deb bilmaysizlarmi? Holbuki, men osmondagi Zotning aminiman, menga osmondagi Zotning xabari ertayu kech kelib turadi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Алий Ямандан Набий ﷺга тупроғидан тозаланмаган олтин юборди. У зот уни тўрт киши орасида тақсимладилар: ал-Ақраъ ибн Ҳобис ал-Ҳанзалий, Уяйна ибн Ҳисн ал-Муродий, Алқама ибн Улоса ал-Жаъфарий — ёки Омир ибн ат-Туфайл, бу шубҳадир — ва Зайд ат-Тоий. Ансорлардан ва бошқалардан бўлган саҳобаларидан бир қавмнинг кўнгли бундан ранжиди. Бу хабар у зотга етганида: «Мени ишончли деб билмайсизларми? Ҳолбуки, мен осмондаги Зотнинг аминиман, менга осмондаги Зотнинг хабари эртаю кеч келиб туради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ سَهْلُ بْنُ عَسْكَرٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ يَعْنِي إِلا لِخَمْسَةٍ : الْعَامِلِ عَلَيْهَا ، وَرَجُلٍ اشْتَرَاهَا بِمَالِهِ ، أَوْ غَارِمٍ ، أَوْ غَازٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، أَوْ مِسْكِينٍ تُصُدِّقَ عَلَيْهِ فَأَهْدَى مِنْهَا لَغَنِيٍّ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ أَجِدْ فِي كِتَابِي عَنِ ابْنِ عَسْكَرٍ : أَوْ غَارِمٍ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Sadaqa halol emas, magar besh kishiga: uni yigʻuvchi amaldorga, uni oʻz moli bilan sotib olgan kishiga, qarzdorga, Alloh yoʻlida jang qiluvchi gʻoziyga, yoki oʻziga sadaqa qilinib, undan boyga hadya qilgan miskinga». Abu Bakr aytdi: Ibn Askardan (yozganimda) kitobimda «yoki qarzdorga» degan soʻzni topmadim.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Садақа ҳалол эмас, магар беш кишига: уни йиғувчи амалдорга, уни ўз моли билан сотиб олган кишига, қарздорга, Аллоҳ йўлида жанг қилувчи ғозийга, ёки ўзига садақа қилиниб, ундан бойга ҳадя қилган мискинга». Абу Бакр айтди: Ибн Аскардан (ёзганимда) китобимда «ёки қарздорга» деган сўзни топмадим.

حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ عِيسَى الْبِسْطَامِيُّ ، وَيُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، قَالُوا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِيَابٍ ، عَنْ كِنَانَةَ بنِ نُعَيْمٍ ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ ، قَالَ : تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً ، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْأَلُهُ فِيهَا ، فَقَالَ : " نُؤَدِّيهَا عَنْكَ وَنُخْرِجُهَا مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ ، ثُمَّ قَالَ : يَا قَبِيصَةُ ، إِنَّ الْمَسْأَلَةَ حَرُمَتْ ، إِلا فِي ثَلاثٍ : رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً حَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُؤَدِّيَهَا ، ثُمَّ يُمْسِكُ ، وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ اجْتَاحَتْ مَالَهُ حَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ، ثُمَّ يُمْسِكُ ، وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ ، وَفَاقَةٌ حَتَّى يَتَكَلَّمَ أَوْ يَشْهَدَ ثَلاثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ أَنَّهُ قَدْ حَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ ، حَتَّى يُصِيبَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ ، ثُمَّ يُمْسِكُ فَمَا سِوَى ذَلِكَ فَهُوَ سُحْتٌ " ، قَالَ الْبِسْطَامِيُّ : وَنُخْرِجُهَا مِنَ الصَّدَقَةِ

Qabisa ibn Muxoriq (roziyallohu anhu) aytdi: Men bir moliyaviy majburiyatni oʻz zimmamga oldim, soʻng u haqda soʻrash uchun Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. U zot: «Uni sening zimmangdan ado etamiz va sadaqa tuyalaridan chiqaramiz», dedilar. Soʻng: «Ey Qabisa, albatta, soʻrash harom qilingan, magar uch holatda: moliyaviy majburiyatni oʻz zimmasiga olgan kishi — uni ado etguncha soʻrash unga halol boʻladi, soʻng tiyiladi; molini yoʻq qilib yuborgan ofatga uchragan kishi — tirikchiligini toʻgʻrilaydigan yoki yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻrash unga halol boʻladi, soʻng tiyiladi; ofat va qashshoqlikka uchragan kishi — qavmidan aqlli uch kishi unga soʻrash halol boʻlganini aytguncha yoki guvohlik berguncha soʻraydi, keyin esa yetarli kun kechiradigan yoki tirikchiligini toʻgʻrilaydigan narsani topguncha soʻraydi, soʻng tiyiladi. Bulardan boshqasi esa haromdir», dedilar. Bistomiy: «va uni sadaqadan chiqaramiz», dedi.Қабиса ибн Мухориқ (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен бир молиявий мажбуриятни ўз зиммамга олдим, сўнг у ҳақда сўраш учун Набий ﷺ ҳузурларига келдим. У зот: «Уни сенинг зиммангдан адо этамиз ва садақа туяларидан чиқарамиз», дедилар. Сўнг: «Эй Қабиса, албатта, сўраш ҳаром қилинган, магар уч ҳолатда: молиявий мажбуриятни ўз зиммасига олган киши — уни адо этгунча сўраш унга ҳалол бўлади, сўнг тийилади; молини йўқ қилиб юборган офатга учраган киши — тирикчилигини тўғрилайдиган ёки етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўраш унга ҳалол бўлади, сўнг тийилади; офат ва қашшоқликка учраган киши — қавмидан ақлли уч киши унга сўраш ҳалол бўлганини айтгунча ёки гувоҳлик бергунча сўрайди, кейин эса етарли кун кечирадиган ёки тирикчилигини тўғрилайдиган нарсани топгунча сўрайди, сўнг тийилади. Булардан бошқаси эса ҳаромдир», дедилар. Бистомий: «ва уни садақадан чиқарамиз», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ سَمُرَةَ الأَحْمَسِيُّ ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عِيسَى بْنِ مَعْقِلِ بْنِ أَبِي مَعْقِلٍ الأَسَدِيِّ أَسَدِ خُزَيْمَةَ ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلامٍ ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ مَعْقِلٍ ، قَالَتْ : تَجَهَّزَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْحَجِّ ، وَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يَتَجَهَّزُوا مَعَهُ ، قَالَتْ : وَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَخَرَجَ النَّاسُ مَعَهُ ، فَلَمَّا قَدِمَ جِئْتُهُ ، فَقَالَ : " مَا مَنَعَكِ أَنْ تَخْرُجِي مَعَنَا فِي وَجْهِنَا هَذَا يَا أُمَّ مَعْقِلٍ ؟ " قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، لَقَدْ تَجَهَّزْتُ فَأَصَابَتْنَا هَذِهِ الْقُرْحَةُ ، فَهَلَكَ أَبُو مَعْقِلٍ ، وَأَصَابَنِي مِنْهَا سَقَمٌ ، وَكَانَ لَنَا حِمْلٌ نُرِيدُ أَنْ نَخْرُجَ عَلَيْهِ ، فَأَوْصَى بِهِ أَبُو مَعْقِلٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، قَالَ : " فَهَلا خَرَجْتِ عَلَيْهِ ، فَإِنَّ الْحَجَّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ "

Ummu Maʼqil (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ haj uchun tayyorgarlik koʻrdilar va odamlarga ham u zot bilan birga tayyorgarlik koʻrishni buyurdilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar, odamlar ham u zot bilan chiqishdi. U zot qaytib kelganlarida, men huzurlariga keldim. U zot: «Ey Ummu Maʼqil, bu safarimizda biz bilan chiqishdan seni nima toʻsdi?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men tayyorgarlik koʻrgan edim, ammo bizga bu yara tegdi, natijada Abu Maʼqil vafot etdi, menga esa undan kasallik yetdi. Bizning bir tuyamiz bor edi, unda chiqmoqchi edik, ammo Abu Maʼqil uni Alloh yoʻliga vasiyat qilib ketdi», dedim. U zot: «Nega unda chiqmading? Axir haj ham Alloh yoʻlidadir», dedilar.Умму Маъқил (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж учун тайёргарлик кўрдилар ва одамларга ҳам у зот билан бирга тайёргарлик кўришни буюрдилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар, одамлар ҳам у зот билан чиқишди. У зот қайтиб келганларида, мен ҳузурларига келдим. У зот: «Эй Умму Маъқил, бу сафаримизда биз билан чиқишдан сени нима тўсди?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен тайёргарлик кўрган эдим, аммо бизга бу яра тегди, натижада Абу Маъқил вафот этди, менга эса ундан касаллик етди. Бизнинг бир туямиз бор эди, унда чиқмоқчи эдик, аммо Абу Маъқил уни Аллоҳ йўлига васият қилиб кетди», дедим. У зот: «Нега унда чиқмадинг? Ахир ҳаж ҳам Аллоҳ йўлидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّنَافِسِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَكَمِ بْنِ ثَوْبَانَ ، عَنْ أَبِي لاسٍ الْخُزَاعِيِّ ، قَالَ : حَمَلَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى إِبِلٍ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ ضِعَافٍ لِلْحَجِّ ، فَقُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا نَرَى أَنْ تَحْمِلَنَا هَذِهِ ؟ فَقَالَ : " مَا مِنْ بَعِيرٍ ، إِلا عَلَى ذُرْوَتِهِ شَيْطَانٌ ، فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِذَا رَكَبْتُوهَا كَمَا أَمَرَكُمْ ، ثُمَّ امْتَهِنُوهَا لأَنْفُسِكُمْ ، فَإِنَّمَا يَحْمِلُ اللَّهُ "

Abu Los al-Xuzoiy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizni haj uchun sadaqa tuyalaridan boʻlgan ozgʻin tuyalarga mindirdilar. Biz: «Yo Rasululloh, bular bizni koʻtaradi deb oʻylamaymiz», dedik. U zot: «Har bir tuyaning oʻrkachida bir shayton bor. Bas, Alloh sizlarga buyurganidek, ularga minganingizda ularning ustida Allohning ismini zikr qilinglar, soʻng ularni oʻzingiz uchun xizmatga solinglar. Chunki koʻtaradigan Zot faqat Allohdir», dedilar.Абу Лос ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизни ҳаж учун садақа туяларидан бўлган озғин туяларга миндирдилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, булар бизни кўтаради деб ўйламаймиз», дедик. У зот: «Ҳар бир туянинг ўркачида бир шайтон бор. Бас, Аллоҳ сизларга буюрганидек, уларга минганингизда уларнинг устида Аллоҳнинг исмини зикр қилинглар, сўнг уларни ўзингиз учун хизматга солинглар. Чунки кўтарадиган Зот фақат Аллоҳдир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَالْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْخَلِيلِ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ الأَنْصَارِيِّ ، قَالَ : كُنْتُ امْرَأً قَدْ أُوتِيتُ مِنْ جِمَاعِ النِّسَاءِ مَا لَمْ يُؤْتَ غَيْرِي ، فَلَمَّا دَخَلَ رَمَضَانُ تَظَاهَرْتُ مِنَ امْرَأَتِي مَخَافَةَ أَنْ أُصِيبَ مِنْهَا شَيْئًا فِي بَعْضِ اللَّيْلِ ، فَأَتَتَابَعُ فِي ذَلِكَ ، فَلا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَنْزِعَ حَتَّى يُدْرِكَنِي الصُّبْحُ ، فَبَيْنَا هِيَ ذَاتُ لَيْلَةٍ تَخْدُمُنِي إِذْ تَكَشَّفَ لِي مِنْهَا شَيْءٌ ، فَوَثَبْتُ عَلَيْهَا ، فَلَمَّا أَصْبَحْتُ غَدَوْتُ عَلَى قَوْمِي ، فَأَخْبَرْتُهُمْ خَبَرِي ، فَقُلْتُ : انْطَلِقُوا مَعِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلأُخْبِرُهُ ، قَالُوا : لا ، وَاللَّهِ لا نَذْهَبُ مَعَكَ نَخَافُ أَنْ يَنْزِلَ فِينَا قُرْآنٌ أَوْ يَقُولُ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، مَقَالَةً يَبْقَى عَلَيْنَا عَارُهَا ، فَاذْهَبْ أَنْتَ وَاصْنَعْ مَا بَدَا لَكَ ، فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرْتُهُ خَبَرِي ، قَالَ : " أَنْتَ بِذَاكَ ؟ " قَالَ : أَنَا بِذَاكَ ، وَهَأَنَا ذَا فَأَمْضِ فِيَّ حُكْمَ اللَّهِ فَإِنِّي صَابِرٌ مُحْتَسِبٌ ، قَالَ : " اعْتِقْ رَقَبَةً " ، فَضَرَبْتُ صَفْحَةَ رَقَبَتِي بِيَدِي ، فَقُلْتُ : وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَصْبَحْتُ أَمْلِكُ غَيْرَهَا ، قَالَ : " صُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ " ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَهَلْ أَصَابَنِي مَا أَصَابَنِي إِلا فِي الصِّيَامِ ؟ قَالَ : " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ ، لَقَدْ بِتْنَا لَيْلَتَنَا هَذِهِ حَشَاءً مَا نَجِدُ عَشَاءً ، قَالَ : " فَانْطَلِقْ إِلَى صَاحِبِ الصَّدَقَةِ ، صَدَقَةِ بَنِي زُرَيْقٍ ، فَمُرْهُ فَلْيَدْفَعْهَا إِلَيْكَ فَأَطْعِمْ مِنْهَا وَسْقًا سِتِّينَ مِسْكِينًا ، وَاسْتَعِنْ بِسَائِرِهَا عَلَى عِيَالِكَ " , فَأَتَيْتُ قَوْمِي ، فَقُلْتُ : وَجَدْتُ عِنْدَكُمُ الضِّيقَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ أَفْهَمْ عَنِ الدَّوْرَقِيِّ مَا بَعْدَهَا ، وَقَالَ الآخَرُونَ : وَجَدْتُ عِنْدَكُمُ الضِّيقَ ، وَسُوءَ الرَّأْيِ ، وَوَجَدْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ السَّعَةَ وَالْبَرَكَةَ ، قَدْ أَمَرَ لِي بِصَدَقَتِكُمْ فَادْفَعُوهَا إِلَيَّ ، قَالَ : فَدَفَعُوهَا إِلَيَّ ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : حَسَاءً

Salama ibn Saxr al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdi: Men ayollar bilan qoʻshilishda oʻzgaga berilmagan narsa berilgan kishi edim. Ramazon kirgach, tunning bir qismida undan biror narsaga erishib qoʻyishimdan, soʻng buni ketma-ket davom ettirib, tong otguncha toʻxtay olmasligimdan qoʻrqib, xotinimdan zihor qildim. Bir kechasi u menga xizmat qilib turganida, undan bir narsa ochilib qoldi-yu, men unga tashlandim. Tongga chiqqach, qavmimning oldiga borib, ularga voqeamni aytdim va: «Men bilan Rasululloh ﷺ huzurlariga boringlar, men u zotga aytib beray», dedim. Ular: «Yoʻq, Allohga qasamki, sen bilan bormaymiz. Biz haqimizda Qurʼon nozil boʻlishidan yoki Rasululloh ﷺ biz haqimizda ori bizga qoladigan bir gap aytib qoʻyishlaridan qoʻrqamiz. Oʻzing borib, oʻzingga koʻringan ishni qil», deyishdi. Shunda men Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, voqeamni aytdim. U zot: «Sen shuni qildingmi?» dedilar. Men: «Men shuni qildim, mana men oldingizdaman, mendagi Allohning hukmini joriy qiling, men sabr qiluvchi va ajrni umid qiluvchiman», dedim. U zot: «Bir qul ozod qil», dedilar. Men qoʻlim bilan boʻynimning yon tomoniga urib: «Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men bundan boshqasiga ega boʻlmagan holda tongga chiqdim», dedim. U zot: «Ketma-ket ikki oy roʻza tut», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, menga yetgan bu narsa roʻzada yetgan emasmi?» dedim. U zot: «Oltmish miskinni taomlantir», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, biz bu kechamizni kechki ovqat topolmay, och oʻtkazdik», dedim. U zot: «Banu Zurayqning sadaqasi sohibi huzuriga borib, unga ayt, u sadaqani senga bersin. Undan oltmish miskinga bir vasq taom ber, qolganidan esa oilangga foydalan», dedilar. Shunda men qavmimning oldiga kelib: «Sizlarning huzuringizdan tanglikni topdim», dedim. Abu Bakr aytdi: Davraqiydan bundan keyingi soʻzni tushunmadim. Boshqalar esa shunday dedilar: «Sizlarning huzuringizdan tanglik va yomon fikrni topdim, Rasululloh ﷺning huzurlaridan esa kenglik va barakani topdim. U zot menga sizlarning sadaqangizni berishni buyurdilar, uni menga beringlar». U aytdi: Shunda ular uni menga berishdi. Ularning baʼzisi «hasoan» dedi.Салама ибн Сахр ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен аёллар билан қўшилишда ўзгага берилмаган нарса берилган киши эдим. Рамазон киргач, туннинг бир қисмида ундан бирор нарсага эришиб қўйишимдан, сўнг буни кетма-кет давом эттириб, тонг отгунча тўхтай олмаслигимдан қўрқиб, хотинимдан зиҳор қилдим. Бир кечаси у менга хизмат қилиб турганида, ундан бир нарса очилиб қолди-ю, мен унга ташландим. Тонгга чиққач, қавмимнинг олдига бориб, уларга воқеамни айтдим ва: «Мен билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига боринглар, мен у зотга айтиб берай», дедим. Улар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, сен билан бормаймиз. Биз ҳақимизда Қуръон нозил бўлишидан ёки Расулуллоҳ ﷺ биз ҳақимизда ори бизга қоладиган бир гап айтиб қўйишларидан қўрқамиз. Ўзинг бориб, ўзингга кўринган ишни қил», дейишди. Шунда мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, воқеамни айтдим. У зот: «Сен шуни қилдингми?» дедилар. Мен: «Мен шуни қилдим, мана мен олдингиздаман, мендаги Аллоҳнинг ҳукмини жорий қилинг, мен сабр қилувчи ва ажрни умид қилувчиман», дедим. У зот: «Бир қул озод қил», дедилар. Мен қўлим билан бўйнимнинг ён томонига уриб: «Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен бундан бошқасига эга бўлмаган ҳолда тонгга чиқдим», дедим. У зот: «Кетма-кет икки ой рўза тут», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, менга етган бу нарса рўзада етган эмасми?» дедим. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантир», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, биз бу кечамизни кечки овқат тополмай, оч ўтказдик», дедим. У зот: «Бану Зурайқнинг садақаси соҳиби ҳузурига бориб, унга айт, у садақани сенга берсин. Ундан олтмиш мискинга бир васқ таом бер, қолганидан эса оилангга фойдалан», дедилар. Шунда мен қавмимнинг олдига келиб: «Сизларнинг ҳузурингиздан тангликни топдим», дедим. Абу Бакр айтди: Даврақийдан бундан кейинги сўзни тушунмадим. Бошқалар эса шундай дедилар: «Сизларнинг ҳузурингиздан танглик ва ёмон фикрни топдим, Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларидан эса кенглик ва баракани топдим. У зот менга сизларнинг садақангизни беришни буюрдилар, уни менга беринглар». У айтди: Шунда улар уни менга беришди. Уларнинг баъзиси «ҳасоан» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ عَطَاءِ بْنِ مَقْدَمٍ الْمُقَدَّمِيُّ ، حَدَّثَنَا أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلا سَاعِيًا عَلَى الصَّدَقَةِ ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنَ الأَغْنِيَاءِ ، فَيَقْسِمُهُ عَلَى الْفُقَرَاءِ ، فَأَمَرَ لِي بِقَلُوصٍ "

Avn ibn Abu Juhayfa otasidan rivoyat qiladi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bir kishini sadaqa yigʻuvchi qilib yubordilar va unga boylardan olib, uni faqirlarga taqsimlashni buyurdilar. U menga bir yosh tuya berishni buyurdi.Авн ибн Абу Жуҳайфа отасидан ривоят қилади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бир кишини садақа йиғувчи қилиб юбордилар ва унга бойлардан олиб, уни фақирларга тақсимлашни буюрдилар. У менга бир ёш туя беришни буюрди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ وَاقِدٍ الْجُرَيْرِيُّ الْحَرَّانِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَجِيحٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ ، قَالَ : " بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى صَدَقَاتٍ ‏ يُرِيدُ جُهَيْنَةَ ، فَكَانَ آخِرُ مَنْ أَتَيْتُ رَجُلا مِنْهُمْ مِنْ أَدْنَاهُمْ إِلَى الْمَدِينَةِ ، فَجَمَعَ لِي مَالَهُ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِمِثْلِ حَدِيثِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ إِلَى قَوْلِهِ : وَدَعَا لَهُ بِالْبَرَكَةِ ، وَقَالَ : قَالَ عُمَارَةُ : فَبَعَثَنِي ابْنُ عُقْبَةَ ، قَالَ يَحْيَى : يَعْنِي ابْنَ الْوَلِيدِ بْنِ عُقْبَةَ فِي زَمَنِ مُعَاوِيَةَ مُصَدِّقًا فَصَدَّقَهُ مَالَهُ ثَلاثِينَ حِقَّةً مَعَهَا فَحْلُهَا ، فَبَلَغَ مَالُهُ أَلْفًا وَخَمْسَمِائَةٍ ، وَفِي خَبَرِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ، فَأَتَاهُ آتٍ بِصَدَقَةِ قَوْمِهِ ، وَهَذَا الْبَابُ ، وَخَبَرُ عِكْرَاشِ بْنِ ذُؤَيْبٍ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni sadaqalarni yigʻishga yubordilar — Juhaynani nazarda tutadi. Men borganlarimning oxirgisi ulardan Madinaga eng yaqin joyda turadigan bir kishi boʻldi, u molini men uchun toʻpladi — soʻng hadisni Ibrohim ibn Saʼdning Muhammad ibn Ishoqdan, u Abdulloh ibn Abu Bakrdan qilgan rivoyatiday, «va unga baraka duo qildilar» degan soʻzigacha zikr qildi. U aytdi: Umora dedi: Meni Ibn Uqba — Yahyo aytdi: yaʼni Valid ibn Uqbaning oʻgʻli — Muoviya zamonida sadaqa yigʻuvchi qilib yubordi. U uning molidan oʻttizta uch yashar tuyani, ular bilan birga naslli erkagini sadaqaga oldi, uning moli bir ming besh yuztaga yetgan edi. Abdulloh ibn Abu Avfoning xabarida esa: «Uning huzuriga bir kishi qavmining sadaqasini olib keldi» deyilgan. Bu ham shu bobdandir, Ikrosh ibn Zuaybning xabari ham shu bobdandir.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени садақаларни йиғишга юбордилар — Жуҳайнани назарда тутади. Мен борганларимнинг охиргиси улардан Мадинага энг яқин жойда турадиган бир киши бўлди, у молини мен учун тўплади — сўнг ҳадисни Иброҳим ибн Саъднинг Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан қилган ривоятидай, «ва унга барака дуо қилдилар» деган сўзигача зикр қилди. У айтди: Умора деди: Мени Ибн Уқба — Яҳё айтди: яъни Валид ибн Уқбанинг ўғли — Муовия замонида садақа йиғувчи қилиб юборди. У унинг молидан ўттизта уч яшар туяни, улар билан бирга наслли эркагини садақага олди, унинг моли бир минг беш юзтага етган эди. Абдуллоҳ ибн Абу Авфонинг хабарида эса: «Унинг ҳузурига бир киши қавмининг садақасини олиб келди» дейилган. Бу ҳам шу бобдандир, Икрош ибн Зуайбнинг хабари ҳам шу бобдандир.

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ذَكْوَانَ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلا مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ عَلَى زَكَاتِهَا فَجَاءَ بِسَوَادٍ كَثِيرٍ ، فَإِذَا أَرْسَلْتُ إِلَيْهِ مَنْ يَتَوَفَّاهُ مِنْهُ ، قَالَ : هَذَا لِي وَهَذَا لَكُمْ ، فَإِنْ سُئِلَ مِنْ أَيْنَ لَكَ هَذَا ؟ قَالَ : أُهْدِيَ لِي فَهَلا إِنْ كَانَ صَادِقًا أُهْدِيَ لَهُ ، وَهُوَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ أَوْ أُمِّهِ ، ثُمَّ قَالَ : " لا أَبْعَثُ رَجُلا عَلَى عَمَلٍ فَيَغْتَلُّ مِنْهُ شَيْئًا إِلا جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رَقَبَةِ بَعِيرٍ لَهُ رُغَاءٌ ، أَوْ بَقَرَةٍ تَخُورُ ، أَوْ شَاةٍ تَيْعَرُ ، ثُمَّ قَالَ : اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ " ، فَقَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ لأَبِي حُمَيْدٍ : أَنْتَ سَمِعْتَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : نَعَمْ

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Yaman ahlidan bir kishini uning zakotini yigʻishga yubordilar. U koʻp mol bilan keldi. U zot: «Men unga uni hisob qilib oladigan kishini yuborsam, u: ‹Bu meniki, bu esa sizlarniki›, deydi. Agar undan: ‹Bu senga qayerdan?› deb soʻralsa, u: ‹Menga hadya qilingan›, deydi. Agar u rostgoʻy boʻlsa, otasining yoki onasining uyida oʻtirganida unga hadya qilinarmidi? Men bir kishini biror ishga yuborsam-u, u undan biror narsani oʻzlashtirib olsa, albatta, qiyomat kuni uni boʻynida boʻkirgan tuya, yoki moʻragan sigir, yoki maʼragan qoʻy bilan koʻtarib keladi», dedilar. Soʻng: «Allohim, yetkazdimmi?» dedilar. Ibn az-Zubayr Abu Humaydga: «Sen buni Rasululloh ﷺdan eshitdingmi?» dedi. U: «Ha», dedi.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Яман аҳлидан бир кишини унинг закотини йиғишга юбордилар. У кўп мол билан келди. У зот: «Мен унга уни ҳисоб қилиб оладиган кишини юборсам, у: ‹Бу меники, бу эса сизларники›, дейди. Агар ундан: ‹Бу сенга қаердан?› деб сўралса, у: ‹Менга ҳадя қилинган›, дейди. Агар у ростгўй бўлса, отасининг ёки онасининг уйида ўтирганида унга ҳадя қилинармиди? Мен бир кишини бирор ишга юборсам-у, у ундан бирор нарсани ўзлаштириб олса, албатта, қиёмат куни уни бўйнида бўкирган туя, ёки мўраган сигир, ёки маъраган қўй билан кўтариб келади», дедилар. Сўнг: «Аллоҳим, етказдимми?» дедилар. Ибн аз-Зубайр Абу Ҳумайдга: «Сен буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитдингми?» деди. У: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانٍ ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى بْنِ عِيسَى الْمَرْوَزِيُّ , قَالَ : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلِ بْنِ غَزَوَانَ الضَّبِّيُّ ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ ، وَأَبُو جَعْفَرٍ مُوسَى بْنُ السَّائِبِ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : السَّلامُ عَلَيْكَ يَا غُلامَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، قَالَ : وَعَلَيْكَ ، قَالَ : إِنِّي رَجُلٌ مِنْ بَيَاضٍ الَّذِي مِنْ بَنِي سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ ، وَأَنَا رَسُولُ قَوْمِي إِلَيْكَ وَوَافِدُهُمْ ، وَإِنِّي سَائِلُكَ ، فَمُشَدِّدٌ مَسْأَلَتِي إِيَّاكَ ، وَمُنَاشِدُكَ ، فَمُشَدِّدٌ مُنَاشَدَتِي إِيَّاكَ ، قَالَ : " خُذْ عَنْكَ يَا أَخَا ابْنِ سَعْدٍ " ، قَالَ : مَنْ خَلَقَكَ ؟ وَمَنْ خَلَقَ مَنْ قَبْلَكَ ؟ وَمَنْ هُوَ خَالِقُ مَنْ بَعْدَكَ ؟ قَالَ : " اللَّهُ " ، قَالَ : فَنَشَدْتُكَ بِذَلِكَ هُوَ أَرْسَلَكَ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ : فَإِنَّا قَدْ وَجَدْنَا فِي كِتَابِكَ ، وَأَمَّرْتَنَا رُسُلا أَنْ تَأْخُذَ مِنْ حَوَاشِي أَمْوَالِنَا ، فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِنَا ، فَنَشَدْتُكَ بِذَلِكَ أَهُوَ أَمَرَكَ بِذَلِكَ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَيْضًا

Ibn Abbos (roziyallohu anhu) aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Assalomu alayka, ey Abdulmuttalib oʻgʻillarining yigiti», dedi. U zot: «Va alayka», dedilar. U: «Men Banu Saʼd ibn Bakrdan boʻlgan Bayozdan bir kishiman, qavmimning sizga elchisi va vakiliman. Men sizdan soʻrayman va soʻrashimda qattiq boʻlaman, sizga qasam berib murojaat qilaman va murojaatimda qattiq boʻlaman», dedi. U zot: «Aytaver, ey Ibn Saʼdning birodari», dedilar. U: «Seni kim yaratgan? Sendan oldingilarni kim yaratgan? Sendan keyingilarning Yaratuvchisi kim?» dedi. U zot: «Alloh», dedilar. U: «Shu Zot bilan senga qasam beraman, seni U yubordimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Biz sening kitobingda topdik va sen bizga elchilarni amir qilib yubording: mollarimizning chetidan olib, uni faqirlarimizga qaytarasan. Shu Zot bilan senga qasam beraman, buni senga U buyurdimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Abu Bakr aytdi: Alloh azza va jallaning «Agar sadaqalarni oshkor qilsangiz, bu naqadar yaxshi» degan soʻzi ham shu bobdandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳу) айтди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ассалому алайка, эй Абдулмутталиб ўғилларининг йигити», деди. У зот: «Ва алайка», дедилар. У: «Мен Бану Саъд ибн Бакрдан бўлган Баёздан бир кишиман, қавмимнинг сизга элчиси ва вакилиман. Мен сиздан сўрайман ва сўрашимда қаттиқ бўламан, сизга қасам бериб мурожаат қиламан ва мурожаатимда қаттиқ бўламан», деди. У зот: «Айтавер, эй Ибн Саъднинг биродари», дедилар. У: «Сени ким яратган? Сендан олдингиларни ким яратган? Сендан кейингиларнинг Яратувчиси ким?» деди. У зот: «Аллоҳ», дедилар. У: «Шу Зот билан сенга қасам бераман, сени У юбордими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Биз сенинг китобингда топдик ва сен бизга элчиларни амир қилиб юбординг: молларимизнинг четидан олиб, уни фақирларимизга қайтарасан. Шу Зот билан сенга қасам бераман, буни сенга У буюрдими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Абу Бакр айтди: Аллоҳ азза ва жалланинг «Агар садақаларни ошкор қилсангиз, бу нақадар яхши» деган сўзи ҳам шу бобдандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ يَعْنِي ابْنَ سُعَيْرِ بْنِ الْخِمْسِ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّائِيُّ ، حَدَّثَنَا بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ ، أَنَّ رَجُلا مِنْ أَهْلِهِ يُقَالُ لَهُ : ابْنُ أَبِي حَثْمَةَ ، أَخْبَرَهُ أَنَّ نَفَرًا مِنْهُمُ انْطَلَقُوا إِلَى خَيْبَرَ ، فَتَفَرَّقُوا فِيهَا ، فَوَجَدُوا أَحَدَهُمْ قَتِيلا ، فَقَالُوا : لِلَّذِينَ وَجَدُوهُ عِنْدَهُمْ : قَتَلْتُمْ صَاحِبَنَا ، قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّا انْطَلَقْنَا إِلَى خَيْبَرَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَقَالَ فِي آخِرِهِ : " فَكَرِهَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُطَلَّ دَمُهُ ، فَفَدَاهُ بِمِائَةٍ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ "

Bushayr ibn Yasor xabar berishicha, uning ahlidan Ibn Abu Hasma deb ataladigan bir kishi unga aytdiki, ulardan bir necha kishi Xaybarga borishdi va u yerda tarqalib ketishdi. Soʻng ulardan birini oʻldirilgan holda topishdi. Ular uni oʻz yonlarida topgan kishilarga: «Sherigimizni sizlar oʻldirdingiz», deyishdi. Ular: «Yo Rasululloh, biz Xaybarga borgan edik», dedilar — soʻng hadisni zikr qildi va oxirida shunday dedi: «Allohning Nabiysi ﷺ uning qoni behuda ketishini yoqtirmadilar va uning uchun sadaqa tuyalaridan yuztasini toʻlab berdilar».Бушайр ибн Ясор хабар беришича, унинг аҳлидан Ибн Абу Ҳасма деб аталадиган бир киши унга айтдики, улардан бир неча киши Хайбарга боришди ва у ерда тарқалиб кетишди. Сўнг улардан бирини ўлдирилган ҳолда топишди. Улар уни ўз ёнларида топган кишиларга: «Шеригимизни сизлар ўлдирдингиз», дейишди. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биз Хайбарга борган эдик», дедилар — сўнг ҳадисни зикр қилди ва охирида шундай деди: «Аллоҳнинг Набийси ﷺ унинг қони беҳуда кетишини ёқтирмадилар ва унинг учун садақа туяларидан юзтасини тўлаб бердилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ ، كِلاهُمَا عَنِ ابْنِ عَوْفٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَاصِمٍ . ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَاصِمٍ ، كِلاهُمَا عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ ، عَنْ أُمِّ الرَّايِحِ بِنْتِ صُلَيْعٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَامِرٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ الصَّدَقَةَ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ ، وَإِنَّهَا عَلَى ذِي رَحِمٍ اثْنَتَانِ ، إِنَّهَا صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ " ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الصَّنْعَانِيِّ ، وَقَالَ عَلِيٌّ فِي خَبَرِ ابْنِ عُيَيْنَةَ ، وَعِيسَى : عَنِ الرَّبَابِ ، وَلَمْ يُكَنِّهَا ، وَالرَّبَابُ : هِيَ أُمُّ الرَّايِحِ

Sulaymon ibn Omirdan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, miskinga qilingan sadaqa bir sadaqadir, qarindoshga qilingani esa ikkitadir: u ham sadaqa, ham silai rahmdir», dedilar. Bu Sanʼoniy hadisining lafzidir. Aliy Ibn Uyayna va Iysoning xabarida: «ar-Robobdan» dedi va uning kunyasini aytmadi. ar-Robob — u Ummu Roihdir.Сулаймон ибн Омирдан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мискинга қилинган садақа бир садақадир, қариндошга қилингани эса иккитадир: у ҳам садақа, ҳам силаи раҳмдир», дедилар. Бу Санъоний ҳадисининг лафзидир. Алий Ибн Уяйна ва Ийсонинг хабарида: «ар-Робобдан» деди ва унинг кунясини айтмади. ар-Робоб — у Умму Роиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ كُلْثُومِ بِنْتِ عُقْبَةَ ، قَالَ سُفْيَانُ : وَكَانَتْ قَدْ صَلَّتْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقِبْلَتَيْنِ ، قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ عَلَى ذِي الرَّحِمِ الْكَاشِحِ "

Ummu Kulsum bint Uqba (roziyallohu anho) — Sufyon aytdi: u Rasululloh ﷺ bilan birga ikki qiblaga qarab namoz oʻqigan edi — aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning eng afzali dushmanlik qilib yurgan qarindoshga qilinganidir», dedilar.Умму Кулсум бинт Уқба (розияллоҳу анҳо) — Суфён айтди: у Расулуллоҳ ﷺ билан бирга икки қиблага қараб намоз ўқиган эди — айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг энг афзали душманлик қилиб юрган қариндошга қилинганидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، يَبْلُغُ بِهِ : " لا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ ، وَلا ذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u buni Nabiy ﷺga yetkazadi: «Sadaqa boyga ham, sogʻlom-baquvvat kishiga ham halol emas».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у буни Набий ﷺга етказади: «Садақа бойга ҳам, соғлом-бақувват кишига ҳам ҳалол эмас».

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَلِيٍّ ، قَالَ : قُلْتُ لِلْعَبَّاسِ : سَلِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَسْتَعْمِلُكَ عَلَى الصَّدَقَةِ ، قَالَ : " مَا كُنْتُ لأَسْتَعْمِلُكَ عَلَى غُسَالَةِ ذُنُوبِ النَّاسِ "

Aliy (roziyallohu anhu) aytdi: Men Abbosga: «Nabiy ﷺdan soʻra, seni sadaqa ustiga amaldor qilsinlar», dedim. U zot: «Men seni odamlarning gunohlari yuvindisi ustiga amaldor qilmayman», dedilar.Алий (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Аббосга: «Набий ﷺдан сўра, сени садақа устига амалдор қилсинлар», дедим. У зот: «Мен сени одамларнинг гуноҳлари ювиндиси устига амалдор қилмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ ، حَدَّثَنَا مِسْكِينٌ الْحَذَّاءُ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ الْحَنْظَلِيَّةِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ سَأَلَ مَسْأَلَةً ، وَهُوَ يَجِدُ عَنْهَا غَنَاءً فَإِنَّمَا يَسْتَكْثِرُ مِنَ النَّارِ " ، قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَمَا الْغَنَاءُ الَّذِي لا يَنْبَغِي مَعَهُ الْمَسْأَلَةُ ؟ قَالَ : " أَنْ يَكُونَ لَهُ شِبَعُ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ، أَوْ لَيْلَةٍ وَيَوْمٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلِلسُّؤَالِ أَبْوَابٌ كَثِيرَةٌ خَرَّجْتُهَا فِي كِتَابِ الْجَامِعِ

Sahl ibn al-Hanzaliyya (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻzini undan behojat qiladigan narsani topib turgani holda soʻrasa, u faqat doʻzax oʻtini koʻpaytiradi», dedilar. «Yo Rasululloh, u bilan birga soʻrash joiz boʻlmaydigan behojatlik nima?» deyildi. U zot: «Bir kunu tunga, yoki bir tunu kunga yetadigan toʻyimlik boʻlishidir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Soʻrash haqida koʻp boblar bor, men ularni «Kitob al-Jomiʼ»da keltirganman.Саҳл ибн ал-Ҳанзалийя (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўзини ундан беҳожат қиладиган нарсани топиб тургани ҳолда сўраса, у фақат дўзах ўтини кўпайтиради», дедилар. «Ё Расулуллоҳ, у билан бирга сўраш жоиз бўлмайдиган беҳожатлик нима?» дейилди. У зот: «Бир куну тунга, ёки бир туну кунга етадиган тўйимлик бўлишидир», дедилар. Абу Бакр айтди: Сўраш ҳақида кўп боблар бор, мен уларни «Китоб ал-Жомиъ»да келтирганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ حِينَ فَرَضَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ : " صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، فَكَانَ لا يُخْرِجُ إِلا التَّمْرَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini farz qilganlarida shunday deganlarini eshitdim: «Bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa». U esa xurmodan boshqasini chiqarmas edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини фарз қилганларида шундай деганларини эшитдим: «Бир сў хурмо ёки бир сў арпа». У эса хурмодан бошқасини чиқармас эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ " ، فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُخْرِجُ عَنِ الصَّغِيرِ ، وَالْكَبِيرِ ، وَالْمَمْلُوكِ مِنْ أَهْلِهِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ فَأَعْوَزَهُ مَرَّةً ، فَاسْتَلَفَ شَعِيرًا ، فَلَمَّا كَانَ زَمَانُ مُعَاوِيَةَ عَدَلَ النَّاسُ مُدَّيْنِ مِنْ قَمْحٍ بِصَاعٍ مِنْ شَعِيرٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib farz qildilar. Abdulloh esa oila aʼzolaridan kichigi, kattasi va quli uchun bir soʼ xurmo chiqarardi. Bir safar xurmo topilmay qolgach, arpa qarz oldi. Muoviya zamoni kelganida, odamlar ikki mudd bugʻdoyni bir soʼ arpaga tenglashtirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Абдуллоҳ эса оила аъзоларидан кичиги, каттаси ва қули учун бир сў хурмо чиқарарди. Бир сафар хурмо топилмай қолгач, арпа қарз олди. Муовия замони келганида, одамлар икки мудд буғдойни бир сў арпага тенглаштирдилар.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الثَّعْلَبِيُّ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ الْهَمْدَانِيِّ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : " أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الزَّكَاةُ ، فَلَمَّا نَزَلَتِ الزَّكَاةُ ، لَمْ يَأْمُرْنَا ، وَلَمْ يَنْهَنَا وَنَحْنُ نَفْعَلُهُ "

Qays ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zakot nozil boʻlishidan oldin bizni fitr sadaqasiga buyurdilar. Zakot nozil boʻlgach esa, u zot bizni na unga buyurdilar va na undan qaytardilar, biz uni qilaverar edik.Қайс ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ закот нозил бўлишидан олдин бизни фитр садақасига буюрдилар. Закот нозил бўлгач эса, у зот бизни на унга буюрдилар ва на ундан қайтардилар, биз уни қилаверар эдик.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَمُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، وَالْحَسَنُ بْنُ الزَّعْفَرَانِيِّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، قَالَ الزَّعْفَرَانِيُّ : ابْنُ عُلَيَّةَ , قَالَ أَحْمَدُ ، وَزِيَادٌ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، وَقَالَ مُؤَمَّلٌ ، وَالزَّعْفَرَانِيُّ : عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَدَقَةَ رَمَضَانَ عَلَى الذَّكَرِ وَالأُنْثَى ، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ ، صَاعَ تَمْرٍ أَوْ صَاعَ شَعِيرٍ " ، قَالَ : فَعَدَلَ النَّاسُ نِصْفَ صَاعِ بُرٍّ ، لَمْ يَقُلْ أَحْمَدُ ، وَمُؤَمَّلٌ بَعْدُ ، زَادَ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالَ : فَقَالَ نَافِعٌ : كَانَ ابْنُ عُمَرَ يُعْطِي التَّمْرَ ، إِلا عَامًا وَاحِدًا أَعْوَزَ مِنَ التَّمْرِ ، فَأَعْطَى الشَّعِيرَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ ramazon sadaqasini erkak va ayolga, ozod va qulga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib farz qildilar. U aytdi: Soʻng odamlar buni yarim soʼ bugʻdoyga tenglashtirdilar. Ahmad va Muammal bundan keyingisini aytmadi. Ziyod ibn Ayyub esa ziyoda qilib aytdi: Nofeʼ dedi: Ibn Umar xurmo berar edi, faqat bir yil xurmo topilmay qolgach, arpa berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ рамазон садақасини эркак ва аёлга, озод ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. У айтди: Сўнг одамлар буни ярим сў буғдойга тенглаштирдилар. Аҳмад ва Муаммал бундан кейингисини айтмади. Зиёд ибн Айюб эса зиёда қилиб айтди: Нофеъ деди: Ибн Умар хурмо берар эди, фақат бир йил хурмо топилмай қолгач, арпа берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي فَرَسِهِ ، وَلا فِي عَبْدِهِ ، وَلا وَلِيدَتِهِ صَدَقَةٌ ، إِلا صَدَقَةُ الْفِطْرِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ مَخْرَمَةَ خَرَّجْتُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْبَابِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmonning otida ham, quli va joriyasida ham sadaqa yoʻq, magar fitr sadaqasi bor», dedilar. Abu Bakr aytdi: Maxramaning xabarini men bu bobdan boshqa joyda keltirganman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмоннинг отида ҳам, қули ва жориясида ҳам садақа йўқ, магар фитр садақаси бор», дедилар. Абу Бакр айтди: Махраманинг хабарини мен бу бобдан бошқа жойда келтирганман.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَكَاةَ رَمَضَانَ عَنِ الْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ ، وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ " ، قَالَ : فَعَدَلَ النَّاسُ بِهِ نِصْفَ صَاعِ بُرٍّ ، قَالَ : وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا أَعْطَى أَعْطَى التَّمْرَ ، إِلا عَامًا وَاحِدًا أَعْوَزَ مِنَ التَّمْرِ ، فَأَعْطَى شَعِيرًا ، قَالَ : قُلْتُ : مَتَى كَانَ ابْنُ عُمَرَ يُعْطِي الصَّاعَ ؟ قَالَ : إِذَا قَعَدَ الْعَامِلُ ، قُلْتُ : مَتَى كَانَ الْعَامِلُ يَقْعُدُ ؟ قَالَ : قَبْلَ الْفِطْرِ بِيَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ ramazon zakotini ozod va qulga, erkak va ayolga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib farz qildilar. U aytdi: Soʻng odamlar buni yarim soʼ bugʻdoyga tenglashtirdilar. U aytdi: Ibn Umar berganida xurmo berar edi, faqat bir yil xurmo topilmay qolgach, arpa berdi. U aytdi: Men: «Ibn Umar soʼni qachon berar edi?» dedim. U: «Amaldor oʻtirganida», dedi. Men: «Amaldor qachon oʻtirardi?» dedim. U: «Fitrdan bir yoki ikki kun oldin», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ рамазон закотини озод ва қулга, эркак ва аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. У айтди: Сўнг одамлар буни ярим сў буғдойга тенглаштирдилар. У айтди: Ибн Умар берганида хурмо берар эди, фақат бир йил хурмо топилмай қолгач, арпа берди. У айтди: Мен: «Ибн Умар сўни қачон берар эди?» дедим. У: «Амалдор ўтирганида», деди. Мен: «Амалдор қачон ўтирарди?» дедим. У: «Фитрдан бир ёки икки кун олдин», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، عَنِ الضَّحَّاكِ وَهُوَ ابْنُ عُثْمَانَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ فِي رَمَضَانَ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ، رَجُلٍ أَوِ امْرَأَةٍ ، صَغِيرٍ أَوْ كَبِيرٍ ، صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : حَدِيثُ مَالِكٍ ، وَابْنِ شَوْذَبٍ ، وَكَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ramazonda fitr zakotini musulmonlardan har bir kishiga — ozod yoki qul, erkak yoki ayol, kichik yoki katta boʻlsin — bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib farz qildilar. Abu Bakr aytdi: Molikning, Ibn Shavzabning va Kasir ibn Abdullohning otasidan, u bobosidan qilgan hadisi shu bobdandir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рамазонда фитр закотини мусулмонлардан ҳар бир кишига — озод ёки қул, эркак ёки аёл, кичик ёки катта бўлсин — бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Абу Бакр айтди: Моликнинг, Ибн Шавзабнинг ва Касир ибн Абдуллоҳнинг отасидан, у бобосидан қилган ҳадиси шу бобдандир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الزُّبَيْرِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ ، قَالا : حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ فِي رَمَضَانَ عَلَى النَّاسِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ وَعَبْدٍ ، ذَكَرٍ وَأُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ " . حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَنْبَأَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا ، أَخْبَرَهُ بِمِثْلِهِ سَوَاءً ، وَقَالَ : مِنْ رَمَضَانَ ، وَقَالَ : ذَكَرٌ وَأُنْثَى

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ramazonda fitr zakotini odamlarga — musulmonlardan har bir ozod va qulga, erkak va ayolga — bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib farz qildilar. Ibn Vahb xabar berishicha, Molik unga xuddi shuning mislini aytgan, faqat: «ramazondan» va «erkak va ayol» degan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рамазонда фитр закотини одамларга — мусулмонлардан ҳар бир озод ва қулга, эркак ва аёлга — бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Ибн Ваҳб хабар беришича, Молик унга худди шунинг мислини айтган, фақат: «рамазондан» ва «эркак ва аёл» деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، حَدَّثَنَا سَلامَةُ ، قَالَ : وَحَدَّثَنِي عُقَيْلٌ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أُمَّهِ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ : " أَنَّهُمْ كَانُوا يُخْرِجُونَ زَكَاةَ الْفِطْرِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْمُدِّ الَّذِي يَقْتَاتُ بِهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ ، أَوِ الصَّاعِ الَّذِي يَقْتَاتُونَ بِهِ يَفْعَلُ ذَلِكَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ كُلُّهُمْ "

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anho) xabar berishicha, ular Rasululloh ﷺ zamonlarida fitr zakotini Madina ahli tirikchilik qiladigan mudd bilan, yoki ular tirikchilik qiladigan soʼ bilan chiqarardilar, buni Madina ahlining hammasi shunday qilar edi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳо) хабар беришича, улар Расулуллоҳ ﷺ замонларида фитр закотини Мадина аҳли тирикчилик қиладиган мудд билан, ёки улар тирикчилик қиладиган сў билан чиқарардилар, буни Мадина аҳлининг ҳаммаси шундай қилар эди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى . ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، قَالا : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ ، وَقَالَ نَصْرٌ : صَدَقَةَ رَمَضَانَ عَلَى الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ، وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ ، صَاعَ تَمْرٍ أَوْ صَاعَ شَعِيرٍ " ، هَذَا حَدِيثُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ : عَنْ نَافِعٍ ، وَحَدَّثَنَا الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُبَيْدَ اللَّهِ نَحْوَ حَدِيثِ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ ، وَزَادَ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini — Nasr esa: ramazon sadaqasini, dedi — kichik va kattaga, ozod va qulga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib farz qildilar. Bu Nasr ibn Aliyning hadisidir, faqat u: «Nofeʼdan» dedi. Sanʼoniy esa Muʼtamirdan Nasr ibn Aliyning hadisiga oʻxshash rivoyat qildi va unda «erkak va ayolga» degan ziyoda bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини — Наср эса: рамазон садақасини, деди — кичик ва каттага, озод ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Бу Наср ибн Алийнинг ҳадисидир, фақат у: «Нофеъдан» деди. Санъоний эса Муътамирдан Наср ибн Алийнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилди ва унда «эркак ва аёлга» деган зиёда бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، حَدَّثَنَا سَلامَةُ ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَّهُ كَانَ يُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ " ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ ، قَالَ : جَعَلَ النَّاسُ عَدْلَ الشَّعِيرِ وَالتَّمْرِ مُدَّيْنِ مِنْ حِنْطَةٍ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot fitr zakotini bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib chiqarar edilar. Abdulloh esa: «Odamlar arpa va xurmoning muqobilini ikki mudd bugʻdoy qilib belgilashdi», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот фитр закотини бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб чиқарар эдилар. Абдуллоҳ эса: «Одамлар арпа ва хурмонинг муқобилини икки мудд буғдой қилиб белгилашди», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزْعَةَ ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ بِالصَّاعِ مِنَ التَّمْرِ ، وَالصَّاعِ مِنَ الشَّعِيرِ " ، قَالَ : وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، يَقُولُ : جَعَلَ النَّاسُ عَدْلَ كَذَا بِمُدَّيْنِ مِنْ حِنْطَةٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ fitr zakotini bir soʼ xurmo va bir soʼ arpa bilan chiqarar edilar. U aytdi: Abdulloh ibn Umar: «Odamlar buning muqobilini ikki mudd bugʻdoy qilib belgilashdi», der edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ фитр закотини бир сў хурмо ва бир сў арпа билан чиқарар эдилар. У айтди: Абдуллоҳ ибн Умар: «Одамлар бунинг муқобилини икки мудд буғдой қилиб белгилашди», дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُفْيَانَ بْنِ أَبِي الزَّرَدِ الأُبُلِّيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، أَخْبَرَنَا فُضَيْلُ بْنُ غَزَوَانَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " لَمْ تَكُنِ الصَّدَقَةُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلا التَّمْرُ وَالزَّبِيبُ وَالشَّعِيرُ ، وَلَمْ تَكُنِ الْحِنْطَةُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ zamonlarida sadaqa faqat xurmo, mayiz va arpa edi, bugʻdoy boʻlmas edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ замонларида садақа фақат хурмо, майиз ва арпа эди, буғдой бўлмас эди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ ، عَنْ عِيَاضٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " لَمْ نَزَلْ نُخْرِجُ عَلَى عَهْدِ الرَّسُولِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، وَصَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، وَصَاعًا مِنْ أَقِطٍ ، فَلَمْ تَزَلْ حَتَّى كَانَ مُعَاوِيَةُ ، فَقَالَ : أَرَى إِنَّ صَاعًا مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ تَعْدِلُ صَاعَيْ تَمْرٍ ، فَأَخَذَ بِهِ النَّاسُ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida bir soʼ xurmo, bir soʼ arpa va bir soʼ quritilgan qatiq chiqarib kelar edik, bu shundayligicha davom etdi. Muoviya zamoni kelganida esa, u: «Men Shomning bugʻdoyidan bir soʼ ikki soʼ xurmoga teng, deb bilaman», dedi. Odamlar ham shuni oldilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир сў хурмо, бир сў арпа ва бир сў қуритилган қатиқ чиқариб келар эдик, бу шундайлигича давом этди. Муовия замони келганида эса, у: «Мен Шомнинг буғдойидан бир сў икки сў хурмога тенг, деб биламан», деди. Одамлар ҳам шуни олдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ هُوَ ابْنُ قَيْسٍ الْفَرَّاءُ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّهُ قَالَ : " كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، فَلَمْ نَزَلْ نُخْرِجُهُ ، حَتَّى قَدِمَ عَلَيْنَا مُعَاوِيَةُ مِنَ الشَّامِ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا ، وَهُوَ يَوْمَئِذٍ خَلِيفَةٌ ، فَخَطَبَ النَّاسَ عَلَى مِنْبَرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : ثُمَّ ذَكَرَ زَكَاةَ الْفِطْرِ ، فَقَالَ : إِنِّي لأَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، فَكَانَ أَوَّلُ مَنْ ذَكَّرَ النَّاسَ بِالْمُدَّيْنِ حِينَئِذٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida fitr zakotini bir soʼ taom, yoki bir soʼ quritilgan qatiq, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ arpa qilib chiqarar edik. Biz uni shunday chiqaraverdik, toki Muoviya Shomdan haj yoki umra qilgani oldimizga kelguncha — u kunda u xalifa edi. U Rasululloh ﷺning minbarlarida odamlarga xutba qildi. U aytdi: Soʻng fitr zakotini zikr qilib: «Men Shomning bugʻdoyidan ikki mudd bir soʼ xurmoga teng, deb bilaman», dedi. Oʻshanda odamlarga ikki muddni birinchi boʻlib eslatgan kishi u boʻldi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида фитр закотини бир сў таом, ёки бир сў қуритилган қатиқ, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў майиз, ёки бир сў арпа қилиб чиқарар эдик. Биз уни шундай чиқаравердик, токи Муовия Шомдан ҳаж ёки умра қилгани олдимизга келгунча — у кунда у халифа эди. У Расулуллоҳ ﷺнинг минбарларида одамларга хутба қилди. У айтди: Сўнг фитр закотини зикр қилиб: «Мен Шомнинг буғдойидан икки мудд бир сў хурмога тенг, деб биламан», деди. Ўшанда одамларга икки муддни биринчи бўлиб эслатган киши у бўлди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " أَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ عَنْ كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ ، حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، فَعَدَلَ النَّاسُ بَعْدُ بِمُدَّيْنِ مِنْ بُرٍّ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ fitr sadaqasini har bir kichik va katta, ozod yoki qul nomidan bir soʼ arpa yoki bir soʼ xurmo qilib buyurdilar. Odamlar esa keyinroq uni ikki mudd bugʻdoyga tenglashtirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ фитр садақасини ҳар бир кичик ва катта, озод ёки қул номидан бир сў арпа ёки бир сў хурмо қилиб буюрдилар. Одамлар эса кейинроқ уни икки мудд буғдойга тенглаштирдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْمِنْقَرِيُّ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، عَنْ بَكْرٍ الْكُوفِيِّ وَهُوَ ابْنُ وَائِلِ بْنِ دَاوُدَ ، أَنَّ الزَّهْرِيُّ ، حَدَّثَهُمْ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ ثَعْلَبَةَ بْنِ الصُّعَيْرِ ، عَنْ أَبِيهِ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَامَ خَطِيبًا ، فَأَمَرَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ صَاعَ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعَ شَعِيرٍ عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ ، أَوْ عَنْ كُلِّ رَأْسٍ ، عَنِ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ، وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ "

Abdulloh ibn Saʼlaba ibn as-Suʼayr otasidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ xatib boʻlib turdilar va fitr sadaqasini — har bir kishi nomidan, yoki har bir bosh nomidan, kichik va katta, ozod va qul nomidan bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa qilib — berishni buyurdilar.Абдуллоҳ ибн Саълаба ибн ас-Суъайр отасидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ хатиб бўлиб турдилар ва фитр садақасини — ҳар бир киши номидан, ёки ҳар бир бош номидан, кичик ва катта, озод ва қул номидан бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб — беришни буюрдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَنْصُورٍ الأَنْطَاكِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَوْذَبٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَرَضَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الْحُرِّ وَالْعَبْدِ ، وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى ، وَالصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ fitr sadaqasini musulmonlardan ozod va qulga, erkak va ayolga, kichik va kattaga bir soʼ arpa, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ quritilgan qatiq qilib farz qildilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ фитр садақасини мусулмонлардан озод ва қулга, эркак ва аёлга, кичик ва каттага бир сў арпа, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган қатиқ қилиб фарз қилдилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الصَّيْرَفِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الْحَنَفِيُّ ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ جَدِّي ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الزَّكَاةُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ صَاعُ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ "

Kasir ibn Abdulloh ibn Amr ibn Avf otasidan, u bobosidan rivoyat qildi: U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Musulmonlarga zakot bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ quritilgan qatiq, yoki bir soʼ arpadir», dedilar.Касир ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн Авф отасидан, у бобосидан ривоят қилди: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонларга закот бир сў хурмо, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган қатиқ, ёки бир сў арпадир», дедилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عِيَاضٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ ، كَانَ يَأْمُرُهُمْ بِصَدَقَةِ رَمَضَانَ نِصْفَ صَاعٍ حِنْطَةً ، أَوْ صَاعَ تَمْرٍ ، فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ : " لا نُعْطِي إِلا مَا كُنَّا نُعْطِي عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Muoviya ibn Abu Sufyon ularni ramazon sadaqasini yarim soʼ bugʻdoy yoki bir soʼ xurmo qilib berishga buyurar edi. Shunda Abu Said: «Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida berib kelgan narsamizdan boshqasini bermaymiz: bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ quritilgan qatiq, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ arpa», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Муовия ибн Абу Суфён уларни рамазон садақасини ярим сў буғдой ёки бир сў хурмо қилиб беришга буюрар эди. Шунда Абу Саид: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида бериб келган нарсамиздан бошқасини бермаймиз: бир сў хурмо, ёки бир сў қуритилган қатиқ, ёки бир сў майиз, ёки бир сў арпа», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عِيَاضُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ، يَقُولُ : " أَخْرَجْنَا فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ سُلْتٍ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: «Biz fitr sadaqasini bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ quritilgan qatiq, yoki bir soʼ sult qilib chiqarar edik».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: «Биз фитр садақасини бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган қатиқ, ёки бир сў султ қилиб чиқарар эдик».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ نُؤَدِّيَ زَكَاةَ رَمَضَانَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ عَنِ الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ ، وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ ، مَنْ أَدَّى سُلْتًا قُبِلَ مِنْهُ ، وَأَحْسِبُهُ قَالَ : وَمَنْ أَدَّى دَقِيقًا قُبِلَ مِنْهُ ، وَمَنْ أَدَّى سَوِيقًا قُبِلَ مِنْهُ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ bizni ramazon zakotini kichik va katta, ozod va qul nomidan bir soʼ taom qilib ado etishga buyurdilar. Kim sult bersa, undan qabul qilinadi; gumonimcha, u yana: kim un bersa, undan qabul qilinadi; kim saviq bersa, undan qabul qilinadi, dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизни рамазон закотини кичик ва катта, озод ва қул номидан бир сў таом қилиб адо этишга буюрдилар. Ким султ берса, ундан қабул қилинади; гумонимча, у яна: ким ун берса, ундан қабул қилинади; ким савиқ берса, ундан қабул қилинади, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صَدَقَةُ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ سُلْتٍ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Fitr sadaqasi bir soʼ arpa, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ sultdir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Фитр садақаси бир сў арпа, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў султдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " صَدَقَةُ رَمَضَانَ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ ، مَنْ جَاءَ بِبُرٍّ قُبِلَ مِنْهُ ، وَمَنْ جَاءَ بِشَعِيرٍ قُبِلَ مِنْهُ وَمَنْ جَاءَ بِتَمْرٍ قُبِلَ مِنْهُ ، وَمَنْ جَاءَ بِسُلْتٍ قُبِلَ مِنْهُ ، وَمَنْ جَاءَ بِزَبِيبٍ قُبِلَ مِنْهُ ، وَأَحْسِبُهُ قَالَ : وَمَنْ جَاءَ بِسَوِيقٍ أَوْ دَقِيقٍ قُبِلَ مِنْهُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday der edi: «Ramazon sadaqasi bir soʼ taomdir. Kim bugʻdoy keltirsa, undan qabul qilinadi; kim arpa keltirsa, undan qabul qilinadi; kim xurmo keltirsa, undan qabul qilinadi; kim sult keltirsa, undan qabul qilinadi; kim mayiz keltirsa, undan qabul qilinadi». Gumonimcha, u yana: «Kim saviq yoki un keltirsa, undan qabul qilinadi», dedi. Abu Bakr aytdi: Ibn Abbosning xabari shu bobdandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай дер эди: «Рамазон садақаси бир сў таомдир. Ким буғдой келтирса, ундан қабул қилинади; ким арпа келтирса, ундан қабул қилинади; ким хурмо келтирса, ундан қабул қилинади; ким султ келтирса, ундан қабул қилинади; ким майиз келтирса, ундан қабул қилинади». Гумонимча, у яна: «Ким савиқ ёки ун келтирса, ундан қабул қилинади», деди. Абу Бакр айтди: Ибн Аббоснинг хабари шу бобдандир.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ الْفَرَّاءِ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " كُنَّا نُخْرِجُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، صَاعًا مِنْ طَعَامٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ، وَلَمْ نَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى قَدِمَ عَلَيْنَا مُعَاوِيَةُ مِنَ الشَّامِ إِلَى الْمَدِينَةِ قَدْمَةً ، وَكَانَ فِيمَا كَلَّمَ بِهِ النَّاسَ مَا أَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ إِلا تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ هَذِهِ ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ " ، قَالَ أَبُو سَعِيدٍ : لا أَزَالُ أُخْرِجُهُ كَمَا كُنْتُ أُخْرِجُهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَدًا ، أَوْ مَا عِشْتُ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ oramizda ekanlar, biz fitr sadaqasini bir soʼ taom, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ quritilgan qatiq qilib chiqarar edik. Muoviya Shomdan Madinaga bir kelguncha shu holda davom etdik. U odamlarga aytgan gaplaridan biri: «Men Shom bugʻdoyidan ikki mudd shundan bir soʼga teng deb bilaman», degani boʻldi. Shunda odamlar shunga amal qildilar. Abu Said aytdi: «Men esa Rasululloh ﷺ zamonlarida qanday chiqargan boʻlsam, abadiy — toki tirik ekanman — shundayligicha chiqaraveraman».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ орамизда эканлар, биз фитр садақасини бир сў таом, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган қатиқ қилиб чиқарар эдик. Муовия Шомдан Мадинага бир келгунча шу ҳолда давом этдик. У одамларга айтган гапларидан бири: «Мен Шом буғдойидан икки мудд шундан бир сўга тенг деб биламан», дегани бўлди. Шунда одамлар шунга амал қилдилар. Абу Саид айтди: «Мен эса Расулуллоҳ ﷺ замонларида қандай чиқарган бўлсам, абадий — токи тирик эканман — шундайлигича чиқаравераман».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو سَعِيدٍ وَذَكَرُوا عِنْدَهُ صَدَقَةَ رَمَضَانَ ، فَقَالَ : " لا أُخْرِجُ إِلا مَا كُنْتُ أُخْرِجُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، صَاعَ تَمْرٍ ، أَوْ صَاعَ حِنْطَةٍ ، أَوْ صَاعَ شَعِيرٍ ، أَوْ صَاعَ أَقِطٍ ، فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ : لَوْ مُدَّيْنِ مِنْ قَمْحٍ ، فَقَالَ : لا ، تِلْكَ قِيمَةُ مُعَاوِيَةَ لا أَقْبَلُهَا ، وَلا أَعْمَلُ بِهَا " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : ذِكْرُ الْحِنْطَةِ فِي خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ، وَلا أَدْرِي مِمَّنِ الْوَهْمِ ، قَوْلُهُ : وَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ : أَوْ مُدَّيْنِ مِنْ قَمْحٍ إِلَى آخِرِ الْخَبَرِ دَالٌّ عَلَى أَنَّ ذِكْرَ الْحِنْطَةِ فِي أَوَّلِ الْقِصَّةِ خَطَأٌ أَوْ وَهْمٌ إِذْ لَوْ كَانَ أَبُو سَعِيدٍ قَدْ أَعْلَمَهُمْ أَنَّهُمْ كَانُوا يُخْرِجُونَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَاعَ حِنْطَةٍ لِمَا كَانَ لِقَوْلِ الرَّجُلِ أَوْ مُدَّيْنِ مِنْ قَمْحٍ مَعْنًى

Iyoz ibn Abdulloh ibn Abu Sarh aytdi: Abu Saidning huzurida ramazon sadaqasini zikr qilishdi. Shunda u: «Men Rasululloh ﷺ zamonlarida chiqargan narsamdan boshqasini chiqarmayman: bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ bugʻdoy, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ quritilgan qatiq», dedi. Qavmdan bir kishi unga: «Ikki mudd bugʻdoy boʻlsa-chi?» dedi. U: «Yoʻq, bu Muoviyaning bahosi, men uni qabul qilmayman va unga amal qilmayman», dedi. Abu Bakr aytdi: Abu Saidning xabarida bugʻdoyning zikr qilinishi mahfuz emas, bu adashish kimdan boʻlganini bilmayman. Uning «Qavmdan bir kishi unga: yoki ikki mudd bugʻdoy boʻlsa-chi, dedi» degan soʻzi — xabarning oxirigacha — qissaning boshida bugʻdoy zikr qilinishi xato yoki adashish ekaniga dalildir. Chunki agar Abu Said ularga Rasululloh ﷺ zamonlarida bir soʼ bugʻdoy chiqarganlarini bildirgan boʻlganida, oʻsha kishining «yoki ikki mudd bugʻdoy» degan soʻzining maʼnosi boʻlmas edi.Иёз ибн Абдуллоҳ ибн Абу Сарҳ айтди: Абу Саиднинг ҳузурида рамазон садақасини зикр қилишди. Шунда у: «Мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида чиқарган нарсамдан бошқасини чиқармайман: бир сў хурмо, ёки бир сў буғдой, ёки бир сў арпа, ёки бир сў қуритилган қатиқ», деди. Қавмдан бир киши унга: «Икки мудд буғдой бўлса-чи?» деди. У: «Йўқ, бу Муовиянинг баҳоси, мен уни қабул қилмайман ва унга амал қилмайман», деди. Абу Бакр айтди: Абу Саиднинг хабарида буғдойнинг зикр қилиниши маҳфуз эмас, бу адашиш кимдан бўлганини билмайман. Унинг «Қавмдан бир киши унга: ёки икки мудд буғдой бўлса-чи, деди» деган сўзи — хабарнинг охиригача — қиссанинг бошида буғдой зикр қилиниши хато ёки адашиш эканига далилдир. Чунки агар Абу Саид уларга Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир сў буғдой чиқарганларини билдирган бўлганида, ўша кишининг «ёки икки мудд буғдой» деган сўзининг маъноси бўлмас эди.

حَدَّثَنَا أَبُو عُمَرَ ، وَمُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمِ بْنِ وَهْبٍ الأَسْلَمِيُّ الْمَدِينِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، قَالَ : سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ : ‏ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى وَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى ، فَقَالَ : " أُنْزِلَتْ فِي زَكَاةِ الْفِطْرِ "

Kasir ibn Abdulloh al-Muzaniy otasidan, u bobosidan rivoyat qildi: U aytdi: Rasululloh ﷺdan mana bu oyat haqida soʻrandi: «Poklangan va Robbisining ismini zikr qilib, namoz oʻqigan kishi, albatta, najot topdi». U zot: «U fitr zakoti haqida nozil boʻlgan», dedilar.Касир ибн Абдуллоҳ ал-Музаний отасидан, у бобосидан ривоят қилди: У айтди: Расулуллоҳ ﷺдан мана бу оят ҳақида сўранди: «Покланган ва Роббисининг исмини зикр қилиб, намоз ўқиган киши, албатта, нажот топди». У зот: «У фитр закоти ҳақида нозил бўлган», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ يَحْيَى بْنُ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيُّ ، ثنا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِإِخْرَاجِ زَكَاةِ الْفِطْرِ ، قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الصَّلاةِ " ، وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ، كَانَ يُؤَدِّي قَبْلَ ذَلِكَ بِيَوْمٍ وَيَوْمَيْنِ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ fitr zakotini odamlar namozga chiqishidan oldin chiqarishga buyurdilar. Abdulloh ibn Umar esa uni bundan bir yoki ikki kun oldin ado etar edi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ фитр закотини одамлар намозга чиқишидан олдин чиқаришга буюрдилар. Абдуллоҳ ибн Умар эса уни бундан бир ёки икки кун олдин адо этар эди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رَوَادٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِزَكَاةِ الْفِطْرِ أَنْ تُؤَدَّى قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الصَّلاةِ يَوْمَ الْفِطْرِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ fitr zakotini fitr kuni odamlar namozga chiqishidan oldin ado etishga buyurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фитр закотини фитр куни одамлар намозга чиқишидан олдин адо этишга буюрдилар.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، وَبَحْرُ بْنُ نَصْرٍ الْخَوْلانِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ أَنْ تُؤَدَّى قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الْمُصَلَّى "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini odamlar namozgohga chiqishidan oldin ado etilishiga buyurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини одамлар намозгоҳга чиқишидан олдин адо этилишига буюрдилар.

حَدَّثَنَا هِلالُ بْنُ بِشْرٍ الْبَصْرِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الْجَامِعِ ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنْ أَحْفَظَ زَكَاةَ رَمَضَانَ ، فَأَتَانِي آتٍ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ ، فَجَعَلَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ فَأَخَذْتُهُ ، فَقُلْتُ : لأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : دَعْنِي فَإِنِّي مُحْتَاجٌ ، فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ مَا صَلَّى الْغَدَاةَ : " يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ، مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ اللَّيْلَةَ ؟ " أَوْ قَالَ : الْبَارِحَةَ " ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، اشْتَكَى حَاجَةً فَخَلَّيْتُهُ وَزَعَمَ أَنَّهُ لا يَعُودُ ، فَقَالَ : " أَمَا إِنَّهُ قَدْ كَذَبَكَ ، وَسَيَعُودُ " ، قَالَ : فَرَصَدْتُهُ ، وَعَلِمْتُ أَنَّهُ سَيَعُودُ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَجَاءَ فَجَعَلَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ ، فَقُلْتُ : لأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَشَكَى حَاجَةً ، فَخَلَّيْتُ عَنْهُ فَأَصْبَحْتُ ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ اللَّيْلَةَ أَوِ الْبَارِحَةَ ؟ " قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، شَكَى حَاجَةً فَخَلَّيْتُهُ ، وَزَعَمَ أَنَّهُ لا يَعُودُ ، فَقَالَ : " أَمَا إِنَّهُ قَدْ كَذَبَكَ وَسَيَعُودُ " ، وَعَلِمْتُ أَنَّهُ سَيَعُودُ لِقَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَاءَ فَجَعَلَ يَحْثُو مِنَ الطَّعَامِ ، فَأَخَذْتُهُ ، فَقُلْتُ : لأَرْفَعَنَّكَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : دَعْنِي حَتَّى أُعَلِّمَكَ كَلِمَاتٍ يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهِنَّ ، قَالَ : وَكَانُوا أَحْرَصَ شَيْءٍ عَلَى الْخَيْرِ ، قَالَ : إِذَا أَوَيْتَ إِلَى فِرَاشِكَ ، فَاقْرَأْ آيَةَ الْكُرْسِيِّ ‏ اللَّهُ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ، فَإِنَّهُ لَنْ يَزَالَ مَعَكَ مِنَ اللَّهِ حَافِظًا ، وَلا يَقْرَبُكَ الشَّيْطَانُ ، حَتَّى تُصْبِحَ فَخَلَّيْتُ سَبِيلَهُ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا فَعَلَ أَسِيرُكَ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ؟ " فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ : صَدَقَكَ وَإِنَّهُ لَكَاذِبٌ ، تَدْرِي مَنْ تُخَاطِبُ مُنْذُ ثَلاثِ لَيَالٍ ، ذَاكَ الشَّيْطَانُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ menga ramazon zakotini qoʻriqlashni topshirdilar. Tunning oʻrtasida bir kelguvchi kelib, taomdan hovuchlab ola boshladi. Men uni ushlab: «Seni albatta Rasululloh ﷺ huzurlariga olib boraman», dedim. U: «Meni qoʻyib yubor, men muhtojman», dedi. Men esa uning yoʻlini boʻshatdim. Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqiganlaridan keyin: «Ey Abu Hurayra, kechagi asiring nima qildi?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, u ehtiyojidan shikoyat qildi, men ham uni qoʻyib yubordim, u qaytmasligini aytdi», dedim. U zot: «Ogoh boʻl, u senga yolgʻon aytdi va yana qaytadi», dedilar. U aytdi: Men uni poyladim va Rasululloh ﷺning soʻzlari sababli u qaytishini bildim. U keldi va taomdan hovuchlab ola boshladi. Men: «Seni albatta Rasululloh ﷺ huzurlariga olib boraman», dedim. U ehtiyojidan shikoyat qildi, men esa uni qoʻyib yubordim. Tongga chiqqanimda Rasululloh ﷺ menga: «Kechagi asiring nima qildi?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, u ehtiyojidan shikoyat qildi, men uni qoʻyib yubordim, u qaytmasligini aytdi», dedim. U zot: «Ogoh boʻl, u senga yolgʻon aytdi va yana qaytadi», dedilar. Men Rasululloh ﷺning soʻzlari sababli u qaytishini bildim. U keldi va taomdan hovuchlab ola boshladi. Men uni ushlab: «Seni albatta Rasululloh ﷺ huzurlariga olib boraman», dedim. U: «Meni qoʻyib yubor, men senga Alloh foyda beradigan kalimalarni oʻrgatay», dedi. U aytdi: Ular yaxshilikka eng haris kishilar edilar. U dedi: «Toʻshagingga yotmoqchi boʻlsang, Oyatul kursini oʻqi: ‹Alloh — Undan oʻzga iloh yoʻq, U tirikdir, doim turguvchidir›. Zero, u sen bilan Alloh tomonidan qoʻriqchi boʻlib turadi va tong otguncha senga shayton yaqinlashmaydi». Men uning yoʻlini boʻshatdim. Rasululloh ﷺ unga: «Asiring nima qildi, ey Abu Hurayra?» dedilar. U esa u zotga xabar berdi. U zot: «U senga rost aytibdi, holbuki u yolgʻonchidir. Uch kechadan beri kimga gapirayotganingni bilasanmi? U shaytondir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга рамазон закотини қўриқлашни топширдилар. Туннинг ўртасида бир келгувчи келиб, таомдан ҳовучлаб ола бошлади. Мен уни ушлаб: «Сени албатта Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига олиб бораман», дедим. У: «Мени қўйиб юбор, мен муҳтожман», деди. Мен эса унинг йўлини бўшатдим. Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқиганларидан кейин: «Эй Абу Ҳурайра, кечаги асиринг нима қилди?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, у эҳтиёжидан шикоят қилди, мен ҳам уни қўйиб юбордим, у қайтмаслигини айтди», дедим. У зот: «Огоҳ бўл, у сенга ёлғон айтди ва яна қайтади», дедилар. У айтди: Мен уни пойладим ва Расулуллоҳ ﷺнинг сўзлари сабабли у қайтишини билдим. У келди ва таомдан ҳовучлаб ола бошлади. Мен: «Сени албатта Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига олиб бораман», дедим. У эҳтиёжидан шикоят қилди, мен эса уни қўйиб юбордим. Тонгга чиққанимда Расулуллоҳ ﷺ менга: «Кечаги асиринг нима қилди?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, у эҳтиёжидан шикоят қилди, мен уни қўйиб юбордим, у қайтмаслигини айтди», дедим. У зот: «Огоҳ бўл, у сенга ёлғон айтди ва яна қайтади», дедилар. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг сўзлари сабабли у қайтишини билдим. У келди ва таомдан ҳовучлаб ола бошлади. Мен уни ушлаб: «Сени албатта Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига олиб бораман», дедим. У: «Мени қўйиб юбор, мен сенга Аллоҳ фойда берадиган калималарни ўргатай», деди. У айтди: Улар яхшиликка энг ҳарис кишилар эдилар. У деди: «Тўшагингга ётмоқчи бўлсанг, Оятул курсини ўқи: ‹Аллоҳ — Ундан ўзга илоҳ йўқ, У тирикдир, доим тургувчидир›. Зеро, у сен билан Аллоҳ томонидан қўриқчи бўлиб туради ва тонг отгунча сенга шайтон яқинлашмайди». Мен унинг йўлини бўшатдим. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Асиринг нима қилди, эй Абу Ҳурайра?» дедилар. У эса у зотга хабар берди. У зот: «У сенга рост айтибди, ҳолбуки у ёлғончидир. Уч кечадан бери кимга гапираётганингни биласанми? У шайтондир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ ، وَعُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ سَعِيدِ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي الْحُبَابِ هُوَ سَعِيدُ بْنُ يَسَارٍ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا مِنْ عَبْدٍ مُسْلِمٍ يَتَصَدَّقُ بِصَدَقَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ وَلا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلا الطَّيِّبَ إِلا اللَّهُ يَأْخُذُهَا بِيَمِينِهِ ، فَيُرَبِّيهَا لَهُ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ ، فَلُوَّهُ أَوْ قَالَ فَصِيلَهُ ، حَتَّى تَبْلُغَ التَّمْرَةُ مِثْلَ أُحُدٍ " ، وَقَالَ عُتْبَةُ : فَلُوَّهُ قَلُوصَهُ وَلَمْ أَضْبِطْ عَنْ عُتْبَةَ مِثْلَ أُحُدٍ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qaysi bir musulmon banda pok kasbdan sadaqa qilsa — Alloh esa faqat pokni qabul qiladi — albatta, Alloh uni oʻng qoʻli bilan oladi va sizlardan biringiz toychogʻini, yoki u zot aytganlaridek, boʻtalogʻini boqib oʻstirganidek, uni oʻstiradi, hatto bir dona xurmo Uhudday boʻladi». Utba: «toychogʻini, yosh tuyasini», dedi, men Utbadan «Uhudday» degan soʻzni yaxshi ilgʻab ololmadim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қайси бир мусулмон банда пок касбдан садақа қилса — Аллоҳ эса фақат покни қабул қилади — албатта, Аллоҳ уни ўнг қўли билан олади ва сизлардан бирингиз тойчоғини, ёки у зот айтганларидек, бўталоғини боқиб ўстирганидек, уни ўстиради, ҳатто бир дона хурмо Уҳуддай бўлади». Утба: «тойчоғини, ёш туясини», деди, мен Утбадан «Уҳуддай» деган сўзни яхши илғаб ололмадим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي رَافِعٍ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، قَالَ : أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّازِقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَصَدَّقَ مِنْ طَيِّبٍ تَقَبَّلَهَا اللَّهُ مِنْهُ ، وَأَخَذَهَا بِيَمِينِهِ ، فَرَبَّاهَا كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ مُهْرَهُ ، أَوْ فَصِيلَهُ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَتَصَدَّقُ بِاللُّقْمَةِ ، فَتَرْبُوا فِي يَدِ اللَّهِ ، أَوْ قَالَ : فِي كَفِّ اللَّهِ حَتَّى تَكُونَ مِثْلَ الْجَبَلِ فَتَصَدَّقُوا " . حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ ، عَنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ . ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ مَنْصُورٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ الْمِنْهَالِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ مَنْصُورٍ ، عَنِ الْقَاسِمِ ، قَالَ جَعْفَرٌ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، وَقَالَ الْقُطَعِيُّ ، وَعَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّازِقِ ، زَادَ جَعْفَرٌ فِي حَدِيثِهِ ، وَتَصْدِيقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏ يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, banda pok moldan sadaqa qilsa, Alloh uni undan qabul qiladi va uni oʻng qoʻli bilan oladi, soʻng sizlardan biringiz toychogʻini yoki boʻtalogʻini boqib oʻstirganidek, uni oʻstiradi. Albatta, kishi bir luqmani sadaqa qiladi, u esa Allohning qoʻlida — yoki u zot aytganlaridek, Allohning kaftida — oʻsib, togʻday boʻladi. Bas, sadaqa qilinglar!» Boshqa rivoyatlar ham Abdurrazzoqning hadisiga oʻxshash keldi. Jaʼfar oʻz hadisida ziyoda qildi: Buning tasdigʻi Allohning Kitobidadir: «Alloh ribodan barakani ketkazadi va sadaqalarni oʻstiradi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, банда пок молдан садақа қилса, Аллоҳ уни ундан қабул қилади ва уни ўнг қўли билан олади, сўнг сизлардан бирингиз тойчоғини ёки бўталоғини боқиб ўстирганидек, уни ўстиради. Албатта, киши бир луқмани садақа қилади, у эса Аллоҳнинг қўлида — ёки у зот айтганларидек, Аллоҳнинг кафтида — ўсиб, тоғдай бўлади. Бас, садақа қилинглар!» Бошқа ривоятлар ҳам Абдурраззоқнинг ҳадисига ўхшаш келди. Жаъфар ўз ҳадисида зиёда қилди: Бунинг тасдиғи Аллоҳнинг Китобидадир: «Аллоҳ рибодан баракани кетказади ва садақаларни ўстиради».

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ ، وَعُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ , قَالا : أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، أَنَّهُ سَمِعَ خَيْثَمَةَ ، يُحَدِّثُ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ ذَكَرَ النَّارَ ، فَتَعَوَّذَ مِنْهَا ، وَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاثًا ، ثُمَّ قَالَ : " اتَّقُوا النَّارَ ، وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ "

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot doʻzaxni eslatdilar, undan panoh tiladilar va yuzlarini ikki yoki uch marta burdilar, soʻng: «Yarim xurmo bilan boʻlsa-da, doʻzaxdan saqlaninglar! Agar topmasangiz, yaxshi soʻz bilan boʻlsin», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот дўзахни эслатдилар, ундан паноҳ тиладилар ва юзларини икки ёки уч марта бурдилар, сўнг: «Ярим хурмо билан бўлса-да, дўзахдан сақланинглар! Агар топмасангиз, яхши сўз билан бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَحْرٍ الْبَكْرَاوِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيِّ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " اتَّقُوا النَّارَ ، وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هُوَ إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْمَكِّيُّ ، وَأَنَا أَبْرَأُ مِنْ عُهْدَتِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Yarim xurmo bilan boʻlsa-da, doʻzaxdan saqlaninglar», dedilar. Abu Bakr aytdi: U Ismoil ibn Muslim al-Makkiydir, men uning uhdasidan xoliman.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ярим хурмо билан бўлса-да, дўзахдан сақланинглар», дедилар. Абу Бакр айтди: У Исмоил ибн Муслим ал-Маккийдир, мен унинг уҳдасидан холиман.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ . ح وَحَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ سِنَانِ بْنِ سَعْدٍ الْكِنْدِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " افْتَدُوا مِنَ النَّارِ ، وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Yarim xurmo bilan boʻlsa-da, oʻzingizni doʻzaxdan qutqaringlar», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ярим хурмо билан бўлса-да, ўзингизни дўзахдан қутқаринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ ، وَعُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ , قَالا : أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ عِمْرَانَ ، أَنَّهُ سَمِعَ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، يُحَدِّثُ أَنَّ أَبَا الْخَيْرِ ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ سَمِعَ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " كُلُّ امْرِئٍ فِي ظِلِّ صَدَقَتِهِ حَتَّى يُفْصَلَ بَيْنَ النَّاسِ ، أَوْ قَالَ : حَتَّى يُحْكَمَ بَيْنَ النَّاسِ " ، قَالَ يَزِيدُ : فَكَانَ أَبُو الْخَيْرِ لا يُخْطِئُهُ يَوْمٌ لا يَتَصَدَّقُ مِنْهُ بِشَيْءٍ ، وَلَوْ كَعْكَةً وَلَوْ بَصَلَةً

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: Men Rasululloh ﷺning: «Har bir kishi odamlar orasi ajratilguncha — yoki u zot aytganlaridek, odamlar orasida hukm qilinguncha — oʻz sadaqasining soyasida boʻladi», deganlarini eshitdim. Yazid aytdi: Abul-Xayr biror kunni oʻtkazib yubormas, undan albatta bir narsa sadaqa qilar edi, hatto bir kulcha boʻlsa ham, hatto bir piyoz boʻlsa ham.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ҳар бир киши одамлар ораси ажратилгунча — ёки у зот айтганларидек, одамлар орасида ҳукм қилингунча — ўз садақасининг соясида бўлади», деганларини эшитдим. Язид айтди: Абул-Хайр бирор кунни ўтказиб юбормас, ундан албатта бир нарса садақа қилар эди, ҳатто бир кулча бўлса ҳам, ҳатто бир пиёз бўлса ҳам.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ مَرْثَدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ ، قَالَ : كَانَ أَوَّلُ أَهْلِ مِصْرَ يَرُوحُ إِلَى الْمَسْجِدِ ، وَمَا رَأَيْتُهُ دَاخِلا الْمَسْجِدَ قَطُّ ، إِلا وَفِي كُمِّهِ صَدَقَةٌ ، إِمَّا فُلُوسٌ ، وَإِمَّا خُبْزٌ ، وَإِمَّا قَمْحٌ حَتَّى رُبَّمَا رَأَيْتُ الْبَصَلَ يَحْمِلُهُ ، قَالَ : فَأَقُولُ يَا أَبَا الْخَيْرِ ، إِنَّ هَذَا يُنْتِنُ ثِيَابَكَ ، قَالَ : فَيَقُولُ : يَا ابْنَ حَبِيبٍ ، أَمَا إِنِّي لَمْ أَجِدْ فِي الْبَيْتِ شَيْئًا أَتَصَدَّقُ بِهِ غَيْرَهُ ، إِنَّهُ حَدَّثَنِي رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " ظِلُّ الْمُؤْمِنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ صَدَقَتُهُ "

Marsad ibn Abdulloh al-Muzaniy aytdi: U Misr ahlidan masjidga eng birinchi boradigan kishi edi. Men uning masjidga kirayotganini hech koʻrmadim, magar yengida sadaqa boʻlar edi: yo pul, yo non, yo bugʻdoy, hatto baʼzan uning piyoz koʻtarib borayotganini ham koʻrardim. U aytdi: Men: «Ey Abul-Xayr, bu kiyimingni sasitadi», derdim. U esa: «Ey Habibning oʻgʻli, uyda undan boshqa sadaqa qiladigan narsa topmadim. Menga Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir kishi aytib berdiki, Rasululloh ﷺ: ‹Moʻminning qiyomat kunidagi soyasi uning sadaqasidir›, dedilar», der edi.Марсад ибн Абдуллоҳ ал-Музаний айтди: У Миср аҳлидан масжидга энг биринчи борадиган киши эди. Мен унинг масжидга кираётганини ҳеч кўрмадим, магар енгида садақа бўлар эди: ё пул, ё нон, ё буғдой, ҳатто баъзан унинг пиёз кўтариб бораётганини ҳам кўрардим. У айтди: Мен: «Эй Абул-Хайр, бу кийимингни саситади», дердим. У эса: «Эй Ҳабибнинг ўғли, уйда ундан бошқа садақа қиладиган нарса топмадим. Менга Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир киши айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мўминнинг қиёмат кунидаги сояси унинг садақасидир›, дедилар», дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ النَّضْرُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ ذُكِرَ لِي قَالَ : يَقُولُ : " إِنَّ الأَعْمَالَ تَتَبَاهَى ، فَتَقُولُ الصَّدَقَةُ أَنَا أَفْضَلُكُمْ "

Said ibn al-Musayyab Umar ibn al-Xattobdan rivoyat qildi. U aytdi: Menga zikr qilindi, u shunday der edi: «Albatta, amallar bir-biri bilan faxrlanadi, shunda sadaqa: ‹Men sizlarning eng afzalingizman›, deydi».Саид ибн ал-Мусайяб Умар ибн ал-Хаттобдан ривоят қилди. У айтди: Менга зикр қилинди, у шундай дер эди: «Албатта, амаллар бир-бири билан фахрланади, шунда садақа: ‹Мен сизларнинг энг афзалингизман›, дейди».

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، حَدَّثَنَا أَسَدٌ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ هُوَ أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ مَيْمُونَةَ ، أَنَّهَا سَأَلَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَادِمًا فَأَعْطَاهَا ، فَأَعْتَقَهَا ، فَقَالَ : " أَمَا إِنَّكِ لَوْ أَعْطَيْتِهَا أَخْوَالَكِ كَانَ أَعْظَمَ لأَجْرِكِ " . مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ هَذَا هُوَ أَبُو مُعَاوِيَةَ الضَّرِيرُ

Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Nabiy ﷺdan xizmatkor soʻradi, u zot unga berdilar, u esa uni ozod qildi. Shunda u zot: «Ogoh boʻl, agar sen uni togʻalaringga berganingda, ajring uchun kattaroq boʻlar edi», dedilar. Bu Muhammad ibn Xozim — u Abu Muoviya az-Zaririydir.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Набий ﷺдан хизматкор сўради, у зот унга бердилар, у эса уни озод қилди. Шунда у зот: «Огоҳ бўл, агар сен уни тоғаларингга берганингда, ажринг учун каттароқ бўлар эди», дедилар. Бу Муҳаммад ибн Хозим — у Абу Муовия аз-Заририйдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُسْلِمٍ الْهَجَرِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ الْهَجَرِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الأَحْوَصِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ : " الأَيْدِي الثَّلاثَةُ : يَدُ اللَّهِ الْعُلْيَا ، وَيَدُ الْمُعْطِي الَّتِي تَلِيَهَا ، وَيَدُ السَّائِلِ السُّفْلَى إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، فَاسْتَعِفَّ عَنِ السُّؤَالِ مَا اسْتَطَعْتَ " ، قَالَ يُوسُفُ : عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، وَقَالَ : الَّتِي تَلِيَهَا ، وَقَالَ : فَاسْتَعِفُّوا عَنِ السُّؤَالِ مَا اسْتَطَعْتُمْ ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ بُنْدَارٍ

Abdulloh (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Qoʻllar uchtadir: Allohning qoʻli — yuqori qoʻl, beruvchining qoʻli — undan keyingisi, soʻrovchining qoʻli esa qiyomat kunigacha pastki qoʻldir. Bas, qoʻlingdan kelguncha soʻrashdan saqlan», dedilar. Yusuf: «Abul-Ahvasdan» dedi va: «undan keyingisi» dedi hamda: «Qoʻlingizdan kelguncha soʻrashdan saqlaninglar» dedi. Bu Bundor hadisining lafzidir.Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Қўллар учтадир: Аллоҳнинг қўли — юқори қўл, берувчининг қўли — ундан кейингиси, сўровчининг қўли эса қиёмат кунигача пастки қўлдир. Бас, қўлингдан келгунча сўрашдан сақлан», дедилар. Юсуф: «Абул-Аҳвасдан» деди ва: «ундан кейингиси» деди ҳамда: «Қўлингиздан келгунча сўрашдан сақланинглар» деди. Бу Бундор ҳадисининг лафзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا أَبْقَتْ غَنَاءً ، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ، وَابْدَأْ مَنْ تَعُولُ ، تَقُولُ امْرَأَتُكَ : أَنْفِقْ عَلَيَّ أَوْ طَلِّقْنِي ، وَيَقُولُ مَمْلُوكُكَ : أَنْفِقْ عَلَيَّ أَوْ بِعْنِي ، وَيَقُولُ وَلَدُكَ : إِلَى مَنْ تَكِلُنَا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Sadaqaning eng yaxshisi ortidan boylik qoldiradiganidir. Yuqoridagi qoʻl pastdagi qoʻldan yaxshiroqdir. Xarajatni oʻzing boquvchi kishilardan boshla. Ayoling: ‹Menga xarajat qil yoki meni taloq qil›, deydi; qulingni: ‹Menga xarajat qil yoki meni sot›, deydi; farzanding esa: ‹Bizni kimga tashlab qoʻyasan?› deydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Садақанинг энг яхшиси ортидан бойлик қолдирадиганидир. Юқоридаги қўл пастдаги қўлдан яхшироқдир. Харажатни ўзинг боқувчи кишилардан бошла. Аёлинг: ‹Менга харажат қил ёки мени талоқ қил›, дейди; қулингни: ‹Менга харажат қил ёки мени сот›, дейди; фарзандинг эса: ‹Бизни кимга ташлаб қўясан?› дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَثَلُ الْمُنْفِقِ وَالْبَخِيلِ ، كَمَثَلِ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُبَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ مِنْ لَدُنْ ثَدْيَيْهِمَا إِلَى تَرَاقِيهِمَا ، فَإِذَا أَرَادَ الْمُتَصَدِّقُ ، وَالْمُنْفِقُ أَنْ يُنْفِقَ أُسْبِغَتْ عَلَيْهِ الدِّرْعُ ، أَوْ وُفِّرَتْ حَتَّى تَقَعَ عَلَى بَنَانِهِ وَتَعْفُو أَثَرَهُ ، وَإِذَا أَرَادَ الْبَخِيلُ أَنْ يُنْفِقَ قَلَصَتْ وَأَخَذَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ مَوْضِعَهَا حَتَّى أَخَذَتْ بِتَرْقُوَتِهِ ، أَوْ بِعُنُقِهِ " ، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : أَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنِّي رَأَيْتُهُ يَقُولُ بِيَدِهِ : وَهُوَ يُوَسِّعُهَا وَلا تَتَّسِعُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Xarajat qiluvchi bilan baxilning misoli ustlarida koʻkraklaridan boʻyinlarigacha temir jubba bor ikki kishining misoliga oʻxshaydi. Sadaqa qiluvchi va xarajat qiluvchi xarajat qilmoqchi boʻlsa, sovut unga kengayib, yoyilib ketadi, hatto barmoqlari uchigacha tushib, izini ham oʻchiradi. Baxil xarajat qilmoqchi boʻlsa, sovut torayib, har bir halqasi oʻz oʻrniga yopishadi, hatto uning oʻmrovini — yoki boʻynini — siqib oladi». Abu Hurayra aytdi: Men Rasululloh ﷺ haqida guvohlik beramanki, u zotning qoʻllari bilan ishora qilib turganlarini koʻrdim: u zot uni kengaytirmoqchi boʻlardilar, u esa kengaymas edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Харажат қилувчи билан бахилнинг мисоли устларида кўкракларидан бўйинларигача темир жубба бор икки кишининг мисолига ўхшайди. Садақа қилувчи ва харажат қилувчи харажат қилмоқчи бўлса, совут унга кенгайиб, ёйилиб кетади, ҳатто бармоқлари учигача тушиб, изини ҳам ўчиради. Бахил харажат қилмоқчи бўлса, совут торайиб, ҳар бир ҳалқаси ўз ўрнига ёпишади, ҳатто унинг ўмровини — ёки бўйнини — сиқиб олади». Абу Ҳурайра айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳақида гувоҳлик бераманки, у зотнинг қўллари билан ишора қилиб турганларини кўрдим: у зот уни кенгайтирмоқчи бўлардилар, у эса кенгаймас эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا الْعَلاءُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ ، وَمَا زَادَ اللَّهُ عَبْدًا يَعْفُو إِلا عِزًّا ، وَمَا تَوَاضُعَ أَحَدٌ لِلَّهِ ، إِلا رَفَعَهُ اللَّهُ " ، حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى , قَالَ بُنْدَارٌ : حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنِ الْعَلاءِ ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : سَمِعْتُ الْعَلاءَ بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ غَيْرَ أَنَّهُمَا قَالا ، وَلا عَفَا رَجُلٌ عَنْ مَظْلِمَةٍ ، إِلا زَادَهُ اللَّهُ بِهَا عِزًّا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Sadaqa moldan hech narsani kamaytirmadi; Alloh afv qiluvchi bandaga izzatdan boshqa narsani ziyoda qilmadi; kim Alloh uchun tavozeʼ qilsa, Alloh uni albatta yuksaltiradi», dedilar. Boshqa ikkisi shu isnod bilan uning mislini rivoyat qilishdi, faqat ular: «Hech bir kishi zulmni afv qilmadi, magar Alloh unga shu sabab izzatni ziyoda qildi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа молдан ҳеч нарсани камайтирмади; Аллоҳ афв қилувчи бандага иззатдан бошқа нарсани зиёда қилмади; ким Аллоҳ учун тавозеъ қилса, Аллоҳ уни албатта юксалтиради», дедилар. Бошқа иккиси шу иснод билан унинг мислини ривоят қилишди, фақат улар: «Ҳеч бир киши зулмни афв қилмади, магар Аллоҳ унга шу сабаб иззатни зиёда қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بنُ الْمُسَيِّبِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى ، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ " ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُزَيْرَ ، أَنَّ سَلامَةَ ، حَدَّثَهُمْ عَنْ عُقَيْلٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ سَوَاءً

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning eng yaxshisi boylik ortidan berilganidir. Nafaqani oʻzing boquvchi kishilardan boshla», dedilar. Muhammad ibn Uzayr xabar berishicha, Salama ularga Uqayldan, u Ibn Shihobdan shu isnod bilan xuddi shuning mislini aytib bergan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг энг яхшиси бойлик ортидан берилганидир. Нафақани ўзинг боқувчи кишилардан бошла», дедилар. Муҳаммад ибн Узайр хабар беришича, Салама уларга Уқайлдан, у Ибн Шиҳобдан шу иснод билан худди шунинг мислини айтиб берган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو الزَّعْرَاءِ ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ ، عَنْ أَبِيهِ مَالِكُ بْنُ نَضْلَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الأَيْدِي ثَلاثَةٌ : فَيَدُ اللَّهِ الْعُلْيَا ، وَيَدُ الْمُعْطِي الَّتِي تَلِيهَا ، وَيَدُ السَّائِلِ السُّفْلَى ، فَأَعْطِ الْفَضْلَ ، وَلا تَعْجَزْ عَنْ نَفْسِكِ "

Molik ibn Nazla (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻllar uchtadir: Allohning qoʻli — yuqori qoʻl, beruvchining qoʻli — undan keyingisi, soʻrovchining qoʻli esa pastki qoʻldir. Bas, ortiqchasini bergin, oʻzingni ojiz qilmagin», dedilar.Молик ибн Назла (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўллар учтадир: Аллоҳнинг қўли — юқори қўл, берувчининг қўли — ундан кейингиси, сўровчининг қўли эса пастки қўлдир. Бас, ортиқчасини бергин, ўзингни ожиз қилмагин», дедилар.

حَدَّثَنَا الدَّوْرَقِيُّ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ إِسْحَاقَ ، يَذْكُرُ ، وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِبَيْضَةٍ مِنْ ذَهَبٍ أَصَابَهَا مِنْ بَعْضِ الْمَعَادِنِ ، ‏ وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : مِثْلُ الْبَيْضَةِ مِنَ الذَّهَبٍ قَدْ أَصَابَهَا مِنْ بَعْضِ الْمَعَادِنِ ، وَقَالا : فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، خُذْ هَذِهِ مِنِّي صَدَقَةً ، فَوَاللَّهِ مَا أَصْبَحْتُ أَمْلِكُ غَيْرَهَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ ، ثُمَّ أَتَاهُ مِنْ شِقِّهِ الأَيْمَنِ ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ ، فَأَعْرَضَ عَنْهُ ، ثُمَّ أَتَاهُ مِنْ شِقِّهِ الأَيْسَرِ ، فَقَالَ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ، ثُمَّ قَالَ لَهُ الرَّابِعَةَ ، فَقَالَ : " هَاتِهَا " ، مُغْضَبًا فَحَذَفَهُ بِهَا حَذْفَةً لَوْ أَصَابَهُ لَشَجَّهُ أَوْ عَقَرَهُ ، ثُمَّ قَالَ : " يَأْتِي أَحَدُكُمْ بِمَالِهِ كُلِّهُ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ وَيَتَكَفَّفُ النَّاسَ إِنَّمَا الصَّدَقَةُ عَنْ ظَهْرِ غِنًى " ، هَذَا حَدِيثُ ابْنِ رَافِعٍ ، زَادَ الدَّوْرَقِيُّ : خُذْ عَنَّا مَالَكَ لا حَاجَةَ لَنَا فِيهِ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Bir kishi Rasululloh ﷺ huzurlariga baʼzi konlardan topgan tuxumdek oltin bilan keldi va: «Yo Rasululloh, buni mendan sadaqa qilib oling, Allohga qasamki, men bundan boshqasiga ega boʻlmagan holda tongga chiqdim», dedi. U zot undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u zotning oʻng tomonlaridan kelib, xuddi shunday dedi, u zot yana yuz oʻgirdilar. Soʻng chap tomonlaridan kelib, xuddi shunday dedi, u zot yana yuz oʻgirdilar. Soʻng u toʻrtinchi marta aytdi. Shunda u zot gʻazablangan holda: «Uni keltir», dedilar-da, uni shunday otdilarki, agar unga tekkanida, boshini yorar yoki jarohatlar edi. Soʻng: «Sizlardan biringiz butun molini keltirib, uni sadaqa qiladi-yu, keyin odamlardan tilanadi. Sadaqa faqat boylik ortidan boʻladi», dedilar. Bu Ibn Rofeʼning hadisidir. Davraqiy ziyoda qildi: «Molingni bizdan ol, bizga unda hojat yoʻq».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига баъзи конлардан топган тухумдек олтин билан келди ва: «Ё Расулуллоҳ, буни мендан садақа қилиб олинг, Аллоҳга қасамки, мен бундан бошқасига эга бўлмаган ҳолда тонгга чиқдим», деди. У зот ундан юз ўгирдилар. Сўнг у зотнинг ўнг томонларидан келиб, худди шундай деди, у зот яна юз ўгирдилар. Сўнг чап томонларидан келиб, худди шундай деди, у зот яна юз ўгирдилар. Сўнг у тўртинчи марта айтди. Шунда у зот ғазабланган ҳолда: «Уни келтир», дедилар-да, уни шундай отдиларки, агар унга текканида, бошини ёрар ёки жароҳатлар эди. Сўнг: «Сизлардан бирингиз бутун молини келтириб, уни садақа қилади-ю, кейин одамлардан тиланади. Садақа фақат бойлик ортидан бўлади», дедилар. Бу Ибн Рофеънинг ҳадисидир. Даврақий зиёда қилди: «Молингни биздан ол, бизга унда ҳожат йўқ».

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ وَهْبٍ ، حَدَّثَهُمْ قَالَ : أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ تِيبَ عَلَيْهِ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي أَنْخَلِعُ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَمْسِكْ بَعْضَ مَالِكَ ، فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ " ، وَأَخْبَرَنَا يُونُسُ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، بِهَذَا مِثْلِهِ

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U tavbasi qabul qilingan chogʻda Rasululloh ﷺga: «Yo Rasululloh, men molimdan butunlay ajralib, uni Alloh va Rasuliga sadaqa qilmoqchiman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Molingning bir qismini oʻzingga olib qol, bu sen uchun yaxshiroqdir», dedilar. Yunus ham Abdulloh ibn Vahbdan shuning mislini rivoyat qildi.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У тавбаси қабул қилинган чоғда Расулуллоҳ ﷺга: «Ё Расулуллоҳ, мен молимдан бутунлай ажралиб, уни Аллоҳ ва Расулига садақа қилмоқчиман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Молингнинг бир қисмини ўзингга олиб қол, бу сен учун яхшироқдир», дедилар. Юнус ҳам Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан шунинг мислини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفٍ " ، قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، كَيْفَ يَسْبِقُ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفٍ ؟ قَالَ : " رَجُلٌ كَانَ لَهُ دِرْهَمَانِ ، فَأَخَذَ أَحَدَهُمَا فَتَصَدَّقَ بِهِ ، وَآخَرُ لَهُ مَالٌ كَثِيرٌ ، فَأَخَذَ مِنْ عَرَضِهَا مِائَةَ أَلْفٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Bir dirham yuz mingdan oʻzib ketdi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, bir dirham yuz mingdan qanday oʻzib ketadi?» deyishdi. U zot: «Bir kishining ikki dirhami bor edi, u shundan bittasini olib sadaqa qildi. Yana bir kishining koʻp moli bor edi, u molining chetidan yuz mingni olib sadaqa qildi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир дирҳам юз мингдан ўзиб кетди», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, бир дирҳам юз мингдан қандай ўзиб кетади?» дейишди. У зот: «Бир кишининг икки дирҳами бор эди, у шундан биттасини олиб садақа қилди. Яна бир кишининг кўп моли бор эди, у молининг четидан юз мингни олиб садақа қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ اللَّيْثِ ، أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ ، حَدَّثَهُ . ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ جَعْدَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّهُ قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ ؟ قَالَ : " جَهْدُ الْمُقِلِّ ، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Yo Rasululloh, qaysi sadaqa afzalroq?» dedi. U zot: «Kam narsali kishining bor kuchini sarflab bergani. Sadaqani oʻzing boqadigan kishilaringdan boshla», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Ё Расулуллоҳ, қайси садақа афзалроқ?» деди. У зот: «Кам нарсали кишининг бор кучини сарфлаб бергани. Садақани ўзинг боқадиган кишиларингдан бошла», дедилар.

وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، أَنْبَأَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فَقِيرًا ، فَلْيَبْدَأْ بِنَفْسِهِ ، فَإِنْ كَانَ فَضْلا فَعَلَى عِيَالِهِ ، فَإِنْ كَانَ فَضْلا فَعَلَى قَرَابَتِهِ أَوْ ذِي رَحِمِهِ ، فَإِنْ كَانَ فَضْلا فَهُنَا وَهَهُنَا "

Jobir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Biringiz kambagʻal boʻlsa, avval oʻzidan boshlasin. Agar ortsa, oila aʼzolariga. Agar ortsa, qarindoshlariga yoki mahramiga. Agar ortsa, mana bunday va mana bunday», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Бирингиз камбағал бўлса, аввал ўзидан бошласин. Агар ортса, оила аъзоларига. Агар ортса, қариндошларига ёки маҳрамига. Агар ортса, мана бундай ва мана бундай», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، وَزِيدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ , قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنَا حُبْشِيُّ بْنُ جُنَادَةَ السَّلُولِيُّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ سَأَلَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ ، فَإِنَّمَا يَأْكُلُ الْجَمْرَ " ، وَقَالَ زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ : " مَنْ سَأَلَ مِنْ غَيْرِ فَقْرٍ ، فَإِنَّمَا يَأْكُلُ الْجَمْرَ "

Hubshiy ibn Junoda as-Saluliy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim oʻzini behojat qiladigan narsasi bor holda soʻrasa, u choʻgʻ yegan boʻladi, xolos», dedilar. Zayd ibn Axzam esa: «Kim faqirlik boʻlmagani holda soʻrasa, u choʻgʻ yegan boʻladi, xolos», dedi.Ҳубший ибн Жунода ас-Салулий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўзини беҳожат қиладиган нарсаси бор ҳолда сўраса, у чўғ еган бўлади, холос», дедилар. Зайд ибн Ахзам эса: «Ким фақирлик бўлмагани ҳолда сўраса, у чўғ еган бўлади, холос», деди.

حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الرِّجَالِ ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ سَأَلَ وَلَهُ قِيمَةُ أُوقِيَّةٍ ، فَهُوَ مُلْحِفٌ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim bir uqiya qiymatidagi narsasi boʻla turib soʻrasa, u qattiq turib soʻragan boʻladi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким бир уқия қийматидаги нарсаси бўла туриб сўраса, у қаттиқ туриб сўраган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ شَابُورَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَنْ سَأَلَ وَلَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا ، فَهُوَ مُلْحِفٌ وَهُوَ مِثْلُ سَفِّ الْمَسْأَلَةِ " ، يَعْنِي : الرَّمَلَ

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim qirq dirhami boʻla turib soʻrasa, u qattiq turib soʻragan boʻladi, bu esa soʻrashda yutish kabidir», dedilar — yaʼni qumni.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким қирқ дирҳами бўла туриб сўраса, у қаттиқ туриб сўраган бўлади, бу эса сўрашда ютиш кабидир», дедилар — яъни қумни.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : دَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَتَى بِطَعَامٍ لَيْسَ مَعَهُ لَحْمٌ ، فَقَالَ : " أَلَمْ أَرَ لَكُمْ بُرْمَةً ؟ " ، قُلْتُ : بَلَى ، ذَاكَ لَحْمٌ تَصَدَّقَ بِهِ عَلَيَّ بَرِيرَةُ ، فَقَالَ : " هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ ، وَهُوَ مِنْهَا هَدِيَّةٌ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, u zotga goʻshtsiz taom keltirildi. U zot: «Men sizlarda bir qozon koʻrmadimmi?» dedilar. Men: «Ha, u Barira menga sadaqa qilgan goʻsht», dedim. U zot: «U unga sadaqa, bizga esa undan hadyadir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, у зотга гўштсиз таом келтирилди. У зот: «Мен сизларда бир қозон кўрмадимми?» дедилар. Мен: «Ҳа, у Барира менга садақа қилган гўшт», дедим. У зот: «У унга садақа, бизга эса ундан ҳадядир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا بَشِيرُ بْنُ مَيْمُونٍ ، حَدَّثَنَا مُجَاهِدُ بْنُ جَبْرٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا مِنْ صَدَقَةٍ أَفْضَلُ مِنْ صَدَقَةٍ تُصُدِّقَ بِهَا عَلَى مَمْلُوكٍ عِنْدَ مَلِيكِ سَوْءٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Yomon xoʻjayin qoʻlidagi qulga qilingan sadaqadan afzalroq sadaqa yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ёмон хўжайин қўлидаги қулга қилинган садақадан афзалроқ садақа йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ اللَّيْثِ ، أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ ، حَدَّثَهُ . ح وَحَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ جَعْدَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّهُ قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ ؟ قَالَ : " جَهْدُ الْمُقِلِّ ، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Yo Rasululloh, qaysi sadaqa afzalroq?» dedi. U zot: «Kam narsali kishining bor kuchini sarflab bergani. Sadaqani oʻzing boqadigan kishilaringdan boshla», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Ё Расулуллоҳ, қайси садақа афзалроқ?» деди. У зот: «Кам нарсали кишининг бор кучини сарфлаб бергани. Садақани ўзинг боқадиган кишиларингдан бошла», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ فَقِيرًا ، فَلْيَبْدَأْ بِنَفْسِهِ ، فَإِنْ كَانَ فَضْلا فَعَلَى عِيَالِهِ ، فَإِنْ كَانَ فَضْلا فَعَلَى قَرَابَتِهِ أَوْ ذِي رَحِمِهِ ، فَإِنْ كَانَ فَضْلا فَهَا هُنَا وَهَاهُنَا "

Jobir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Biringiz kambagʻal boʻlsa, avval oʻzidan boshlasin. Agar ortsa, oila aʼzolariga. Agar ortsa, qarindoshlariga yoki mahramiga. Agar ortsa, mana bunday va mana bunday», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Бирингиз камбағал бўлса, аввал ўзидан бошласин. Агар ортса, оила аъзоларига. Агар ортса, қариндошларига ёки маҳрамига. Агар ортса, мана бундай ва мана бундай», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ، قَالَ : " كُنَّا نَتَحَامَلُ ، فَكَانَ الرَّجُلُ يَجِيءُ بِالصَّدَقَةِ الْعَظِيمَةِ ، فَيُقَالُ : مُرَاءٍ ، وَيَجِيءُ الرَّجُلُ بِنِصْفِ صَاعٍ ، فَيُقَالُ : إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنْ هَذَا ، فَنَزَلَتْ : ‏ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ ، وَالَّذِينَ لا يَجِدُونَ إِلا جُهْدَهُمْ "

Abu Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Biz zoʻrgʻa mehnat qilib yuk tashir edik. Bir kishi katta sadaqa keltirsa: «Riyokor», deyilardi; yana bir kishi yarim soʼ keltirsa: «Albatta, Alloh bundan behojatdir», deyilardi. Shunda: «Sadaqalar borasida koʻngilli xayr qiluvchi moʻminlarni va oʻz mehnatlaridan boshqa narsa topolmaydiganlarni ayblaydiganlar...» oyati nozil boʻldi.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз зўрға меҳнат қилиб юк ташир эдик. Бир киши катта садақа келтирса: «Риёкор», дейиларди; яна бир киши ярим сў келтирса: «Албатта, Аллоҳ бундан беҳожатдир», дейиларди. Шунда: «Садақалар борасида кўнгилли хайр қилувчи мўминларни ва ўз меҳнатларидан бошқа нарса тополмайдиганларни айблайдиганлар...» ояти нозил бўлди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ عُمَارَةَ وَهُوَ ابْنُ الْقَعْقَاعِ ، عَنْ أَبِي زُرَعَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلٌ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَيُّ الصَّدَقَةِ أَعْظَمُ ؟ قَالَ : " أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَخْشَى الْفَقْرَ وَتَأْمُلُ الْبَقَاءَ ، وَلا حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومُ ، قُلْتُ لِفُلانٍ كَذَا وَلِفُلانٍ كَذَا ، أَلا وَقَدْ كَانَ لِفُلانٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ أَلا وَقَدْ كَانَ لِفُلانٍ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي يَقُولُ : إِنَّ الْوَقْتَ إِذَا قَرُبَ فَجَائِزٌ أَنْ يُقَالَ قَدْ كَانَ الْوَقْتُ , وَدَخَلَ الْوَقْتُ إِذَا قَرُبَ ، وَقَدْ كَانَ لِفُلانٍ ، وَإِنْ لَمْ يَدْخُلْ ، لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ : أَلا وَقَدْ كَانَ لِفُلانٍ أَيْ قَدْ قَرُبَ نُزُولُ الْمَنِيَّةِ بِالْمَرْءِ إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومُ فَيَصِيرُ الْمَالُ لِغَيْرِهِ ، لا أَنَّ الْمَالَ يَصِيرُ لِغَيْرِهِ قَبْلَ قَبْضِ النَّفْسِ ، وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ قَوْلُ الصِّدِّيقِ : وَإِنَّمَا هُوَ الْيَوْمُ هُوَ وَارِثٌ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ huzurlariga bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, qaysi sadaqa eng ulugʻroq?» dedi. U zot: «Soppa-sogʻ, molingga ziqna, kambagʻallikdan qoʻrqib, uzoq yashashni umid qilib turgan holingda sadaqa qilishingdir. Jon boʻgʻizga yetib, ‹Falonchiga buncha, falonchiga buncha› deyishinggacha kechiktirma. Ogoh boʻl, u endi falonchiniki boʻlgan», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu «Ogoh boʻl, u endi falonchiniki boʻlgan» degan lafz shu turdandirki, unda vaqt yaqinlashganida «vaqt boʻldi» va «vaqt kirdi» deyish joizdir, garchi u hali kirmagan boʻlsa ham. Chunki Nabiy ﷺ «Ogoh boʻl, u endi falonchiniki boʻlgan» degan soʻzlari bilan shuni iroda qildilarki, jon boʻgʻizga yetganda kishiga oʻlim tushishi yaqinlashadi va mol oʻzgasiniki boʻlib qoladi; jon olinishidan oldin mol oʻzgasiniki boʻlib qoladi, degani emas. Siddiqning: «Bugun u meros oluvchidir» degan soʻzi ham shu turdandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, қайси садақа энг улуғроқ?» деди. У зот: «Соппа-соғ, молингга зиқна, камбағалликдан қўрқиб, узоқ яшашни умид қилиб турган ҳолингда садақа қилишингдир. Жон бўғизга етиб, ‹Фалончига бунча, фалончига бунча› дейишинггача кечиктирма. Огоҳ бўл, у энди фалончиники бўлган», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу «Огоҳ бўл, у энди фалончиники бўлган» деган лафз шу турдандирки, унда вақт яқинлашганида «вақт бўлди» ва «вақт кирди» дейиш жоиздир, гарчи у ҳали кирмаган бўлса ҳам. Чунки Набий ﷺ «Огоҳ бўл, у энди фалончиники бўлган» деган сўзлари билан шуни ирода қилдиларки, жон бўғизга етганда кишига ўлим тушиши яқинлашади ва мол ўзгасиники бўлиб қолади; жон олинишидан олдин мол ўзгасиники бўлиб қолади, дегани эмас. Сиддиқнинг: «Бугун у мерос олувчидир» деган сўзи ҳам шу турдандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، ثنا إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : لَمَّا نَزَلَتْ : ‏ لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ، أَتَى أَبُو طَلْحَةَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، لَيْسَ لِي أَرْضٌ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَرْضِي بَيْرَحَى ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بَيْرَحَى خَيْرٌ رَايِحٌ ، أَوْ خَيْرٌ رَابِحٌ " ‏ يَشُكٌّ الشَّيْخُ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ : وَإِنِّي أَتَقَرَّبُ بِهَا إِلَى اللَّهِ ، فَقَالَ : " اجْعَلْهَا فِي قَرَابَتِكَ " ، فَقَسَمَهَا بَيْنَهُمْ حَدَائِقَ ، خَبَرٌ ثَابِتٌ ، وَحُمَيْدُ بْنُ أَنَسٍ ، خَرَّجْتُهُ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: «Sevgan narsalaringizdan infoq qilmaguningizcha yaxshilikka erisha olmaysiz» oyati nozil boʻlganida, Abu Talha Rasululloh ﷺ minbarda ekanlarida huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, menda Bayruha degan yerimdan koʻra suyukliroq yer yoʻq», dedi. Nabiy ﷺ: «Bayruha — foydali moldir, yoki: foyda keltiruvchi moldir», dedilar — shayx shubha qildi. Abu Talha: «Men u bilan Allohga yaqinlashaman», dedi. U zot: «Uni qarindoshlaringga qil», dedilar. U esa uni ular orasida bogʻlar qilib taqsimladi. Bu sobit xabardir. Humayd ibn Anasning rivoyatini men bu joydan boshqa oʻrinda keltirganman.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: «Севган нарсаларингиздан инфоқ қилмагунингизча яхшиликка эриша олмайсиз» ояти нозил бўлганида, Абу Талҳа Расулуллоҳ ﷺ минбарда эканларида ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, менда Байруҳа деган еримдан кўра суюклироқ ер йўқ», деди. Набий ﷺ: «Байруҳа — фойдали молдир, ёки: фойда келтирувчи молдир», дедилар — шайх шубҳа қилди. Абу Талҳа: «Мен у билан Аллоҳга яқинлашаман», деди. У зот: «Уни қариндошларингга қил», дедилар. У эса уни улар орасида боғлар қилиб тақсимлади. Бу собит хабардир. Ҳумайд ибн Анаснинг ривоятини мен бу жойдан бошқа ўринда келтирганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ ، رَفَعَهُ إِلَى أَبِي ذَرٍّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " ثَلاثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ ، وَثَلاثَةٌ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ ، أَمَّا الَّذِينَ يُحِبُّهُمْ : فَرَجُلٌ أَتَى قَوْمًا فَسَأَلَهُمْ بِاللَّهِ وَلَمْ يَسْأَلْهُمْ بِقَرَابَةٍ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ ، فَتَخَلَّفَ رَجُلٌ بِأَعْقَابِهِمْ فَأَعْطَاهُ سِرًّا لا يَعْلَمُ بِعَطِيَّتِهِ ، إِلا اللَّهُ وَالَّذِي أَعْطَاهُ ، وَقَوْمٌ سَارُوا لَيْلَتَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ النَّوْمُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِمَّا يَعْدِلُ بِهِ ، نَزَلُوا فَوَضَعُوا رُءُوسَهُمْ ، فَقَامَ يَتَمَلَّقُنِي ، وَيَتْلُو آيَاتِي ، وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ ، فَلَقِيَ الْعَدُوَّ فَهُزِمُوا ، فَأَقْبَلَ بِصَدْرِهِ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يُفْتَحَ لَهُ ، وَالثَّلاثَةُ الَّذِينَ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ : الشَّيْخُ الزَّانِي ، وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ ، وَالْغَنِيُّ الظَّلُومُ "

Abu Zar (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot shunday dedilar: «Alloh sevadigan uch toifa bor va Alloh yomon koʻradigan uch toifa bor. Alloh sevadiganlari: bir qavm oldiga kelib, ulardan oʻzi bilan ular oʻrtasidagi qarindoshlik bilan emas, Alloh bilan soʻragan kishi — soʻng ularning ortidan bir kishi qolib, unga yashirin bergan, uning berganini Allohdan va bergan kishidan boʻlak hech kim bilmaydi; hamda kechasi yurgan qavm — uyqu ular uchun unga teng keladigan har qanday narsadan suyukliroq boʻlganida tushib, boshlarini qoʻyganlarida, ulardan biri turib Meni ulugʻlaydi va oyatlarimni tilovat qiladi; yana bir sariyyada boʻlib, dushmanga roʻbaroʻ kelgan va ular magʻlub boʻlganida, oʻldirilguncha yoki unga fath berilguncha koʻksi bilan oldinga intilgan kishi. Alloh yomon koʻradigan uch toifa esa: zino qiluvchi qari, manmanlik qiluvchi faqir va zolim boydir».Абу Зар (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот шундай дедилар: «Аллоҳ севадиган уч тоифа бор ва Аллоҳ ёмон кўрадиган уч тоифа бор. Аллоҳ севадиганлари: бир қавм олдига келиб, улардан ўзи билан улар ўртасидаги қариндошлик билан эмас, Аллоҳ билан сўраган киши — сўнг уларнинг ортидан бир киши қолиб, унга яширин берган, унинг берганини Аллоҳдан ва берган кишидан бўлак ҳеч ким билмайди; ҳамда кечаси юрган қавм — уйқу улар учун унга тенг келадиган ҳар қандай нарсадан суюклироқ бўлганида тушиб, бошларини қўйганларида, улардан бири туриб Мени улуғлайди ва оятларимни тиловат қилади; яна бир сарийяда бўлиб, душманга рўбарў келган ва улар мағлуб бўлганида, ўлдирилгунча ёки унга фатҳ берилгунча кўкси билан олдинга интилган киши. Аллоҳ ёмон кўрадиган уч тоифа эса: зино қилувчи қари, манманлик қилувчи фақир ва золим бойдир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنِ الأَعْمَشِ , عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا يُخْرِجُ رَجُلٌ شَيْئًا مِنَ الصَّدَقَةِ حَتَّى يَفُكَّ عَنْهَا لَحْيَيْ سَبْعِينَ شَيْطَانًا "

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi sadaqadan biror narsani chiqarganda, albatta undan yetmish shaytonning jagʻini ochib olgan boʻladi», dedilar.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши садақадан бирор нарсани чиқарганда, албатта ундан етмиш шайтоннинг жағини очиб олган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ ، قَالَ : قَالَ أَنَسٌ : أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏ لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ، قَالَ : ‏ مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا ، قَالَ أَبُو طَلْحَةَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، حَائِطِي الَّذِي فِي كَذَا وَكَذَا هُوَ لِلَّهِ ، وَلَوِ اسْتَطَعْتُ أَنْ أُسِرَّهُ لَمْ أُعْلِنْهُ ، فَقَالَ : " اجْعَلْهُ فِي فُقَرَاءِ أَهْلِكَ ، أَدْنَى أَهْلِ بَيْتِكَ " ، وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Anas aytdi: «Sevgan narsalaringizdan infoq qilmaguningizcha yaxshilikka erisha olmaysiz» degan oyat nozil boʻldi. U aytdi: «Kim Allohga chiroyli qarz beradi?» Abu Talha: «Yo Rasululloh, falon va falon joydagi bogʻim Alloh uchundir. Agar uni sir tuta olganimda, oshkor qilmagan boʻlardim», dedi. U zot: «Uni ahlingning faqirlariga, oilangning eng yaqinlariga qil», dedilar. Anas yana: «Bu oyat nozil boʻlganida...» deb, Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini zikr qildi.Анас айтди: «Севган нарсаларингиздан инфоқ қилмагунингизча яхшиликка эриша олмайсиз» деган оят нозил бўлди. У айтди: «Ким Аллоҳга чиройли қарз беради?» Абу Талҳа: «Ё Расулуллоҳ, фалон ва фалон жойдаги боғим Аллоҳ учундир. Агар уни сир тута олганимда, ошкор қилмаган бўлардим», деди. У зот: «Уни аҳлингнинг фақирларига, оилангнинг энг яқинларига қил», дедилар. Анас яна: «Бу оят нозил бўлганида...» деб, Набий ﷺдан шунга ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ‏ لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ، قَالَ أَبُو طَلْحَةَ : أَرَى رَبَّنَا يَسْأَلُنَا أَمْوَالَنَا ، فَأُشْهِدُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي قَدْ جَعَلْتُ أَرْضِي بَيْرَحَى لِلَّهِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اجْعَلْهَا فِي قَرَابَتِكَ " ، قَالَ : فَجَعَلَهَا فِي حَسَّانِ بْنِ ثَابِتٍ ، وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: «Sevgan narsalaringizdan infoq qilmaguningizcha yaxshilikka erisha olmaysiz» degan oyat nozil boʻlganida, Abu Talha: «Men Robbimizni bizdan mollarimizni soʻrayotganini koʻryapman. Bas, ey Rasululloh, sizni guvoh qilamanki, men Bayruha degan yerimni Alloh uchun qildim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qarindoshlaringga qil», dedilar. U aytdi: Soʻng u uni Hasson ibn Sobit bilan Ubay ibn Kaʼbga qildi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: «Севган нарсаларингиздан инфоқ қилмагунингизча яхшиликка эриша олмайсиз» деган оят нозил бўлганида, Абу Талҳа: «Мен Роббимизни биздан молларимизни сўраётганини кўряпман. Бас, эй Расулуллоҳ, сизни гувоҳ қиламанки, мен Байруҳа деган еримни Аллоҳ учун қилдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қариндошларингга қил», дедилар. У айтди: Сўнг у уни Ҳассон ибн Собит билан Убай ибн Каъбга қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو مَوْلَى الْمُطَّلِبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ انْصَرَفَ مِنَ الصُّبْحِ يَوْمًا ، فَأَتَى النِّسَاءَ فِي الْمَسْجِدِ فَوَقَفَ عَلَيْهِنَّ ، فَقَالَ : " يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ ، مَا رَأَيْتُ مِنْ نَوَاقِصِ عُقُولٍ قَطُّ وَدِينٍ أَذْهَبُ بِقُلُوبِ ذَوِي الأَلْبَابِ مِنْكُنَّ ، وَإِنِّي قَدْ رَأَيْتُ أَنَّكُنَّ أَكْثَرُ أَهْلِ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ، فَتَقَرَّبْنَ إِلَى اللَّهِ بِمَا اسْتَطَعْتُنَّ " ، وَكَانَ فِي النِّسَاءِ امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، فَانْقَلَبَتْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَأَخْبَرَتْهُ بِمَا سَمِعَتْ مِنَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَخَذَتْ حُلِيِّهَا ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ : أَيْنَ تَذْهَبِينَ بِهَذَا الْحُلِيِّ ؟ قَالَتْ : أَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ، قَالَ : وَيْحَكَ هَلُمِّي تَصَدَّقِي بِهِ عَلَيَّ وَعَلَى وَلَدِي ، فَإِنَّا لَهُ مَوْضِعٌ ، فَقَالَتْ : لا حَتَّى أَذْهَبَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَذَهَبَتْ تَسْتَأْذِنُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، هَذِهِ زَيْنَبُ تَسْتَأْذِنُ ، قَالَ : أَيُّ الزَّيَانِبِ هِيَ ؟ قَالَ : امْرَأَةُ ابْنُ مَسْعُودٍ ، قَالَ : ايذَنُوا لَهَا ، فَدَخَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي سَمِعْتُ مِنْكَ مَقَالَةً فَرَجَعْتُ إِلَى ابْنِ مَسْعُودٍ ، فَحَدَّثْتُهُ ، وَأَخَذْتُ حُلِيًّا لِي أَتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ ، وَإِلَيْكَ رَجَاءً أَنْ لا يَجْعَلَنِي اللَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ ، فَقَالَ لِيَ ابْنُ مَسْعُودٍ : تَصَدَّقِي بِهِ عَلَيَّ وَعَلَى ابْنِي فَإِنَّا لَهُ مَوْضِعٌ ، فَقُلْتُ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَصَدَّقِي بِهِ عَلَيْهِ وَعَلَى بَنِيهِ ، فَإِنَّهُمْ لَهُ مَوْضِعٌ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صَدَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ ، زَوْجُكِ وَوَلَدُكِ أَحَقُّ مَنْ تَصَدَّقْتِ بِهِ عَلَيْهِمْ " ، فَهَذَا الْخَبَرُ دَالٌّ عَلَى أَنَّ بَنِيَّ ابْنِ مَسْعُودٍ الَّذِينَ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : فِي خَبَرِ أَبِي هُرَيْرَةَ : وَعَلَى بَنِيهِ ، كَانُوا بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ مِنْ زَيْنَبَ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَزَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، أَخْبَرَنِي زَيْدٌ وَهُوَ ابْنُ أَسْلَمَ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir kuni bomdoddan qaytdilar-da, masjiddagi ayollarning oldiga kelib, ularning yonida toʻxtadilar va: «Ey ayollar jamoasi! Men aqli va dini noqis boʻla turib, aqlli kishilarning qalbini sizlardan koʻra koʻproq oladiganini hech koʻrmadim. Men sizlar qiyomat kuni doʻzax ahlining koʻpchiligi ekaningizni koʻrdim. Bas, qoʻlingizdan kelgancha Allohga yaqinlashinglar», dedilar. Ayollar orasida Abdulloh ibn Masʼudning xotini ham bor edi. U Abdulloh ibn Masʼudning oldiga qaytib, Rasululloh ﷺdan eshitganini unga aytdi va zebu ziynatlarini oldi. Ibn Masʼud: «Bu ziynatlarni qayerga olib ketyapsan?» dedi. U: «Buning bilan Alloh va Rasuliga yaqinlashaman», dedi. U: «Voy senga, bu yoqqa kel, uni menga va bolalarimga sadaqa qil, biz unga oʻrinmiz», dedi. U: «Yoʻq, toki Rasululloh ﷺ huzurlariga bormagunimcha», dedi. U aytdi: U borib Rasululloh ﷺdan izn soʻradi. Ular: «Yo Rasululloh, mana bu Zaynab izn soʻrayapti», deyishdi. U zot: «U qaysi Zaynablardan?» dedilar. U: «Ibn Masʼudning xotini», dedi. U zot: «Unga izn beringlar», dedilar. U Nabiy ﷺ huzurlariga kirib: «Yo Rasululloh, men sizdan bir gapni eshitdim va Ibn Masʼudning oldiga qaytib, unga aytdim. Alloh meni doʻzax ahlidan qilmasligiga umid qilib, Allohga va sizga yaqinlashish uchun zebu ziynatimni oldim. Ibn Masʼud esa menga: ‹Uni menga va oʻgʻlimga sadaqa qil, biz unga oʻrinmiz›, dedi. Men: ‹Rasululloh ﷺdan izn soʻrab olay›, dedim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni unga va uning oʻgʻillariga sadaqa qil, chunki ular unga oʻrindir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Iyoz ibn Abdullohning Abu Saiddan qilgan xabarida: Nabiy ﷺ unga: «Ibn Masʼud rost aytibdi, ering va farzanding sen sadaqa qiladiganlarning eng haqlisidir», dedilar. Bu xabar Abu Hurayraning xabarida Nabiy ﷺ «va uning oʻgʻillariga» deb aytgan Ibn Masʼudning oʻgʻillari Abdulloh ibn Masʼudning Zaynabdan boʻlgan oʻgʻillari ekaniga dalildir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир куни бомдоддан қайтдилар-да, масжиддаги аёлларнинг олдига келиб, уларнинг ёнида тўхтадилар ва: «Эй аёллар жамоаси! Мен ақли ва дини ноқис бўла туриб, ақлли кишиларнинг қалбини сизлардан кўра кўпроқ оладиганини ҳеч кўрмадим. Мен сизлар қиёмат куни дўзах аҳлининг кўпчилиги эканингизни кўрдим. Бас, қўлингиздан келганча Аллоҳга яқинлашинглар», дедилар. Аёллар орасида Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини ҳам бор эди. У Абдуллоҳ ибн Масъуднинг олдига қайтиб, Расулуллоҳ ﷺдан эшитганини унга айтди ва зебу зийнатларини олди. Ибн Масъуд: «Бу зийнатларни қаерга олиб кетяпсан?» деди. У: «Бунинг билан Аллоҳ ва Расулига яқинлашаман», деди. У: «Вой сенга, бу ёққа кел, уни менга ва болаларимга садақа қил, биз унга ўринмиз», деди. У: «Йўқ, токи Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бормагунимча», деди. У айтди: У бориб Расулуллоҳ ﷺдан изн сўради. Улар: «Ё Расулуллоҳ, мана бу Зайнаб изн сўраяпти», дейишди. У зот: «У қайси Зайнаблардан?» дедилар. У: «Ибн Масъуднинг хотини», деди. У зот: «Унга изн беринглар», дедилар. У Набий ﷺ ҳузурларига кириб: «Ё Расулуллоҳ, мен сиздан бир гапни эшитдим ва Ибн Масъуднинг олдига қайтиб, унга айтдим. Аллоҳ мени дўзах аҳлидан қилмаслигига умид қилиб, Аллоҳга ва сизга яқинлашиш учун зебу зийнатимни олдим. Ибн Масъуд эса менга: ‹Уни менга ва ўғлимга садақа қил, биз унга ўринмиз›, деди. Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺдан изн сўраб олай›, дедим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни унга ва унинг ўғилларига садақа қил, чунки улар унга ўриндир», дедилар. Абу Бакр айтди: Иёз ибн Абдуллоҳнинг Абу Саиддан қилган хабарида: Набий ﷺ унга: «Ибн Масъуд рост айтибди, эринг ва фарзандинг сен садақа қиладиганларнинг энг ҳақлисидир», дедилар. Бу хабар Абу Ҳурайранинг хабарида Набий ﷺ «ва унинг ўғилларига» деб айтган Ибн Масъуднинг ўғиллари Абдуллоҳ ибн Масъуднинг Зайнабдан бўлган ўғиллари эканига далилдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ شَقِيقٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَتْ : أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالصَّدَقَةِ ، وَقَالَ : " تَصَدَّقْنَ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ ، وَلَوْ مِنْ حُلِيِّكُنَّ " ، قَالَتْ : وَكُنْتُ أَعُولُ عَبْدَ اللَّهِ ، وَبَنَاتِي فِي حِجْرِي ، فَقُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ : إِيتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَلْهُ ، هَلْ تُجْزِئُ ذَلِكَ عَلَى أَنْ أُوجِبَهُ عَنْكُمْ مَعَ الصَّدَقَةِ ؟ قَالَ : لا بَلْ آتِيهِ ، فَسَلِيهِ ، قَالَتْ : فَأَتَيْتُهُ ، فَجَلَسْتُ عِنْدَ الْبَابِ ، وَكَانَتْ قَدْ أُلْقِيَتْ عَلَيْهِ الْمَهَابَةُ ، فَوَجَدْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ حَاجَتُهَا مِثْلُ حَاجَتِي ، فَخَرَجَ عَلَيْنَا بِلالٌ ، فَقُلْنَا : سَلْهُ ، وَلا تُحَدِّثْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَنْ نَحْنُ ، فَقَالَ : امْرَأَتَانِ تَعُولانِ أَزْوَاجَهُمَا وَيَتَامَى فِي حُجُورِهِمَا ، أَتُجْزِئُ ذَلِكَ عَنْهُمَا مِنَ الصَّدَقَةِ ؟ فَقَالَ لَهُ : مَنْ هُمَا ؟ قَالَ : زَيْنَبُ ، وَامْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ ، قَالَ : أَيُّ الزَّيَانِبِ ؟ قَالَ : امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، وَامْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ ، قَالَ : " نَعَمْ ، لَهُمَا أَجْرَانِ : أَجْرُ الْقَرَابَةِ ، وَأَجْرُ الصَّدَقَةِ "

Abdulloh ibn Masʼudning xotini Zaynab aytdi: Rasululloh ﷺ bizni sadaqaga buyurdilar va: «Ey ayollar jamoasi, sadaqa qilinglar, zebu ziynatlaringizdan boʻlsa ham», dedilar. U aytdi: Men Abdullohni va qoʻlim ostidagi qizlarimni boqar edim. Men Abdullohga: «Nabiy ﷺ huzurlariga borib soʻrab ber: shu sizlarga sarflaganim sadaqa oʻrnida kifoya qiladimi?» dedim. U: «Yoʻq, oʻzing borib soʻra», dedi. U aytdi: Men u zotning huzurlariga bordim va eshik oldida oʻtirdim — u zotga hayibat solingan edi. U yerda ansorlardan hojati mening hojatimga oʻxshash bir ayolni topdim. Bizning oldimizga Bilol chiqdi. Biz unga: «U zotdan soʻrab ber, ammo Rasululloh ﷺga kimligimizni aytma», dedik. U kirib: «Ikki ayol oʻz erlarini va qoʻllari ostidagi yetimlarni boqadi, shu ular tomonidan sadaqa oʻrnida kifoya qiladimi?» dedi. U zot unga: «Ular kim?» dedilar. U: «Zaynab va ansorlardan bir ayol», dedi. U zot: «Qaysi Zaynablardan?» dedilar. U: «Abdulloh ibn Masʼudning xotini va ansorlardan bir ayol», dedi. U zot: «Ha, ularga ikki ajr bor: qarindoshlik ajri va sadaqa ajri», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизни садақага буюрдилар ва: «Эй аёллар жамоаси, садақа қилинглар, зебу зийнатларингиздан бўлса ҳам», дедилар. У айтди: Мен Абдуллоҳни ва қўлим остидаги қизларимни боқар эдим. Мен Абдуллоҳга: «Набий ﷺ ҳузурларига бориб сўраб бер: шу сизларга сарфлаганим садақа ўрнида кифоя қиладими?» дедим. У: «Йўқ, ўзинг бориб сўра», деди. У айтди: Мен у зотнинг ҳузурларига бордим ва эшик олдида ўтирдим — у зотга ҳайибат солинган эди. У ерда ансорлардан ҳожати менинг ҳожатимга ўхшаш бир аёлни топдим. Бизнинг олдимизга Билол чиқди. Биз унга: «У зотдан сўраб бер, аммо Расулуллоҳ ﷺга кимлигимизни айтма», дедик. У кириб: «Икки аёл ўз эрларини ва қўллари остидаги етимларни боқади, шу улар томонидан садақа ўрнида кифоя қиладими?» деди. У зот унга: «Улар ким?» дедилар. У: «Зайнаб ва ансорлардан бир аёл», деди. У зот: «Қайси Зайнаблардан?» дедилар. У: «Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини ва ансорлардан бир аёл», деди. У зот: «Ҳа, уларга икки ажр бор: қариндошлик ажри ва садақа ажри», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، قَالَ : حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ الْمُصْطَلِقِ ، عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ، قَالَتْ : أَتَانَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَنَحْنُ بِالْمَسْجِدِ ، فَقَالَ : " يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ ، تَصَدَّقْنَ ، وَلَوْ مِنْ حُلِيِّكُنَّ " ، ثُمَّ ذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ نُمَيْرٍ مَعْنًى وَاحِدٍ

Abdulloh ibn Masʼudning xotini Zaynab aytdi: Biz masjidda ekanimizda Nabiy ﷺ oldimizga keldilar va: «Ey ayollar jamoasi, sadaqa qilinglar, zebu ziynatlaringizdan boʻlsa ham», dedilar. Soʻng Ibn Numayrning hadisiga maʼnoda bir xil boʻlgan rivoyatni zikr qildi.Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб айтди: Биз масжидда эканимизда Набий ﷺ олдимизга келдилар ва: «Эй аёллар жамоаси, садақа қилинглар, зебу зийнатларингиздан бўлса ҳам», дедилар. Сўнг Ибн Нумайрнинг ҳадисига маънода бир хил бўлган ривоятни зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ حُسَيْنٍ وَهُوَ الْمُعَلِّمُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ : أَنَّ رَجُلا تَصَدَّقَ عَلَى وَلَدِهِ بِأَرْضٍ ، فَرَدَّهَا إِلَيْهِ الْمِيرَاثُ ، فَذَكَرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ لَهُ : " وَجَبَ أَجْرُكَ ، وَرَجَعَ إِلَيْكَ مِلْكُكَ "

Amr ibn Shuayb otasidan, u esa bobosidan rivoyat qiladi: Bir kishi oʻgʻliga bir yerni sadaqa qildi, soʻng oʻsha yer meros boʻlib oʻziga qaytdi. U buni Rasululloh ﷺga aytdi. Shunda u zot unga: «Ajring vojib boʻldi va mulking senga qaytdi», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у эса бобосидан ривоят қилади: Бир киши ўғлига бир ерни садақа қилди, сўнг ўша ер мерос бўлиб ўзига қайтди. У буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. Шунда у зот унга: «Ажринг вожиб бўлди ва мулкинг сенга қайтди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ , عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ : " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ مِنْ كُلِّ حَائِطٍ بِقِنْوٍ لِلْمَسْجِدِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ har bir bogʻdan masjid uchun bir shingil xurmo (berishga) buyurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳар бир боғдан масжид учун бир шингил хурмо (беришга) буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ أَبِي عَرِيبٍ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَخَلَ الْمَسْجِدَ ، وَإِقْنَاءٌ مُعَلَّقَةٌ ، وَقِنْوٌ مِنْهَا حَشَفٌ ، وَمَعَهُ عَصًا فَطَعَنَ بِالْعَصَى الْقِنْوَ ، قَالَ : " لَوْ شَاءَ رَبُّ هَذِهِ الصَّدَقَةِ تَصَدَّقَ بِأَطْيَبَ مِنْهَا ، إِنَّ صَاحِبَ هَذِهِ الصَّدَقَةِ يَأْكُلُ الْحَشَفَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ "

Avf ibn Molik al-Ashjaʼiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ masjidga kirdilar, u yerda xurmo shingillari osib qoʻyilgan, ulardan biri yaroqsiz quruq xurmodan edi. U zotning qoʻllarida hassa bor edi, hassa bilan oʻsha shingilni turtdilar-da: «Agar bu sadaqaning egasi xohlaganida, bundan pokizarogʻini sadaqa qilardi. Albatta, bu sadaqaning sohibi qiyomat kuni yaroqsiz xurmo yeydi», dedilar.Авф ибн Молик ал-Ашжаъий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ масжидга кирдилар, у ерда хурмо шингиллари осиб қўйилган, улардан бири яроқсиз қуруқ хурмодан эди. У зотнинг қўлларида ҳасса бор эди, ҳасса билан ўша шингилни туртдилар-да: «Агар бу садақанинг эгаси хоҳлаганида, бундан покизароғини садақа қиларди. Албатта, бу садақанинг соҳиби қиёмат куни яроқсиз хурмо ейди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لِلسَّائِلِ حَقٌّ ، وَإِنْ جَاءَ عَلَى فَرَسٍ "

Rasululloh ﷺ: «Tilanchining haqi bordir, garchi u otga minib kelsa ham», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ: «Тиланчининг ҳақи бордир, гарчи у отга миниб келса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، حَدَّثَنَا سُهَيْلُ بْنُ بَكَّارٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ ، عَنْ وَاسِعِ بْنِ حَبَّانَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا الْوَسْقَ ، وَالْوَسْقَيْنِ ، وَالثَّلاثَةَ ، وَالأَرْبَعَةَ ، وَقَالَ : فِي جَادِّ كُلِّ عَشَرَةِ أَوْسُقٍ ، فَيُوضَعُ لِلْمَسَاكِينِ فِي الْمَسْجِدِ قِنْوٌ " ، فَسَمِعْتُ الدَّارِمِيَّ يَقُولُ : قَنْعٌ وَقِنْوٌ وَاحِدٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyada bir vasq, ikki vasq, uch va toʻrt (vasq)ga ruxsat berdilar va: «Har oʻn vasq uzilganda, miskinlar uchun masjidga bir shingil xurmo qoʻyiladi», dedilar. Men Dorimiyning: «Qanʼ va qinv bir (maʼnodadir)», deganini eshitdim.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ арояда бир васқ, икки васқ, уч ва тўрт (васқ)га рухсат бердилар ва: «Ҳар ўн васқ узилганда, мискинлар учун масжидга бир шингил хурмо қўйилади», дедилар. Мен Доримийнинг: «Қанъ ва қинв бир (маънодадир)», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ ، فَقَدْ أَذَهَبْتَ عَنْكَ شَرَّهُ "

Jobir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Moling zakotini ado etsang, uning yomonligini oʻzingdan ketkazgan boʻlasan», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Молинг закотини адо этсанг, унинг ёмонлигини ўзингдан кетказган бўласан», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ دَرَّاجٍ أَبِي السَّمْحِ ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ الْخَوْلانِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ ، فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ ، وَمَنْ جَمَعَ مَالا حَرَامًا ، ثُمَّ تَصَدَّقَ بِهِ لَمْ يَكُنْ لَهُ فِيهِ أَجْرٌ ، وَكَانَ أَجْرُهُ عَلَيْهِ " . حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي دَرَّاجٌ أَبُو السَّمْحِ ، وَقَالَ : إِذَا أَدَّيْتَ زَكَاةَ مَالِكَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moling zakotini ado etsang, zimmangdagi (haq)ni ado etgan boʻlasan. Kim harom mol toʻplab, soʻng uni sadaqa qilsa, unda unga ajr boʻlmaydi, balki uning (jazosi) oʻz zimmasiga boʻladi», dedilar. Iso ibn Ibrohim bizga aytib berdi, Ibn Vahb bizga aytib berdi, menga Darroj Abus-Samh aytib berib: «Moling zakotini ado etsang», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Молинг закотини адо этсанг, зиммангдаги (ҳақ)ни адо этган бўласан. Ким ҳаром мол тўплаб, сўнг уни садақа қилса, унда унга ажр бўлмайди, балки унинг (жазоси) ўз зиммасига бўлади», дедилар. Исо ибн Иброҳим бизга айтиб берди, Ибн Ваҳб бизга айтиб берди, менга Даррож Абус-Самҳ айтиб бериб: «Молинг закотини адо этсанг», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ ، حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ حَسَّانَ . ح وَحَدَّثَنَاهُ هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَيَّانَ ، عَنِ ابْنِ بُجَيْدٍ ، عَنْ جَدَّتِهِ ، قَالَتْ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، السَّائِلُ يَأْتِينِي ، وَلَيْسَ عِنْدِي مَا أُعْطِيهِ ، قَالَ : " لا تَرُدِّي سَائِلَكِ لَوْ بِظِلْفٍ " ، لَمْ يَقُلِ الأَشَجُّ : مَا أُعْطِيهِ ، قَالَ أَبُو بَكْرِ : ابْنُ بُجَيْدٍ هَذَا هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدِ بْنِ قِبْطِيٍّ

Ibn Bujayd buvisidan rivoyat qiladi. U dedi: Men: «Yo Rasululloh, tilanchi oldimga keladi, menda esa unga beradigan narsa yoʻq», dedim. U zot: «Bir tuyoq boʻlsa ham, tilanchingni quruq qaytarma», dedilar. Ashaj: «unga beradigan narsa», (soʻzini) aytmadi. Abu Bakr aytdi: Bu Ibn Bujayd — Abdurrahmon ibn Bujayd ibn Qibtiydir.Ибн Бужайд бувисидан ривоят қилади. У деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, тиланчи олдимга келади, менда эса унга берадиган нарса йўқ», дедим. У зот: «Бир туёқ бўлса ҳам, тиланчингни қуруқ қайтарма», дедилар. Ашаж: «унга берадиган нарса», (сўзини) айтмади. Абу Бакр айтди: Бу Ибн Бужайд — Абдурраҳмон ибн Бужайд ибн Қибтийдир.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أبِي سَعِيدٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدٍ أَخِي ابْنِ حَارِثَةَ ، أَنَّ جَدَّتَهُ حَدَّثَتْهُ وَهِيَ أُمُّ بُجَيْدٍ ، وَكَانَتْ زَعَمَ مِمَّنْ بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّهَا قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَاللَّهِ إِنَّ الْمِسْكِينَ لَيَقُومُ عَلَى بَابِي ، فَمَا أَجِدُ شَيْئًا أُعْطِيهِ إِيَّاهُ ، فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِنْ لَمْ تَجِدِي شَيْئًا تُعْطِيهِ إِيَّاهُ إِلا ظِلْفًا مُحْرَقًا ، فَادْفَعِيهِ إِلَيْهِ فِي يَدِهِ "

Rasululloh ﷺga bayʼat qilganlardan boʻlgan Umm Bujayd (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺga: «Vallohi, miskin eshigim oldida turadi, biroq men unga beradigan hech narsa topolmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Agar unga beradigan kuydirilgan bir tuyoqdan boshqa hech narsa topa olmasang ham, oʻshani unga qoʻliga ber», dedilar.Расулуллоҳ ﷺга байъат қилганлардан бўлган Умм Бужайд (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺга: «Валлоҳи, мискин эшигим олдида туради, бироқ мен унга берадиган ҳеч нарса тополмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар унга берадиган куйдирилган бир туёқдан бошқа ҳеч нарса топа олмасанг ҳам, ўшани унга қўлига бер», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ، أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، يُخْبِرُ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَثَلُ الَّذِي يَتَصَدَّقُ بِالصَّدَقَةِ ، ثُمَّ يَرْجِعُ فِي صَدَقَتِهِ مَثَلُ الْكَلْبِ يَقِيءُ ، ثُمَّ يَأْكُلُ قَيْئَهُ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ، يَذْكُرُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيِّبِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa qilib, soʻng sadaqasini qaytarib oladigan kishining misoli qusib, soʻng qusgʻisini yeydigan itning misoliga oʻxshaydi», dedilar. Muhammad ibn Aloʼ ibn Kurayb bizga aytib berdi, Ibn Muborak bizga Avzoiydan aytib berdi. U dedi: Muhammad ibn Ali ibn Husaynning Said ibn Musayyabni zikr qilib, uning Ibn Abbosdan (rivoyat qilganini) aytganini eshitdim: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshashini aytdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа қилиб, сўнг садақасини қайтариб оладиган кишининг мисоли қусиб, сўнг қусғисини ейдиган итнинг мисолига ўхшайди», дедилар. Муҳаммад ибн Алў ибн Курайб бизга айтиб берди, Ибн Муборак бизга Авзоийдан айтиб берди. У деди: Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайннинг Саид ибн Мусайябни зикр қилиб, унинг Ибн Аббосдан (ривоят қилганини) айтганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшашини айтдилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، عَنْ مُسْلِمٍ وَهُوَ ابْنُ صُبَيْحٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هِلالٍ الْعَبْسِيِّ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَحَثَّ عَلَى الصَّدَقَةِ ، فَأَبْطَأَ أُنَاسٌ حَتَّى رُئِيَ فِي وَجْهِهِ الْغَضَبُ ، ثُمَّ إِنَّ رَجُلا مِنَ الأَنْصَارِ جَاءَ بِصُرَّةٍ ، فَأَعْطَاهَا ، فَتَتَابَعَ النَّاسُ حَتَّى رُئِيَ فِي وَجْهِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ السُّرُورُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً ، فَإِنَّ لَهُ أَجْرَهَا وَأَجْرَ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْءٌ ، وَمَنْ سَنَّ سُنَّةً سَيِّئَةً ، كَانَ عَلَيْهِ وِزْرُهَا ، وَمَثَلُ وِزْرِ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْءٌ "

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib, sadaqaga qiziqtirdilar. Odamlar sustlik qilishdi, hatto u zotning yuzlarida gʻazab koʻrindi. Soʻng ansorlardan bir kishi bir tugun (pul) keltirib berdi, shundan keyin odamlar ketma-ket (keltira boshlashdi), hatto Rasululloh ﷺning yuzlarida xursandchilik koʻrindi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kim yaxshi bir sunnat boshlab bersa, unga oʻshaning ajri va u bilan amal qilganlarning ajri — ularning ajrlaridan hech narsa kamaytirilmagan holda — boʻladi. Kim yomon bir sunnat boshlab bersa, uning vaboli va u bilan amal qilganlarning vaboli misli — ularning vabollaridan hech narsa kamaytirilmagan holda — uning zimmasiga boʻladi», dedilar.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб, садақага қизиқтирдилар. Одамлар сустлик қилишди, ҳатто у зотнинг юзларида ғазаб кўринди. Сўнг ансорлардан бир киши бир тугун (пул) келтириб берди, шундан кейин одамлар кетма-кет (келтира бошлашди), ҳатто Расулуллоҳ ﷺнинг юзларида хурсандчилик кўринди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким яхши бир суннат бошлаб берса, унга ўшанинг ажри ва у билан амал қилганларнинг ажри — уларнинг ажрларидан ҳеч нарса камайтирилмаган ҳолда — бўлади. Ким ёмон бир суннат бошлаб берса, унинг ваболи ва у билан амал қилганларнинг ваболи мисли — уларнинг ваболларидан ҳеч нарса камайтирилмаган ҳолда — унинг зиммасига бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ سَلامٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الأَزْرَقِ ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ الْجُهَنِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " غَيْرَتَانِ إِحْدَاهُمَا يُحِبُّهَا اللَّهُ ، وَالأُخْرَى يَبْغَضُهَا اللَّهُ : الْغَيْرَةُ فِي الرَّمْيَةِ يُحِبُّهَا اللَّهُ ، وَالْغَيْرَةُ فِي غَيْرِ رَمْيَةٍ يَبْغَضُهَا اللَّهُ ، وَالْمَخِيلَةُ إِذَا تَصَدَّقَ الرَّجُلُ يُحِبُّهَا اللَّهُ ، وَالْمَخِيلَةُ فِي الْكِبَرِ يَبْغَضُهَا اللَّهُ "

Uqba ibn Omir al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki gʻayrat bordir: birini Alloh sevadi, ikkinchisini Alloh yomon koʻradi. Otishdagi gʻayratni Alloh sevadi, otishdan boshqasidagi gʻayratni Alloh yomon koʻradi. Kishi sadaqa qilganidagi kerilishni Alloh sevadi, kibrdagi kerilishni esa Alloh yomon koʻradi», dedilar.Уқба ибн Омир ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки ғайрат бордир: бирини Аллоҳ севади, иккинчисини Аллоҳ ёмон кўради. Отишдаги ғайратни Аллоҳ севади, отишдан бошқасидаги ғайратни Аллоҳ ёмон кўради. Киши садақа қилганидаги керилишни Аллоҳ севади, кибрдаги керилишни эса Аллоҳ ёмон кўради», дедилар.

وَقَالَ : " ثَلاثَةٌ تُسْتَجَابُ دَعْوَتُهُمُ : الْوَالِدُ ، وَالْمُسَافِرُ ، وَالْمَظْلُومُ "

Va u zot: «Uch (kishi)ning duosi ijobat qilinadi: ota, musofir va mazlum», dedilar.Ва у зот: «Уч (киши)нинг дуоси ижобат қилинади: ота, мусофир ва мазлум», дедилар.

وَقَالَ : " إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الْجَنَّةَ بِالسَّهْمِ الْوَاحِدِ ثَلاثَةً : صَانِعَهُ ، وَالْمُمِدَّ بِهِ ، وَالرَّامِيَ بِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ "

Va u zot: «Albatta, Alloh bitta oʻq sababli uch kishini jannatga kiritadi: uni yasaganni, uni yetkazib berganni va uni Alloh yoʻlida otganni», dedilar.Ва у зот: «Албатта, Аллоҳ битта ўқ сабабли уч кишини жаннатга киритади: уни ясаганни, уни етказиб берганни ва уни Аллоҳ йўлида отганни», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ ، قَالَ : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنِ الْعَلاءِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : يَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : " اسْتَقْرَضْتُ عَبْدِي فَلَمْ يُقْرِضْنِي ، وَشَتَمَنِي عَبْدِي ، وَهُوَ لا يَدْرِي يَقُولُ : وَادَهْرَاهُ وَادَهْرَاهُ ، وَأَنَا الدَّهْرُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَوْلُهُ : وَأَنَا الدَّهْرُ ، أَيْ وَأَنَا آتِي بِالدَّهْرِ أُقَلِّبُ لَيْلَهُ وَنَهَارَهُ ، أَيْ بِالرَّخَاءِ وَالشِّدَّةِ ، كَيْفَ شِئْتُ إِذْ بَعْضُ أَهْلِ الْكُفْرِ زَعَمَ أَنَّ الدَّهْرَ يُهْلِكُهُمْ ، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حِكَايَةً عَنْهُمْ : ‏ وَمَا يُهْلِكُنَا إِلا الدَّهْرُ ، فَأَعْلَمَ أَنَّهُ لا عِلْمَ لَهُمْ بِذَلِكَ ، وَأَنَّ مَقَالَتَهُمْ تِلْكَ ظَنٌّ مِنْهُمْ ، قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ وَمَا لَهُمْ بِذَلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلا يَظُنُّونَ ، وَأَخْبَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ شَاتِمَ مَنْ يُهْلِكُهُمْ هُوَ شَاتِمٌ رَبَّهُ جَلَّ وَعَزَّ ، لأَنَّهُمْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الدَّهْرَ يُهْلِكُهُمْ فَيَشْتُمُونَ مُهْلِكَهُمْ ، وَاللَّهُ يُهْلِكُهُمْ لا الدَّهْرُ ، فَكُلُّ كَافِرٍ يَشْتِمُ مُهْلِكَهُ ، فَإِنَّمَا تَقَعُ الشَّتِيمَةُ مِنْهُمْ عَنْ خَالِقِهِمُ الَّذِي يُهْلِكُهُمْ ، لا عَلَى الدَّهْرِ الَّذِي لا فِعْلَ لَهُ ، إِذِ اللَّهُ خَالِقُ الدَّهْرَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Alloh azza va jalla shunday deydi: Men bandamdan qarz soʻradim, u Menga qarz bermadi. Bandam Meni soʻkdi, holbuki u bilmaydi: ‹Voy zamon-ey, voy zamon-ey!› deydi, holbuki zamon Menman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Uning: «zamon Menman» degan soʻzi, yaʼni: zamonni Men keltiraman, uning kechasi va kunduzini — farovonlik va qiyinchilik bilan — xohlaganimcha aylantiraman (degani)dir. Zero, kufr ahlining baʼzisi ularni zamon halok qiladi, deb daʼvo qilar edi. Alloh azza va jalla ulardan hikoya qilib: {Bizni faqat zamon halok qiladi}, dedi. Bas, U ularning bu haqda ilmi yoʻqligini va bu soʻzlari oʻzlaridan boʻlgan gumon ekanini bildirdi. Alloh azza va jalla: {Ularning bu haqda hech qanday ilmi yoʻq, ular faqat gumon qiladilar}, dedi. Nabiy ﷺ oʻzlarini halok qiluvchini soʻkuvchi kishi oʻz Robbi jalla va azzani soʻkuvchi ekanini xabar berdilar, chunki ular zamon ularni halok qiladi, deb daʼvo qilar va halok qiluvchini soʻkar edilar. Holbuki ularni Alloh halok qiladi, zamon emas. Bas, har bir kofir oʻzini halok qiluvchini soʻkadi va bu soʻkish ularni halok qiluvchi Yaratganlariga tushadi, hech qanday feʼli yoʻq boʻlgan zamonga emas, zero zamonni Alloh yaratgandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аллоҳ азза ва жалла шундай дейди: Мен бандамдан қарз сўрадим, у Менга қарз бермади. Бандам Мени сўкди, ҳолбуки у билмайди: ‹Вой замон-эй, вой замон-эй!› дейди, ҳолбуки замон Менман», дедилар. Абу Бакр айтди: Унинг: «замон Менман» деган сўзи, яъни: замонни Мен келтираман, унинг кечаси ва кундузини — фаровонлик ва қийинчилик билан — хоҳлаганимча айлантираман (дегани)дир. Зеро, куфр аҳлининг баъзиси уларни замон ҳалок қилади, деб даъво қилар эди. Аллоҳ азза ва жалла улардан ҳикоя қилиб: {Бизни фақат замон ҳалок қилади}, деди. Бас, У уларнинг бу ҳақда илми йўқлигини ва бу сўзлари ўзларидан бўлган гумон эканини билдирди. Аллоҳ азза ва жалла: {Уларнинг бу ҳақда ҳеч қандай илми йўқ, улар фақат гумон қиладилар}, деди. Набий ﷺ ўзларини ҳалок қилувчини сўкувчи киши ўз Робби жалла ва аззани сўкувчи эканини хабар бердилар, чунки улар замон уларни ҳалок қилади, деб даъво қилар ва ҳалок қилувчини сўкар эдилар. Ҳолбуки уларни Аллоҳ ҳалок қилади, замон эмас. Бас, ҳар бир кофир ўзини ҳалок қилувчини сўкади ва бу сўкиш уларни ҳалок қилувчи Яратганларига тушади, ҳеч қандай феъли йўқ бўлган замонга эмас, зеро замонни Аллоҳ яратгандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ مِنْ مَالِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ دَعَتْهُ خَدَمَةُ الْجَنَّةِ ، وَلِلْجَنَّةِ أَبْوَابٌ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّلاةِ ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّدَقَةِ ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الْجِهَادِ ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الرَّيَّانِ " ، فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ : وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا عَلَى أَحَدٍ مِنْ ضَرُورَةٍ مِنْ أَيِّهَا دُعِيَ ، فَهَلْ يُدْعَى مِنْهَا كُلِّهَا أَحَدٌ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim molidan bir juft (narsa)ni Alloh yoʻlida infoq qilsa, uni jannat xizmatchilari chaqiradi. Jannatning eshiklari bordir: kim namoz ahlidan boʻlsa, namoz eshigidan chaqiriladi; kim sadaqa ahlidan boʻlsa, sadaqa eshigidan chaqiriladi; kim jihod ahlidan boʻlsa, jihod eshigidan chaqiriladi; kim roʻza ahlidan boʻlsa, Rayyon eshigidan chaqiriladi», dedilar. Shunda Abu Bakr u zotga: «Vallohi, yo Rasululloh, qaysi biridan chaqirilsa ham, kishiga hech zarurat yoʻqdir. Biror kishi bu eshiklarning hammasidan chaqiriladimi?» dedi. U zot: «Ha, men sen ulardan boʻlishingni umid qilaman», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким молидан бир жуфт (нарса)ни Аллоҳ йўлида инфоқ қилса, уни жаннат хизматчилари чақиради. Жаннатнинг эшиклари бордир: ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади; ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади; ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади; ким рўза аҳлидан бўлса, Райён эшигидан чақирилади», дедилар. Шунда Абу Бакр у зотга: «Валлоҳи, ё Расулуллоҳ, қайси биридан чақирилса ҳам, кишига ҳеч зарурат йўқдир. Бирор киши бу эшикларнинг ҳаммасидан чақириладими?» деди. У зот: «Ҳа, мен сен улардан бўлишингни умид қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيّ ذَكَرَ أَنَّ رَجُلا جَاءَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ ، فِي هَيْئَةٍ بَذَّةٍ ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ النَّاسَ أَنْ يَتَصَدَّقُوا ، وَأَلْقَوْا ثِيَابًا ، فَأَمَرَ لَهُ بِثَوْبَيْنِ ، وَأَمَرَهُ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْجُمُعَةِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) zikr qildiki, juma kuni Rasululloh ﷺ xutba qilayotganlarida bir kishi eskirgan koʻrinishda kelib qoldi. Shunda Rasululloh ﷺ odamlarni sadaqa qilishga buyurdilar, ular kiyimlarni tashladilar. U zot unga ikki kiyim (berilishiga) buyurdilar va unga buyurdilar, u ikki rakat namoz oʻqidi, Rasululloh ﷺ esa xutba qilayotgan edilar. Soʻng u hadisni zikr qildi — men uni Juma kitobida chiqarganman.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) зикр қилдики, жума куни Расулуллоҳ ﷺ хутба қилаётганларида бир киши эскирган кўринишда келиб қолди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ одамларни садақа қилишга буюрдилар, улар кийимларни ташладилар. У зот унга икки кийим (берилишига) буюрдилар ва унга буюрдилар, у икки ракат намоз ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ эса хутба қилаётган эдилар. Сўнг у ҳадисни зикр қилди — мен уни Жума китобида чиқарганман.

حَدَّثَنَا عُتْبَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ ، حَدَّثَنِي الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ أَبُو عُثْمَانَ ، أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَهُ أَنَّ شُفَيًّا ، حَدَّثَهُ : أَنَّهُ دَخَلَ الْمَدِينَةَ ، فَإِذَا هُوَ بِرَجُلٍ قَدِ اجْتَمَعَ عَلَيْهِ النَّاسُ ، فَقَالَ : مَنْ هَذَا ؟ فَقَالُوا : أَبُو هُرَيْرَةَ ، فَدَنَوْتُ مِنْهُ حَتَّى قَعَدْتُ بَيْنَ يَدَيْهِ ، وَهُوَ يُحَدِّثُ النَّاسَ ، فَلَمَّا سَكَتَ وَخَلا ، قُلْتُ : أَنْشُدُكَ بِحَقٍّ وَحَقٍّ لَمَّا حَدَّثْتَنِي حَدِيثًا سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَقَلْتَهُ وَعَلِمْتَهُ ، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : أَفْعَلُ ، لأُحَدِّثَنَّكَ حَدِيثًا حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَلِمْتُهُ ، ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً ، فَمَكَثَ قَلِيلا ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : لأُحَدِّثَنَّكَ حَدِيثًا حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي هَذَا الْبَيْتِ مَا مَعَنَا أَحَدٌ غَيْرِي وَغَيْرُهُ ، ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً أُخْرَى ، فَمَكَثَ بِذَلِكَ ، ثُمَّ أَفَاقَ وَمَسَحَ وَجْهَهُ ، قَالَ : أَفْعَلُ ، لأُحَدِّثَنَّكَ بِحَدِيثٍ حَدَّثَنِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَنَا وَهُوَ فِي هَذَا الْبَيْتِ مَا مَعَنَا أَحَدٌ غَيْرِي وَغَيْرُهُ ، ثُمَّ نَشَغَ أَبُو هُرَيْرَةَ نَشْغَةً شَدِيدَةً ، ثُمَّ مَالَ خَارًّا عَلَى وَجْهِهِ أَسْنَدْتُهُ طَوِيلا ، ثُمَّ أَفَاقَ ، فَقَالَ : حَدَّثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَزَلَ إِلَى الْعِبَادِ لِيَقْضِيَ بَيْنَهُمْ ، وَكُلُّ أُمَّةٍ جَاثِيَةٌ ، فَأَوَّلُ مَنْ يَدْعُو بِهِ : رَجُلٌ جَمَعَ الْقُرْآنَ ، وَرَجُلٌ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، وَرَجُلٌ كَثِيرُ الْمَالِ ، فَيَقُولُ لِلْقَارِئِ : أَلَمْ أُعَلِّمْكَ مَا أَنْزَلْتُ عَلَى رَسُولِي ؟ قَالَ : بَلَى ، يَا رَبِّ ، قَالَ : فَمَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا عُلِّمْتَ ؟ قَالَ : كُنْتُ أَقُومُ بِهِ أَثْنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ ، فَيَقُولُ اللَّهُ لَهُ : كَذَبْتَ ، وَتَقُولُ الْمَلائِكَةُ : كَذَبْتَ ، وَيَقُولُ اللَّهُ : بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ : فُلانٌ قَارِئِي ، فَقَدْ قِيلَ ، وَيُؤْتَى بِصَاحِبِ الْمَالِ ، فَيَقُولُ اللَّهُ : أَلَمْ أُوَسِّعْ عَلَيْكَ حَتَّى لَمْ أَدَعْكَ تَحْتَاجُ إِلَى أَحَدٍ ؟ قَالَ : بَلَى ، قَالَ : فَمَاذَا عَمِلْتَ فِيمَا آتَيْتُكَ ؟ قَالَ : كُنْتُ أَصِلُ الرَّحِمَ ، وَأَتَصَدَّقُ ؟ فَيَقُولُ اللَّهُ : كَذَبْتَ ، وَتَقُولُ الْمَلائِكَةُ : كَذَبْتَ ، فَيَقُولُ اللَّهُ : بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ : فُلانٌ جَوَّادٌ ، فَقَدْ قِيلَ ذَاكَ ، وَيُؤْتَى بِالَّذِي قُتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، فَيُقَالُ لَهُ : فِيمَ قُتِلْتَ ؟ فَيَقُولُ : أُمِرْتُ بِالْجِهَادِ فِي سَبِيلِكَ ، فَقَاتَلْتُ حَتَّى قُتِلْتُ ، فَيَقُولُ اللَّهُ : كَذَبْتَ ، وَتَقُولُ الْمَلائِكَةُ : كَذَبْتَ ، وَيَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهُ : بَلْ أَرَدْتَ أَنْ يُقَالَ : فُلانٌ جَرِيءٌ : فَقَدْ قِيلَ ذَلِكَ ، ثُمَّ ضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى رُكْبَتَيَّ ، فَقَالَ : يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ، أُولَئِكَ الثَّلاثَةُ أَوَّلُ خَلْقِ اللَّهِ تُسَعَّرُ بِهِمُ النَّارُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ " ، قَالَ الْوَلِيدُ : فَأَخْبَرَنِي عُقْبَةُ أَنَّ شُفَيًّا هُوَ الَّذِي دَخَلَ عَلَى مُعَاوِيَةَ ، فَأَخْبَرَهُ بِهَذَا ، قَالَ أَبُو عُثْمَانَ : وَحَدَّثَنِي الْعَلاءُ بْنُ أَبِي حَكِيمٍ أَنَّهُ كَانَ سَيَّافًا لِمُعَاوِيَةَ ، وَأَنَّ رَجُلا دَخَلَ عَلَى مُعَاوِيَةَ ، فَحَدَّثَهُ بِهَذَا ، قَالَ : صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ : ‏ مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا ‏ إِلَى قَوْلِهِ : وَبَاطِلٌ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Shufayy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Madinaga kirib, atrofiga odamlar yigʻilgan bir kishini koʻrdi va: «Bu kim?» dedi. Ular: «Abu Hurayra», dedilar. (Shufayy aytdi:) «Men unga yaqinlashib, odamlarga hadis aytayotgan ekan, oldida oʻtirdim. U sukut qilib, yolgʻiz qolganida, men unga: ‹Sendan haq bilan, haq bilan iltimos qilaman — menga Rasululloh ﷺdan eshitgan, anglagan va bilgan bir hadisni aytib bersang›, dedim. Abu Hurayra: ‹Shunday qilaman, senga Rasululloh ﷺ menga aytgan, men anglagan va bilgan bir hadisni albatta aytib beraman›, dedi. Soʻng Abu Hurayra bir nafasi boʻgʻilib yigʻladi, ozgina turib, soʻng oʻziga keldi va: ‹Senga Rasululloh ﷺ menga shu uyda — men va undan boshqa hech kim yoʻq edi — aytgan bir hadisni albatta aytib beraman›, dedi. Soʻng Abu Hurayra yana boʻgʻilib yigʻladi, biroz turdi, soʻng oʻziga kelib, yuzini artdi va: ‹Shunday qilaman, senga Rasululloh ﷺ menga aytgan bir hadisni aytib beraman; men va u shu uyda edik, biz bilan boshqa hech kim yoʻq edi›, dedi. Soʻng Abu Hurayra qattiq boʻgʻilib yigʻladi, soʻng yuztuban yiqildi, men uni uzoq vaqt oʻzimga suyab turdim, soʻng u oʻziga kelib dedi: ‹Menga Rasululloh ﷺ shuni aytdilar: Alloh tabaraka va taolo qiyomat kuni boʻlganda, bandalar orasida hukm qilish uchun tushadi, har bir ummat tiz choʻkkan holda turadi. U chaqiradigan birinchi (kishilar) — Qurʼonni jamlagan kishi, Alloh yoʻlida oʻldirilgan kishi va mol-davlati koʻp kishidir. Alloh qorigʻa: Men Rasulimga nozil qilgan narsani senga oʻrgatmadimmi? deydi. U: Ha, ey Robbim, deydi. (Alloh): Bilgan narsangda nima amal qilding? deydi. U: Men uni kechalari va kunduzlari (oʻqib) qoim turardim, deydi. Shunda Alloh unga: Yolgʻon aytding, deydi, farishtalar ham unga: Yolgʻon aytding, deyishadi va Alloh: Balki sen, falonchi qoridir, deyilishini istading, bas, bu aytildi, deydi. Soʻng mol egasi keltiriladi, Alloh unga: Men senga (rizqni) keng qilib, biror kishiga muhtoj qilib qoʻymaganim yoʻqmidi? deydi. U: Ha, deydi. (Alloh): Senga bergan narsamda nima amal qilding? deydi. U: Men silai rahm qilardim va sadaqa berardim, deydi. Shunda Alloh: Yolgʻon aytding, deydi, farishtalar ham unga: Yolgʻon aytding, deyishadi va Alloh: Balki sen, falonchi saxiydir, deyilishini istading, bas, bu aytildi, deydi. Soʻng Alloh yoʻlida oʻldirilgan kishi keltiriladi, unga: Nima uchun oʻldirilding? deyiladi. U: Sening yoʻlingda jihod qilishga buyurildim, bas, oʻldirilgunimcha jang qildim, deydi. Shunda Alloh: Yolgʻon aytding, deydi, farishtalar ham unga: Yolgʻon aytding, deyishadi va Alloh azza va jalla unga: Balki sen, falonchi botir ekan, deyilishini istading, bas, bu aytildi, deydi›. Soʻng Rasululloh ﷺ tizzamga urib: ‹Ey Abu Hurayra, ana shu uchovi qiyomat kuni Alloh xalqidan doʻzax ular bilan alangalantiriladigan birinchi (kishi)lardir›, dedilar». Valid aytdi: Menga Uqba xabar berdiki, Muoviyaning huzuriga kirib, unga buni xabar bergan kishi aynan oʻsha Shufayydir. Abu Usmon aytdi: Menga Aloʼ ibn Abu Hakim aytib berdiki, u Muoviyaning qilichdori boʻlgan; Muoviyaning huzuriga bir kishi kirib, unga buni aytib berdi. Shunda u: «Alloh va Uning Rasuli rost aytdilar», deb: {Kimki hayoti dunyo va uning ziynatini istasa} (oyatini) Uning: {va amal qilgan narsalari botildir} degan soʻzigacha (oʻqidi).Шуфайй (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Мадинага кириб, атрофига одамлар йиғилган бир кишини кўрди ва: «Бу ким?» деди. Улар: «Абу Ҳурайра», дедилар. (Шуфайй айтди:) «Мен унга яқинлашиб, одамларга ҳадис айтаётган экан, олдида ўтирдим. У сукут қилиб, ёлғиз қолганида, мен унга: ‹Сендан ҳақ билан, ҳақ билан илтимос қиламан — менга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган, англаган ва билган бир ҳадисни айтиб берсанг›, дедим. Абу Ҳурайра: ‹Шундай қиламан, сенга Расулуллоҳ ﷺ менга айтган, мен англаган ва билган бир ҳадисни албатта айтиб бераман›, деди. Сўнг Абу Ҳурайра бир нафаси бўғилиб йиғлади, озгина туриб, сўнг ўзига келди ва: ‹Сенга Расулуллоҳ ﷺ менга шу уйда — мен ва ундан бошқа ҳеч ким йўқ эди — айтган бир ҳадисни албатта айтиб бераман›, деди. Сўнг Абу Ҳурайра яна бўғилиб йиғлади, бироз турди, сўнг ўзига келиб, юзини артди ва: ‹Шундай қиламан, сенга Расулуллоҳ ﷺ менга айтган бир ҳадисни айтиб бераман; мен ва у шу уйда эдик, биз билан бошқа ҳеч ким йўқ эди›, деди. Сўнг Абу Ҳурайра қаттиқ бўғилиб йиғлади, сўнг юзтубан йиқилди, мен уни узоқ вақт ўзимга суяб турдим, сўнг у ўзига келиб деди: ‹Менга Расулуллоҳ ﷺ шуни айтдилар: Аллоҳ табарака ва таоло қиёмат куни бўлганда, бандалар орасида ҳукм қилиш учун тушади, ҳар бир уммат тиз чўккан ҳолда туради. У чақирадиган биринчи (кишилар) — Қуръонни жамлаган киши, Аллоҳ йўлида ўлдирилган киши ва мол-давлати кўп кишидир. Аллоҳ қориға: Мен Расулимга нозил қилган нарсани сенга ўргатмадимми? дейди. У: Ҳа, эй Роббим, дейди. (Аллоҳ): Билган нарсангда нима амал қилдинг? дейди. У: Мен уни кечалари ва кундузлари (ўқиб) қоим турардим, дейди. Шунда Аллоҳ унга: Ёлғон айтдинг, дейди, фаришталар ҳам унга: Ёлғон айтдинг, дейишади ва Аллоҳ: Балки сен, фалончи қоридир, дейилишини истадинг, бас, бу айтилди, дейди. Сўнг мол эгаси келтирилади, Аллоҳ унга: Мен сенга (ризқни) кенг қилиб, бирор кишига муҳтож қилиб қўймаганим йўқмиди? дейди. У: Ҳа, дейди. (Аллоҳ): Сенга берган нарсамда нима амал қилдинг? дейди. У: Мен силаи раҳм қилардим ва садақа берардим, дейди. Шунда Аллоҳ: Ёлғон айтдинг, дейди, фаришталар ҳам унга: Ёлғон айтдинг, дейишади ва Аллоҳ: Балки сен, фалончи сахийдир, дейилишини истадинг, бас, бу айтилди, дейди. Сўнг Аллоҳ йўлида ўлдирилган киши келтирилади, унга: Нима учун ўлдирилдинг? дейилади. У: Сенинг йўлингда жиҳод қилишга буюрилдим, бас, ўлдирилгунимча жанг қилдим, дейди. Шунда Аллоҳ: Ёлғон айтдинг, дейди, фаришталар ҳам унга: Ёлғон айтдинг, дейишади ва Аллоҳ азза ва жалла унга: Балки сен, фалончи ботир экан, дейилишини истадинг, бас, бу айтилди, дейди›. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ тиззамга уриб: ‹Эй Абу Ҳурайра, ана шу учови қиёмат куни Аллоҳ халқидан дўзах улар билан алангалантириладиган биринчи (киши)лардир›, дедилар». Валид айтди: Менга Уқба хабар бердики, Муовиянинг ҳузурига кириб, унга буни хабар берган киши айнан ўша Шуфаййдир. Абу Усмон айтди: Менга Алў ибн Абу Ҳаким айтиб бердики, у Муовиянинг қиличдори бўлган; Муовиянинг ҳузурига бир киши кириб, унга буни айтиб берди. Шунда у: «Аллоҳ ва Унинг Расули рост айтдилар», деб: {Кимки ҳаёти дунё ва унинг зийнатини истаса} (оятини) Унинг: {ва амал қилган нарсалари ботилдир} деган сўзигача (ўқиди).

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ : أَنَّ عُمَرَ أَصَابَ أَرْضًا بِخَيْبَرَ ، فَأَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيَسْتَأْمِرَ فِيهَا ، قَالَ : إِنِّي أَصَبْتُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ لَمْ أُصِبْ مَالا قَطُّ أَنْفَسَ عِنْدِي مِنْهُ ، فَمَا تَأْمُرُ بِهِ ، قَالَ : " إِنْ شِئْتَ حَبَسْتَ أَصْلَهَا ، وَتَصَدَّقْتَ بِهَا " ، قَالَ : فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ أَنْ لا تُبَاعَ , أُصُولُهَا لا تُبَاعُ ، وَلا تُوهَبُ ، وَلا تُوَرَّثُ ، فَتَصَدَّقَ بِهَا عَلَى الْفُقَرَاءِ ، وَالْقُرْبَى ، وَالرِّقَابِ ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ ، وَابْنِ السَّبِيلِ وَالضَّعِيفِ ، لا جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ ، أَوْ يُطْعِمُ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهَا ، قَالَ ابْنُ عَوْنٍ : فَحَدَّثْتُ بِهِ مُحَمَّدًا ، فَقَالَ : غَيْرُ مُتَأَمِّلٍ مَالا ، قَالَ ابْنُ عَوْنٍ : وَحَدَّثَنِي مَنْ قَرَأَ الْكِتَابَ : غَيْرُ مُتَأَثِّلٍ مَالا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ، أَنَّ نَافِعًا ، حَدَّثَهُمْ قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ، يَقُولُ : أَوَّلُ صَدَقَةٍ تُصُدِّقَ بِهَا فِي الإِسْلامِ صَدَقَةُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، وَأَنَّ عُمَرَ ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنّ لِي مَالا , وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِهِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " احْبِسْ أَصْلَهُ ، وَسَبِّلْ تَمْرَهُ " ، قَالَ : فَكَتَبَ حَدَّثَنَا يُونُسُ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar Xaybarda bir yerga ega boʻldi va u haqda maslahat soʻrash uchun Nabiy ﷺning huzurlariga keldi. U: «Men Xaybarda bir yerga ega boʻldim, undan koʻra menga qadrliroq molga hech qachon ega boʻlmaganman. Bu haqda menga nima buyurasiz?» dedi. U zot: «Istasang, uning aslini ushlab qol-da, (hosilini) sadaqa qil», dedilar. (Ibn Umar) dedi: Shunda Umar uni sotilmaslik sharti bilan sadaqa qildi: uning asli sotilmaydi, hadya qilinmaydi va meros qilinmaydi. U buni faqirlarga, qarindoshlarga, qul ozod qilishga, Alloh yoʻlida, yoʻlovchiga va ojizga sadaqa qildi. Uni boshqargan kishining maʼrufga muvofiq undan yeyishi yoki mol orttirmagan holda bir doʻstini ovqatlantirishi gunoh emas. Ibn Avn aytdi: Men buni Muhammadga aytib berdim, u: «gʻayru mutaʼammilin molan», dedi. Ibn Avn aytdi: Menga kitobni oʻqigan kishi: «gʻayru mutaassilin molan», deb aytib berdi. Abu Bakr aytdi: Abdulloh ibn Umar al-Umariy rivoyat qildiki, Nofeʼ ularga aytib berib dedi: Men Ibn Umarning: «Islomda qilingan birinchi sadaqa — Umar ibn Xattobning sadaqasidir», deganini eshitdim. Va Umar Rasululloh ﷺga: «Mening molim bor, uni sadaqa qilmoqchiman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uning aslini ushlab qol va xurmosini (sadaqa yoʻliga) ravon qil», dedilar. (Roviy) dedi: Bas, u yozdi. Yunus bizga aytib berdi, Ibn Vahb xabar berdi, menga Abdulloh ibn Umar aytib berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар Хайбарда бир ерга эга бўлди ва у ҳақда маслаҳат сўраш учун Набий ﷺнинг ҳузурларига келди. У: «Мен Хайбарда бир ерга эга бўлдим, ундан кўра менга қадрлироқ молга ҳеч қачон эга бўлмаганман. Бу ҳақда менга нима буюрасиз?» деди. У зот: «Истасанг, унинг аслини ушлаб қол-да, (ҳосилини) садақа қил», дедилар. (Ибн Умар) деди: Шунда Умар уни сотилмаслик шарти билан садақа қилди: унинг асли сотилмайди, ҳадя қилинмайди ва мерос қилинмайди. У буни фақирларга, қариндошларга, қул озод қилишга, Аллоҳ йўлида, йўловчига ва ожизга садақа қилди. Уни бошқарган кишининг маъруфга мувофиқ ундан ейиши ёки мол орттирмаган ҳолда бир дўстини овқатлантириши гуноҳ эмас. Ибн Авн айтди: Мен буни Муҳаммадга айтиб бердим, у: «ғайру мутаъаммилин молан», деди. Ибн Авн айтди: Менга китобни ўқиган киши: «ғайру мутаассилин молан», деб айтиб берди. Абу Бакр айтди: Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарий ривоят қилдики, Нофеъ уларга айтиб бериб деди: Мен Ибн Умарнинг: «Исломда қилинган биринчи садақа — Умар ибн Хаттобнинг садақасидир», деганини эшитдим. Ва Умар Расулуллоҳ ﷺга: «Менинг молим бор, уни садақа қилмоқчиман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг аслини ушлаб қол ва хурмосини (садақа йўлига) равон қил», дедилар. (Ровий) деди: Бас, у ёзди. Юнус бизга айтиб берди, Ибн Ваҳб хабар берди, менга Абдуллоҳ ибн Умар айтиб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : أَصَابَ عُمَرُ أَرْضًا بِخَيْبَرَ ، فَأَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِتَمَامِهِ ، وَقَالَ : " فَتَصَدَّقَ بِهَا عُمَرُ أَنْ لا يُبَاعَ أَصْلُهَا ، لا تُبَاعُ وَلا تُوهَبُ وَلا يُوَرَّثُ لِلْفُقَرَاءِ وَالأَقْوِيَاءِ ، وَالرِّقَابِ ، وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ ، وَالضَّيْفِ ، وَابْنِ السَّبِيلِ ، لا جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ ، أَوْ يُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar Xaybarda bir yerga ega boʻldi, soʻng Nabiy ﷺning huzurlariga keldi — va u hadisni toʻlaligicha zikr qildi — va dedi: «Shunda Umar uni asli sotilmaslik sharti bilan sadaqa qildi: sotilmaydi, hadya qilinmaydi va meros qilinmaydi; faqirlarga, kuchlilarga, qul ozod qilishga, Alloh yoʻlida, mehmonga va yoʻlovchiga (sadaqadir). Uni boshqargan kishining maʼrufga muvofiq undan yeyishi yoki mol orttirmagan holda bir doʻstini ovqatlantirishi gunoh emas».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар Хайбарда бир ерга эга бўлди, сўнг Набий ﷺнинг ҳузурларига келди — ва у ҳадисни тўлалигича зикр қилди — ва деди: «Шунда Умар уни асли сотилмаслик шарти билан садақа қилди: сотилмайди, ҳадя қилинмайди ва мерос қилинмайди; фақирларга, кучлиларга, қул озод қилишга, Аллоҳ йўлида, меҳмонга ва йўловчига (садақадир). Уни бошқарган кишининг маъруфга мувофиқ ундан ейиши ёки мол орттирмаган ҳолда бир дўстини овқатлантириши гуноҳ эмас».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْكِنَانِيُّ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ : أَنَّ عُمَرَ أَسْتَأْمَرَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صَدَقَتِهِ ، فَقَالَ : " احْبِسْ أَصْلَهَا ، وَسَبِّلْ ثَمَرَتَهَا " ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : فَحَبَسَهَا عُمَرُ عَلَى السَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ ، وَابْنِ السَّبِيلِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ ، وَفِي الرِّقَابِ وَالْمَسَاكِينِ ، وَجَعَلَ مِنْهَا يَأْكُلُ وَيُؤَكِّلُ غَيْرَ مُمَاثِلٍ مَالا

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar oʻz sadaqasi haqida Nabiy ﷺdan maslahat soʻradi. U zot: «Uning aslini ushlab qol va mevasini (sadaqa yoʻliga) ravon qil», dedilar. Abdulloh dedi: Bas, Umar uni tilanchi, mahrum, yoʻlovchi, Alloh yoʻli, qul ozod qilish va miskinlar uchun ushlab qoldi; oʻzi undan yer va (boshqalarga) yedirar, mol orttirmas edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ўз садақаси ҳақида Набий ﷺдан маслаҳат сўради. У зот: «Унинг аслини ушлаб қол ва мевасини (садақа йўлига) равон қил», дедилар. Абдуллоҳ деди: Бас, Умар уни тиланчи, маҳрум, йўловчи, Аллоҳ йўли, қул озод қилиш ва мискинлар учун ушлаб қолди; ўзи ундан ер ва (бошқаларга) едирар, мол орттирмас эди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُصَيْنًا يَذْكُرُ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ جَاوَانَ ، عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ ، فَذَكَرَ حَدِيثًا طَوِيلا فِي قَتْلِ عُثْمَانَ ، وَقَالَ : فَإِذَا عَلِيٌّ ، وَالزُّبَيْرُ ، وَطَلْحَةُ ، وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ، وَأَنَا كَذَلِكَ إِذْ جَاءَ عُثْمَانُ ، فَقَالَ : أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي لا إِلَهَ إِلا هُوَ ، أَتَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَنْ يَبْتَاعُ بِئْرَ رُومَةَ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ " ، فَابْتَعْتُهَا بِكَذَا وَكَذَا وَأَتَيْتُهُ ، فَقُلْتُ : قَدِ ابْتَعْتُهَا بِكَذَا ، قَالَ : " اجْعَلْهَا سِقَايَةً لِلْمُسْلِمِينَ ، وَأَخِّرْهَا لَكَ " ، قَالُوا : اللَّهُمَّ نَعَمْ

Ahnaf ibn Qaysdan rivoyat qilinadi — u Usmonning oʻldirilishi haqida uzun bir hadisni zikr qildi — va dedi: Qarasam, Ali, Zubayr, Talha va Saʼd ibn Abu Vaqqos (oʻtirishibdi). Men shu holatda turganimda, Usmon keldi va dedi: «Sizlardan Oʻzidan boʻlak iloh yoʻq Alloh haqi soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ: ‹Kim Ruma qudugʻini sotib olsa, Alloh uni magʻfirat qiladi›, deganlar. Men uni shuncha va shunchaga sotib oldim va u zotning huzurlariga kelib: ‹Men uni shunchaga sotib oldim›, dedim. U zot: ‹Uni musulmonlar uchun suv ichadigan joy qilgin, (ajri) esa senga saqlansin›, dedilar». Ular: «Ey Alloh, ha», dedilar.Аҳнаф ибн Қайсдан ривоят қилинади — у Усмоннинг ўлдирилиши ҳақида узун бир ҳадисни зикр қилди — ва деди: Қарасам, Али, Зубайр, Талҳа ва Саъд ибн Абу Ваққос (ўтиришибди). Мен шу ҳолатда турганимда, Усмон келди ва деди: «Сизлардан Ўзидан бўлак илоҳ йўқ Аллоҳ ҳақи сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким Рума қудуғини сотиб олса, Аллоҳ уни мағфират қилади›, деганлар. Мен уни шунча ва шунчага сотиб олдим ва у зотнинг ҳузурларига келиб: ‹Мен уни шунчага сотиб олдим›, дедим. У зот: ‹Уни мусулмонлар учун сув ичадиган жой қилгин, (ажри) эса сенга сақлансин›, дедилар». Улар: «Эй Аллоҳ, ҳа», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَهُمْ , عَنْ عُقَيْلٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : وَأَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ هُرْمُزَ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لا تُقَسِّمُ وَرَثَتِي شَيْئًا مِمَّا تَرَكْتُ ، مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ " ، وَكَانَتْ هَذِهِ الصَّدَقَةُ بِيَدِ عَلِيٍّ غَلَبَ عَلَيْهَا عَبَّاسًا ، وَطَالَتْ فِيهَا خُصُومَتُهَا ، فَأَبَى عُمَرُ أَنْ يَقْسِمَهَا بَيْنَهُمَا حَتَّى أَعْرَضَ عَنْهَا عَبَّاسٌ غَلَبَهُ عَلَيْهَا عَلِيٌّ ، ثُمَّ كَانَتْ عَلَى يَدِ حَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ، ثُمَّ بِيَدِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ ، ثُمَّ بِيَدِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ، وَحَسَنِ بْنِ حُسَيْنٍ ، فَكَانَا يَتَدَاوِلانِهَا ، ثُمَّ بِيَدِ زَيْدِ بْنِ حَسَنٍ ، وَهِيَ صَدَقَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَقًّا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺning: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, merosxoʻrlarim men qoldirgan narsadan hech nimani taqsimlamaydilar; biz qoldirgan narsa sadaqadir», deganlarini eshitdim. Bu sadaqa Alining qoʻlida edi, u bunda Abbosdan ustun keldi va ular oʻrtasidagi tortishuv choʻzildi. Umar uni ikkovi orasida taqsimlashdan bosh tortdi, oxiri Abbos undan yuz oʻgirdi va Ali unda gʻolib boʻldi. Soʻng u Hasan ibn Alining qoʻlida, soʻng Husayn ibn Alining qoʻlida, soʻng Ali ibn Husayn bilan Hasan ibn Husaynning qoʻlida boʻldi — ular uni navbatma-navbat (boshqarar) edilar — soʻng Zayd ibn Hasanning qoʻlida boʻldi. U haqiqatan ham Rasululloh ﷺning sadaqasidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, меросхўрларим мен қолдирган нарсадан ҳеч нимани тақсимламайдилар; биз қолдирган нарса садақадир», деганларини эшитдим. Бу садақа Алининг қўлида эди, у бунда Аббосдан устун келди ва улар ўртасидаги тортишув чўзилди. Умар уни иккови орасида тақсимлашдан бош тортди, охири Аббос ундан юз ўгирди ва Али унда ғолиб бўлди. Сўнг у Ҳасан ибн Алининг қўлида, сўнг Ҳусайн ибн Алининг қўлида, сўнг Али ибн Ҳусайн билан Ҳасан ибн Ҳусайннинг қўлида бўлди — улар уни навбатма-навбат (бошқарар) эдилар — сўнг Зайд ибн Ҳасаннинг қўлида бўлди. У ҳақиқатан ҳам Расулуллоҳ ﷺнинг садақасидир.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ سِنَانٍ ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ الأَشْقَرُ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ جُوَيْرِيَةَ ، قَالَتْ : " وَاللَّهِ مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ عِنْدَ مَوْتِهِ دِينَارًا وَلا دِرْهَمًا ، وَلا عَبْدًا وَلا أَمَةً ، إِلا بَغْلَتَهُ وَسِلاحَهُ ، وَأَرْضًا تَرَكَهَا صَدَقَةً "

Juvayriya (roziyallohu anho) dedi: «Vallohi, Rasululloh ﷺ vafot etganlarida na bir dinor, na bir dirham, na bir qul, na bir choʻri qoldirdilar; faqat xachirlarini, qurollarini va sadaqa qilib qoldirgan bir yerni (qoldirdilar)».Жувайрия (розияллоҳу анҳо) деди: «Валлоҳи, Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида на бир динор, на бир дирҳам, на бир қул, на бир чўри қолдирдилар; фақат хачирларини, қуролларини ва садақа қилиб қолдирган бир ерни (қолдирдилар)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَهْبِ بْنِ عَطِيَّةَ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنَا مَرْزُوقُ بْنُ الْهُذَيْلِ ، أَخْبَرَنَا الزُّهْرِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرُّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ مِمَّا يَلْحَقُ الْمُؤْمِنُ مِنْ عَمَلِهِ وَحَسَنَاتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ : عِلْمًا عَلِمَهُ وَنَشَرَهُ ، أَوْ وَلَدًا صَالِحًا تَرَكَهُ ، أَوْ مَسْجِدًا بَنَاهُ ، أَوْ بَيْتًا لابْنِ السَّبِيلِ بَنَاهُ ، أَوْ نَهَرًا كَرَاهُ ، أَوْ صَدَقَةً أَخْرَجَهَا مِنْ مَالِهِ فِي صِحَّتِهِ وَحَيَاتِهِ ، تَلْحَقُهُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : كَرَاهُ : يَعْنِي حَفَرَهُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Muʼminga oʻlimidan keyin uning amali va yaxshiliklaridan yetib turadigan narsalar: oʻrganib, yoygan ilmi, oʻzidan keyin qoldirgan solih farzandi, yoki qurgan masjidi, yoki yoʻlovchilar uchun qurgan uyi, yoki qazigan daryosi, yoki sogʻ va tirikligida molidan chiqargan sadaqasidir. Bular oʻlimidan keyin unga yetib turadi», dedilar. Abu Bakr aytdi: «karohu» — yaʼni uni qazidi (degani)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Муъминга ўлимидан кейин унинг амали ва яхшиликларидан етиб турадиган нарсалар: ўрганиб, ёйган илми, ўзидан кейин қолдирган солиҳ фарзанди, ёки қурган масжиди, ёки йўловчилар учун қурган уйи, ёки қазиган дарёси, ёки соғ ва тириклигида молидан чиқарган садақасидир. Булар ўлимидан кейин унга етиб туради», дедилар. Абу Бакр айтди: «кароҳу» — яъни уни қазиди (дегани)дир.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي إِسْرَائِيلَ الْمُلائِيُّ بِالرَّمْلَةِ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ وَهُوَ ابْنُ عَمْرٍو ، عَنْ زَيْدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ ، قَالَ : لَمَّا حُصِرَ عُثْمَانُ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقِ دَارِهِ ، ثُمَّ قَالَ : " أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رُومَةَ لَمْ يَكُنْ يَشْرَبُ مِنْهَا أَحَدٌ إِلا بِثَمَنٍ ؟ فَابْتَعْتُهَا مِنْ مَالِي فَجَعَلْتُهَا لِلْغَنِيِّ وَالْفَقِيرِ ، وَابْنِ السَّبِيلِ " ، قَالُوا : نَعَمْ

Abu Abdurrahmon as-Sulamiydan rivoyat qilinadi: Usmon qamal qilinganida, uyi ustidan ularga qarab turib dedi: «Sizlarni Alloh nomi bilan ogohlantiraman: bilasizlarmi, Rumadan hech kim pul toʻlamasdan suv icholmas edi, men esa uni oʻz molimdan sotib olib, boy, kambagʻal va yoʻlovchi uchun (vaqf) qilib qoʻyganman?» Ular: «Ha», dedilar.Абу Абдурраҳмон ас-Суламийдан ривоят қилинади: Усмон қамал қилинганида, уйи устидан уларга қараб туриб деди: «Сизларни Аллоҳ номи билан огоҳлантираман: биласизларми, Румадан ҳеч ким пул тўламасдан сув ичолмас эди, мен эса уни ўз молимдан сотиб олиб, бой, камбағал ва йўловчи учун (вақф) қилиб қўйганман?» Улар: «Ҳа», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَلَبِيُّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي الْحَجَّاجِ ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ بِتَمَامِهِ ، حَدَّثَنِي الْقُشَيْرِيُّ ، قَالَ : شَهِدْتُ الدَّارَ يَوْمَ أُصِيبَ عُثْمَانُ وَأَشْرَفَ عَلَيْنَا ، فَقَالَ : يَا أَيُّهَا النَّاسُ ، مَنْ أَنْشُدُكُمُ اللَّهَ وَالإِسْلامَ ، هَلْ تَعْلَمُونَ أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدِمَ الْمَدِينَةَ وَلَيْسَ بِهَا بِئْرٌ مُسْتَعْذَبٌ ، إِلا رُومَةُ ؟ فَقَالَ : " مَنْ يَشْتَرِي رُومَةَ ؟ فَيَجْعَلُ دَلْوَهُ فِيهَا كَدِلاءِ الْمُسْلِمِينَ بِخَيْرٍ لَهُ مِنْهَا فِي الْجَنَّةِ " ، قَالُوا : اللَّهُمَّ نَعَمْ ، قَالَ : فَاشْتَرَيْتُهَا مِنْ خَالِصِ مَالِي ، وَأَنْتُمْ تَمْنَعُونِي أَنْ أَفْطَرَ عَلَيْهَا حَتَّى أَفْطَرَ عَلَى مَاءِ الْبَحْرِ

Qushayriy aytdi: Usmonga suiqasd qilingan kuni men (uning) uyida hozir edim. U bizga qarab turib dedi: «Ey odamlar, sizlardan Alloh va Islom haqi soʻrayman: bilasizlarmi, Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, u yerda Rumadan boshqa suvi shirin quduq yoʻq edi. Shunda u zot: ‹Kim Rumani sotib olib, undagi chelagini musulmonlarning chelaklari kabi qilsa, unga jannatda undan koʻra yaxshirogʻi boʻladi?› dedilar». Ular: «Ey Alloh, ha», dedilar. U dedi: «Bas, men uni sof molimdan sotib oldim, sizlar esa meni undan iftor qilishimdan man qilyapsizlar, hatto men dengiz suvi bilan iftor qilyapman».Қушайрий айтди: Усмонга суиқасд қилинган куни мен (унинг) уйида ҳозир эдим. У бизга қараб туриб деди: «Эй одамлар, сизлардан Аллоҳ ва Ислом ҳақи сўрайман: биласизларми, Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, у ерда Румадан бошқа суви ширин қудуқ йўқ эди. Шунда у зот: ‹Ким Румани сотиб олиб, ундаги челагини мусулмонларнинг челаклари каби қилса, унга жаннатда ундан кўра яхшироғи бўлади?› дедилар». Улар: «Эй Аллоҳ, ҳа», дедилар. У деди: «Бас, мен уни соф молимдан сотиб олдим, сизлар эса мени ундан ифтор қилишимдан ман қиляпсизлар, ҳатто мен денгиз суви билан ифтор қиляпман».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، حَدَّثَنَا أَبُو نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مَوْلَى أَبِي أُسَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ ، قَالَ : أَشْرَفَ عَلَيْهِ يَعْنِي عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ، فَقَالَ : " أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ ، هَلْ عَلِمْتُمْ أَنِّي اشْتَرَيْتُ رُومَةَ مِنْ مَالِي يُسْتَعْذَبُ مِنْهَا ، وَجَعَلْتُ رِشَايَ فِيهَا كَرِشَايِ رَجُلٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ؟ " فَقَالُوا : نَعَمْ ، قَالَ : " فَعَلامَ تَمْنَعُونِي أَشْرَبُ مِنْهَا حَتَّى أُفْطِرَ عَلَى مَاءِ الْبَحْرِ ؟ "

Abu Usayd al-Ansoriyning ozod qilgan quli Abu Saiddan rivoyat qilinadi: U — yaʼni Usmon ibn Affon — ularga qarab turib dedi: «Sizlardan Alloh haqi soʻrayman: bilasizlarmi, men Rumani oʻz molimdan sotib oldim — undan chuchuk suv ichiladi — va undagi chelagimni musulmonlardan bir kishining chelagi kabi qildim?» Ular: «Ha», dedilar. U: «Unday boʻlsa, nega meni undan ichishimdan man qilyapsizlar, hatto men dengiz suvi bilan iftor qilyapman?» dedi.Абу Усайд ал-Ансорийнинг озод қилган қули Абу Саиддан ривоят қилинади: У — яъни Усмон ибн Аффон — уларга қараб туриб деди: «Сизлардан Аллоҳ ҳақи сўрайман: биласизларми, мен Румани ўз молимдан сотиб олдим — ундан чучук сув ичилади — ва ундаги челагимни мусулмонлардан бир кишининг челаги каби қилдим?» Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Ундай бўлса, нега мени ундан ичишимдан ман қиляпсизлар, ҳатто мен денгиз суви билан ифтор қиляпман?» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا الْعَلاءُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلا مِنْ ثَلاثٍ : صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ ، أَوْ عَمَلٍ يُنْتَفَعُ بِهِ ، أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Inson vafot etsa, uning amali uch narsadan boshqa uziladi: sadaqai joriya, foydalaniladigan amal va unga duo qiladigan solih farzand», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон вафот этса, унинг амали уч нарсадан бошқа узилади: садақаи жория, фойдаланиладиган амал ва унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَبَّادٍ النَّسَائِيُّ بِبَغْدَادَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ الرَّهَاوِيَّ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ يَعْنِي أَبَاهُ ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ ، عَنْ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " خَيْرُ مَا يَخْلُفُ الْمَرْءُ بَعْدَهُ ثَلاثًا : وَلَدًا صَالِحًا يَدْعُو لَهُ فَيَبْلُغُهُ دُعَاؤُهُ ، أَوْ صَدَقَةً تَجْرِي فَيَبْلُغُهُ أَجْرُهَا ، أَوْ عِلْمًا يُعْمَلُ بِهِ بَعْدَهُ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kishi oʻzidan keyin qoldiradigan eng yaxshi narsa uchtadir: unga duo qiladigan va duosi unga yetib turadigan solih farzand, yoki ajri unga yetib turadigan joriy sadaqa, yoki oʻzidan keyin amal qilinadigan ilm», deganlarini eshitdim.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Киши ўзидан кейин қолдирадиган энг яхши нарса учтадир: унга дуо қиладиган ва дуоси унга етиб турадиган солиҳ фарзанд, ёки ажри унга етиб турадиган жорий садақа, ёки ўзидан кейин амал қилинадиган илм», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ سَعْدٍ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ ، أَفَأَتَصَدَّقُ عَنْهَا ؟ فَقَالَ : " نَعَمْ " ، فَقُلْتُ : أَيُّ صَدَقَةٍ أَفْضَلُ ؟ قَالَ : " إِسْقَاءُ الْمَاءِ "

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi. Uning nomidan sadaqa qilaymi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Qaysi sadaqa afzalroq?» dedim. U zot: «Suv berish», dedilar.Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди. Унинг номидан садақа қилайми?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Қайси садақа афзалроқ?» дедим. У зот: «Сув бериш», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ ، قَالَ : قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَيُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ ؟ قَالَ : " إِسْقَاءُ الْمَاءِ "

Saʼd ibn Uboda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, qaysi sadaqa afzalroq?» dedim. U zot: «Suv berish», dedilar.Саъд ибн Убода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, қайси садақа афзалроқ?» дедим. У зот: «Сув бериш», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا الْعَلاءُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَجُلا قَالَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّ أَبِي مَاتَ ، وَتَرَكَ مَالا ، وَلَمْ يُوصِ ، فَهَلْ يُكَفَّرُ عَنْهُ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهُ ، فَقَالَ : " نَعَمْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Nabiy ﷺga: «Otam vafot etib, mol qoldirdi, ammo vasiyat qilmadi. Men uning nomidan sadaqa qilsam, bu unga kafforat boʻladimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: бир киши Набий ﷺга: «Отам вафот этиб, мол қолдирди, аммо васият қилмади. Мен унинг номидан садақа қилсам, бу унга каффорат бўладими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ جَمِيعًا , عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : قَالَ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسُهَا ، وَإِنِّي أَظُنُّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ أَوْصَتْ بِصَدَقَةٍ ، فَهَلْ لَهَا أَجْرٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ أَبُو كُرَيْبٍ : وَلَمْ تُوصِ وَإِنِّي لأَظُنُّهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ لَتَصَدَّقَتْ

Oisha (roziyallohu anho) dedi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, onamning joni toʻsatdan olindi; men uni, agar gapira olganida, sadaqani vasiyat qilardi, deb oʻylayman. Men uning nomidan sadaqa qilsam, unga ajr boʻladimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Abu Kurayb: «...vasiyat qilmadi; men esa uni, agar gapira olganida, sadaqa qilardi, deb oʻylayman», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, онамнинг жони тўсатдан олинди; мен уни, агар гапира олганида, садақани васият қиларди, деб ўйлайман. Мен унинг номидан садақа қилсам, унга ажр бўладими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Абу Курайб: «...васият қилмади; мен эса уни, агар гапира олганида, садақа қиларди, деб ўйлайман», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنَّهُ قَالَ : خَرَجَ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ مَغَازِيهِ ، فَحَضَرَتْ أُمَّ سَعْدٍ الْوَفَاةُ ، فَقِيلَ لَهَا : أَوْصِي ، فَقَالَتْ : فِيمَا أُوصِي ؟ إِنَّمَا الْمَالُ مَالُ سَعْدٍ ، فَتُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ يَقْدُمَ سَعْدٌ ، فَلَمَّا قَدِمَ سَعْدٌ ذُكِرَ لَهُ ذَلِكَ ، فَقَالَ : " يَا رَسُولَ اللَّهِ ، هَلْ يَنْفَعُهَا أَنْ أَتَصَدَّقَ عَنْهَا ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ سَعْدٌ : حَائِطُ كَذَا وَكَذَا صَدَقَةٌ عَنْهَا ، لِحَائِطٍ قَدْ سَمَّاهُ

Saʼd ibn Uboda (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ bilan birga baʼzi gʻazotlarida chiqqan edi. Shunda Saʼdning onasiga oʻlim yetdi. Unga: «Vasiyat qil», deyildi. U: «Nimani vasiyat qilay? Mol Saʼdning molidir», dedi. Saʼd yetib kelmasidan avval u vafot etdi. Saʼd kelganda, unga bu haqda aytildi. U: «Yo Rasululloh, men uning nomidan sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda Saʼd: «Falon-falon bogʻ uning nomidan sadaqadir», deb bir bogʻni nomlab aytdi.Саъд ибн Убода (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ билан бирга баъзи ғазотларида чиққан эди. Шунда Саъднинг онасига ўлим етди. Унга: «Васият қил», дейилди. У: «Нимани васият қилай? Мол Саъднинг молидир», деди. Саъд етиб келмасидан аввал у вафот этди. Саъд келганда, унга бу ҳақда айтилди. У: «Ё Расулуллоҳ, мен унинг номидан садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда Саъд: «Фалон-фалон боғ унинг номидан садақадир», деб бир боғни номлаб айтди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي يَعْلَى وَهُوَ ابْنُ حَكِيمٍ ، أَنَّ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَخْبَرَهُ قَالَ : أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ ، وَأَنَا غَائِبٌ ، فَهَلْ يَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا بِشَيْءٍ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ : فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الَّذِي بِالْمِخْرَافِ صَدَقَةٌ عَنْهَا . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ الْقَزَّازُ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ يَعْلَى ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَجُلا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّ أُمَّهُ تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا ؟ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ ، وَقَالَ : فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا يَعْنِي : بُسْتَانًا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) bizga xabar berdiki, Banu Soidaning birodari Saʼd ibn Uboda: «Yo Rasululloh, men yoʻqligimda onam vafot etdi. Men uning nomidan bir narsa sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Unday boʻlsa, men sizni guvoh qilamanki, Mixrofdagi bogʻim uning nomidan sadaqadir», dedi. Muhammad ibn Sinon al-Qazzoz bizga aytib berdi, Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Yaʼlodan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan aytib berdiki, bir kishi Rasululloh ﷺga onasi vafot etganini (aytib): «Men uning nomidan uni sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. Ahmad ibn Maniʼ esa: U: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi», dedi va: «Mening mixrofim — yaʼni bogʻim bor», dedi, deb aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) бизга хабар бердики, Бану Соиданинг биродари Саъд ибн Убода: «Ё Расулуллоҳ, мен йўқлигимда онам вафот этди. Мен унинг номидан бир нарса садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Ундай бўлса, мен сизни гувоҳ қиламанки, Михрофдаги боғим унинг номидан садақадир», деди. Муҳаммад ибн Синон ал-Қаззоз бизга айтиб берди, Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Яълодан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан айтиб бердики, бир киши Расулуллоҳ ﷺга онаси вафот этганини (айтиб): «Мен унинг номидан уни садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. Аҳмад ибн Маниъ эса: У: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди», деди ва: «Менинг михрофим — яъни боғим бор», деди, деб айтди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ، عَنْ كُدَيْرٍ الضَّبِّيِّ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، دُلَّنِي عَلَى عَمَلٍ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ ، قَالَ : " تَقُولُ الْعَدْلَ ، وَتُعْطِي الْفَضْلَ " ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَإِنْ لَمْ أَسْتَطِعْ ، قَالَ : " فَهَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ؟ " قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : " فَاعْهَدْ إِلَى بَعِيرٍ مِنْ إِبِلِكَ وَسِقَاءٍ ، فَانْظُرْ إِلَى أَهْلِ بَيْتٍ لا يَشْرَبُونَ الْمَاءَ إِلا غِبًّا ، فَإِنَّهُ لا يَعْطَبُ بَعِيرُكَ ، وَلا يَنْخَرِقُ سِقَاؤُكَ حَتَّى تَجِبَ لَكَ الْجَنَّةُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَسْتُ أَقِفُ عَلَى سَمَاعِ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ كُدَيْرٍ

Kudayr ad-Dabbiy aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, meni jannatga kiritadigan bir amalga yoʻllang», dedi. U zot: «Adolatli soʻz aytasan va ortiqchani berasan», dedilar. U: «Yo Rasululloh, agar buni uddalay olmasam-chi?» dedi. U zot: «Sening tuyalaring bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Tuyalaringdan bir tuyani va bir meshni ayirib qoʻy, soʻng suvni faqat kunora ichadigan bir uy ahlini qidir. Zero, senga jannat vojib boʻlgunicha tuyang halok boʻlmaydi va meshing yirtilmaydi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men Abu Ishoqning bu xabarni Kudayrdan eshitganiga vuquf hosil qilmadim.Кудайр ад-Даббий айтди: Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мени жаннатга киритадиган бир амалга йўлланг», деди. У зот: «Адолатли сўз айтасан ва ортиқчани берасан», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, агар буни уддалай олмасам-чи?» деди. У зот: «Сенинг туяларинг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Туяларингдан бир туяни ва бир мешни айириб қўй, сўнг сувни фақат кунора ичадиган бир уй аҳлини қидир. Зеро, сенга жаннат вожиб бўлгунича туянг ҳалок бўлмайди ва мешинг йиртилмайди», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен Абу Ишоқнинг бу хабарни Кудайрдан эшитганига вуқуф ҳосил қилмадим.