حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي عُمَرَ الْغُدَانِيِّ ، أَنَّهُ مَرَّ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَامِرٍ ، فَقِيلَ : هَذَا مِنْ أَكْثَرِ النَّاسِ مَالا ، فَدَعَاهُ أَبُو هُرَيْرَةَ ، فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكِ ، فَقَالَ : نَعَمْ ، لِي مِائَةُ حُمُرٍ أَوْ لِي مِائَةُ أَدَمٍ ، وَلِي كَذَا وَكَذَا مِنَ الْغَنَمِ ، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : إِيَّاكَ وَإِخْفَافَ الإِبِلِ ، وَإِيَّاكَ وَإِظْلافَ الْغَنَمِ ، إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " مَا مِنْ رَجُلٍ يَكُونُ لَهُ إِبِلٌ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، عُسْرِهَا وَيُسْرِهَا ، إِلا بَرَزَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ ، فَجَاءَتْهُ كَأَفَذِّ مَا يَكُونُ وَأَشَدُّهُ ، مَا أَسْمَنَهُ أَوْ أَعْظَمَهُ شَكَّ شُعْبَةُ ، فَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا , كُلَّمَا جَازَتْ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ، فَيَرَى سَبِيلَهُ ، وَمَا مِنْ عَبْدٍ يَكُونُ لَهُ غَنَمٌ ، لا يُؤَدِّي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَنَجْدَتُهَا وَرِسْلُهَا ، عُسْرُهَا وَيُسْرُهَا ، إِلا بَرَزَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ كَأَفَذِّ مَا يَكُونُ وَأَشَدُّهُ وَأَسْمَنَهُ وَأَعْظَمَهُ شَكَّ شُعْبَةُ ، فَتَطَؤُهُ بِأَظْلافِهَا ، وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ، حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ ، وَمَا مِنْ رَجُلٍ لَهُ بَقَرٌ لا يُؤَدِّي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَنَجْدَتُهَا وَرِسْلُهَا ، عُسْرُهَا وَيُسْرُهَا ، إِلا بَرَزَ لَهُ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ كَأَفَذِّ مَا يَكُونُ ، وَأَشَدُّهُ وَأَسْمَنَهُ أَوْ أَعْظَمَهُ شَكَّ شُعْبَةُ ، فَتَطَؤُهُ بِأَظْلافِهَا ، وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا جَازَتْ عَلَيْهِ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ ، حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ، فَيَرَى سَبِيلَهُ " ، فَقَالَ لَهُ الْعَامِرِيُّ : وَمَا حَقُّ الإِبِلِ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ ؟ قَالَ : تُعْطِي الْكَرِيمَةَ ، وَتَمْنَحُ الْعَزِيزَةَ ، وَتُفْقِرُ الظُّهْرَ ، وَتُطْرِقُ الْفَحْلَ ، وَتَسْقِي اللَّبَنَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَرْوِ هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرُ يَزِيدَ بْنِ هَارُونَ ، عَنْ شُعْبَةَ
Abu Umar al-Gʻudoniydan rivoyat qilinadiki, uning oldidan Banu Omirdan bir kishi oʻtdi va: «Bu — odamlarning eng koʻp mollisi», deyildi. Abu Hurayra uni chaqirib, bu haqda soʻradi. U: «Ha, mening yuzta qizil (tuyam) — yoki: yuzta qoramtir (tuyam) — bor, shuncha-shuncha qoʻyim ham bor», dedi. Shunda Abu Hurayra: «Tuyalarning tuyogʻidan ehtiyot boʻl, qoʻylarning tuyogʻidan ehtiyot boʻl! Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Tuyalari boʻlib, ularning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech bir kishi yoʻqki, magar u tep-tekis maydonga chiqariladi va ular unga eng kuchli, eng semiz — eng semizi yoki eng kattasi (Shuʼba shubha qildi) — holda kelib, tuyoqlari bilan uni bosib oʻtadi; oxirgisi uning ustidan oʻtgani sayin avvalgisi qaytariladi — miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi. Qoʻylari boʻlib, ularning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech bir banda yoʻqki — Rasululloh ﷺ: ‹najdatuho va rislaho, yaʼni qiyinchiligi va yengilligi›, dedilar — magar u tep-tekis maydonga chiqariladi va ular eng kuchli, eng semiz va eng katta holda (kelib), tuyoqlari bilan uni bosadi, shoxlari bilan suzadi; oxirgisi uning ustidan oʻtgani sayin avvalgisi qaytariladi — miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki Alloh odamlar orasida hukm chiqargunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi. Sigirlari boʻlib, ularning qiyinchilikdagi ham, yengillikdagi ham haqqini ado etmaydigan hech bir kishi yoʻqki — Rasululloh ﷺ: ‹najdatuho va rislaho, yaʼni qiyinchiligi va yengilligi›, dedilar — magar u tep-tekis maydonga chiqariladi va ular eng kuchli, eng semiz — yoki eng katta — holda (kelib), tuyoqlari bilan uni bosadi, shoxlari bilan suzadi; oxirgisi uning ustidan oʻtgani sayin avvalgisi qaytariladi — miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilgunga qadar. Soʻng uning yoʻli koʻrsatiladi». Shunda omiriylik (kishi) unga: «Ey Abu Hurayra, tuyaning haqqi nima?» dedi. U: «Qimmatlisini berasan, azizini (sutini) ariyat berasan, minishga (tuya) berasan, erkagini (chatishtirishga) qoʻyasan va sutini ichirasan», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu hadisni Yazid ibn Horundan boshqa hech kim Shuʼbadan rivoyat qilmagan.Абу Умар ал-Ғудонийдан ривоят қилинадики, унинг олдидан Бану Омирдан бир киши ўтди ва: «Бу — одамларнинг энг кўп моллиси», дейилди. Абу Ҳурайра уни чақириб, бу ҳақда сўради. У: «Ҳа, менинг юзта қизил (туям) — ёки: юзта қорамтир (туям) — бор, шунча-шунча қўйим ҳам бор», деди. Шунда Абу Ҳурайра: «Туяларнинг туёғидан эҳтиёт бўл, қўйларнинг туёғидан эҳтиёт бўл! Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Туялари бўлиб, уларнинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч бир киши йўқки, магар у теп-текис майдонга чиқарилади ва улар унга энг кучли, энг семиз — энг семизи ёки энг каттаси (Шуъба шубҳа қилди) — ҳолда келиб, туёқлари билан уни босиб ўтади; охиргиси унинг устидан ўтгани сайин аввалгиси қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади. Қўйлари бўлиб, уларнинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч бир банда йўқки — Расулуллоҳ ﷺ: ‹наждатуҳо ва рислаҳо, яъни қийинчилиги ва енгиллиги›, дедилар — магар у теп-текис майдонга чиқарилади ва улар энг кучли, энг семиз ва энг катта ҳолда (келиб), туёқлари билан уни босади, шохлари билан сузади; охиргиси унинг устидан ўтгани сайин аввалгиси қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда, токи Аллоҳ одамлар орасида ҳукм чиқаргунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади. Сигирлари бўлиб, уларнинг қийинчиликдаги ҳам, енгилликдаги ҳам ҳаққини адо этмайдиган ҳеч бир киши йўқки — Расулуллоҳ ﷺ: ‹наждатуҳо ва рислаҳо, яъни қийинчилиги ва енгиллиги›, дедилар — магар у теп-текис майдонга чиқарилади ва улар энг кучли, энг семиз — ёки энг катта — ҳолда (келиб), туёқлари билан уни босади, шохлари билан сузади; охиргиси унинг устидан ўтгани сайин аввалгиси қайтарилади — миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунга қадар. Сўнг унинг йўли кўрсатилади». Шунда омирийлик (киши) унга: «Эй Абу Ҳурайра, туянинг ҳаққи нима?» деди. У: «Қимматлисини берасан, азизини (сутини) арият берасан, минишга (туя) берасан, эркагини (чатиштиришга) қўясан ва сутини ичирасан», деди. Абу Бакр айтди: Бу ҳадисни Язид ибн Ҳорундан бошқа ҳеч ким Шуъбадан ривоят қилмаган.