ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، ثنا ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : " أَتَى جِبْرِيلُ إِبْرَاهِيمَ يُرِيهِ الْمَنَاسِكَ ، فَصَلَّى بِهِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ ، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ ، وَالصُّبْحَ بِمِنًى ، ثُمَّ ذَهَبَ مَعَهُ إِلَى عَرَفَةَ ، فَصَلَّى بِهِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِعَرَفَةَ ، وَوَقَّفَهُ فِي الْمَوْقِفِ حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ، ثُمَّ دَفَعَ بِهِ فَصَلَّى بِهِ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ بِمُزْدَلِفَةِ ، ثُمَّ أَبَاتَ لَيْلَتَهُ ، ثُمَّ دَفَعَ بِهِ حَتَّى رَمَى الْجَمْرَةَ ، فَقَالَ لَهُ : أَعْرِفِ الآنَ ، فَأَرَاهُ الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا ، فَعَلَ ذَلِكَ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi: Jibril Ibrohimning oldiga kelib, unga manosiklarni koʻrsatdi: u bilan Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdodni oʻqidi. Soʻng u bilan Arafaga bordi va u bilan Arafada peshin bilan asrni oʻqidi hamda uni quyosh botguncha mavqifda turgʻizdi. Soʻng u bilan qaytdi va u bilan Muzdalifada shom, xufton va bomdodni oʻqidi. Keyin u kechasini oʻsha yerda oʻtkazdi. Soʻng u bilan joʻnadi, toki jamraga tosh otdi va unga: «Endi bildingmi?» dedi. Va unga barcha manosiklarni koʻrsatdi. Nabiy ﷺga ham shunday qildi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Жибрил Иброҳимнинг олдига келиб, унга маносикларни кўрсатди: у билан Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдодни ўқиди. Сўнг у билан Арафага борди ва у билан Арафада пешин билан асрни ўқиди ҳамда уни қуёш ботгунча мавқифда турғизди. Сўнг у билан қайтди ва у билан Муздалифада шом, хуфтон ва бомдодни ўқиди. Кейин у кечасини ўша ерда ўтказди. Сўнг у билан жўнади, токи жамрага тош отди ва унга: «Энди билдингми?» деди. Ва унга барча маносикларни кўрсатди. Набий ﷺга ҳам шундай қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا حُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ ، حَدَّثَنَا كَهْمَسُ بْنُ الْحَسَنِ ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ ، قَالَ : انْطَلَقْتُ أَنَا ، وَحُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَاجِّينَ وَمُعْتَمِرِينَ ، فَقُلْنَا لَوْ أَتَيْنَا رَجُلا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَقِينَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ، فَقَالَ : حَدَّثَنِي عُمَرُ ، قَالَ : بَيْنَمَا نَحْنُ ذَاتَ يَوْمٍ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ أَقْبَلَ رَجُلٌ شَدِيدُ بَيَاضِ الثِّيَابِ ، شَدِيدُ سَوَادِ الشَّعْرِ ، وَلا نَعْرِفُهُ فَدَنَا حَتَّى وَضَعَ رُكْبَتَيْهِ وَوضَعَ يَدَيْهِ عَلَى فَخِذَيْهِ ، فَقَالَ : يَا مُحَمَّدُ ، أَخْبِرْنِي عَنِ الإِسْلامِ ، مَا الإِسْلامُ ؟ قَالَ : " أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، وَتُقِيمَ الصَّلاةَ ، وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ ، وَتَصُومَ رَمَضَانَ ، وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلا " ، قَالَ : صَدَقْتَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا كَهْمَسٌ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوِهِ

Yahyo ibn Yaʼmar aytdi: Men va Humayd ibn Abdurrahmon haj va umra qilib yoʻlga chiqdik. Biz: «Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishining oldiga borsak edi», dedik. Bas, Abdulloh ibn Umar bilan uchrashdik. U dedi: Menga Umar aytib berdi: Bir kuni biz Rasululloh ﷺning huzurlarida edik, birdan kiyimi juda oq, sochi juda qora bir kishi kelib qoldi, biz uni tanimasdik. U yaqinlashib, tizzalarini (u zotning tizzalariga) va qoʻllarini oʻz sonlariga qoʻyib: «Ey Muhammad, menga Islom haqida xabar bering, Islom nima?» dedi. U zot: «Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berishing, namozni toʻkis ado etishing, zakot berishing, Ramazon roʻzasini tutishing va yoʻlga qodir boʻlsang, Baytni haj qilishingdir», dedilar. U: «Rost aytding», dedi — soʻng u hadisni toʻlaligicha zikr qildi. Abu Muso bizga aytib berdi, Muoz ibn Muoz bizga aytib berdi, Kahmas bizga shu hadisning oʻxshashini aytib berdi.Яҳё ибн Яъмар айтди: Мен ва Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ҳаж ва умра қилиб йўлга чиқдик. Биз: «Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишининг олдига борсак эди», дедик. Бас, Абдуллоҳ ибн Умар билан учрашдик. У деди: Менга Умар айтиб берди: Бир куни биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдик, бирдан кийими жуда оқ, сочи жуда қора бир киши келиб қолди, биз уни танимасдик. У яқинлашиб, тиззаларини (у зотнинг тиззаларига) ва қўлларини ўз сонларига қўйиб: «Эй Муҳаммад, менга Ислом ҳақида хабар беринг, Ислом нима?» деди. У зот: «Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик беришинг, намозни тўкис адо этишинг, закот беришинг, Рамазон рўзасини тутишинг ва йўлга қодир бўлсанг, Байтни ҳаж қилишингдир», дедилар. У: «Рост айтдинг», деди — сўнг у ҳадисни тўлалигича зикр қилди. Абу Мусо бизга айтиб берди, Муоз ибн Муоз бизга айтиб берди, Каҳмас бизга шу ҳадиснинг ўхшашини айтиб берди.

حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْعَثِ أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الإِسْلامَ بُنِيَ عَلَى خَمْسٍ : شَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامِ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَحَجِّ الْبَيْتِ ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Islom besh (narsa) ustiga bino qilingan: Allohdan boʻlak iloh yoʻq deb guvohlik berish, namozni toʻkis ado etish, zakot berish, Baytni haj qilish va Ramazon roʻzasini tutish», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ислом беш (нарса) устига бино қилинган: Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ деб гувоҳлик бериш, намозни тўкис адо этиш, закот бериш, Байтни ҳаж қилиш ва Рамазон рўзасини тутиш», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزْعَةَ بْنِ عُبَيْدٍ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ ، ثنا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اسْتَمْتِعُوا مِنْ هَذَا الْبَيْتِ ، فَإِنَّهُ قَدْ هُدِمَ مَرَّتَيْنِ ، وَيُرْفَعُ فِي الثَّالِثِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَوْلُهُ : يُرْفَعُ فِي الثَّالِثِ ، يُرِيدُ بَعْدَ الثَّالِثَةِ ، إِذْ رَفْعُ مَا قَدْ هُدِمَ مُحَالٌ ، لأَنَّ الْبَيْتَ إِذَا هُدِمَ لا يَقَعُ عَلَيْهِ اسْمُ بَيْتٍ إِذَا لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ بِنَاءٌ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu Baytdan bahramand boʻlib qolinglar, zero u ikki marta buzilgan va uchinchisida koʻtariladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Uning: «uchinchisida koʻtariladi» degan soʻzi bilan uchinchisidan keyin (koʻtarilishini) iroda qilinadi; zero buzilgan narsani koʻtarish maholdir, chunki Bayt buzilsa va u yerda bino qolmasa, unga bayt nomi tushmaydi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу Байтдан баҳраманд бўлиб қолинглар, зеро у икки марта бузилган ва учинчисида кўтарилади», дедилар. Абу Бакр айтди: Унинг: «учинчисида кўтарилади» деган сўзи билан учинчисидан кейин (кўтарилишини) ирода қилинади; зеро бузилган нарсани кўтариш маҳолдир, чунки Байт бузилса ва у ерда бино қолмаса, унга байт номи тушмайди.

حَدَّثَنَا أَبُو قُدَامَةَ ، وَأَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، قَالا : حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ ، عَنْ قَتَادَةَ . ح وَحَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ بِسْطَامٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ وَهُوَ الْقَطَّانُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عُتْبَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لَيُحَجَّنَّ هَذَا الْبَيْتُ ، وَلَيُعْتَمَرَنَّ بَعْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ ، وَمَأْجُوجَ " ، وَقَالَ أَبُو قُدَامَةَ : بَعْدَ يَأْجُوجَ ، وَمَأْجُوجَ ، وَقَالَ أَبُو مُوسَى : لَيُحَجَّنَّ الْبَيْتُ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu Bayt albatta haj qilinadi va Yaʼjuj va Maʼjuj chiqqanidan keyin ham albatta umra qilinadi», dedilar. Abu Qudoma: «Yaʼjuj va Maʼjujdan keyin», dedi. Abu Muso esa: «Bayt albatta haj qilinadi», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу Байт албатта ҳаж қилинади ва Яъжуж ва Маъжуж чиққанидан кейин ҳам албатта умра қилинади», дедилар. Абу Қудома: «Яъжуж ва Маъжуждан кейин», деди. Абу Мусо эса: «Байт албатта ҳаж қилинади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، أَخْبَرَنَا الرَّبِيعُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ النَّاسَ ، فَقَالَ : " إِنَّ اللَّهَ قَدِ افْتَرَضَ عَلَيْكُمُ الْحَجَّ " ، فَقَالَ رَجُلٌ : أَكُلَّ عَامٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ فَسَكَتَ عَنْهُ حَتَّى أَعَادَهَا ثَلاثًا ، فَقَالَ : " لَوْ قُلْتُ : نَعَمْ لَوَجَبَتْ ، وَلَوْ وَجَبَتْ مَا قُمْتُمْ بِهَا " ، وَقَالَ : " ذَرُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ ، فَإِنَّمَا هَلَكَ الَّذِينَ مِنْ قِبَلِكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلافِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ ، فَمَا أَمَرْتُكُمْ بِشَيْءٍ ، فَأْتُوهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ ، وَإِذَا نَهَيْتُكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَانْتَهُوا عَنْهُ " ، قَالَ : فَأُنْزِلَتْ : ‏ لا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib: «Albatta, Alloh sizlarga hajni farz qildi», dedilar. Shunda bir kishi: «Har yilimi, yo Rasululloh?» dedi. U zot undan sukut qildilar, hatto u buni uch marta takrorladi. Soʻng u zot: «Agar ‹ha› desam, vojib boʻlar edi; vojib boʻlganida esa sizlar uni ado eta olmas edingiz», dedilar. Va: «Men sizlarni qoʻyib qoʻygan narsada meni tinch qoʻyinglar. Zero, sizlardan oldingilar savollarining koʻpligi va paygʻambarlariga qarshi ixtiloflari sababli halok boʻldilar. Bas, men sizlarni biror narsaga buyursam, imkoningiz boricha uni bajaringlar; biror narsadan qaytarsam, undan tiyilinglar», dedilar. (Roviy) dedi: Shunda: {Sizlarga oshkor qilinsa, yomon koʻradigan narsalar haqida soʻramanglar} (oyati) nozil boʻldi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб: «Албатта, Аллоҳ сизларга ҳажни фарз қилди», дедилар. Шунда бир киши: «Ҳар йилими, ё Расулуллоҳ?» деди. У зот ундан сукут қилдилар, ҳатто у буни уч марта такрорлади. Сўнг у зот: «Агар ‹ҳа› десам, вожиб бўлар эди; вожиб бўлганида эса сизлар уни адо эта олмас эдингиз», дедилар. Ва: «Мен сизларни қўйиб қўйган нарсада мени тинч қўйинглар. Зеро, сизлардан олдингилар саволларининг кўплиги ва пайғамбарларига қарши ихтилофлари сабабли ҳалок бўлдилар. Бас, мен сизларни бирор нарсага буюрсам, имконингиз борича уни бажаринглар; бирор нарсадан қайтарсам, ундан тийилинглар», дедилар. (Ровий) деди: Шунда: {Сизларга ошкор қилинса, ёмон кўрадиган нарсалар ҳақида сўраманглар} (ояти) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ مُنْقِذِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَوْلانِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ مَخْرَمَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ سُهَيْلَ بْنَ أَبِي صَالِحٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبِي ، يَقُولُ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَفْدُ اللَّهِ ثَلاثَةٌ : الْغَازِي ، وَالْحَاجُّ ، وَالْمُعْتَمِرُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohning mehmonlari uchtadir: gʻoziy, hoji va umra qilguvchi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳнинг меҳмонлари учтадир: ғозий, ҳожи ва умра қилгувчи», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، قَالَ : وَأَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ قَيْسٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ شَقِيقٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ، فَإِنَّهُمَا تَنْفِيَانِ الْفَقْرَ وَالذَّنُوبَ ، كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ، وَالذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ ، وَلَيْسَ لِلْحَجَّةِ الْمَبْرُورَةِ ثَوَابٌ دُونَ الْجَنَّةِ "

Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haj bilan umrani ketma-ket qilinglar. Chunki ular kambagʻallik va gunohlarni xuddi bosqon temir, oltin va kumushning zangini ketkazgani kabi ketkazadi. Mabrur hajning savobi esa jannatdan boshqa narsa emas», dedilar.Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаж билан умрани кетма-кет қилинглар. Чунки улар камбағаллик ва гуноҳларни худди босқон темир, олтин ва кумушнинг зангини кетказгани каби кетказади. Мабрур ҳажнинг савоби эса жаннатдан бошқа нарса эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَدَّثَنِيهِ سُمَيٌّ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ سُمَيٍّ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ سُمَيٍّ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِمَا بَيْنَهُمَا ، وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلا الْجَنَّةَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir umradan ikkinchi umragacha — orasidagi (gunohlarga) kafforatdir. Mabrur hajning esa jannatdan boshqa mukofoti yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир умрадан иккинчи умрагача — орасидаги (гуноҳларга) каффоратдир. Мабрур ҳажнинг эса жаннатдан бошқа мукофоти йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ أَبُو عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ عِيَاضٍ . ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، قَالا : حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، كِلاهُمَا عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ حَجَّ فَلَمْ يَرْفُثْ ، وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَأَنَّمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim haj qilib, behayo soʻz aytmasa va fisq qilmasa, onasi uni tuqqan kunidagidek qaytadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким ҳаж қилиб, беҳаё сўз айтмаса ва фисқ қилмаса, онаси уни туққан кунидагидек қайтади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ ، أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ أَبِي شِمَاسَةَ ، قَالَ : حَضَرْنَا عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ ، وَهُوَ فِي سِيَاقَةِ الْمَوْتِ ، فَبَكَى طَوِيلا ، وَقَالَ : فَلَمَّا جَعَلَ اللَّهُ الإِسْلامَ فِي قَلْبِي أَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، ابْسُطْ يَمِينَكَ لأُبَايِعَكَ ، فَبَسَطَ يَدَهُ ، فَقَبَضْتُ يَدِي ، فَقَالَ : " مَا لَكَ يَا عَمْرٌو ؟ " قَالَ : أَرَدْتُ أَنْ أَشْتَرِطَ ، قَالَ : " تَشْتَرِطُ مَاذَا ؟ " قَالَ : أَنْ يُغْفَرَ لِي ، قَالَ : " أَمَا عَلِمْتَ يَا عَمْرٌو أَنَّ الإِسْلامَ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ ، وَأَنَّ الْهِجْرَةَ تَهَدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهَا ، وَأَنَّ الْحَجَّ يَهْدِمُ مَا كَانَ قَبْلَهُ "

Abu Shimosa aytdi: Biz Amr ibn Osning huzurida, u oʻlim talvasasida ekanida hozir boʻldik. U uzoq yigʻladi va dedi: «Alloh qalbimga Islomni solganda, men Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: ‹Yo Rasululloh, oʻng qoʻlingizni choʻzing, sizga bayʼat beray›, dedim. U zot qoʻllarini choʻzdilar, men esa qoʻlimni tortdim. U zot: ‹Senga nima boʻldi, ey Amr?› dedilar. Men: ‹Bir shart qoʻymoqchiman›, dedim. U zot: ‹Nima shart qoʻymoqchisan?› dedilar. Men: ‹Magʻfirat qilinishimni›, dedim. U zot: ‹Ey Amr, Islom oʻzidan oldingi (gunoh)larni yoʻq qilishini, hijrat oʻzidan oldingi (gunoh)larni yoʻq qilishini va haj oʻzidan oldingi (gunoh)larni yoʻq qilishini bilmaysanmi?› dedilar».Абу Шимоса айтди: Биз Амр ибн Оснинг ҳузурида, у ўлим талвасасида эканида ҳозир бўлдик. У узоқ йиғлади ва деди: «Аллоҳ қалбимга Исломни солганда, мен Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, ўнг қўлингизни чўзинг, сизга байъат берай›, дедим. У зот қўлларини чўздилар, мен эса қўлимни тортдим. У зот: ‹Сенга нима бўлди, эй Амр?› дедилар. Мен: ‹Бир шарт қўймоқчиман›, дедим. У зот: ‹Нима шарт қўймоқчисан?› дедилар. Мен: ‹Мағфират қилинишимни›, дедим. У зот: ‹Эй Амр, Ислом ўзидан олдинги (гуноҳ)ларни йўқ қилишини, ҳижрат ўзидан олдинги (гуноҳ)ларни йўқ қилишини ва ҳаж ўзидан олдинги (гуноҳ)ларни йўқ қилишини билмайсанми?› дедилар».

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْحُجَّاجِ ، وَلِمَنِ اسْتَغْفَرَ لَهُ الْحَاجُّ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ey Alloh, hojilarni va hoji magʻfirat soʻragan kishini magʻfirat qil», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Аллоҳ, ҳожиларни ва ҳожи мағфират сўраган кишини мағфират қил», дедилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " قَلَّمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْرُجُ فِي سَفَرِ الْجِهَادِ وَغَيْرِهِ ، إِلا يَوْمَ الْخَمِيسِ "

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu) shunday der edi: «Rasululloh ﷺ jihod safariga yoki boshqasiga kamdan-kam hollarda payshanba kunidan boshqa (kunda) chiqar edilar».Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу) шундай дер эди: «Расулуллоҳ ﷺ жиҳод сафарига ёки бошқасига камдан-кам ҳолларда пайшанба кунидан бошқа (кунда) чиқар эдилар».

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : قَالَ عُرْوَةُ : قَالَتْ عَائِشَةُ : فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْنِي إِلَى بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ ، فَاسْتَأْذَنَ ، فَأَذِنَ لَهُ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِنَّهُ قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الصَّحَابَةَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " نَعَمْ " ، قَالَتْ عَائِشَةُ : فَجَهَّزْتُهُمَا أَحَثَّ الْجِهَازِ فَصَنَعْتُ لَهُمَا سَفْرَةً فِي جِرَابٍ ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بِكْرٍ قِطْعَةً مِنْ نِطَاقِهَا ، فَأَوْكَتْ بِهِ الْجِرَابَ ، فَبِذَلِكَ كَانَتْ تُسَمَّى ذَاتَ النِّطَاقِ "

Oisha (roziyallohu anho) dedi: Rasululloh ﷺ — yaʼni Abu Bakrning uyiga — kelib, izn soʻradilar, u zotga izn berildi. Rasululloh ﷺ: «Menga chiqishga izn berildi», dedilar. Abu Bakr: «Hamrohlik ham (boʻladimi)? Otam sizga fido boʻlsin, yo Rasululloh», dedi. Nabiy ﷺ: «Ha», dedilar. Oisha dedi: Men ikkovlariga juda tez jihoz tayyorladim va ularga bir xaltada yoʻl ozigʻi qildim. Asmo bint Abu Bakr esa belbogʻidan bir parcha kesib, u bilan xaltaning ogʻzini bogʻladi. Shu sababli u «Zotun-nitoq» deb nomlanar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: Расулуллоҳ ﷺ — яъни Абу Бакрнинг уйига — келиб, изн сўрадилар, у зотга изн берилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Менга чиқишга изн берилди», дедилар. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик ҳам (бўладими)? Отам сизга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ», деди. Набий ﷺ: «Ҳа», дедилар. Оиша деди: Мен икковларига жуда тез жиҳоз тайёрладим ва уларга бир халтада йўл озиғи қилдим. Асмо бинт Абу Бакр эса белбоғидан бир парча кесиб, у билан халтанинг оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-нитоқ» деб номланар эди.

حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ . ح وَحَدَّثَنَا سَلِمَ ، أَيْضًا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ الْكِنْدِيِّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ أَبِي زَائِدَةَ ، كُلُّهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ ، وَقَالَ أَبُو مُعَاوِيَةَ : عَامَ الْحَجِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَحِلُّ لامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُسَافِرُ سَفَرًا ثَلاثَةَ أَيَّامٍ فَصَاعِدًا ، إِلا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ أَبُوهَا ، أَوِ ابْنُهَا ، أَوْ أَخُوهَا ، أَوْ زَوْجُهَا ، أَوْ ذُو مَحْرَمٍ مِنْهَا " ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ ، وَفِي حَدِيثِ الآخَرِينَ : لا تُسَافِرِ الْمَرْأَةُ سَفَرًا ثَلاثَةَ أَيَّامٍ فَصَاعِدًا ، غَيْرَ أَنَّ فِيَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ : يَكُونُ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى ، عَنِ الأَعْمَشِ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي زَائِدَةَ ، حَدَّثَنَا الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ نَحْوَهُ

Rasululloh ﷺ: «Allohga va oxirat kuniga iymon keltiradigan ayolga uch kunlik yoki undan ortiq safar qilish halol emas, faqat oʻzi bilan mahrami — otasi, oʻgʻli, akasi, eri yoki oʻziga mahram boʻlgan kishi boʻlsa, mustasno», dedilar. Bu Abu Muoviya hadisining lafzidir. Boshqalarning hadisida esa: «Ayol uch kunlik yoki undan ortiq safar qilmasin», deyilgan. Faqat Ibn Abu Zoida hadisida: «uch kun boʻlsa», deyilgan. Ali ibn Xashram bizga aytib berdi, Iso bizga Aʼmashdan Abu Zoida hadisi kabi xabar berdi. Ashaj bizga aytib berdi, Abu Xolid bizga aytib berdi, Aʼmash bizga aytib berdi — soʻng u hadisning oʻxshashini zikr qildi.Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирадиган аёлга уч кунлик ёки ундан ортиқ сафар қилиш ҳалол эмас, фақат ўзи билан маҳрами — отаси, ўғли, акаси, эри ёки ўзига маҳрам бўлган киши бўлса, мустасно», дедилар. Бу Абу Муовия ҳадисининг лафзидир. Бошқаларнинг ҳадисида эса: «Аёл уч кунлик ёки ундан ортиқ сафар қилмасин», дейилган. Фақат Ибн Абу Зоида ҳадисида: «уч кун бўлса», дейилган. Али ибн Хашрам бизга айтиб берди, Исо бизга Аъмашдан Абу Зоида ҳадиси каби хабар берди. Ашаж бизга айтиб берди, Абу Холид бизга айтиб берди, Аъмаш бизга айтиб берди — сўнг у ҳадиснинг ўхшашини зикр қилди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَهَى أَنْ تُسَافِرَ الْمَرْأَةُ ثَلاثًا إِلا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي الأَخْبَارِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ ، وَخَبَرُ ابْنِ عُمَرَ مُخْتَصَرٌ غَيْرُ مُتَقَصًّ لَمْ يُذْكَرْ فِيهِ الزَّوْجَ ، وَخَبَرُ أَبِي سَعِيدٍ مُتَقَصًّ ذِكْرَ ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ وَالزَّوْجَ جَمِيعًا

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ayol kishining oʻzi bilan mahrami boʻlmasdan uch (kunlik) safar qilishidan qaytardilar. Abu Bakr aytdi: Men bu lafzni Kitobul-kabirdagi xabarlarda chiqarganman. Ibn Umarning xabari qisqartirilgan boʻlib, toʻliq emas — unda er zikr qilinmagan. Abu Saidning xabari esa toʻliq boʻlib, unda mahramlar ham, er ham birga zikr qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аёл кишининг ўзи билан маҳрами бўлмасдан уч (кунлик) сафар қилишидан қайтардилар. Абу Бакр айтди: Мен бу лафзни Китобул-кабирдаги хабарларда чиқарганман. Ибн Умарнинг хабари қисқартирилган бўлиб, тўлиқ эмас — унда эр зикр қилинмаган. Абу Саиднинг хабари эса тўлиқ бўлиб, унда маҳрамлар ҳам, эр ҳам бирга зикр қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ قَزْعَةَ بْنِ يَحْيَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ يَوْمَيْنِ ، إِلا مَعَ زَوْجِهَا ، أَوْ ذِي مَحْرَمٍ "

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Ayol eri yoki mahrami bilan boʻlmasa, ikki kunlik safar qilmasin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аёл эри ёки маҳрами билан бўлмаса, икки кунлик сафар қилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ , قَالا : حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا يَحِلُّ لامْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ يَوْمًا وَلَيْلَةً ، إِلا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَقُلْ عِلْمِي أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ فِي هَذَا الْخَبَرِ : عَنْ أَبِيهِ خَلا بِشْرِ بْنِ عُمَرَ ، هَذَا الْخَبَرُ فِي الْمُوَطَّإِ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، وَعِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ عِيسَى : حَدَّثَنَا ، وَقَالَ يُونُسُ : أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي مَالِكٌ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي الْخَبَرِ : هُوَ صَحِيحٌ عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، رَوَاهُ اللَّيْثُ ابْنُ سَعْدٍ ، وَابْنُ عَجْلانَ ، وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohga va oxirat kuniga iymon keltiradigan ayolga mahrami bilan boʻlmasa, bir kun-u bir kechalik safar qilish halol emas», dedilar. Abu Bakr aytdi: Mening bilishimcha, Molikning ashoblaridan hech kim bu xabarda Bishr ibn Umardan boshqa: «otasidan», demagan; bu xabar Muvattada Saiddan, u Abu Hurayradan (deb keltirilgan). Yunus ibn Abdulaʼlo va Iso ibn Ibrohim bizga aytib berdilar, Ibn Vahb xabar berdi, menga Molik Saiddan, u Abu Hurayradan xabar berdi. Abu Bakr bu xabar haqida aytdi: U «otasidan, u Abu Hurayradan» (tariqida) sahihdir; uni Lays ibn Saʼd, Ibn Ajlon va Ibn Abu Zibʼ Saiddan, u otasidan, u Abu Hurayradan rivoyat qilganlar. Men uni Kitobul-kabirda chiqarganman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирадиган аёлга маҳрами билан бўлмаса, бир кун-у бир кечалик сафар қилиш ҳалол эмас», дедилар. Абу Бакр айтди: Менинг билишимча, Моликнинг ашобларидан ҳеч ким бу хабарда Бишр ибн Умардан бошқа: «отасидан», демаган; бу хабар Муваттада Саиддан, у Абу Ҳурайрадан (деб келтирилган). Юнус ибн Абдулаъло ва Исо ибн Иброҳим бизга айтиб бердилар, Ибн Ваҳб хабар берди, менга Молик Саиддан, у Абу Ҳурайрадан хабар берди. Абу Бакр бу хабар ҳақида айтди: У «отасидан, у Абу Ҳурайрадан» (тариқида) саҳиҳдир; уни Лайс ибн Саъд, Ибн Ажлон ва Ибн Абу Зибъ Саиддан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар. Мен уни Китобул-кабирда чиқарганман.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الْمَخْزُومِيُّ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تُسَافِرِ امْرَأَةٌ مَسِيرَةَ لَيْلَةٍ ، إِلا مَعَ ذِي مَحْرَمٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَقَدِ اسْتَقْصَيْتُ هَذِهِ الأَخْبَارَ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol mahrami bilan boʻlmasa, bir kechalik masofaga safar qilmasin», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men bu xabarlarni Kitobul-kabirda toʻliq keltirganman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл маҳрами билан бўлмаса, бир кечалик масофага сафар қилмасин», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен бу хабарларни Китобул-кабирда тўлиқ келтирганман.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ سُفْيَانَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تُسَافِرُ امْرَأَةُ بَرِيدًا ، إِلا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ " ، وَقَالَ يُوسُفُ : إِلا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الْبَرِيدُ : اثْنَا عَشَرَ مِيلا بِالْهَاشِمِيِّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol mahrami bilan boʻlmasa, bir barid (masofa) safar qilmasin», dedilar. Yusuf: «faqat oʻzi bilan mahrami boʻlsa, mustasno», dedi. Abu Bakr aytdi: Barid — hoshimiy (oʻlchov)da oʻn ikki mildir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл маҳрами билан бўлмаса, бир барид (масофа) сафар қилмасин», дедилар. Юсуф: «фақат ўзи билан маҳрами бўлса, мустасно», деди. Абу Бакр айтди: Барид — ҳошимий (ўлчов)да ўн икки милдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، قَالا : حَدَّثَنَا بِشْرٌ وَهُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا سُهَيْلٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَحِلُّ لامْرَأَةٍ تُسَافِرُ ثَلاثًا ، إِلا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ عَلَيْهَا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ayol kishiga yonida oʻzining mahrami boʻlmasdan uch (kun)lik safar qilishi halol emas».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аёл кишига ёнида ўзининг маҳрами бўлмасдан уч (кун)лик сафар қилиши ҳалол эмас».

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، نا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ بُكَيْرٍ وَهُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشَجُّ ، أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ أَبِي رَافِعٍ ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ، أَنَّهُ قَالَ : كُنْتُ مَعَ بَعْثٍ مَرَّةً ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اذْهَبْ فَآتِنِي بِمَيْمُونَةَ " ، فَقُلْتُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، إِنِّي فِي الْبَعْثِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلَسْتَ تُحِبُّ مَا أُحِبُّ ؟ " قُلْتُ : بَلَى ، يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " اذْهَبْ ، فَآتِنِي بِهَا " ، قَالَ فَذَهَبْتُ فَجِئْتُهُ بِهَا

Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu) dedi: Men bir safar (askariy) yuborilma bilan birga edim. Rasululloh ﷺ menga: «Bor, menga Maymunani olib kel», dedilar. Men: «Ey Allohning Nabiysi, men yuborilma (qoʻshini)daman», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sen men sevgan narsani sevmaysanmi?» dedilar. Men: «Albatta, yo Rasululloh», dedim. U zot: «Bor, uni menga olib kel», dedilar. (Abu Rofeʼ) dedi: Bas, men borib, uni u zotga olib keldim.Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу) деди: Мен бир сафар (аскарий) юборилма билан бирга эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга: «Бор, менга Маймунани олиб кел», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен юборилма (қўшини)даман», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сен мен севган нарсани севмайсанми?» дедилар. Мен: «Албатта, ё Расулуллоҳ», дедим. У зот: «Бор, уни менга олиб кел», дедилар. (Абу Рофеъ) деди: Бас, мен бориб, уни у зотга олиб келдим.

ثنا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ : " أَلا لا يَخْلُوَنَّ رَجُلٌ بِامْرَأَةٍ إِلا وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ " ، فَقَامَ رَجُلٌ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي اكْتُتِبْتُ فِي غَزْوَةِ كَذَا وَكَذَا ، وَانْطَلَقَتِ امْرَأَتِي حَاجَّةً ، قَالَ : " انْطَلِقْ فَحُجَّ مَعَ امْرَأَتِكَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: Nabiy ﷺning xutba qilib turib: «Ogoh boʻlinglar! Erkak kishi ayol bilan yolgʻiz qolmasin, faqat u bilan mahrami boʻlsa, mustasno», deganlarini eshitdim. Shunda bir kishi turib: «Yo Rasululloh, mening ismim falon-falon gʻazotga yozilgan, xotinim esa hajga chiqib ketdi», dedi. U zot: «Bor, xotining bilan haj qil», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: Набий ﷺнинг хутба қилиб туриб: «Огоҳ бўлинглар! Эркак киши аёл билан ёлғиз қолмасин, фақат у билан маҳрами бўлса, мустасно», деганларини эшитдим. Шунда бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, менинг исмим фалон-фалон ғазотга ёзилган, хотиним эса ҳажга чиқиб кетди», деди. У зот: «Бор, хотининг билан ҳаж қил», дедилар.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا مَعْبَدٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ ، يَقُولُ : ‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ نَحْوَهُ ، وَقَالَ : " فَاذْهَبْ فَحُجَّ بِامْرَأَتِكَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning shunday deganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺning minbar ustida xutba qilib turib aytganlarini eshitdim — soʻng u hadisning oʻxshashini zikr qildi va: «Bas, borib, xotining bilan haj qil», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг минбар устида хутба қилиб туриб айтганларини эшитдим — сўнг у ҳадиснинг ўхшашини зикр қилди ва: «Бас, бориб, хотининг билан ҳаж қил», деди.

ثنا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، ثنا حَنْظَلَةُ ، أَنَّهُ سَمِعَ الْقَاسِمَ ، يَقُولُ : كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ ، فَجَاءَهُ رَجُلٌ ، فَقَالَ : أَرَدْتُ سَفَرًا ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : انْتَظِرْ حَتَّى أُوَدِّعَكَ كَمَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوَدِّعُنَا : " اسْتَوْدِعِ اللَّهَ دِينَكَ ، وَأَمَانَتَكَ ، وَخَوَاتِيمَ عَمَلِكَ "

Qosim aytdi: Men Ibn Umarning huzurida edim. Uning oldiga bir kishi kelib: «Men safarni iroda qildim», dedi. Abdulloh: «Shoshma, Rasululloh ﷺ biz bilan xayrlashganlaridek, men ham sen bilan xayrlashay: ‹Dining, omonating va amallaringning xotimasini Allohga topshiraman›», dedi.Қосим айтди: Мен Ибн Умарнинг ҳузурида эдим. Унинг олдига бир киши келиб: «Мен сафарни ирода қилдим», деди. Абдуллоҳ: «Шошма, Расулуллоҳ ﷺ биз билан хайрлашганларидек, мен ҳам сен билан хайрлашай: ‹Дининг, омонатинг ва амалларингнинг хотимасини Аллоҳга топшираман›», деди.

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ ، ثنا سَيَّارُ بْنُ حَاتِمٍ ، نا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي أُرِيدُ سَفَرًا فَزَوِّدْنِي ، قَالَ : " زَوَّدَكَ اللَّهُ التَّقْوَى " ، قَالَ : زِدْنِي ، قَالَ : " وَغَفَرَ ذَنْبَكَ " ، قَالَ : زِدْنِي بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي ، قَالَ : " وَيَسَّرَ لَكَ حَيْثُ مَا كُنْتَ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men safar qilmoqchiman, menga zod (yoʻl ozigʻi duosini) bering», dedi. U zot: «Zavvadakallohut-taqvo (Alloh senga taqvoni zod qilib bersin)», dedilar. U: «Yana qoʻshing», dedi. U zot: «Va gʻafara zanbaka (va gunohingni magʻfirat qilsin)», dedilar. U: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, yana qoʻshing», dedi. U zot: «Va yassara laka haysumo kunta (va qayerda boʻlsang, senga oson qilsin)», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сафар қилмоқчиман, менга зод (йўл озиғи дуосини) беринг», деди. У зот: «Заввадакаллоҳут-тақво (Аллоҳ сенга тақвони зод қилиб берсин)», дедилар. У: «Яна қўшинг», деди. У зот: «Ва ғафара занбака (ва гуноҳингни мағфират қилсин)», дедилар. У: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, яна қўшинг», деди. У зот: «Ва яссара лака ҳайсумо кунта (ва қаерда бўлсанг, сенга осон қилсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ عَاصِمٍ وَهُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسٍ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا سَافَرَ قَالَ : " اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ ، وَالْخَلِيفَةُ فِي الأَهْلِ ، اللَّهُمَّ اصْحَبْنَا فِي سَفَرِنَا ، وَاخْلُفْنَا فِي أَهْلِنَا ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ ، وَكَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ ، وَمِنَ الْحَوْرِ بَعْدَ الْكَوْرِ ، وَمِنْ دَعْوَةِ الْمَظْلُومِ ، وَمِنْ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الأَهْلِ وَالْمَالِ " . ثنا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، ثنا حَمَّادٌ ، عَنْ عَاصِمٍ ، بِمِثْلِهِ . وَثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ يَعْنِي ابْنَ عَبَّادٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، بِمِثْلِهِ وَزَادَا قِيلَ لِعَاصِمٍ : مَا الْحَوْرُ ؟ قَالَ : أَمَا سَمِعْتَهُ يَقُولُ : حَارَ بَعْدَمَا كَانَ

Abdulloh ibn Sarjis (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ safarga chiqqanlarida: «Allohumma antas-sohibu fis-safari val-xalifatu fil-ahl. Allohummas-habna fi safarina vaxlufna fi ahlina. Allohumma inni aʼuzu bika min vaʼsais-safari va kaabatil-munqalab, va minal-havri baʼdal-kavr, va min daʼvatil-mazlum, va min suʼil-manzari fil-ahli val-mol (Ey Alloh, safarda hamroh, oilada oʻrinbosar Sensan. Ey Alloh, safarimizda bizga hamroh boʻl va oilamizga oʻrinbosar boʻl. Ey Alloh, men safarning mashaqqatidan, qaytishdagi gʻam-anduhdan, borligimdan keyin nuqsonga uchrashdan, mazlumning duosidan hamda oila va molda yomon manzarani koʻrishdan Senga panoh tilayman)», der edilar. Ahmad ibn Miqdam bizga aytib berdi, Hammod bizga Osimdan shunga oʻxshashini aytib berdi. Ahmad ibn Abda ham bizga aytib berdi, Abbod ibn Abbod bizga Osimdan shunga oʻxshashini xabar berdi. Ikkovi shuni ziyoda qildilar: Osimga: «Havr nima?» deyildi. U: «Uning: ‹Bor boʻlganidan keyin nuqsonga uchradi› deganini eshitmadingmi?» dedi.Абдуллоҳ ибн Саржис (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ сафарга чиққанларида: «Аллоҳумма антас-соҳибу фис-сафари вал-халифату фил-аҳл. Аллоҳуммас-ҳабна фи сафарина вахлуфна фи аҳлина. Аллоҳумма инни аъузу бика мин ваъсаис-сафари ва каабатил-мунқалаб, ва минал-ҳаври баъдал-кавр, ва мин даъватил-мазлум, ва мин суъил-манзари фил-аҳли вал-мол (Эй Аллоҳ, сафарда ҳамроҳ, оилада ўринбосар Сенсан. Эй Аллоҳ, сафаримизда бизга ҳамроҳ бўл ва оиламизга ўринбосар бўл. Эй Аллоҳ, мен сафарнинг машаққатидан, қайтишдаги ғам-андуҳдан, борлигимдан кейин нуқсонга учрашдан, мазлумнинг дуосидан ҳамда оила ва молда ёмон манзарани кўришдан Сенга паноҳ тилайман)», дер эдилар. Аҳмад ибн Миқдам бизга айтиб берди, Ҳаммод бизга Осимдан шунга ўхшашини айтиб берди. Аҳмад ибн Абда ҳам бизга айтиб берди, Аббод ибн Аббод бизга Осимдан шунга ўхшашини хабар берди. Иккови шуни зиёда қилдилар: Осимга: «Ҳавр нима?» дейилди. У: «Унинг: ‹Бор бўлганидан кейин нуқсонга учради› деганини эшитмадингми?» деди.

ثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ , " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ تِسْعَ سِنِينَ ، لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أَذِنَ بِالْحَجِّ ، فَقِيلَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ ، فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يُحِبُّ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " ‏ ، فَذَكَرَ بَعْضَ الْحَدِيثِ وَقَالَ : " ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَعْنِي مِنَ مَسْجِدِ ذِي الْحُلَيْفَةِ فَرَكِبَ وَمَعَهُ بَشَرٌ كَثِيرٌ رُكْبَانٌ وَمُشَاةٌ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinada toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng haj (qilishlarini) eʼlon qildilar va: «Rasululloh ﷺ haj qiladilar», deyildi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashishni sevar edi — soʻng u hadisning bir qismini zikr qildi va dedi: «Soʻng Rasululloh ﷺ — yaʼni Zul-Hulayfa masjididan — chiqib, ulovga mindilar, u zot bilan birga koʻp odam bor edi: otliqlar ham, piyodalar ham» — soʻng u hadisni zikr qildi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ҳаж (қилишларини) эълон қилдилар ва: «Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар», дейилди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни севар эди — сўнг у ҳадиснинг бир қисмини зикр қилди ва деди: «Сўнг Расулуллоҳ ﷺ — яъни Зул-Ҳулайфа масжидидан — чиқиб, уловга миндилар, у зот билан бирга кўп одам бор эди: отлиқлар ҳам, пиёдалар ҳам» — сўнг у ҳадисни зикр қилди.

ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ , وابْنِ مَيْمُونٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ ، عَنْ حَمْزَةَ الزَّيَّاتِ ، عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : حَجَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابُهُ مُشَاةً مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ ، وَقَالَ : " ارْبُطُوا أَوْسَاطَكُمْ بِأُزُرِكُمْ " ، وَمَشَى خِلْطَ الْهَرْوَلَةِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Paygʻambar ﷺ va sahobalari Madinadan Makkaga piyoda hajga bordilar. U zot: «Belingizni izorlaringiz bilan bogʻlab olinglar», dedilar va yugurishga aralash yurdilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Пайғамбар ﷺ ва саҳобалари Мадинадан Маккага пиёда ҳажга бордилар. У зот: «Белингизни изорларингиз билан боғлаб олинглар», дедилар ва югуришга аралаш юрдилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، ثنا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : خَرَجَ عَامَ الْفَتْحِ ، ثُمَّ اجْتَمَعَ إِلَيْهِ الْمُشَاةُ مِنْ أَصْحَابِهِ وَصَفُّوا لَهُ ، وَقَالُوا : نَتَعَرَّضُ لِدَعَوَاتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالُوا : اشْتَدَّ عَلَيْنَا السَّفَرُ ، وَطَالَتِ الشُّقَّةُ ، فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " اسْتَعِينُوا " ، ‏ قَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ : أَظُنُّهُ قَالَ : " بِالنَّسْلِ فَإِنَّهُ يَقْطَعُ عَنْكُمُ الأَرْضَ وَتَخِفُّونَ لَهُ " ، فَفَعَلْنَا ذَلِكَ ، وَخِفْنَا لَهُ ، وَذَهَبَ مَا كُنَّا نَجِدُهُ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath yilida chiqdilar. Soʻng sahobalaridan piyodalari u zotning atroflariga yigʻilib, saf tortdilar va: «Rasululloh ﷺning duolariga oʻzimizni roʻpara qilamiz», dedilar-da: «Safar bizga ogʻir boʻldi, masofa uzayib ketdi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ ularga: «Yordam soʻranglar», dedilar. Abdulvahhob aytdi: Oʻylaymanki, u zot: «Tez qadam tashlash bilan; zero u sizlar uchun yerni qisqartiradi va shu sababli yengil boʻlasizlar», dedilar. Bas, biz shunday qildik va yengil boʻldik, oʻzimizda sezayotgan (ogʻirlik) ketdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йилида чиқдилар. Сўнг саҳобаларидан пиёдалари у зотнинг атрофларига йиғилиб, саф тортдилар ва: «Расулуллоҳ ﷺнинг дуоларига ўзимизни рўпара қиламиз», дедилар-да: «Сафар бизга оғир бўлди, масофа узайиб кетди», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Ёрдам сўранглар», дедилар. Абдулваҳҳоб айтди: Ўйлайманки, у зот: «Тез қадам ташлаш билан; зеро у сизлар учун ерни қисқартиради ва шу сабабли енгил бўласизлар», дедилар. Бас, биз шундай қилдик ва енгил бўлдик, ўзимизда сезаётган (оғирлик) кетди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ ، ثنا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : شَكَا نَاسٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَشْيَ ، فَدَعَا بِهِمْ ، وَقَالَ : " عَلَيْكُمْ بِالنَّسْلانُ " ، فَنَسَلْنَا فَوَجَدْنَاهُ أَخَفَّ عَلَيْنَا

Jobir (roziyallohu anhu) dedi: Odamlar Rasululloh ﷺga piyoda yurishdan shikoyat qildilar. U zot ularni chaqirib: «Tez qadam tashlashni lozim tutinglar», dedilar. Bas, biz tez qadam tashladik va buni oʻzimizga yengilroq deb topdik.Жобир (розияллоҳу анҳу) деди: Одамлар Расулуллоҳ ﷺга пиёда юришдан шикоят қилдилар. У зот уларни чақириб: «Тез қадам ташлашни лозим тутинглар», дедилар. Бас, биз тез қадам ташладик ва буни ўзимизга енгилроқ деб топдик.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ الْعَسْقَلانِيُّ ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ مَرْزُوقٍ ، وَعَمِّي إِسْمَاعِيلُ بْنُ خُزَيْمَةَ ، قَالُوا : ثنا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ ، ثنا أَبِي ، قَالَ : سَمِعْتُ يُونُسَ بْنَ يَزِيدَ ، يُحَدِّثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُ الصَّحَابَةِ أَرْبَعَةٌ ، وَخَيْرُ السَّرَايَا أَرْبَعُمِائَةٍ ، وَخَيْرُ الْجُيُوشِ أَرْبَعَةُ آلافٍ ، وَلَنْ يُغْلَبَ اثْنَا عَشَرَ أَلْفًا مِنْ قِلَّةٍ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Eng yaxshi hamrohlar — toʻrt (kishi), eng yaxshi sariya — toʻrt yuz (kishi), eng yaxshi qoʻshin — toʻrt ming (kishi); oʻn ikki ming (kishi) hech qachon kamlik sababli magʻlub boʻlmaydi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Энг яхши ҳамроҳлар — тўрт (киши), энг яхши сария — тўрт юз (киши), энг яхши қўшин — тўрт минг (киши); ўн икки минг (киши) ҳеч қачон камлик сабабли мағлуб бўлмайди», дедилар.

ثنا الْحَسَنُ بْنُ الْحَسَنِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ ، حَدَّثَنِي شُرَحْبِيلُ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " خَيْرُ الأَصْحَابِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِصَاحِبِهِ ، وَخَيْرُ الْجِيرَانِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِجَارِهِ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Alloh huzurida hamrohlarning eng yaxshisi oʻz hamrohiga eng yaxshi (muomalada) boʻlganidir; Alloh huzurida qoʻshnilarning eng yaxshisi oʻz qoʻshnisiga eng yaxshi (muomalada) boʻlganidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Аллоҳ ҳузурида ҳамроҳларнинг энг яхшиси ўз ҳамроҳига энг яхши (муомалада) бўлганидир; Аллоҳ ҳузурида қўшниларнинг энг яхшиси ўз қўшнисига энг яхши (муомалада) бўлганидир», дедилар.

ثنا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، ثنا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، عَنْ سَعِيدِ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ عَطَاءٍ مَوْلَى أَبِي أَحْمَدَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْثًا ، وَهُمْ نَفَرٌ فَدَعَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " مَاذَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ؟ " ، فَاسْتَقْرَأَهُمْ كَذَلِكَ حَتَّى مَرَّ عَلَى رَجُلٍ مِنْهُمْ هُوَ مِنْ أَحْدَثِهِمْ سِنًّا ، قَالَ : " مَاذَا مَعَكَ يَا فُلانُ ؟ قَالَ : مَعِيَ كَذَا وَكَذَا ، وَسُورَةُ الْبَقَرَةِ ، قَالَ : اذْهَبْ ، فَأَنْتَ أَمِيرُهُمْ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ bir yuborilma (qoʻshin)ni joʻnatdilar — ular bir necha kishi edi. Rasululloh ﷺ ularni chaqirib: «Sen bilan Qurʼondan nima bor?» dedilar va shu tariqa ulardan (yod bilganlarini) soʻrab chiqdilar. Nihoyat ulardan yoshi eng kichigining oldiga kelib: «Ey falon, sen bilan nima bor?» dedilar. U: «Men bilan ana u-bunisi va Baqara surasi bor», dedi. U zot: «Bor, sen ularning amirisan», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ бир юборилма (қўшин)ни жўнатдилар — улар бир неча киши эди. Расулуллоҳ ﷺ уларни чақириб: «Сен билан Қуръондан нима бор?» дедилар ва шу тариқа улардан (ёд билганларини) сўраб чиқдилар. Ниҳоят улардан ёши энг кичигининг олдига келиб: «Эй фалон, сен билан нима бор?» дедилар. У: «Мен билан ана у-буниси ва Бақара сураси бор», деди. У зот: «Бор, сен уларнинг амирисан», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ خَالِدٍ الْوَاسِطِيُّ ، ثنا الْقَاسِمُ بْنُ مَالِكٍ الْمُزَنِيُّ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : " إِذَا كَانَ نَفَرٌ ثَلاثٌ فَلْيُؤَمِّرُوا أَحَدَهُمْ ، ذَاكَ أَمِيرٌ أَمَّرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Zayd ibn Vahb aytdi: Umar shunday dedi: «Uch kishi boʻlsa, biriga amirlik bersinlar. Bu — Rasululloh ﷺ amir qilib tayinlagan amirdir».Зайд ибн Ваҳб айтди: Умар шундай деди: «Уч киши бўлса, бирига амирлик берсинлар. Бу — Расулуллоҳ ﷺ амир қилиб тайинлаган амирдир».

ثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّ عَلِيًّا الأَزْدِيَّ ، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ، عَلَّمَهُمْ : أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا اسْتَوَى عَلَى بَعِيرِهِ خَارِجًا إِلَى سَفَرٍ كَبَّرَ ثَلاثًا ، ثُمَّ قَالَ : " سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا ، وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ ، وَإِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ ، اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ فِي سَفَرِنَا هَذَا الْبِرَّ وَالتَّقْوَى ، وَمِنَ الْعَمَلِ مَا تَرْضَى ، اللَّهُمَّ هَوِّنْ عَلَيْنَا سَفَرَنَا وَاطْوِ عَنَّا بُعْدَهُ ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ ، وَالْخَلِيفَةُ فِي الأَهْلِ ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ ، وَكَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ ، وَسُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الأَهْلِ وَالْمَالِ " ، فَإِذَا رَجَعَ قَالَهُنَّ وَزَادَ فِيهِنَّ : " آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ " . حَدَّثَنَا الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ ، ثنا ابْنُ جُرَيْجِ ، ثنا أَبُو الزُّبَيْرٍ ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الأَزْدِيَّ ، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ، عَلَّمَهُ فَذَكَرَهُ نَحْوَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ safarga chiqib, tuyalariga mingashib joylashganlarida, uch marta takbir aytar, soʻng: «Bizga buni boʻysundirgan Zot poktur, biz buni boʻysundirishga qodir emas edik; albatta, biz Robbimiz tomonga qaytguvchimiz. Allohim! Biz Sendan bu safarimizda yaxshilikni, taqvoni va Oʻzing rozi boʻladigan amalni soʻraymiz. Allohim! Bu safarimizni bizga yengil qil va uning uzoqligini bizdan yigʻishtirib qoʻy. Allohim! Safarda hamroh, ahl-oilada oʻrinbosar Oʻzingsan. Allohim! Safarning mashaqqatidan, qaytishning gʻamginligidan hamda molu ahlda yomon manzarani koʻrishdan Senga panoh tilayman», der edilar. Qaytganlarida ham shularni aytar va ularga: «(Biz) qaytguvchimiz, tavba qilguvchimiz, ibodat qilguvchimiz, Robbimizga hamd aytguvchimiz», (degan soʻzlarni) qoʻshar edilar. Zaʼfaroniy bizga aytib berdi, Ravh ibn Uboda bizga aytib berdi, Ibn Jurayj bizga aytib berdi, Abuz-Zubayr bizga aytib berdiki, Ali ibn Abdulloh al-Azdiy unga xabar berdi: Ibn Umar unga oʻrgatdi — soʻng u shunga oʻxshashini zikr qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ сафарга чиқиб, туяларига мингашиб жойлашганларида, уч марта такбир айтар, сўнг: «Бизга буни бўйсундирган Зот поктур, биз буни бўйсундиришга қодир эмас эдик; албатта, биз Роббимиз томонга қайтгувчимиз. Аллоҳим! Биз Сендан бу сафаримизда яхшиликни, тақвони ва Ўзинг рози бўладиган амални сўраймиз. Аллоҳим! Бу сафаримизни бизга енгил қил ва унинг узоқлигини биздан йиғиштириб қўй. Аллоҳим! Сафарда ҳамроҳ, аҳл-оилада ўринбосар Ўзингсан. Аллоҳим! Сафарнинг машаққатидан, қайтишнинг ғамгинлигидан ҳамда молу аҳлда ёмон манзарани кўришдан Сенга паноҳ тилайман», дер эдилар. Қайтганларида ҳам шуларни айтар ва уларга: «(Биз) қайтгувчимиз, тавба қилгувчимиз, ибодат қилгувчимиз, Роббимизга ҳамд айтгувчимиз», (деган сўзларни) қўшар эдилар. Заъфароний бизга айтиб берди, Равҳ ибн Убода бизга айтиб берди, Ибн Журайж бизга айтиб берди, Абуз-Зубайр бизга айтиб бердики, Али ибн Абдуллоҳ ал-Аздий унга хабар берди: Ибн Умар унга ўргатди — сўнг у шунга ўхшашини зикр қилди.

ثنا الْحَسَنُ الزَّعْفَرَانِيُّ ، وَإِسْحَاقُ بْنُ وَهْبٍ الْوَاسِطِيُّ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، وَرَجَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُذْرِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الطَّنَافِسِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَكَمِ بْنِ ثَوْبَانَ ، عَنْ أَبِي لاسٍ الْخُزَاعِيِّ ، قَالَ : حَمَلَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى إِبِلٍ مِنْ إِبِلِ الصَّدَقَةِ خِفَافٍ لِلْحَجِّ ، فَقُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا نَرَى أَنْ تَحْمِلَنَا هَذِهِ ، فَقَالَ : " مَا مِنْ بَعِيرٍ إِلا وَعَلَى ذُرْوَتِهِ شَيْطَانٌ ، فَاذْكُرُوا اللَّهَ إِذَا رَكِبْتُمُوهَا كَمَا أَمَرَكُمْ ، ثُمَّ امْتَهِنُوهَا لأَنْفُسِكُمْ فَإِنَّمَا يَحْمِلُ اللَّهُ "

Abu Los al-Xuzoiy (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ bizni haj uchun sadaqa tuyalaridan boʻlgan oriq tuyalarga mindirdilar. Biz: «Yo Rasululloh, bular bizni koʻtaradi, deb oʻylamaymiz», dedik. Shunda u zot: «Har bir tuyaning oʻrkachi ustida bir shayton bordir. Bas, ularga minganingizda, sizlarga buyurilganidek, Allohni zikr qilinglar, soʻng ularni oʻzlaringiz uchun xizmatga solinglar. Zero, koʻtaradigan faqat Allohdir», dedilar.Абу Лос ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ бизни ҳаж учун садақа туяларидан бўлган ориқ туяларга миндирдилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, булар бизни кўтаради, деб ўйламаймиз», дедик. Шунда у зот: «Ҳар бир туянинг ўркачи устида бир шайтон бордир. Бас, уларга минганингизда, сизларга буюрилганидек, Аллоҳни зикр қилинглар, сўнг уларни ўзларингиз учун хизматга солинглар. Зеро, кўтарадиган фақат Аллоҳдир», дедилар.

ثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا عَاصِمُ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ ، ثنا لَيْثٌ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ ، وَثَنًا الزَّعْفَرَانِيُّ ، أَيْضًا حَدَّثَنَا شَبَابَةُ ، أَخْبَرَنَا لَيْثٌ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنِ ابْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، ‏ فِي خَبَرِ شَبَابَةَ ، وَكَانَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَفِي حَدِيثِهِمَا جَمِيعًا ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " ارْكَبُوا هَذِهِ الدَّوَابَّ سَالِمَةً ، وَابْتَدِعُوهَا سَالِمَةً ، وَلا تَتَّخِذُوهَا كَرَاسِيَّ "

Muoz ibn Anas (roziyallohu anhu) — u Nabiy ﷺning sahobalaridan edi — dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bu ulovlarga sogʻ holida mininglar, ularni sogʻ holida qoʻyinglar va ularni kursi qilib olmanglar», dedilar.Муоз ибн Анас (розияллоҳу анҳу) — у Набий ﷺнинг саҳобаларидан эди — дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бу уловларга соғ ҳолида мининглар, уларни соғ ҳолида қўйинглар ва уларни курси қилиб олманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا النُّفَيْلِيُّ ، ثنا مِسْكِينٌ الْحَذَّاءُ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُهَاجِرِ ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِي كَبْشَةَ السَّلُولِيِّ ، ثنا سَهْلُ بْنُ حَنْظَلَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ بِبَعِيرٍ قَدْ لَحِقَ ظَهْرُهُ بِبَطْنِهِ ، فَقَالَ : " اتَّقُوا اللَّهَ فِي هَذِهِ الْبَهَائِمِ الْمُعْجَمَةِ ، ارْكَبُوهَا صَالِحَةً ، وَكُلُوهَا صَالِحَةً "

Sahl ibn Hanzaliya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ orqasi qorniga yopishib ketgan bir tuyaning yonidan oʻtdilar-da: «Bu tilsiz hayvonlar haqida Allohdan qoʻrqinglar! Ularni sogʻlom holida mininglar va sogʻlom holida yenglar», dedilar.Саҳл ибн Ҳанзалия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орқаси қорнига ёпишиб кетган бир туянинг ёнидан ўтдилар-да: «Бу тилсиз ҳайвонлар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар! Уларни соғлом ҳолида мининглар ва соғлом ҳолида енглар», дедилар.

ثنا عَبْدَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْخُزَاعِيُّ ، أَخْبَرَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ ، عَنْ أُسَامَةَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَوْقَ ظَهْرِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَانٌ ، فَإِذَا رَكِبْتُمُوهُنَّ فَاذْكُرُوا اسْمَ اللَّهِ ، وَلا تَقْصُرُوا عَنْ حَاجَةٍ " ، وَحَدَّثَنَا رَجَاءُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْعُذْرِيُّ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، ثنا أُسَامَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي بِمِثْلِهِ مَرْفُوعًا

Hamza ibn Amr al-Aslamiy (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ: «Har bir tuyaning orqasi ustida bir shayton bordir. Bas, ularga minganingizda, Allohning ismini zikr qilinglar va biror hojatda (ularni ishlatishdan) qisqarmanglar», dedilar. Rajo ibn Muhammad al-Uzriy bizga aytib berdi, Ubaydulloh ibn Muso bizga aytib berdi, Usoma bizga Muhammad ibn Hamza ibn Amr al-Aslamiydan aytib berdi. U dedi: Otamdan shunga oʻxshashini marfuʼ tarzda eshitdim.Ҳамза ибн Амр ал-Асламий (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир туянинг орқаси устида бир шайтон бордир. Бас, уларга минганингизда, Аллоҳнинг исмини зикр қилинглар ва бирор ҳожатда (уларни ишлатишдан) қисқарманглар», дедилар. Ражо ибн Муҳаммад ал-Узрий бизга айтиб берди, Убайдуллоҳ ибн Мусо бизга айтиб берди, Усома бизга Муҳаммад ибн Ҳамза ибн Амр ал-Асламийдан айтиб берди. У деди: Отамдан шунга ўхшашини марфуъ тарзда эшитдим.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِنَّ عَلَى ذُرْوَةِ كُلِّ بَعِيرٍ شَيْطَانًا فَامْتَهِنُوهُنَّ بِالرُّكُوبِ ، وَإِنَّمَا يَحْمِلُ اللَّهُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا أَبَاحَ الْحَمْلَ عَلَيْهَا فِي السَّيْرِ طَلَبًا لِقَضَاءِ الْحَاجَةِ إِذَا كَانَتِ الدَّابَّةُ الْمَرْكُوبَةُ مُحْتَمِلَةٌ لِلْحَمْلِ عَلَيْهَا ، لأَنَّهُ قَالَ : " ارْكَبُوهَا سَالِمَةً ، وَابْتَدِعُوهَا سَالِمَةً " ، وَكَذَلِكَ فِي خَبَرِ سَهْلٍ ارْكَبُوهَا صَالِحَةً وَكُلُوهَا صَالِحَةً ، فَإِذَا كَانَ الأَغْلَبُ مِنَ الدَّوَابِّ الْمَرْكُوبَةِ أَنَّهَا إِذَا حُمِلَ عَلَيْهَا فِي الْمَسِيرِ عَطِبَتْ لَمْ يَكُنْ لِرَاكِبِهَا الْحَمْلُ عَلَيْهَا . . . . . النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدِ اشْتَرَطَ أَنْ تُرْكَبَ سَالِمَةً ، وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ ، ارْكَبُوهَا سَالِمَةً أَيْ رُكُوبًا تَسْلَمُ مِنْهُ ، وَلا تَعْطِبُ ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Men Rasululloh ﷺning: «Albatta, har bir tuyaning oʻrkachi ustida bir shayton bordir. Bas, ularni minish bilan xizmatga solinglar. Zero, koʻtaradigan faqat Allohdir», deganlarini eshitdim. Abu Bakr aytdi: Muoz ibn Anas al-Juhaniyning otasidan (keltirgan) xabarida Nabiy ﷺ hojatni ado etish maqsadida yurishda ulovga yuk ortishni — minilgan ulov yuk koʻtara oladigan boʻlsa — muboh qilganlariga dalolat bordir; chunki u zot: «Ularga sogʻ holida mininglar va ularni sogʻ holida qoʻyinglar», deganlar. Sahlning xabarida ham shunday: «Ularni sogʻlom holida mininglar va sogʻlom holida yenglar» (deyilgan). Bas, minilgan ulovlarning koʻpi yurishda ularga yuk ortilsa halok boʻladigan boʻlsa, ularni mingan kishiga yuk ortish (joiz) boʻlmaydi. Nabiy ﷺ ularning sogʻ holida minilishini shart qilganlar. Uning: «Ularga sogʻ holida mininglar» degan soʻzining maʼnosi — undan sogʻ qoladigan va halok boʻlmaydigan tarzda minish boʻlsa kerak. Alloh aʼlam.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Албатта, ҳар бир туянинг ўркачи устида бир шайтон бордир. Бас, уларни миниш билан хизматга солинглар. Зеро, кўтарадиган фақат Аллоҳдир», деганларини эшитдим. Абу Бакр айтди: Муоз ибн Анас ал-Жуҳанийнинг отасидан (келтирган) хабарида Набий ﷺ ҳожатни адо этиш мақсадида юришда уловга юк ортишни — минилган улов юк кўтара оладиган бўлса — мубоҳ қилганларига далолат бордир; чунки у зот: «Уларга соғ ҳолида мининглар ва уларни соғ ҳолида қўйинглар», деганлар. Саҳлнинг хабарида ҳам шундай: «Уларни соғлом ҳолида мининглар ва соғлом ҳолида енглар» (дейилган). Бас, минилган уловларнинг кўпи юришда уларга юк ортилса ҳалок бўладиган бўлса, уларни минган кишига юк ортиш (жоиз) бўлмайди. Набий ﷺ уларнинг соғ ҳолида минилишини шарт қилганлар. Унинг: «Уларга соғ ҳолида мининглар» деган сўзининг маъноси — ундан соғ қоладиган ва ҳалок бўлмайдиган тарзда миниш бўлса керак. Аллоҳ аълам.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ زُهَيْرِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ سَالِمٌ : سَمِعْتُ الْحَسَنَ ، يَقُولُ : ثنا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْخِصْبِ ، فَأَمْكِنُوا الرِّكَابَ مِنْ أَسْنَانِهَا ، وَلا تَتَجَاوَزُوا الْمَنَازِلَ ، وَإِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْجَدْبِ ، فَانْجُوا وَعَلَيْكُمْ بِالدُّلْجَةِ ، فَإِنَّ الأَرْضَ تُطْوَى بِاللَّيْلِ ، وَإِذَا تَوَغَّلَتْكُمُ الْغِيلانُ ، فَبَادِرُوا بِالصَّلاةِ ، وَإِيَّاكُمْ وَالْمَعْرَسَ عَلَى جَوَادِ الطَّرِيقِ ، وَالصَّلاةَ عَلَيْهَا ، فَإِنَّهَا مَأْوَى الْحَيَّاتِ وَالسِّبَاعِ ، وَقَضَاءِ الْحَاجَةِ عَلَيْهَا فَإِنَّهَا الْمَلاعِنُ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) dedi: Rasululloh ﷺ: «Serhosil (yer)da safar qilsangiz, ulovlarga tishlari bilan (oʻt olishga) imkon beringlar va manzillardan oshib oʻtmanglar. Qurgʻoqchilikda safar qilsangiz, tez oʻtinglar va tunda yurishni lozim tutinglar, zero yer kechasi yigʻiladi. Gʻullar sizlarni chalgʻitsa, namozga shoshilinglar. Yoʻlning oʻrtasida tunashdan va unda namoz oʻqishdan ehtiyot boʻlinglar, zero u ilonlar va yirtqichlarning makonidir; unda hojat chiqarishdan ham (saqlaninglar), zero u laʼnatlarga (sabab boʻluvchi joy)dir», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Серҳосил (ер)да сафар қилсангиз, уловларга тишлари билан (ўт олишга) имкон беринглар ва манзиллардан ошиб ўтманглар. Қурғоқчиликда сафар қилсангиз, тез ўтинглар ва тунда юришни лозим тутинглар, зеро ер кечаси йиғилади. Ғуллар сизларни чалғитса, намозга шошилинглар. Йўлнинг ўртасида тунашдан ва унда намоз ўқишдан эҳтиёт бўлинглар, зеро у илонлар ва йиртқичларнинг маконидир; унда ҳожат чиқаришдан ҳам (сақланинглар), зеро у лаънатларга (сабаб бўлувчи жой)дир», дедилар.

ثنا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ ، ثنا هِشَامٌ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا كَانَتِ الأَرْضُ مُخْصِبَةً ، فَأَمْكِنُوا الرِّكَابَ ، وَعَلَيْكُمْ بِالْمَنَازِلِ ، وَإِذَا كَانَتْ مُجْدِبَةً ، فَاسْتَنْجُوا عَلَيْهَا وَعَلَيْكُمْ بِالدُّلْجَةِ ، فَإِنَّ الأَرْضَ تُطْوَى بِاللَّيْلِ ، وَإِيَّاكُمْ وَقَوَارِعَ الطَّرِيقَ ؛ فَإِنَّهُ مَأْوَى الْحَيَّاتِ وَالسِّبَاعِ ، وَإِذَا رَأَيْتُمُ الْغِيلانَ ، فَأَذِّنُوا " ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : كَانَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ الْحَسَنَ سَمِعَ مِنْ جَابِرٍ

Jobir (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ: «Yer serhosil boʻlsa, ulovlarga imkon beringlar va manzillarni lozim tutinglar. Qurgʻoqchil boʻlsa, ularda tez oʻtinglar va tunda yurishni lozim tutinglar, zero yer kechasi yigʻiladi. Yoʻlning oʻrtalaridan ehtiyot boʻlinglar, zero u ilonlar va yirtqichlarning makonidir. Gʻullarni koʻrsangiz, azon aytinglar», dedilar. Men Muhammad ibn Yahyoning: «Ali ibn Abdulloh Hasanning Jobirdan eshitganini inkor qilar edi», deganini eshitdim.Жобир (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ер серҳосил бўлса, уловларга имкон беринглар ва манзилларни лозим тутинглар. Қурғоқчил бўлса, уларда тез ўтинглар ва тунда юришни лозим тутинглар, зеро ер кечаси йиғилади. Йўлнинг ўрталаридан эҳтиёт бўлинглар, зеро у илонлар ва йиртқичларнинг маконидир. Ғулларни кўрсангиз, азон айтинглар», дедилар. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «Али ибн Абдуллоҳ Ҳасаннинг Жобирдан эшитганини инкор қилар эди», деганини эшитдим.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيَّ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهُ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْخِصْبِ فَأَعْطُوا الإِبِلَ حَقَّهَا ، وَإِذَا سَافَرْتُمْ فِي السَّنَةِ فَابْدُرُوا بِنِقْيِهَا ، وَإِذَا عَرَّسْتُمْ فَاجْتَنِبُوا الطَّرِيقَ ، فَإِنَّهَا طَرِيقُ الدَّوَابِّ ، وَمَأْوَى الْهَوَامِّ بِاللَّيْلِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Serhosil (yer)da safar qilsangiz, tuyalarga oʻz haqini beringlar. Qahatchilik yilida safar qilsangiz, ular kuchdan qolmasidan tezlanglar. Tunda toʻxtasangiz, yoʻldan chetlaninglar, zero u ulovlarning yoʻli va kechasi hasharotlarning makonidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Серҳосил (ер)да сафар қилсангиз, туяларга ўз ҳақини беринглар. Қаҳатчилик йилида сафар қилсангиз, улар кучдан қолмасидан тезланглар. Тунда тўхтасангиз, йўлдан четланинглар, зеро у уловларнинг йўли ва кечаси ҳашаротларнинг маконидир», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمِرِ بْنِ رِبْعِيٍّ الْقَيْسِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : " نَهَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْوَسْمِ فِي الْوَجْهِ ، وَعَنِ الضَّرْبِ فِي الْوَجْهِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي أَخْبَارِ جَابِرٍ فِي قِصَّةِ الْبَعِيرِ الَّذِي ابْتَاعَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " أَعْيَا جَمَلِي ، فَنَخَسَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقَضِيبٍ أَوْ ضَرَبَهُ " ، دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ ضَرْبَ الدَّوَابِّ عَلَى غَيْرِ الْوَجْهِ مُبَاحٌ ، خَرَّجْتُ تِلْكَ الأَخْبَارَ فِي كِتَابِ الْبُيُوعِ

Jobir ibn Abdullohning shunday deganini eshitdi: «Nabiy ﷺ yuzga tamgʻa bosishdan va yuzga urishdan qaytardilar». Abu Bakr aytdi: Jobirning Nabiy ﷺ sotib olgan tuya qissasi haqidagi xabarlarida — u: «Tuyam charchadi, Nabiy ﷺ uni bir tayoqcha bilan turtdilar yoki urdilar», degan — ulovlarni yuzdan boshqa (joyiga) urish mubohligiga dalolat bordir. Men u xabarlarni Buyuʼ kitobida chiqarganman.Жобир ибн Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитди: «Набий ﷺ юзга тамға босишдан ва юзга уришдан қайтардилар». Абу Бакр айтди: Жобирнинг Набий ﷺ сотиб олган туя қиссаси ҳақидаги хабарларида — у: «Туям чарчади, Набий ﷺ уни бир таёқча билан туртдилар ёки урдилар», деган — уловларни юздан бошқа (жойига) уриш мубоҳлигига далолат бордир. Мен у хабарларни Буюъ китобида чиқарганман.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ مَرْزُوقٍ ، ثنا أَسَدٌ يَعْنِي ابْنَ مُوسَى ، ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " نَهَى عَنِ الشُّرْبِ مِنْ فِيِّ السِّقَا ، وَعَنْ رُكُوبِ الْجَلالَةِ ، وَالْمُجَثَّمَةِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يُرِيدُ وَنَهَى عَنِ الْمُجَثَّمَةِ ، وَالْمُجَثَّمَةُ هِيَ الْمَصْبُورَةُ الَّتِي تُرْبَطُ فَتُرْمَى حَتَّى تُقْتَلَ ، قَدْ أَمْلَيْتُهُ فِي كِتَابِ الأَطْعِمَةِ أَوْ كِتَابِ الْجِهَادِ ، وَإِخْبَارُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ " نَهَى أَنْ يُقْتَلَ شَيْءٌ مِنَ الدَّوَابِّ صَبْرًا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mesh ogʻzidan (suv) ichishdan, jallolaga minishdan va mujassamadan qaytardilar. Abu Bakr aytdi: (Roviy) «mujassamadan ham qaytardilar»ni iroda qilgan. Mujassama — bogʻlab qoʻyilib, oʻlgunicha otiladigan (hayvon)dir. Men buni Atʼima kitobida yoki Jihod kitobida imlo qilganman, Nabiy ﷺning: «Ulovlardan biror narsani bogʻlab turib oʻldirishdan qaytardilar», degan xabari (bilan birga).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ меш оғзидан (сув) ичишдан, жаллолага минишдан ва мужассамадан қайтардилар. Абу Бакр айтди: (Ровий) «мужассамадан ҳам қайтардилар»ни ирода қилган. Мужассама — боғлаб қўйилиб, ўлгунича отиладиган (ҳайвон)дир. Мен буни Атъима китобида ёки Жиҳод китобида имло қилганман, Набий ﷺнинг: «Уловлардан бирор нарсани боғлаб туриб ўлдиришдан қайтардилар», деган хабари (билан бирга).

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الْمَلائِكَةَ لا تَصْحَبُ رُفْقَةً فِيهَا جَرَسٌ ، أَوْ فِيهَا كَلْبٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Nabiy ﷺ: «Albatta, farishtalar ichida qoʻngʻiroq yoki it boʻlgan hamrohlarga hamroh boʻlmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Набий ﷺ: «Албатта, фаришталар ичида қўнғироқ ёки ит бўлган ҳамроҳларга ҳамроҳ бўлмайди», дедилар.

ثنا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ وَهُوَ ابْنُ بِلالٍ ، حَدَّثَنِي الْعَلاءُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " الْجَرَسُ مِزْمَارُ الشَّيْطَانِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qoʻngʻiroq — shaytonning nayidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қўнғироқ — шайтоннинг найидир», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَسْلَمَ ، ثنا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ ، ثنا اللَّيْثُ ، عَنْ عُقَيْلٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَيْكُمْ بِالدُّلْجَةِ ، فَإِنَّ الأَرْضَ تُطْوَى بِاللَّيْلِ " ، ثنا حُمَيْدُ بْنُ الرَّبِيعِ الْخَزَّازُ ، وَأَبُو بِشْرٍ ، قَالا : ثنا رُوَيْمُ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ ، بِمِثْلِهِ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ: «Tunda yurishni lozim tutinglar, zero yer kechasi yigʻiladi», dedilar. Humayd ibn Rabiʼ al-Xazzoz va Abu Bishr bizga aytib berdilar: Ruvaym ibn Yazid al-Muqriʼ bizga Lays ibn Saʼddan shunga oʻxshashini aytib berdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Тунда юришни лозим тутинглар, зеро ер кечаси йиғилади», дедилар. Ҳумайд ибн Рабиъ ал-Хаззоз ва Абу Бишр бизга айтиб бердилар: Рувайм ибн Язид ал-Муқриъ бизга Лайс ибн Саъддан шунга ўхшашини айтиб берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدِ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا عَرَّسْتُمْ فَاجْتَنِبُوا الطَّرِيقَ ، فَإِنَّهَا طَرِيقُ الدَّوَابِّ ، وَمَأْوَى الْهَوَامِّ بِاللَّيْلِ " . ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، بِمِثْلِهِ وَقَالَ : " إِذَا عَرَّسْتُمْ بِاللَّيْلِ فَاجْتَنِبُوا الطَّرِيقَ ، فَإِنَّهُ مَأْوَى الْهَوَامِّ بِاللَّيْلِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tunda toʻxtasangiz, yoʻldan chetlaninglar, zero u ulovlarning yoʻli va kechasi hasharotlarning makonidir», dedilar. Yusuf ibn Muso bizga aytib berdi, Jarir bizga Suhayldan shunga oʻxshashini aytib berdi va: «Kechasi toʻxtasangiz, yoʻldan chetlaninglar, zero u kechasi hasharotlarning makonidir», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тунда тўхтасангиз, йўлдан четланинглар, зеро у уловларнинг йўли ва кечаси ҳашаротларнинг маконидир», дедилар. Юсуф ибн Мусо бизга айтиб берди, Жарир бизга Суҳайлдан шунга ўхшашини айтиб берди ва: «Кечаси тўхтасангиз, йўлдан четланинглар, зеро у кечаси ҳашаротларнинг маконидир», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو النُّعْمَانِ ، ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ : " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا عَرَّسَ بِلَيْلٍ اضْطَجَعَ عَلَى يَمِينِهِ ، وَإِذَا عَرَّسَ قَبِيلَ الصُّبْحِ نَصَبَ ذِرَاعَيْهِ نَصْبًا ، وَوضَعَ رَأْسَهُ عَلَى كَفَّيْهِ "

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kechasi tunash uchun toʻxtaganlarida, oʻng yonboshlariga yotardilar. Tong otishidan sal oldin toʻxtaganlarida esa, bilaklarini tikka qilib, boshlarini kaftlariga qoʻyardilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кечаси тунаш учун тўхтаганларида, ўнг ёнбошларига ётардилар. Тонг отишидан сал олдин тўхтаганларида эса, билакларини тикка қилиб, бошларини кафтларига қўярдилар.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَقِلُّوا الْخُرُوجَ إِذَا هَدَأَتِ الرِّجْلُ ، إِنَّ اللَّهَ يَبُثُّ فِي لَيْلِهِ مِنْ خَلْقِهِ مَا شَاءَ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) dedi: Rasululloh ﷺ: «Odamlar tinchiganda chiqishni kamaytiringlar. Zero, Alloh kechasida oʻz maxluqotidan xohlaganini tarqatadi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамлар тинчиганда чиқишни камайтиринглар. Зеро, Аллоҳ кечасида ўз махлуқотидан хоҳлаганини тарқатади», дедилар.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ فِطْرِ بْنِ خَلِيفَةَ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَكُفُّوا مَوَاشِيَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ مِنْ عِنْدِ غُرُوبِ الشَّمْسِ إِلَى أَنْ تَذْهَبَ " ، قَالَ لَنَا يُوسُفُ : فَحْوَةُ الْعِشَاءِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذَا عِلْمِي تَصْحِيفٌ ، إِنَّمَا هُوَ فَحْوَةُ الْعِشَاءِ اشْتَدَّ الظَّلامُ ، هَكَذَا قَالَ غَيْرُ يُوسُفَ فِي هَذَا الْخَبَرِ فَحْوَةٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) dedi: Rasululloh ﷺ: «Chorvangizni va oilangizni quyosh botganidan (qorongʻulik) ketguncha ushlab turinglar», dedilar. Yusuf bizga: «fahvatul-isho», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu, mening bilishimcha, tashifdir; u faqat «fahvatul-isho» — qorongʻulik quyuqlashgan (paytdir). Bu xabarda Yusufdan boshqalar ham «fahva» deb aytganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Чорвангизни ва оилангизни қуёш ботганидан (қоронғулик) кетгунча ушлаб туринглар», дедилар. Юсуф бизга: «фаҳватул-ишо», деди. Абу Бакр айтди: Бу, менинг билишимча, ташифдир; у фақат «фаҳватул-ишо» — қоронғулик қуюқлашган (пайтдир). Бу хабарда Юсуфдан бошқалар ҳам «фаҳва» деб айтганлар.

ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ الْقُرَشِيُّ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُرِيدُ سَفَرًا ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَوْصِنِي ، قَالَ : " أُوصِيكَ بِتَقْوَى اللَّهِ ، وَالتَّكْبِيرِ عَلَى كُلِّ شَرَفٍ " ، فَلَمَّا مَضَى ، قَالَ : " اللَّهُمَّ ازْوِ لَهُ الأَرْضَ ، وَهَوِّنْ عَلَيْهِ السَّفَرَ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Safarni iroda qilgan bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, menga vasiyat qiling», dedi. U zot: «Senga Allohning taqvosini va har bir baland joyda takbir aytishni vasiyat qilaman», dedilar. U ketganida esa: «Ey Alloh, unga yerni yigʻ va safarni unga yengil qil», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Сафарни ирода қилган бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, менга васият қилинг», деди. У зот: «Сенга Аллоҳнинг тақвосини ва ҳар бир баланд жойда такбир айтишни васият қиламан», дедилар. У кетганида эса: «Эй Аллоҳ, унга ерни йиғ ва сафарни унга енгил қил», дедилар.

ثنا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ ، ثنا حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " كُنَّا إِذَا صَعِدْنَا كَبَّرْنَا ، وَإِذَا هَبَطْنَا سَبَّحْنَا "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) dedi: Biz baland joyga koʻtarilsak, takbir aytar edik; pastga tushsak, tasbeh aytar edik.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) деди: Биз баланд жойга кўтарилсак, такбир айтар эдик; пастга тушсак, тасбеҳ айтар эдик.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا مَرْحُومُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ ، ثنا أَبُو نَعَامَةَ السَّعْدِيُّ ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي غَزَاةٍ ، فَلَمَّا أَشْرَفْنَا عَلَى الْمَدِينَةِ فَكَبَّرُوا تَكْبِيرَةً ، فَرَفَعُوا بِهَا أَصْوَاتَهُمْ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ رَبَّكُمْ لَيْسَ بِأَصَمَّ ، وَلا غَائِبٍ وَهُوَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ رَأْسِ رَوَاحِلِكُمْ "

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan bir gʻazotda edik. Madinaga yaqinlashganimizda, (odamlar) takbir aytib, ovozlarini baland koʻtardilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, Robbingiz kar ham emas, gʻoyib ham emas. U sizlar bilan ulovlaringizning boshlari orasidadir», dedilar.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бир ғазотда эдик. Мадинага яқинлашганимизда, (одамлар) такбир айтиб, овозларини баланд кўтардилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Роббингиз кар ҳам эмас, ғойиб ҳам эмас. У сизлар билан уловларингизнинг бошлари орасидадир», дедилар.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا مُحَمَّدٌ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ خِرَاشٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ ، رَفَعَهُ إِلَى أَبِي ذَرٍّ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " ثَلاثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ ، وَثَلاثَةٌ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ ، أَمَّا الَّذِينَ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ : فَقَوْمٌ سَارُوا لَيْلَتَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ النَّوْمُ أَحَبَّ إِلَى أَحَدِهِمْ مِمَّا يَعْدِلُ بِهِ ، نَزَلُوا فَوَضَعُوا رُءُوسَهُمْ ، فَقَامَ يَتَمَلَّقُنِي ، وَيَتْلُوا آيَاتِي " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abu Zar (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Uch (toifani) Alloh sevadi va uch (toifani) Alloh yomon koʻradi. Alloh sevadiganlarga kelsak: bir qavm tunlari yurib, nihoyat uyqu ulardan biriga har qanday narsadan koʻra sevimliroq boʻlganida tushib, boshlarini qoʻyishadi; soʻng (ulardan biri) turib, Menga yolvoradi va oyatlarimni tilovat qiladi», dedilar — soʻng u hadisni zikr qildi.Абу Зар (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Уч (тоифани) Аллоҳ севади ва уч (тоифани) Аллоҳ ёмон кўради. Аллоҳ севадиганларга келсак: бир қавм тунлари юриб, ниҳоят уйқу улардан бирига ҳар қандай нарсадан кўра севимлироқ бўлганида тушиб, бошларини қўйишади; сўнг (улардан бири) туриб, Менга ёлворади ва оятларимни тиловат қилади», дедилар — сўнг у ҳадисни зикр қилди.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي حَفْصُ بْنُ مَيْسَرَةَ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي مَرْوَانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ كَعْبًا ، حَدَّثَهُ أَنَّ صُهَيْبًا صَاحِبَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَدَّثَهُ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَرَ قَرْيَةً يُرِيدُ دُخُولَهَا إِلا قَالَ حِينَ يَرَاهَا : " اللَّهُمَّ رَبِّ السَّمَوَاتِ السَّبْعِ وَمَا أَظْلَلْنَ ، وَرَبِّ الأَرَضِينَ وَمَا أَقْلَلْنَ ، وَرَبِّ الشَّيَاطِينَ وَمَا أَضْلَلْنَ ، وَرَبِّ الرِّيَاحِ وَمَا ذَرَيْنَ ، فَإِنَّا نَسْأَلُكَ خَيْرَ هَذِهِ الْقَرْيَةِ ، وَخَيْرَ أَهْلِهَا ، وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا ، وَشَرِّ أَهْلِهَا وَشَرِّ مَا فِيهَا "

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan Suhayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ kirishni iroda qilgan biror qishloqni koʻrmas edilarki, uni koʻrganlarida: «Ey Alloh, yetti osmonning va ular soya solgan narsalarning Robbi, yerlarning va ular koʻtargan narsalarning Robbi, shaytonlarning va ular adashtirganlarning Robbi, shamollarning va ular sochgan narsalarning Robbi! Albatta, biz Sendan bu qishloqning yaxshiligini va uning ahlining yaxshiligini soʻraymiz; uning yomonligidan, ahlining yomonligidan va undagi narsalarning yomonligidan Senga panoh tilaymiz», demasinlar.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган Суҳайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ киришни ирода қилган бирор қишлоқни кўрмас эдиларки, уни кўрганларида: «Эй Аллоҳ, етти осмоннинг ва улар соя солган нарсаларнинг Робби, ерларнинг ва улар кўтарган нарсаларнинг Робби, шайтонларнинг ва улар адаштирганларнинг Робби, шамолларнинг ва улар сочган нарсаларнинг Робби! Албатта, биз Сендан бу қишлоқнинг яхшилигини ва унинг аҳлининг яхшилигини сўраймиз; унинг ёмонлигидан, аҳлининг ёмонлигидан ва ундаги нарсаларнинг ёмонлигидан Сенга паноҳ тилаймиз», демасинлар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَخْبَرَنَا أَبِي ، وَشُعَيْبٌ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَعْقُوبَ ، أَنْ يَعْقُوبَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ سَمِعَ بُسْرَ بْنَ سَعِيدٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ خَوْلَةَ بِنْتَ حَكِيمٍ السُّلَمِيَّةَ ، تَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ نَزَلَ مَنْزِلا ، ثُمَّ قَالَ : أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ ، حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ مَنْزِلِهِ ذَلِكَ " ، ثنا بِهِ يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، وَالْحَارِثُ بْنُ يَعْقُوبَ ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ

Xavla bint Hakim as-Sulamiya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan eshitdim, u zot: «Kim biror manzilga tushsa, soʻng: ‹Yaratgan narsalarining yomonligidan Allohning mukammal kalimalari bilan panoh tilayman› desa, oʻsha manzilidan koʻchib ketguncha unga hech narsa zarar yetkazmaydi», deb aytar edilar. Buni bizga Yunus ibn Abdulaʼlo ham aytib berdi, Ibn Vahb xabar berdi, menga Amr ibn Horis Yazid ibn Abu Habibdan va Horis ibn Yaʼqub Yaʼqub ibn Abdulloh ibn Ashajdan shu isnod bilan shunga oʻxshashini xabar berdi.Хавла бинт Ҳаким ас-Суламия (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим, у зот: «Ким бирор манзилга тушса, сўнг: ‹Яратган нарсаларининг ёмонлигидан Аллоҳнинг мукаммал калималари билан паноҳ тилайман› деса, ўша манзилидан кўчиб кетгунча унга ҳеч нарса зарар етказмайди», деб айтар эдилар. Буни бизга Юнус ибн Абдулаъло ҳам айтиб берди, Ибн Ваҳб хабар берди, менга Амр ибн Ҳорис Язид ибн Абу Ҳабибдан ва Ҳорис ибн Яъқуб Яъқуб ибн Абдуллоҳ ибн Ашаждан шу иснод билан шунга ўхшашини хабар берди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ ، ثنا عَبْدُ السَّلامِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا ‏5 عُثْمَانُ بْنُ سَعْدٍ الْكَاتِبُ ، وَكَانَ لَهُ مُرُوءَةٌ وَعَقْلٌ 5 ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا يَنْزِلُ مَنْزِلا ، إِلا وَدَّعَهُ بِرَكْعَتَيْنِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) dedi: Nabiy ﷺ biror manzilga tushmas edilarki, undan ikki rakat (namoz) bilan xayrlashmasinlar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) деди: Набий ﷺ бирор манзилга тушмас эдиларки, ундан икки ракат (намоз) билан хайрлашмасинлар.

ثنا أَبُو الأَشْعَثِ أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عَاصِمٌ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبِي ، يَقُولُ : قَالَ ابْنُ عُمَرَ : قَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مِنَ الْوَحْدَةِ مَا أَعْلَمُ لَمْ يَسِرِ الرَّاكِبُ بِلَيْلٍ وَحْدَهُ أَبَدًا " ، وَحَدَّثَنَاهُ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ ، ثنا عَاصِمٌ ، عَنْ أَبِيهِ بِهَذَا

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) dedi: Allohning Nabiysi ﷺ: «Agar odamlar yolgʻizlik haqida men bilgan narsani bilganlarida, hech bir otliq kechasi yolgʻiz yurmagan boʻlardi», dedilar. Buni bizga Zaʼfaroniy ham aytib berdi, Yahyo ibn Abbod bizga aytib berdi, Osim bizga otasidan shuni aytib berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) деди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Агар одамлар ёлғизлик ҳақида мен билган нарсани билганларида, ҳеч бир отлиқ кечаси ёлғиз юрмаган бўларди», дедилар. Буни бизга Заъфароний ҳам айтиб берди, Яҳё ибн Аббод бизга айтиб берди, Осим бизга отасидан шуни айтиб берди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا يَحْيَى وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْوَاحِدُ شَيْطَانٌ ، وَالاثْنَانِ شَيْطَانَانِ ، وَالثَّلاثَةُ رَكْبٌ " ، قَالَ بُنْدَارٌ : ثنا ابْنُ عَجْلانَ

Amr ibn Shuayb otasidan, u esa bobosidan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishi — shayton, ikki kishi — ikki shayton, uch kishi — (haqiqiy) yoʻlovchilardir», dedilar. Bundor: «Ibn Ajlon bizga aytib berdi», dedi.Амр ибн Шуайб отасидан, у эса бобосидан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши — шайтон, икки киши — икки шайтон, уч киши — (ҳақиқий) йўловчилардир», дедилар. Бундор: «Ибн Ажлон бизга айтиб берди», деди.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَيْضًا يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ بِلالٍ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ . ح وَثَنًا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو مُصْعَبٍ أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الزُّهْرِيُّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، أَيْضًا نا أَبُو مُصْعَبٍ ، نا أَبُو ضَمْرَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا كَانَ فِي سَفَرٍ فَبَدَا لَهُ الْفَجْرُ ، قَالَ : " سَمِعَ سَامِعٌ بِحَمْدِ اللَّهِ وَنِعْمَتِهِ وَحُسْنِ بَلائِهِ عَلَيْنَا ، رَبُّنَا صَاحِبُنَا ، فَأَفْضِلْ عَلَيْنَا سِتْرًا بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ " ، يَقُولُ ذَلِكَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ يَرْفَعُ صَوْتَهُ ، هَذَا حَدِيثُ أَبِي ضَمْرَةَ ، وَلَمْ يَقُلْ فِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ ، وَابْنِ أَبِي حَازِمٍ : وَنِعْمَتِهِ ، وَقَالَ فِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي حَازِمٍ : وَحُسْنِ بَلائِهِ ، يَقُولُ : ذَلِكَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ لَيْسَ مِنْ شَرْطِنَا فِي هَذَا الْكِتَابِ ، وَإِنَّمَا خَرَّجْتُ هَذَا الْخَبَرَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلالٍ ، وَعَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ، فَكُتِبَ هَذَا إِلَى جَنْبِهِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ safarda boʻlib, tong otganida: «Samiʼa samiʼun bihamdillahi va niʼmatihi va husni baloihi alayno. Robbano sohibno fa-afzil alayno (Bir eshituvchi Allohga boʻlgan hamdimizni, Uning bizga boʻlgan neʼmati va goʻzal sinovini eshitdi. Ey Robbimiz, bizga hamroh boʻl va bizga fazl ato et)», deb, doʻzaxdan Allohga sigʻinar edilar. Buni ovozlarini koʻtarib, uch marta aytar edilar. Bu Abu Zamra hadisidir. Sulaymon va Ibn Abu Hozim hadisida «va niʼmatihi» deyilmagan. Ibn Abu Hozim hadisida esa: «va husni baloihi» deyilgan va buni uch marta aytar edi (deyilgan). Abu Bakr aytdi: Abdulloh ibn Omir bu kitobdagi shartimizdan emas; men bu xabarni Sulaymon ibn Bilol va Suhayl ibn Abu Solihdan chiqarganman, bu esa uning yoniga yozildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ сафарда бўлиб, тонг отганида: «Самиъа самиъун биҳамдиллаҳи ва ниъматиҳи ва ҳусни балоиҳи алайно. Роббано соҳибно фа-афзил алайно (Бир эшитувчи Аллоҳга бўлган ҳамдимизни, Унинг бизга бўлган неъмати ва гўзал синовини эшитди. Эй Роббимиз, бизга ҳамроҳ бўл ва бизга фазл ато эт)», деб, дўзахдан Аллоҳга сиғинар эдилар. Буни овозларини кўтариб, уч марта айтар эдилар. Бу Абу Замра ҳадисидир. Сулаймон ва Ибн Абу Ҳозим ҳадисида «ва ниъматиҳи» дейилмаган. Ибн Абу Ҳозим ҳадисида эса: «ва ҳусни балоиҳи» дейилган ва буни уч марта айтар эди (дейилган). Абу Бакр айтди: Абдуллоҳ ибн Омир бу китобдаги шартимиздан эмас; мен бу хабарни Сулаймон ибн Билол ва Суҳайл ибн Абу Солиҳдан чиқарганман, бу эса унинг ёнига ёзилди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو الْمُغِيرَةِ ، ثنا صَفْوَانُ بْنُ عَمْرٍو ، عَنْ شُرَيْحِ بْنِ عُبَيْدٍ الْحَضْرَمِيِّ ، أَنَّهُ سَمِعَ الزُّبَيْرَ بْنَ الْوَلِيدِ ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا غَزَا أَوْ سَافَرَ ، فَأَدْرَكَهُ اللَّيْلُ ، قَالَ : " يَا أَرْضُ رَبِّي وَرَبُّكِ اللَّهُ ، أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّكِ وَشَرِّ مَا فِيكِ ، وَشَرِّ مَا خُلِقَ فِيكِ ، وَشَرِّ مَا دَبَّ عَلَيْكِ ، أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ كُلِّ أَسَدٍ ، وَأَسْوَدَ وَحَيَّةٍ ، وَعَقْرَبٍ ، مِنْ سَاكِنِي الْبَلَدِ ، وَمِنْ شَرِّ وَالِدٍ وَمَا وَلَدَ "

Abdulloh ibn Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) dedi: Rasululloh ﷺ gʻazotga yoki safarga chiqib, tun kirsa: «Ey yer! Mening Robbim ham, sening Robbing ham Allohdir. Sening yomonligingdan, sendagi narsalarning yomonligidan, senda yaratilgan narsalarning yomonligidan va sening ustingda yuradigan narsalarning yomonligidan Allohga panoh tilayman. Bu diyorda sokin boʻlgan har bir arslonning, qora ilonning, ilonning va chayonning yomonligidan, ota va u tugʻdirgan narsaning yomonligidan Allohga panoh tilayman», der edilar.Абдуллоҳ ибн Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) деди: Расулуллоҳ ﷺ ғазотга ёки сафарга чиқиб, тун кирса: «Эй ер! Менинг Роббим ҳам, сенинг Роббинг ҳам Аллоҳдир. Сенинг ёмонлигингдан, сендаги нарсаларнинг ёмонлигидан, сенда яратилган нарсаларнинг ёмонлигидан ва сенинг устингда юрадиган нарсаларнинг ёмонлигидан Аллоҳга паноҳ тилайман. Бу диёрда сокин бўлган ҳар бир арслоннинг, қора илоннинг, илоннинг ва чаённинг ёмонлигидан, ота ва у туғдирган нарсанинг ёмонлигидан Аллоҳга паноҳ тилайман», дер эдилар.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ الْعَطَّارُ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كُنْتُ أَفْتِلُ قَلائِدَ هَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِيَدِيَّ هَاتَيْنِ " ، لَمْ يَذْكُرِ الْمَخْزُومِيُّ هَاتَيْنِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺning hadiylarining qiladchoqlarini mana shu ikki qoʻlim bilan eshar edim», dedi. Maxzumiy oʻz rivoyatida «mana shu ikki» (soʻzini) zikr qilmadi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадийларининг қиладчоқларини мана шу икки қўлим билан эшар эдим», деди. Махзумий ўз ривоятида «мана шу икки» (сўзини) зикр қилмади.

ثنا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ عَمْرَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ : " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَلَّدَ هَدْيَهُ وَأَشْعَرَهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ oʻz hadiylariga qiladchoq taqdilar va ularga belgi qoʻydilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ўз ҳадийларига қиладчоқ тақдилар ва уларга белги қўйдилар.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى الظُّهْرَ ، وَأَمَرَ بِبُدْنِهِ أَنْ تُشْعَرَ مِنْ شِقِّهَا الأَيْمَنِ ، وَقَلَّدَهَا نَعْلَيْنِ وَسَلَتَ عَنْهَا الدَّمَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ peshin namozini oʻqidilar va qurbonlik tuyalariga oʻng tomonidan belgi qoʻyilishiga buyurdilar, ularga ikkita choriqni qiladchoq qilib osdilar va ulardan qonni artdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пешин намозини ўқидилар ва қурбонлик туяларига ўнг томонидан белги қўйилишига буюрдилар, уларга иккита чориқни қиладчоқ қилиб осдилар ва улардан қонни артдилар.

ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتُوَائِيِّ ، عَنْ قَتَادَةَ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَشْعَرَ الْهَدْيَ فِي شِقِّ السَّنَامِ الأَيْمَنِ "

Vakiʼ Hishom ad-Dastuvoiydan, u Qatodadan shu isnod bilan shunga oʻxshashini rivoyat qildi, faqat u: «Rasululloh ﷺ hadiyga oʻrkachning oʻng tomonidan belgi qoʻydilar», dedi.Вакиъ Ҳишом ад-Дастувоийдан, у Қатодадан шу иснод билан шунга ўхшашини ривоят қилди, фақат у: «Расулуллоҳ ﷺ ҳадийга ўркачнинг ўнг томонидан белги қўйдилар», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحِيمِ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ . ح وَثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، جَمِيعًا عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : حَدَّثَنِي نَاجِيَةُ الْخُزَاعِيُّ صَاحِبُ بُدْنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّهُ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ أَصْنَعُ بِمَا عَطِبَ مِنْ بُدْنِي ؟ " فَأَمَرَنِي أَنْ أَنْحَرَ كُلَّ بَدَنَةٍ عَطِبَتْ ، ثُمَّ يُلْقَى نَعْلُهَا فِي دَمِهَا ، ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهَا وَبَيْنَ النَّاسِ فَيَأْكُلُونَهَا " ، وَقَالَ فِي حَدِيثِ وَكِيعٍ ، عَنْ نَاجِيَةَ ، وَقَالَ : قَالَ : " وَانْحَرْهُ وَاغْمِسْ نَعْلَهُ فِي دَمِهِ ، وَاضْرِبْ بِهَا صَفْحَتَهُ "

Nabiy ﷺning qurbonlik tuyalari sohibi Nojiya al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺdan: «Qurbonlik tuyalarimdan halokatga uchraganini nima qilay?» deb soʻradi. «U zot menga halokatga uchragan har bir tuyani soʻyishimni, soʻng uning choriqi qoniga solinishini, soʻng uning odamlar bilan oʻz holiga qoʻyilishini — ular undan yeyishlarini buyurdilar». Vakiʼning hadisida esa, Nojiyadan (rivoyat qilinib), u dedi: U zot: «Uni soʻy, choriqini qoniga botir va u bilan uning yonboshiga ur», dedilar.Набий ﷺнинг қурбонлик туялари соҳиби Ножия ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺдан: «Қурбонлик туяларимдан ҳалокатга учраганини нима қилай?» деб сўради. «У зот менга ҳалокатга учраган ҳар бир туяни сўйишимни, сўнг унинг чориқи қонига солинишини, сўнг унинг одамлар билан ўз ҳолига қўйилишини — улар ундан ейишларини буюрдилар». Вакиънинг ҳадисида эса, Ножиядан (ривоят қилиниб), у деди: У зот: «Уни сўй, чориқини қонига ботир ва у билан унинг ёнбошига ур», дедилар.

ثنا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ سِنَانِ بْنِ سَلَمَةَ الْهُذَلِيِّ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ ذُوَيْبًا أَبَا قَبِيصَةَ الْخُزَاعِيَّ ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَ مَعَهُ بِبُدْنِهِ ، فَقَالَ : " إِنْ عَطِبَ عَلَيْكَ شَيْءٌ مِنْهَا فَانْحَرْهَا ، وَاغْمِسْ نَعْلَهَا فِي دَمِ جَوْفِهَا ، وَلا تَأْكُلْ مِنْهَا أَنْتَ ، وَلا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ رِفْقَتِكَ " ، وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ ، وَقَالَ : عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعَثَ مَعَ ذُؤَيْبٍ بِبُدْنٍ وَزَادَ : وَاضْرِبْ صَفْحَتَهَا

Zuayb Abu Qabisa al-Xuzoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ u bilan birga qurbonlik tuyalarini yubordilar va: «Agar ulardan biror narsa yoʻlingda halokatga uchrasa, uni soʻy, choriqini uning ichidagi qoniga botir; undan na oʻzing yegin, na hamrohlaringdan biror kishi yesin», dedilar. Ibn Abu Adiy Saiddan shu hadisni rivoyat qildi va Ibn Abbosdan (deb): Nabiy ﷺ Zuayb bilan birga qurbonlik tuyalarini yubordilar, dedi hamda: «va uning yonboshiga ur», deb ziyoda qildi.Зуайб Абу Қабиса ал-Хузоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ у билан бирга қурбонлик туяларини юбордилар ва: «Агар улардан бирор нарса йўлингда ҳалокатга учраса, уни сўй, чориқини унинг ичидаги қонига ботир; ундан на ўзинг егин, на ҳамроҳларингдан бирор киши есин», дедилар. Ибн Абу Адий Саиддан шу ҳадисни ривоят қилди ва Ибн Аббосдан (деб): Набий ﷺ Зуайб билан бирга қурбонлик туяларини юбордилар, деди ҳамда: «ва унинг ёнбошига ур», деб зиёда қилди.

ثنا الرَّبِيعُ سُلَيْمَانُ ، وَصَالِحُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، نا الأَوْزَاعِيُّ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَهْدَى تَطَوُّعًا ، ثُمَّ ضَلَّتْ ، فَإِنْ شَاءَ أَبْدَلَهَا ، وَإِنْ شَاءَ تَرَكَ ، وَإِنْ كَانَتْ فِي نَذْرٍ فَلْيُبْدِلْ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim nafl hadiy atasa-yu, soʻng u yoʻqolib qolsa, xohlasa uning oʻrniga boshqasini qoʻysin, xohlasa qoʻymasin. Agar u nazr boʻlsa, uning oʻrniga boshqasini qoʻysin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким нафл ҳадий атаса-ю, сўнг у йўқолиб қолса, хоҳласа унинг ўрнига бошқасини қўйсин, хоҳласа қўймасин. Агар у назр бўлса, унинг ўрнига бошқасини қўйсин», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، ثنا زِيَادٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْبَكَّائِيَّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ سَاقَ هَدْيًا تَطَوُّعًا فَعَطَبَ ، فَلا يَأْكُلْ مِنْهُ ، فَإِنَّهُ إِنْ أَكَلَ مِنْهُ كَانَ عَلَيْهِ بَدَلُهُ ، وَلَكِنْ لِيَنْحَرْهَا ، ثُمَّ يَغْمِسْ نَعْلَهَا فِي دَمِهَا ، ثُمَّ يَضْرِبْ فِي جَنْبِهَا وَإِنْ كَانَ هَدْيًا وَاجِبًا ، فَلْيَأْكُلْ إِنْ شَاءَ ، فَإِنَّهُ لا بُدَّ مِنْ قَضَائِهِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلٌ بَيْنَ أَبِي الْخَلِيلِ ، وَأَبِي قَتَادَةَ رَجُلٌ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim nafl hadiy haydab kelsa-yu, u halokatga uchrasa, undan yemasin; chunki agar undan yesa, uning oʻrniga boshqasini (berish) uning zimmasida boʻladi. Balki uni soʻysin, soʻng choriqini qoniga botirsin, soʻng uning yonboshiga ursin. Agar hadiy vojib boʻlsa, xohlasa yesin, chunki uni qazo qilish baribir lozimdir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu hadis mursaldir, Abul-Xalil bilan Abu Qatoda orasida bir kishi bor.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким нафл ҳадий ҳайдаб келса-ю, у ҳалокатга учраса, ундан емасин; чунки агар ундан еса, унинг ўрнига бошқасини (бериш) унинг зиммасида бўлади. Балки уни сўйсин, сўнг чориқини қонига ботирсин, сўнг унинг ёнбошига урсин. Агар ҳадий вожиб бўлса, хоҳласа есин, чунки уни қазо қилиш барибир лозимдир», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу ҳадис мурсалдир, Абул-Халил билан Абу Қатода орасида бир киши бор.

ثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : رَأَيْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ بِيَدَيْهَا : " طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِحُرْمِهِ حِينَ أَحْرَمَ ، وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ "

al-Qosim aytdi: Men Oishani ikki qoʻli bilan ishora qilib turib: «Men Rasululloh ﷺga ehromga kirganlarida ehromlari uchun va Baytni tavof qilishlaridan oldin ehromdan chiqishlari uchun atir surdim», deyotganini koʻrdim.ал-Қосим айтди: Мен Оишани икки қўли билан ишора қилиб туриб: «Мен Расулуллоҳ ﷺга эҳромга кирганларида эҳромлари учун ва Байтни тавоф қилишларидан олдин эҳромдан чиқишлари учун атир сурдим», деётганини кўрдим.

وَحَدَّثَنَاهُ عَبْدُ الْجَبَّارِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ أَبِيهِ ، سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ وَبَسَطَتْ يَدَيْهَا : " إِنِّي طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِيَدِيَّ هَاتَيْنِ لِحُرْمِهِ حِينَ أَحْرَمَ ، وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ حِينَ أَحْرَمَ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي نَقُولُ : إِنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ إِذَا فَعَلْتَ كَذَا تُرِيدُ إِذَا أَرَدْتَ فِعْلَهُ ، وَعَائِشَةُ إِنَّمَا أَرَادَتْ أَنَّهَا طَيَّبَتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ أَرَادَ الإِحْرَامَ لا بَعْدَ الإِحْرَامِ ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْتُ ، خَبَرُ مَنْصُورِ بْنِ زَاذَانَ الَّذِي ذَكَرْتُ فِي الْبَابِ الَّذِي يَلِي هَذَا مَعَ الأَخْبَارِ الَّتِي خَرَّجْتُهَا فِي الْكِتَابِ الْكَبِيرِ

al-Qosim Oishani ikki qoʻlini yozib turib: «Men Rasululloh ﷺga mana shu ikki qoʻlim bilan ehromga kirganlarida ehromlari uchun va Baytni tavof qilishlaridan oldin ehromdan chiqishlari uchun atir surdim», deyotganini eshitdi. Abu Bakr aytdi: Bu «ehromga kirganlarida» degan lafz biz aytadigan turdandir: arablar «shunday qilsang» deydilar, ammo «uni qilishni iroda qilsang» degan maʼnoni koʻzlaydilar. Oisha esa Nabiy ﷺga ehromni iroda qilganlarida atir surganini koʻzlagan, ehromga kirganlaridan keyin emas. Men zikr qilgan narsaning sahihligiga dalil — shu bobdan keyingi bobda zikr qilganim Mansur ibn Zozon xabari va Kitobul-kabirda chiqargan xabarlarimdir.ал-Қосим Оишани икки қўлини ёзиб туриб: «Мен Расулуллоҳ ﷺга мана шу икки қўлим билан эҳромга кирганларида эҳромлари учун ва Байтни тавоф қилишларидан олдин эҳромдан чиқишлари учун атир сурдим», деётганини эшитди. Абу Бакр айтди: Бу «эҳромга кирганларида» деган лафз биз айтадиган турдандир: араблар «шундай қилсанг» дейдилар, аммо «уни қилишни ирода қилсанг» деган маънони кўзлайдилар. Оиша эса Набий ﷺга эҳромни ирода қилганларида атир сурганини кўзлаган, эҳромга кирганларидан кейин эмас. Мен зикр қилган нарсанинг саҳиҳлигига далил — шу бобдан кейинги бобда зикр қилганим Мансур ибн Зозон хабари ва Китобул-кабирда чиқарган хабарларимдир.

ثنا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالُوا : ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنِ الْقَاسِمِ ، قَالَ : قَالَتْ عَائِشَةُ : " طَيَّبْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ ، وَيَوْمَ النَّحْرِ قَبْلَ أَنْ يَطُوفَ بِالْبَيْتِ بِطِيبٍ فِيهِ مَسْكٌ " ، قَالَ ابْنُ هِشَامٍ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، وَقَالَ أَحْمَدُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " طَيَّبْتُ يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . وَفِي خَبَرِ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَّ أَطْيَبَ طِيبِكُمُ الْمِسْكُ " ، دَلالَةٌ وَاضِحَةٌ عَلَى ضِدِّ قَوْلِ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ نَجِسٌ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺga ehromga kirishlaridan oldin va nahr kuni Baytni tavof qilishlaridan oldin tarkibida mushk boʻlgan atir bilan atir surdim», dedi. Ibn Hishom Mansurdan (rivoyat qildi), Ahmad esa Oishadan (rivoyat qilib): «Men atir surdim, yaʼni Nabiy ﷺga», dedi. Abu Nazraning Abu Saiddan, uning Nabiy ﷺdan (qilgan) xabaridagi: «Atirlaringizning eng yaxshisi mushkdir», (degan soʻz) uni najis deb daʼvo qilgan kishining soʻzi aksiga ochiq dalildir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺга эҳромга киришларидан олдин ва наҳр куни Байтни тавоф қилишларидан олдин таркибида мушк бўлган атир билан атир сурдим», деди. Ибн Ҳишом Мансурдан (ривоят қилди), Аҳмад эса Оишадан (ривоят қилиб): «Мен атир сурдим, яъни Набий ﷺга», деди. Абу Назранинг Абу Саиддан, унинг Набий ﷺдан (қилган) хабаридаги: «Атирларингизнинг энг яхшиси мушкдир», (деган сўз) уни нажис деб даъво қилган кишининг сўзи аксига очиқ далилдир.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " لَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي رَأْسِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Goʻyo men Rasululloh ﷺning boshlaridagi atirning yaltirashiga qarab turgandayman, holbuki u zot ehromda edilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Гўё мен Расулуллоҳ ﷺнинг бошларидаги атирнинг ялтирашига қараб тургандайман, ҳолбуки у зот эҳромда эдилар», дедилар.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، قَالَ : قَالَتْ عَائِشَةُ : " لَقَدْ رَأَيْتُ الطِّيبَ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَإِنَّهُ لَيُلَبِّي "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺning soch ajrab turgan joylarida atirni koʻrgan edim, holbuki u zot talbiya aytib turar edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг соч ажраб турган жойларида атирни кўрган эдим, ҳолбуки у зот талбия айтиб турар эдилар», деди.

ثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا رَوْحٌ ، ثنا شُعْبَةُ ، ثنا الْحَكَمُ ، وَحَمَّادٌ ، وَمَنْصُورٌ ، وَسُلَيْمَانُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفْرِقِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ " ، قَالَ سُلَيْمَانُ : فِي شَعْرٍ ، وَقَالَ مَنْصُورٌ : فِي أُصُولِ الشَّعَرِ ، وَقَالَ الْحَكَمُ ، وَحَمَّادٌ : فِي مَفْرِقِ رَأْسِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Goʻyo men Rasululloh ﷺning soch ajrab turgan joyidagi atirning yaltirashiga qarab turgandayman, holbuki u zot ehromda edilar», dedi. Sulaymon: «sochida», dedi; Mansur: «soch tublarida», dedi; Hakam bilan Hammod: «boshining soch ajrab turgan joyida», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Гўё мен Расулуллоҳ ﷺнинг соч ажраб турган жойидаги атирнинг ялтирашига қараб тургандайман, ҳолбуки у зот эҳромда эдилар», деди. Сулаймон: «сочида», деди; Мансур: «соч тубларида», деди; Ҳакам билан Ҳаммод: «бошининг соч ажраб турган жойида», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُنْتَشِرِ ، عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنِ الطِّيبِ عِنْدَ الإِحْرَامِ ، فَقَالَ : لأَنْ أَتَطَيَّبَ بِقَطِرَانٍ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَفْعَلَ ذَلِكَ ، قَالَ : فَذَكَرْتُهُ لِعَائِشَةَ ، فَقَالَتْ : " يَرْحَمُ اللَّهُ أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، كُنْتُ أُطَيِّبُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَيَطُوفُ عَلَى نِسَائِهِ ، ثُمَّ يُصْبِحُ مُحْرِمًا يَنْضَحُ طِيبًا " ، سَمِعْتُ الرَّبِيعَ ، يَقُولُ : سُئِلَ الشَّافِعِيُّ عَنِ الذُّبَابَةِ تَقَعُ عَلَى النَّتْنِ ، ثُمَّ تَطِيرُ فَتَقَعُ عَلَى ثَوْبِ الْمَرْءِ ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ : يَجُوزُ أَنْ تَيْبَسَ أَرْجُلُهَا فِي طَيَرَانِهَا ، فَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ ، وَإِلا فَالشَّيْءُ إِذَا ضَاقَ اتَّسَعَ

Ibrohim ibn al-Muntashir otasidan rivoyat qiladiki, u Ibn Umardan ehrom vaqtidagi atir haqida soʻradi. U: «Qatron surtishim, buni qilishimdan koʻra menga sevimliroqdir», dedi. (Roviy) dedi: Men buni Oishaga zikr qildim. U: «Alloh Abu Abdurahmonga rahm qilsin. Men Rasululloh ﷺga atir surar edim, u zot zavjalarini aylanar, soʻng ertalab atir hidi ufurib turgan holda ehromga kirar edilar», dedi. Men Rabiʼni shunday deganini eshitdim: Shofeiydan sassiq narsaga qoʻnib, soʻng uchib kishining kiyimiga qoʻnadigan pashsha haqida soʻralganida, Shofeiy: «Uchayotganida oyoqlari qurishi mumkin; agar shunday boʻlsa (masala oydin), boʻlmasa — narsa torayganda kengayadi», dedi.Иброҳим ибн ал-Мунташир отасидан ривоят қиладики, у Ибн Умардан эҳром вақтидаги атир ҳақида сўради. У: «Қатрон суртишим, буни қилишимдан кўра менга севимлироқдир», деди. (Ровий) деди: Мен буни Оишага зикр қилдим. У: «Аллоҳ Абу Абдураҳмонга раҳм қилсин. Мен Расулуллоҳ ﷺга атир сурар эдим, у зот завжаларини айланар, сўнг эрталаб атир ҳиди уфуриб турган ҳолда эҳромга кирар эдилар», деди. Мен Рабиъни шундай деганини эшитдим: Шофеийдан сассиқ нарсага қўниб, сўнг учиб кишининг кийимига қўнадиган пашша ҳақида сўралганида, Шофеий: «Учаётганида оёқлари қуриши мумкин; агар шундай бўлса (масала ойдин), бўлмаса — нарса торайганда кенгаяди», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ . ح وثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ : " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ ، وَلأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا " ، قَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ فِي حَدِيثِهِ : قَالَ : وَذَكَرَ لِي وَلَمْ أَسْمَعْ أَنَّهُ قَالَ : وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ ، وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : وَبَلَغَنِي أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " وَيُهِلُّ أَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ "

Solim otasidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ Madina ahliga Zul-Hulayfani, Shom ahliga Juhfani, Najd ahliga Qarnni miyqot qilib belgiladilar. Abdul-Jabbor oʻz hadisida dedi: Menga u zotning: «Yaman ahliga Yalamlamni», deganlari zikr qilindi, ammo men buni eshitmadim. Maxzumiy esa dedi: Abdulloh aytdi: Menga Nabiy ﷺning: «Yaman ahli Yalamlamdan ehromga kirsin», deganlari yetib keldi.Солим отасидан ривоят қиладики, Набий ﷺ Мадина аҳлига Зул-Ҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Нажд аҳлига Қарнни мийқот қилиб белгиладилар. Абдул-Жаббор ўз ҳадисида деди: Менга у зотнинг: «Яман аҳлига Яламламни», деганлари зикр қилинди, аммо мен буни эшитмадим. Махзумий эса деди: Абдуллоҳ айтди: Менга Набий ﷺнинг: «Яман аҳли Яламламдан эҳромга кирсин», деганлари етиб келди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، ثنا حَمَّادُ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ ، وَلأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ ، وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا ، فَهُنَّ لَهُنَّ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِنْ غَيْرِ أَهْلِهِنَّ ، فَمَنْ كَانَ يُرِيدُ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ، فَمَنْ كَانَ دُونَهُنَّ ، فَمِنْ أَهْلِهِ ، وَكَذَلِكَ حَتَّى أَهْلِ مَكَّةَ يُهِلُّونَ مِنْهَا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Madina ahliga Zul-Hulayfani, Shom ahliga Juhfani, Yaman ahliga Yalamlamni, Najd ahliga Qarnni miyqot qilib belgiladilar. Bular oʻsha joylar ahli uchun va ular ahlidan boʻlmagan holda ular orqali kelganlar uchundir — kim haj va umrani iroda qilsa. Kim ulardan berida boʻlsa, oʻz turar joyidan (ehromga kiradi); Makka ahligacha shunday — ular Makkadan ehromga kiradilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Мадина аҳлига Зул-Ҳулайфани, Шом аҳлига Жуҳфани, Яман аҳлига Яламламни, Нажд аҳлига Қарнни мийқот қилиб белгиладилар. Булар ўша жойлар аҳли учун ва улар аҳлидан бўлмаган ҳолда улар орқали келганлар учундир — ким ҳаж ва умрани ирода қилса. Ким улардан берида бўлса, ўз турар жойидан (эҳромга киради); Макка аҳлигача шундай — улар Маккадан эҳромга кирадилар.

ثنا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ غُنْدَرٌ ، ثنا مَعْمَرٌ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : وَقَّتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ ، وَلأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ ، وَلأَهْلِ نَجْدٍ قَرْنًا ، وَلأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ ، قَالَ : " هِيَ لَهُمْ وَلِمَنْ أَتَى عَلَيْهِنَّ مِمَّنْ سِوَاهُمْ مِمَّنْ أَرَادَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ، ثُمَّ مَنْ كَانَ دُونَ ذَلِكَ بَدَأَ حَتَّى يَبْلُغَ ذَلِكَ أَهْلَ مَكَّةَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madina ahli uchun Zul-Hulayfani, Shom ahli uchun Juhfani, Najd ahli uchun Qarnni, Yaman ahli uchun Yalamlamni miyqot qilib belgiladilar va: «Bular ular uchun va ularning ahlidan boʻlmagan holda ularga kelgan, haj hamda umra qilishni istagan kishilar uchundir. Soʻng kim undan berida boʻlsa, oʻzi yoʻlga chiqqan joyidan boshlaydi, hatto Makka ahliga yetguncha shunday», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадина аҳли учун Зул-Ҳулайфани, Шом аҳли учун Жуҳфани, Нажд аҳли учун Қарнни, Яман аҳли учун Яламламни мийқот қилиб белгиладилар ва: «Булар улар учун ва уларнинг аҳлидан бўлмаган ҳолда уларга келган, ҳаж ҳамда умра қилишни истаган кишилар учундир. Сўнг ким ундан берида бўлса, ўзи йўлга чиққан жойидан бошлайди, ҳатто Макка аҳлига етгунча шундай», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، ثنا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ يَسْأَلُ عَنِ الْمُهَلِّ ، قَالَ : أَحْسَبُهُ يُرِيدُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " مُهَلُّ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ذُو الْحُلَيْفَةِ ، وَالطَّرِيقُ الآخِرِ الْجُحْفَةُ ، وَمُهَلُّ أَهْلُ الْعِرَاقِ مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ ، وَمُهَلُّ أَهْلِ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ ، وَمُهَلُّ أَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ رُوِيَ فِي ذَاتِ عِرْقٍ أَنَّهُ مِيقَاتُ أَهْلِ الْعِرَاقِ أَخْبَارُ غَيْرِ ابْنِ جُرَيْجٍ لا يَثْبُتُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ شَيْءٌ مِنْهَا قَدْ خَرَّجْتُهَا كُلَّهَا فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Abuz-Zubayr Jobir ibn Abdullohdan ehromga kirish joyi haqida soʻralganini eshitdi — (roviy) dedi: oʻylaymanki, u Nabiy ﷺni koʻzlaydi — u shunday dedi: «Madina ahlining ehromga kirish joyi Zul-Hulayfa, boshqa yoʻl (bilan keladiganlar uchun) Juhfa, Iroq ahlining ehromga kirish joyi Zoti Irq, Najd ahlining ehromga kirish joyi Qarn, Yaman ahlining ehromga kirish joyi Yalamlamdir». Abu Bakr aytdi: Zoti Irq Iroq ahlining miyqoti ekani haqida Ibn Jurayjdan boshqalarning ham xabarlari rivoyat qilingan, ulardan hech biri hadis ahli nazdida sobit boʻlmaydi; men ularning hammasini Kitobul-kabirda chiqarganman.Абуз-Зубайр Жобир ибн Абдуллоҳдан эҳромга кириш жойи ҳақида сўралганини эшитди — (ровий) деди: ўйлайманки, у Набий ﷺни кўзлайди — у шундай деди: «Мадина аҳлининг эҳромга кириш жойи Зул-Ҳулайфа, бошқа йўл (билан келадиганлар учун) Жуҳфа, Ироқ аҳлининг эҳромга кириш жойи Зоти Ирқ, Нажд аҳлининг эҳромга кириш жойи Қарн, Яман аҳлининг эҳромга кириш жойи Яламламдир». Абу Бакр айтди: Зоти Ирқ Ироқ аҳлининг мийқоти экани ҳақида Ибн Журайждан бошқаларнинг ҳам хабарлари ривоят қилинган, улардан ҳеч бири ҳадис аҳли наздида собит бўлмайди; мен уларнинг ҳаммасини Китобул-кабирда чиқарганман.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ : " أَمَرَ أَهْلَ الْمَدِينَةِ أَنْ يُهِلُّوا مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ ، وَأَهْلَ الشَّامِ مِنَ الْجُحْفَةِ ، وَأَهْلَ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ " ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ : وَأُخْبِرْتُ أَنَّهُ قَالَ : " وَيُهِلُّ أَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot Madina ahlini Zul-Hulayfadan, Shom ahlini Juhfadan, Najd ahlini Qarndan ehromga kirishga buyurdilar. Abdulloh ibn Umar dedi: Menga u zotning: «Yaman ahli Yalamlamdan ehromga kirsin», deganlari xabar qilindi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот Мадина аҳлини Зул-Ҳулайфадан, Шом аҳлини Жуҳфадан, Нажд аҳлини Қарндан эҳромга киришга буюрдилар. Абдуллоҳ ибн Умар деди: Менга у зотнинг: «Яман аҳли Яламламдан эҳромга кирсин», деганлари хабар қилинди.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، ثنا جَعْفَرٌ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، قَالَ : أَتَيْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، فَسَأَلْنَاهُ عَنْ حَجَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : وَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ ، فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ أَصْنَعُ ؟ قَالَ : " اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي ، ثُمَّ أَهِلِّي " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي قَوْلِهِ : وَاسْتَثْفِرِي دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ دَمَ النِّفَاسِ كَانَ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ

Jaʼfarning otasi aytdi: Biz Jobir ibn Abdullohning oldiga keldik va undan Nabiy ﷺning hajlari haqida soʻradik. U dedi: Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga: «Nima qilay?» deb odam yubordi. U zot: «Gʻusl qil, oʻzingni mato bilan bogʻla, soʻng ehromga kirib talbiya ayt», dedilar. Abu Bakr aytdi: U zotning «oʻzingni mato bilan bogʻla» degan soʻzlarida nifos qoni uzilmagan boʻlganiga dalolat bor.Жаъфарнинг отаси айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳнинг олдига келдик ва ундан Набий ﷺнинг ҳажлари ҳақида сўрадик. У деди: Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга: «Нима қилай?» деб одам юборди. У зот: «Ғусл қил, ўзингни мато билан боғла, сўнг эҳромга кириб талбия айт», дедилар. Абу Бакр айтди: У зотнинг «ўзингни мато билан боғла» деган сўзларида нифос қони узилмаган бўлганига далолат бор.

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ الْقَطَوَانِيُّ , ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَعْقُوبَ الْمَدَنِيُّ ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ : " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَجَرَّدَ لإِهْلالِهِ وَاغْتَسَلَ "

Xorija ibn Zayd otasidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ ehromga kirishlari uchun kiyimlaridan xoli boʻldilar va gʻusl qildilar.Хорижа ибн Зайд отасидан ривоят қиладики, Набий ﷺ эҳромга киришлари учун кийимларидан холи бўлдилар ва ғусл қилдилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ مِقْسَمٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " لا يُحْرِمُ بِالْحَجِّ إِلا فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ، فَإِنَّ مِنْ سُنَّةِ الْحَجِّ أَنْ تُحْرِمَ بِالْحَجِّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ " ، وَثَنًا أَبُو كُرَيْبٍ ، أَيْضًا قَالَ : ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنِ الْحَجَّاجِ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ مِقْسَمٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، نَحْوَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Hajga faqat haj oylarida ehrom bogʻlanadi; zero haj sunnatidan (biri) hajga haj oylarida ehrom bogʻlashingdir», dedi. Abu Kurayb ham Abu Xoliddan, u Hajjojdan, u Hakamdan, u Miqsamdan, u Ibn Abbosdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ҳажга фақат ҳаж ойларида эҳром боғланади; зеро ҳаж суннатидан (бири) ҳажга ҳаж ойларида эҳром боғлашингдир», деди. Абу Курайб ҳам Абу Холиддан, у Ҳажжождан, у Ҳакамдан, у Миқсамдан, у Ибн Аббосдан шунга ўхшашини ривоят қилди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَجُلا قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَاذَا نَلْبَسُ مِنَ الثِّيَابِ إِذَا أَحْرَمْنَا ؟ فَقَالَ : " لا تَلْبَسُوا الْقُمُصَ ، وَلا السَّرَاوِيلاتِ ، وَلا الْبَرَانِسَ ، وَلا الْعَمَائِمَ ، وَلا الْقَلانِسَ ، وَلا الْخِفَافَ ، إِلا أَحَدٌ لَيْسَتْ لَهُ نَعْلانِ فَيَلْبَسُهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ، وَلا تَلْبَسُوا مِنَ الثِّيَابِ شَيْئًا مَسَّهُ وَرْسٌ وَلا زَعْفَرَانٌ " ، وَقَالَ : وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ ، يَقُولُ : " وَلا تَنْقَبُ الْمَرْأَةُ وَلا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ "

Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, ehromga kirganimizda kiyimlardan nimani kiyamiz?» dedi. U zot: «Koʻylaklarni, ishtonlarni, burnuslarni, sallalarni, qalpoqlarni va maxsilarni kiymanglar; magar birovning choriqi boʻlmasa, ularni toʻpiqdan pastroq (qilib) kiysin. Kiyimlardan vars yoki zaʼfaron tekkan narsani ham kiymanglar», dedilar. (Roviy) dedi: Abdulloh: «Ayol kishi niqob taqmaydi va qoʻlqop kiymaydi», der edi.Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, эҳромга кирганимизда кийимлардан нимани киямиз?» деди. У зот: «Кўйлакларни, иштонларни, бурнусларни, саллаларни, қалпоқларни ва махсиларни кийманглар; магар бировнинг чориқи бўлмаса, уларни тўпиқдан пастроқ (қилиб) кийсин. Кийимлардан варс ёки заъфарон теккан нарсани ҳам кийманглар», дедилар. (Ровий) деди: Абдуллоҳ: «Аёл киши ниқоб тақмайди ва қўлқоп киймайди», дер эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَلْبَسَ الْمُحْرِمَ الْقُمُصَ ، أَوِ الأَقْبِيَةَ ، أَوِ الْخُفَّيْنِ ، إِلا أَنْ لا يَجِدَ نَعْلَيْنِ ، أَوِ السَّرَاوِيلاتِ ، أَوْ يَلْبَسَ شَيْئًا مَسَّهُ وَرْسٌ ، أَوْ زَعْفَرَانٌ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ ehromdagi kishining koʻylak, qabo yoki maxsi kiyishidan — choriq topmasa (bundan mustasno) — hamda ishton kiyishidan yoxud vars yoki zaʼfaron tekkan narsani kiyishidan qaytardilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромдаги кишининг кўйлак, қабо ёки махси кийишидан — чориқ топмаса (бундан мустасно) — ҳамда иштон кийишидан ёхуд варс ёки заъфарон теккан нарсани кийишидан қайтардилар», деди.

ثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عِيسَى يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَجُلا أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، مَا تَأْمُرُنَا أَنَّ نَلْبَسَ مِنَ الثِّيَابِ عِنْدَ الإِحْرَامِ ، فَقَالَ : " لا تَلْبَسُوا الْقُمُصَ ، وَلا الْعَمَائِمَ ، وَلا الْبَرَانِسَ ، وَلا السَّرَاوِيلاتِ ، وَلا الْخِفَافَ إِلا أَنْ يَكُونَ رَجُلا لَيْسَتْ لَهُ نَعْلانِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ مَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ، وَلا تَلْبَسُوا مِنَ الثِّيَابِ مَا مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ وَالْوَرْسُ " ، قَالَ : " وَلا تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ ، وَلا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Yo Nabiyulloh, ehrom vaqtida kiyimlardan nimani kiyishimizga buyurasiz?» dedi. U zot: «Koʻylaklarni, sallalarni, burnuslarni, ishtonlarni va maxsilarni kiymanglar; magar bir kishining choriqi boʻlmasa, toʻpiqdan pastroq (qilib) maxsi kiysin. Kiyimlardan zaʼfaron va vars tekkanini kiymanglar», dedilar. Va: «Ehromdagi ayol niqob taqmaydi va qoʻlqop kiymaydi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Набиюллоҳ, эҳром вақтида кийимлардан нимани кийишимизга буюрасиз?» деди. У зот: «Кўйлакларни, саллаларни, бурнусларни, иштонларни ва махсиларни кийманглар; магар бир кишининг чориқи бўлмаса, тўпиқдан пастроқ (қилиб) махси кийсин. Кийимлардан заъфарон ва варс текканини кийманглар», дедилар. Ва: «Эҳромдаги аёл ниқоб тақмайди ва қўлқоп киймайди», дедилар.

ثنا أَبُو دَاوُدَ سُلَيْمَانُ بْنُ تَوْبَةَ ، ثنا أَبُو بَدْرٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدِّرْهَمِيُّ ، وَهَذَا حَدِيثُهُ ثنا شُجَاعٌ وَهُوَ ابْنُ الْوَلِيدِ أَبُو بَدْرٍ ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ , قَالَ : ثنا ، وَقَالَ الدِّرْهَمِيُّ : عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَنْتَقِبُ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ ، وَلا تَلْبَسُ الْقُفَّازَيْنِ " ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الدِّرْهَمِيِّ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ehromdagi ayol niqob taqmaydi va qoʻlqop kiymaydi», dedilar. Bu Dirhamiy hadisining lafzidir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эҳромдаги аёл ниқоб тақмайди ва қўлқоп киймайди», дедилар. Бу Дирҳамий ҳадисининг лафзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّازِقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَجُلا نَادَى ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا يَجْتَنِبُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ ، فَقَالَ : " لا تَلْبَسُوا السَّرَاوِيلَ ، وَلا الْقُمُصَ ، وَلا الْبُرْنُسَ ، وَلا الْعِمَامَةَ ، وَلا ثَوْبَ مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ وَلا وَرْسٌ ، وَلْيُحْرِمَ أَحَدُكُمْ فِي إِزَارٍ وَرِدَاءٍ وَنَعْلَيْنِ ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا حَتَّى يَكُونَا إِلَى الْكَعْبَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi nido qilib: «Yo Rasululloh, ehromdagi kishi kiyimlardan nimadan saqlanadi?» dedi. U zot: «Ishton, koʻylak, burnus, salla va zaʼfaron yoxud vars tekkan kiyimni kiymanglar. Biringiz izor, ridoʼ va choriqda ehromga kirsin; agar choriq topmasa, maxsi kiysin va ularni toʻpiqqacha (yetadigan qilib) kessin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши нидо қилиб: «Ё Расулуллоҳ, эҳромдаги киши кийимлардан нимадан сақланади?» деди. У зот: «Иштон, кўйлак, бурнус, салла ва заъфарон ёхуд варс теккан кийимни кийманглар. Бирингиз изор, ридў ва чориқда эҳромга кирсин; агар чориқ топмаса, махси кийсин ва уларни тўпиққача (етадиган қилиб) кессин», дедилар.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ . ح وثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، كِلاهُمَا عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ بِضُبَاعَةٍ ، وَهِيَ شَاكِيَةٌ ، فَقَالَ : " أَتُرِيدِينَ الْحَجَّ ؟ " فَقَالَتْ : نَعَمْ ، قَالَ : " فَحُجِّي وَاشْتَرِطِي ، وَقُولِي اللَّهُمَّ مَحِلِّي حَيْثُ تَحْبِسُنِي " ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عَبْدِ الْجَبَّارِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Zuboaning yonidan oʻtdilar, u kasal edi. U zot: «Haj qilishni istaysanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unda haj qil va shart qoʻy hamda: ‹Allohumma, mening ehromdan chiqadigan joyim Sen meni toʻxtatgan joydir›, degin», dedilar. Bu Abdul-Jabbor hadisining lafzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Зубоанинг ёнидан ўтдилар, у касал эди. У зот: «Ҳаж қилишни истайсанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Унда ҳаж қил ва шарт қўй ҳамда: ‹Аллоҳумма, менинг эҳромдан чиқадиган жойим Сен мени тўхтатган жойдир›, дегин», дедилар. Бу Абдул-Жаббор ҳадисининг лафзидир.

ثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ : " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَثَ بِالْمَدِينَةِ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ، ثُمَّ أَذِنَ بِالْحَجِّ ، فَقِيلَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ ، فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يُحِبُّ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَيَفْعَلُ كَمَا يَفْعَلُ ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى مَسْجِدَ ذِي الْحُلَيْفَةِ فَصَلَّى فِيهِ ، ثُمَّ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَرَكِبَ مَعَهُ بَشَرٌ كَثِيرٌ رُكْبَانٌ وَمُشَاةٌ ، كُلُّهُمْ يُحِبُّ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى ظَهَرَ عَلَى الْبَيْدَاءِ ، فَأَهَلَّ وَنَحْنُ لا نَنْوِي إِلا الْحَجَّ لا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ ، فَنَظَرْتُ أَمَامِي ، وَعَنْ يَمِينِي وَعَنْ شِمَالِي وَخَلْفِي مَدَّ الْبَصَرِ رُكْبَانًا وَمُشَاةً كُلَّهُمْ يُحِبُّ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Madinada toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng hajga (chiqishlarini) eʼlon qildilar va: «Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar», deyildi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilganidek qilishni istar edi. Rasululloh ﷺ chiqib, Zul-Hulayfa masjidiga keldilar va unda namoz oʻqidilar. Soʻng Rasululloh ﷺ chiqdilar, u zot bilan birga koʻp odam — minganu piyoda — yoʻlga tushdi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashishni istar edi. Toki Baydoga chiqqanlarida, u zot ehromga kirib talbiya aytdilar; biz esa hajdan boshqasini niyat qilmas, umrani bilmas edik. Men oldimga, oʻngimga, chapimga va ortimga koʻz yetguncha qaradim — minganlaru piyodalar, hammasi Rasululloh ﷺga ergashishni istar edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Мадинада тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ҳажга (чиқишларини) эълон қилдилар ва: «Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар», дейилди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилганидек қилишни истар эди. Расулуллоҳ ﷺ чиқиб, Зул-Ҳулайфа масжидига келдилар ва унда намоз ўқидилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, у зот билан бирга кўп одам — мингану пиёда — йўлга тушди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни истар эди. Токи Байдога чиққанларида, у зот эҳромга кириб талбия айтдилар; биз эса ҳаждан бошқасини ният қилмас, умрани билмас эдик. Мен олдимга, ўнгимга, чапимга ва ортимга кўз етгунча қарадим — минганлару пиёдалар, ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни истар эди.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : خَرَجْنَا مُوَافِينَ هِلالَ ذِي الْحِجَّةِ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِحَجٍّ ، فَلْيُهِلَّ بِحَجٍّ ، وَمَنْ شَاءَ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ ، فَلْيُهِلَّ بِعُمْرَةٍ " ، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz zulhijja hilolini kutib (yoʻlga) chiqdik. Nabiy ﷺ: «Kim hajga ehrom bogʻlashni xohlasa, hajga ehrom bogʻlasin; kim umraga ehrom bogʻlashni xohlasa, umraga ehrom bogʻlasin», dedilar. Bizdan baʼzimiz hajga, baʼzimiz umraga ehrom bogʻladik.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз зулҳижжа ҳилолини кутиб (йўлга) чиқдик. Набий ﷺ: «Ким ҳажга эҳром боғлашни хоҳласа, ҳажга эҳром боғласин; ким умрага эҳром боғлашни хоҳласа, умрага эҳром боғласин», дедилар. Биздан баъзимиз ҳажга, баъзимиз умрага эҳром боғладик.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَزِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْحَسَّانِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحَجِّ وَأَهَلَّ بِهِ نَاسٌ ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ، وَأَهَلَّ نَاسٌ بِالْعُمْرَةِ " ، لَمْ يَقُلْ عَبْدُ الْجَبَّارِ : وَأَهَلَّ بِهِ نَاسٌ ، وَزَادَ قَالَتْ : فَكُنْتُ فِيمَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ hajga ehrom bogʻladilar, bir qavm ham u bilan (hajga) ehrom bogʻladi; baʼzi odamlar haj va umraga ehrom bogʻladilar, baʼzilari umraga ehrom bogʻladilar», dedi. Abdul-Jabbor: «bir qavm ham u bilan ehrom bogʻladi», demadi va: «Men haj bilan umraga ehrom bogʻlaganlardan edim», deb ziyoda qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ҳажга эҳром боғладилар, бир қавм ҳам у билан (ҳажга) эҳром боғлади; баъзи одамлар ҳаж ва умрага эҳром боғладилар, баъзилари умрага эҳром боғладилар», деди. Абдул-Жаббор: «бир қавм ҳам у билан эҳром боғлади», демади ва: «Мен ҳаж билан умрага эҳром боғлаганлардан эдим», деб зиёда қилди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا مُحَمَّدُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ، عَنْ ذَكْوَانَ مَوْلَى عَائِشَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لأَرْبَعٍ مَضَيْنَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ أَوْ خَمْسٍ فَدَخَلَ عَلَيَّ وَهُوَ غَضْبَانُ ، فَقُلْتُ : مَنْ أَغْضَبَكَ ؟ فَقَالَ : " أَمَّا شَعَرْتِ إِنِّي أَمَرْتُ النَّاسَ بِأَمْرٍ فَإِذَا هُمْ يَتَرَدَّدُونَ " ، قَالَ الْحَكَمُ : يَتَرَدَّدُونَ أَحْسِبُ لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ مَا سُقْتُ الْهَدْيَ مَعِي حَتَّى أَشْتَرِيَهُ ، ثُمَّ أَحِلُّ كَمَا حَلُّوا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ zulhijjadan toʻrt yoki besh (kun) oʻtganda keldilar va gʻazablangan holda oldimga kirdilar. Men: «Sizni kim gʻazablantirdi?» dedim. U zot: «Bilmaysanmi, men odamlarga bir ishni buyurgan edim, ular esa ikkilanib turibdilar», dedilar. al-Hakam: «ikkilanib turibdilar», dedi — «Oʻylaymanki, agar men oldindan ishimning oxirida bilgan narsamni bilganimda, yonimda hadiy haydab kelmas edim, balki uni sotib olar, soʻng ular ehromdan chiqqanidek men ham chiqar edim».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ зулҳижжадан тўрт ёки беш (кун) ўтганда келдилар ва ғазабланган ҳолда олдимга кирдилар. Мен: «Сизни ким ғазаблантирди?» дедим. У зот: «Билмайсанми, мен одамларга бир ишни буюрган эдим, улар эса иккиланиб турибдилар», дедилар. ал-Ҳакам: «иккиланиб турибдилар», деди — «Ўйлайманки, агар мен олдиндан ишимнинг охирида билган нарсамни билганимда, ёнимда ҳадий ҳайдаб келмас эдим, балки уни сотиб олар, сўнг улар эҳромдан чиққанидек мен ҳам чиқар эдим».

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا ، أَخْبَرَهُ . ح وَحَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، ثنا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ ، فَلْيُهِلَّ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan Vidoʼ haji yilida (yoʻlga) chiqdik va umraga ehrom bogʻladik. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Kimning yonida hadiy boʻlsa, haj va umraga ehrom bogʻlasin», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Видў ҳажи йилида (йўлга) чиқдик ва умрага эҳром боғладик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг ёнида ҳадий бўлса, ҳаж ва умрага эҳром боғласин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا عَبْدَةُ يَعْنِي ابْنَ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ ، وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " لَقَدْ رَأَيْتُنِي أَفْتِلُ قَلائِدَ الْغَنَمِ لِهَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يَمْكُثُ حَلالا " ، هَذَا حَدِيثُ الزَّعْفَرَانِيِّ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Rasululloh ﷺning qurbonligi uchun qoʻylarning qiladchoqlarini eshganimni koʻrgan edim, soʻng u zot ehromsiz holda turaverar edilar». Bu Zaʼfaroniy hadisidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг қурбонлиги учун қўйларнинг қиладчоқларини эшганимни кўрган эдим, сўнг у зот эҳромсиз ҳолда тураверар эдилар». Бу Заъфароний ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى الظُّهْرَ ، وَأَمَرَ بِبُدْنِهِ أَنْ تُشْعَرَ مِنْ شِقِّهَا الأَيْمَنِ ، وَقَلَّدَهَا نَعْلَيْنِ ، وَسَلَتْ عَنْهَا الدَّمَ ، فَلَمَّا اسْتَوَتْ بِهِ الْبَيْدَاءَ أَهَلَّ " ، ثنا بُنْدَارٌ ، أَيْضًا ثنا مُحَمَّدُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ بِمِثْلِهِ ، وَقَالَ : صَلَّى الظُّهْرَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ ، وَأَشْعَرَ بَدَنَتَهُ ، وَلَمْ يَقُلْ : وَسَلَتَ عَنْهَا الدَّمَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ الَّتِي فِي خَبَرِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، وَأَشْعَرَ بَدَنَتَهُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي بَيَّنْتُهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الْعَرَبَ تُضِيفُ الْفِعْلَ إِلَى الآمْرِ كَإِضَافَتِهَا إِلَى الْفِاعْلِ ، فَقَوْلُهُ : وَأَشْعَرَ بَدَنَتَهُ يُرِيدُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِإِشْعَارِهَا ، لأَنَّ فِي خَبَرِ يَحْيَى الْقَطَّانِ ، وَأَمَرَ بِبَدَنِهِ أَنْ تُشْعَرَ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ بِإِشْعَارِهَا لا أَنَّهُ تَوَلَّى ذَلِكَ بِنَفْسِهِ ، وَقَدْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَشْعَرَ بَعْضَ بُدْنِهِ بِيَدِهِ وَأَمَرَ غَيْرَهُ بِإِشْعَارِ بَقِيَّتِهَا فَمَنْ قَالَ فِي الْخَبَرِ : أَمَرَ بِبُدْنِهِ أَنْ تُشْعَرَ أَرَادَ بَعْضَهَا ، وَمَا قَالَ : أَشْعَرَ بَدَنَتَهُ أَرَادَ بَعْضَهَا لا كُلَّهَا فَالأَخْبَارُ مُتَصَادِقَةٌ لا مُتَكَاذِبَةٌ عَلَى مَا يُتَوَهَّمُ أَهْلُ الْجَهْلِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ peshin namozini oʻqidilar va qurbonlik tuyalariga oʻng tomonidan belgi qoʻyilishiga buyurdilar, ularga ikkita choriqni qiladchoq qilib osdilar va ulardan qonni artdilar. Bayda u zotni koʻtarib tik boʻlganida esa ehromga kirib talbiya aytdilar. Muhammad ibn Jaʼfar Shuʼbadan shu isnod bilan xuddi shunga oʻxshashini rivoyat qildi va: «Zul-Hulayfada peshinni oʻqidilar va qurbonlik tuyasiga belgi qoʻydilar», dedi, ammo: «va undan qonni artdilar», demadi. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Jaʼfar xabaridagi «va qurbonlik tuyasiga belgi qoʻydilar» degan bu lafz — men kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganimdek — arablar feʼlni buyuruvchiga xuddi bajaruvchiga nisbat berganidek nisbat beradigan turdandir. Uning «va qurbonlik tuyasiga belgi qoʻydilar» degani Nabiy ﷺ unga belgi qoʻyishga buyurdilar, degan maʼnodadir; chunki Yahyo al-Qattonning xabaridagi «qurbonlik tuyalariga belgi qoʻyilishiga buyurdilar» (degan soʻz) Nabiy ﷺ unga belgi qoʻyishga buyurganlariga, uni oʻzlari bajarmaganlariga dalolat qiladi. Yana u zot qurbonlik tuyalarining baʼzisiga oʻz qoʻllari bilan belgi qoʻyib, qolganiga belgi qoʻyishni boshqaga buyurgan boʻlishlari ham mumkin. Bas, xabarda «qurbonlik tuyalariga belgi qoʻyilishiga buyurdilar» degan kishi ularning baʼzisini koʻzlagan, «qurbonlik tuyasiga belgi qoʻydilar» degan kishi ham hammasini emas, baʼzisini koʻzlagan. Demak, xabarlar jaholat ahli gumon qilganidek bir-birini yolgʻonga chiqaruvchi emas, balki bir-birini tasdiqlovchidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пешин намозини ўқидилар ва қурбонлик туяларига ўнг томонидан белги қўйилишига буюрдилар, уларга иккита чориқни қиладчоқ қилиб осдилар ва улардан қонни артдилар. Байда у зотни кўтариб тик бўлганида эса эҳромга кириб талбия айтдилар. Муҳаммад ибн Жаъфар Шуъбадан шу иснод билан худди шунга ўхшашини ривоят қилди ва: «Зул-Ҳулайфада пешинни ўқидилар ва қурбонлик туясига белги қўйдилар», деди, аммо: «ва ундан қонни артдилар», демади. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Жаъфар хабаридаги «ва қурбонлик туясига белги қўйдилар» деган бу лафз — мен китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганимдек — араблар феълни буюрувчига худди бажарувчига нисбат берганидек нисбат берадиган турдандир. Унинг «ва қурбонлик туясига белги қўйдилар» дегани Набий ﷺ унга белги қўйишга буюрдилар, деган маънодадир; чунки Яҳё ал-Қаттоннинг хабаридаги «қурбонлик туяларига белги қўйилишига буюрдилар» (деган сўз) Набий ﷺ унга белги қўйишга буюрганларига, уни ўзлари бажармаганларига далолат қилади. Яна у зот қурбонлик туяларининг баъзисига ўз қўллари билан белги қўйиб, қолганига белги қўйишни бошқага буюрган бўлишлари ҳам мумкин. Бас, хабарда «қурбонлик туяларига белги қўйилишига буюрдилар» деган киши уларнинг баъзисини кўзлаган, «қурбонлик туясига белги қўйдилар» деган киши ҳам ҳаммасини эмас, баъзисини кўзлаган. Демак, хабарлар жаҳолат аҳли гумон қилганидек бир-бирини ёлғонга чиқарувчи эмас, балки бир-бирини тасдиқловчидир.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ أَبِي مَرْيَمَ ، حَدَّثَهُمْ ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلالٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ أَنَّهُ خَرَجَ حَاجًّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ ، وَمَعَهُ امْرَأَتُهُ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسِ بْنِ خَثْعَمٍ ، فَلَمَّا كَانُوا بِالشَّجَرَةِ وَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِالشَّجَرَةِ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ ، فَأَتَى أَبُو بَكْرٍ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرَهُ ، " فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَأْمُرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ ، ثُمَّ تُهِلُّ بِالْحَجِّ ، وَتَصْنَعُ مَا يَصْنَعُ النَّاسُ ، إِلا أَنَّهَا لا تَطُوفُ بِالْبَيْتِ "

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan birga Vidoʼ haji uchun chiqdi, uning yonida xotini Asmo bint Umays ibn Xasʼam bor edi. Ular Shajarada boʻlganlarida, Asmo Shajarada Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi. Abu Bakr Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, buni xabar qildi. Rasululloh ﷺ unga: xotiniga aytib, gʻusl qildirishni, soʻng hajga ehrom bogʻlab talbiya aytishini va Baytni tavof qilmasligidan boshqa odamlar qiladigan barcha ishlarni qilishini buyurdilar.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Видў ҳажи учун чиқди, унинг ёнида хотини Асмо бинт Умайс ибн Хасъам бор эди. Улар Шажарада бўлганларида, Асмо Шажарада Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди. Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, буни хабар қилди. Расулуллоҳ ﷺ унга: хотинига айтиб, ғусл қилдиришни, сўнг ҳажга эҳром боғлаб талбия айтишини ва Байтни тавоф қилмаслигидан бошқа одамлар қиладиган барча ишларни қилишини буюрдилар.

ثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ سَالِمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ، يَقُولُ : " هَذِهِ الْبَيْدَاءُ الَّتِي تَكْذِبُونَ فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَاللَّهِ مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلا عِنْدَ بَابِ الْمَسْجِدِ "

Solim aytdi: Men Ibn Umarni shunday deyotganini eshitdim: «Mana shu Bayda — sizlar unda Rasululloh ﷺga (nisbatan) yolgʻon soʻzlaysizlar. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ faqat masjid eshigi yonida ehromga kirib talbiya aytdilar».Солим айтди: Мен Ибн Умарни шундай деётганини эшитдим: «Мана шу Байда — сизлар унда Расулуллоҳ ﷺга (нисбатан) ёлғон сўзлайсизлар. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ фақат масжид эшиги ёнида эҳромга кириб талбия айтдилар».

ثنا عَلِيُّ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ ، ثنا الْوَلِيدُ يَعْنِي ابْنَ مُسْلِمٍ ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ عَطَاءٍ ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ جَابِرٍ : " أَنَّ إِهْلالَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ حِينَ اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ "

Ato Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺning ehromga kirib talbiya aytishlari Zul-Hulayfadan, ulovlari u zotni koʻtarib tik turgan paytda boʻlgan.Ато Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺнинг эҳромга кириб талбия айтишлари Зул-Ҳулайфадан, уловлари у зотни кўтариб тик турган пайтда бўлган.

ثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ سَالِمٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ عُمَرَ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا وَضْعَ رِجْلَهُ فِي الْغَرْزِ وَاسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ أَهَلَّ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ oyoqlarini uzangiga qoʻyib, ulovlari u zotni koʻtarib tik turganida ehromga kirib talbiya aytar edilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ оёқларини узангига қўйиб, уловлари у зотни кўтариб тик турганида эҳромга кириб талбия айтар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، " أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ إِذَا أَتَى ذَا الْحُلَيْفَةِ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَرُحِلَتْ ، ثُمَّ صَلَّى الْغَدَاةَ ، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَأَهَلَّ ، قَالَ : ثُمَّ يُلَبِّي حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْحَرَمَ أَمْسَكَ حَتَّى إِذَا أَتَى ذَا طُوًى بَاتَ بِهِ ، قَالَ : فَيُصَلِّي بِهِ الْغَدَاةَ ، ثُمَّ يَغْتَسِلُ " ، فَزَعَمَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَلَ ذَلِكَ

Nofeʼdan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar Zul-Hulayfaga kelganida ulovini jihozlashga buyurar, u jihozlanar, soʻng bomdodni oʻqir, keyin minar; ulov uni koʻtarib tik turganida qiblaga yuzlanib, ehromga kirib talbiya aytar edi. (Nofeʼ) dedi: Soʻng u talbiya aytib borar, Haramga yetganida (talbiyani) toʻxtatar, Zu Tuvoga kelganida u yerda tunar edi. (Nofeʼ) dedi: U yerda bomdodni oʻqir, soʻng gʻusl qilar edi. Va u Nabiy ﷺ shunday qilganlarini aytar edi.Нофеъдан ривоят қилинадики, Ибн Умар Зул-Ҳулайфага келганида уловини жиҳозлашга буюрар, у жиҳозланар, сўнг бомдодни ўқир, кейин минар; улов уни кўтариб тик турганида қиблага юзланиб, эҳромга кириб талбия айтар эди. (Нофеъ) деди: Сўнг у талбия айтиб борар, Ҳарамга етганида (талбияни) тўхтатар, Зу Тувога келганида у ерда тунар эди. (Нофеъ) деди: У ерда бомдодни ўқир, сўнг ғусл қилар эди. Ва у Набий ﷺ шундай қилганларини айтар эди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الصَّوَّافُ ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِيُّ ، ثنا وُهَيْبٌ ، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ ، وَسَالِمٌ , " أَنَّ ابْنَ عُمَرَ كَانَ إِذَا مَرَّ بِذِي الْحُلَيْفَةِ بَاتَ بِهَا حَتَّى يُصْبِحَ " ، وَيُخْبِرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ

Nofeʼ bilan Solim rivoyat qiladilarki, Ibn Umar Zul-Hulayfadan oʻtganida tong otguncha u yerda tunar va Rasululloh ﷺ shunday qilganlarini xabar qilar edi.Нофеъ билан Солим ривоят қиладиларки, Ибн Умар Зул-Ҳулайфадан ўтганида тонг отгунча у ерда тунар ва Расулуллоҳ ﷺ шундай қилганларини хабар қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا الْخَضِرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شُجَاعٍ ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَتَى وَهُوَ فِي مُعَرَّسِهِ فِي ذِي الْحُلَيْفَةِ ، فَقِيلَ : " إِنَّكَ بِبَطْحَاءَ مُبَارَكَةٍ " ، قَالَ مُوسَى : وَقَدْ أَنَاخَ بِنَا سَالِمٌ بِالْمَنَاخِ الَّذِي كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يُنِيخُ بِهِ يَتَحَرَّى مُعَرَّسَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ أَسْفَلُ مِنَ الْمَسْجِدِ الَّذِي بِبَطْنِ الْوَادِي بَيْنَهُ وَبَيْنَ الطَّرِيقِ وَسَطًا مِنْ ذَلِكَ

Solim ibn Abdulloh otasidan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ Zul-Hulayfadagi tunash joylarida ekanlarida, u zotning oldilariga kelinib: «Albatta, sen muborak Bathoʼdasan», deyildi. Muso dedi: Solim bizning tuyamizni Abdulloh choʻktiradigan choʻkish joyiga choʻktirdi; u Rasululloh ﷺ tunagan joyni izlar edi. U (joy) vodiy ichidagi masjiddan pastroqda, u bilan yoʻl orasida, oʻrtaroq joyda edi.Солим ибн Абдуллоҳ отасидан ривоят қиладики, Набий ﷺ Зул-Ҳулайфадаги тунаш жойларида эканларида, у зотнинг олдиларига келиниб: «Албатта, сен муборак Батҳўдасан», дейилди. Мусо деди: Солим бизнинг туямизни Абдуллоҳ чўктирадиган чўкиш жойига чўктирди; у Расулуллоҳ ﷺ тунаган жойни излар эди. У (жой) водий ичидаги масжиддан пастроқда, у билан йўл орасида, ўртароқ жойда эди.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ ، قَالا : ثنا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ، حَدَّثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَتَانِي اللَّيْلَةَ آتٍ مِنْ رَبِّي وَهُوَ بِالْعَقِيقِ أَنْ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ ، وَقُلْ : عُمْرَةً فِي حَجَّةٍ "

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Menga Rasululloh ﷺ gapirib berib dedilar: «Bu kecha menga Robbim tomonidan bir keluvchi keldi — u zot Aqiqda edilar — va: ‹Bu muborak vodiyda namoz oʻqi hamda: umra haj ichida, deb ayt›, (dedi)».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Менга Расулуллоҳ ﷺ гапириб бериб дедилар: «Бу кеча менга Роббим томонидан бир келувчи келди — у зот Ақиқда эдилар — ва: ‹Бу муборак водийда намоз ўқи ҳамда: умра ҳаж ичида, деб айт›, (деди)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا خَالِدٌ ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لَبَّيْكَ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Labbayka, haj va umra bilan», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Лаббайка, ҳаж ва умра билан», дедилар.

ثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ ، وَعَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ ، وَحُمَيْدٌ الطَّوِيلُ ، كُلُّهُمْ يَقُولُ : سَمِعْتُ أَنَسًا ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا ، لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجًّا " ، مِرَارًا

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Labbayka, umra va haj; labbayka, umra va haj», deb bir necha marta aytayotganlarini eshitdim.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Лаббайка, умра ва ҳаж; лаббайка, умра ва ҳаж», деб бир неча марта айтаётганларини эшитдим.

ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ ، أَخْبَرَنِي جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا نَرَى إِلا الْحَجَّ حَتَّى قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا ، وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ قَالَ : " نَبْدَأُ بِالَّذِي بَدَأَ اللَّهُ بِهِ " ، فَبَدَأَ بِالصَّفَا حَتَّى فَرَغَ مِنْ آخِرِ سَبْعَةٍ عَلَى الْمَرْوَةِ ، فَجَاءَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِهَدِيَّةٍ مِنَ الْيَمَنِ ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بِمَ أَهْلَلْتَ ؟ " قَالَ : قُلْتُ : اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ ، قَالَ : " فَإِنِّي أَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ " ، فَذَكَرَ الدَّوْرَقِيُّ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَدْ أَهَلَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ غَيْرُ عَالِمٍ فِي وَقْتِ إِهْلالِهِ مَا الَّذِي بِهِ أَهَلَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا كَانَ مُهِلا مِنْ طَرِيقِ الْمَدِينَةِ ، وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ رَحِمَهُ اللَّهُ مِنْ نَاحِيَةِ الْيَمَنِ ، وَإِنَّمَا عَلِمَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مَا الَّذِي بِهِ أَهَلَّ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ اجْتِمَاعِهِمَا بِمَكَّةَ ، فَأَجَازَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِهْلالَهُ بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ غَيْرُ عَالِمٍ فِي وَقْتِ إِهْلالِهِ أَهَلَّ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحَجِّ أَوْ بِالْعُمْرَةِ أَوْ بِهِمَا جَمِيعًا ، وَقِصَّةُ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ مِنْ هَذَا الْبَابِ لَمَّا قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ مُنِيخٌ بِالْبَطْحَاءِ ، فَقَالَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " قَدْ أَحْسَنْتَ " ، غَيْرَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمُتَعَقَّبِ أَمَرَ عَلِيًّا بِغَيْرِ مَا أَمَرَ بِهِ أَبَا مُوسَى ، أَمَرَ عَلِيًّا بِالْمُقَامِ عَلَى إِحْرَامِهِ ، إِذْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ ، فَلَمْ يَجِدْ لَهُ الإِحْلالَ إِلَى أَنْ بَلَغَ الْهَدْيَ مَحِلَّهُ ، وَأَمَرَ أَبَا مُوسَى بِالإِحْلالِ بِعُمْرَةٍ ، إِذْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْيٌ ، وَقَدْ بَيَّنْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan chiqdik, hajdan boshqasini koʻzlamas edik. Toki Rasululloh ﷺ Makkaga kelib, Baytni yetti (marta) tavof qildilar va Maqom ortida ikki rakat namoz oʻqidilar. Soʻng: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar va Safodan boshladilar, toki oxirgi yettinchisini Marvada tugatdilar. Shunda Ali ibn Abu Tolib Yamandan hadiy bilan keldi. Rasululloh ﷺ unga: «Nima bilan ehrom bogʻlading?» dedilar. U dedi: Men: «Allohumma, men Rasuling ehrom bogʻlagan narsa bilan ehrom bogʻlayman», dedim. U zot: «Men hajga ehrom bogʻlaganman», dedilar. Dovraqiy hadisni toʻliq zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Ali ibn Abu Tolib Nabiy ﷺ ehrom bogʻlagan narsa bilan ehrom bogʻladi, holbuki u ehrom bogʻlagan vaqtida Nabiy ﷺ nima bilan ehrom bogʻlaganlarini bilmas edi; chunki Nabiy ﷺ Madina yoʻlidan ehromga kirgan edilar, Ali ibn Abu Tolib rahimahulloh esa Yaman tomonidan edi. Ali ibn Abu Tolib Nabiy ﷺ nima bilan ehrom bogʻlaganlarini ikkovlari Makkada uchrashganlarida bildi. Bas, u zot ﷺ uning oʻzlari ehrom bogʻlagan narsa bilan ehrom bogʻlashini joiz qildilar, holbuki u ehrom bogʻlagan vaqtida Nabiy ﷺ hajga yoki umraga yoxud ikkoviga birga ehrom bogʻlaganlarini bilmas edi. Abu Muso al-Ashʼariyning qissasi ham shu bobdandir: u Nabiy ﷺning oldilariga kelganida, u zot Bathoʼda (tuyalarini) choʻktirgan edilar va u zot ﷺ: «Yaxshi qilibsan», dedilar. Faqat Nabiy ﷺ keyinroq Aliga Abu Musoga buyurgan narsadan boshqasini buyurdilar: Aliga ehromida qolishni buyurdilar, chunki uning yonida hadiy bor edi, shuning uchun hadiy oʻz joyiga yetguncha uning ehromdan chiqishini joiz koʻrmadilar; Abu Musoga esa umra bilan ehromdan chiqishni buyurdilar, chunki uning yonida hadiy yoʻq edi. Men bu masalani Kitobul-kabirda bayon qilganman.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдик, ҳаждан бошқасини кўзламас эдик. Токи Расулуллоҳ ﷺ Маккага келиб, Байтни етти (марта) тавоф қилдилар ва Мақом ортида икки ракат намоз ўқидилар. Сўнг: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар ва Сафодан бошладилар, токи охирги еттинчисини Марвада тугатдилар. Шунда Али ибн Абу Толиб Ямандан ҳадий билан келди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Нима билан эҳром боғладинг?» дедилар. У деди: Мен: «Аллоҳумма, мен Расулинг эҳром боғлаган нарса билан эҳром боғлайман», дедим. У зот: «Мен ҳажга эҳром боғлаганман», дедилар. Доврақий ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Абу Бакр айтди: Али ибн Абу Толиб Набий ﷺ эҳром боғлаган нарса билан эҳром боғлади, ҳолбуки у эҳром боғлаган вақтида Набий ﷺ нима билан эҳром боғлаганларини билмас эди; чунки Набий ﷺ Мадина йўлидан эҳромга кирган эдилар, Али ибн Абу Толиб раҳимаҳуллоҳ эса Яман томонидан эди. Али ибн Абу Толиб Набий ﷺ нима билан эҳром боғлаганларини икковлари Маккада учрашганларида билди. Бас, у зот ﷺ унинг ўзлари эҳром боғлаган нарса билан эҳром боғлашини жоиз қилдилар, ҳолбуки у эҳром боғлаган вақтида Набий ﷺ ҳажга ёки умрага ёхуд икковига бирга эҳром боғлаганларини билмас эди. Абу Мусо ал-Ашъарийнинг қиссаси ҳам шу бобдандир: у Набий ﷺнинг олдиларига келганида, у зот Батҳўда (туяларини) чўктирган эдилар ва у зот ﷺ: «Яхши қилибсан», дедилар. Фақат Набий ﷺ кейинроқ Алига Абу Мусога буюрган нарсадан бошқасини буюрдилар: Алига эҳромида қолишни буюрдилар, чунки унинг ёнида ҳадий бор эди, шунинг учун ҳадий ўз жойига етгунча унинг эҳромдан чиқишини жоиз кўрмадилар; Абу Мусога эса умра билан эҳромдан чиқишни буюрдилар, чунки унинг ёнида ҳадий йўқ эди. Мен бу масалани Китобул-кабирда баён қилганман.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَمُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالا : ثنا إِسْمَاعِيلُ ، قَالَ أَحْمَدُ : أَخْبَرَنَا ، وَقَالَ مُؤَمَّلٌ : عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنْ تَلْبِيَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكُ لا شَرِيكَ لَكَ " ، قَالَ مُؤَمَّلٌ فِي حَدِيثِهِ : وَزَادَ ابْنُ عُمَرَ : " لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ ، وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ " ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : تَلَقَّفْتُ التَّلْبِيَةَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرَ مِثْلَ حَدِيثِ مُؤَمَّلٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning talbiyalari: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak», (degan soʻzlar) edi. Muammal oʻz hadisida dedi: Ibn Umar: «Labbayk, labbayk, labbayka va saʼdayk, val-xayru fi yadayk, var-ragʻboʻu ilayka val-amal», deb ziyoda qilar edi. Ibn Umar dedi: Men talbiyani Rasululloh ﷺdan oldim, deb Muammal hadisiga oʻxshashini zikr qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг талбиялари: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак», (деган сўзлар) эди. Муаммал ўз ҳадисида деди: Ибн Умар: «Лаббайк, лаббайк, лаббайка ва саъдайк, вал-хайру фи ядайк, вар-рағбўу илайка вал-амал», деб зиёда қилар эди. Ибн Умар деди: Мен талбияни Расулуллоҳ ﷺдан олдим, деб Муаммал ҳадисига ўхшашини зикр қилди.

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا وَكِيعٌ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ، وَثَنًا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ فِي تَلْبِيَتِهِ : " لَبَّيْكَ إِلَهَ الْحَقِّ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ talbiyalarida: «Labbayka ilohal-haqq», deb aytar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ талбияларида: «Лаббайка илоҳал-ҳаққ», деб айтар эдилар.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْفَضْلِ ، أَخْبَرَهُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : كَانَ مِنْ تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَبَّيْكَ إِلَهَ الْحَقِّ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning talbiyalaridan: «Labbayka ilohal-haqq», (degan soʻz) edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг талбияларидан: «Лаббайка илоҳал-ҳаққ», (деган сўз) эди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ ، عَنْ خَلادِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَتَانِي جِبْرِيلُ ، فَقَالَ : مُرْ أَصْحَابَكَ أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ " ، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ : بِالإِهْلالِ وَالتَّلْبِيَةِ

Xollod ibn as-Soib otasidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Menga Jibril kelib: ‹Ashoblaringga buyur, talbiyani baland ovoz bilan aytsinlar›, dedi», dedilar. Ahmad ibn Maniʼ esa: «ehromga kirish va talbiya bilan», dedi.Холлод ибн ас-Соиб отасидан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Менга Жибрил келиб: ‹Ашобларингга буюр, талбияни баланд овоз билан айтсинлар›, деди», дедилар. Аҳмад ибн Маниъ эса: «эҳромга кириш ва талбия билан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، ثنا جَعْفَرٌ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، قَالَ : أَتَيْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، فَسَأَلْنَاهُ عَنْ حَجَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : فَخَرَجَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ أَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ : " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لا شَرِيكَ لَكَ " ، قَالَ : وَأَمَّا النَّاسُ يَزِيدُونَ ذَا الْمَعَارِجِ وَنَحْوِهِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْمَعُ لا يَقُولُ شَيْئًا

Jaʼfarning otasi aytdi: Biz Jobir ibn Abdullohning oldiga keldik va undan Nabiy ﷺning hajlari haqida soʻradik. U dedi: U zot chiqdilar, toki ulovlari u zotni koʻtarib Baydoda tik turganida, tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulka lo sharika lak». (Jobir) dedi: Odamlar esa «Zal-maʼorij» va shunga oʻxshash (soʻzlarni) qoʻshar edilar, Nabiy ﷺ eshitib turar, hech narsa demas edilar.Жаъфарнинг отаси айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳнинг олдига келдик ва ундан Набий ﷺнинг ҳажлари ҳақида сўрадик. У деди: У зот чиқдилар, токи уловлари у зотни кўтариб Байдода тик турганида, тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулка ло шарика лак». (Жобир) деди: Одамлар эса «Зал-маъориж» ва шунга ўхшаш (сўзларни) қўшар эдилар, Набий ﷺ эшитиб турар, ҳеч нарса демас эдилар.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ ، عَنْ خَلادِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَتَانِي جِبْرِيلُ ، فَقَالَ : مُرْ أَصْحَابَكَ أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ " ، وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ : بِالإِهْلالِ وَالتَّلْبِيَةِ

Xollod ibn as-Soib otasidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Menga Jibril kelib: ‹Ashoblaringga buyur, talbiyani baland ovoz bilan aytsinlar›, dedi», dedilar. Ahmad ibn Maniʼ esa: «ehromga kirish va talbiya bilan», dedi.Холлод ибн ас-Соиб отасидан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Менга Жибрил келиб: ‹Ашобларингга буюр, талбияни баланд овоз билан айтсинлар›, деди», дедилар. Аҳмад ибн Маниъ эса: «эҳромга кириш ва талбия билан», деди.

ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي لَبِيدٍ ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ ، عَنْ خَلادِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " جَاءَنِي جِبْرِيلُ ، فَقَالَ : يَا مُحَمَّدُ ، مُرْ أَصْحَابَكَ فَلْيَرْفَعُوا صِيَاحَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ ، فَإِنَّهَا شِعَارُ الْحَجِّ "

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril kelib: ‹Ey Muhammad, ashoblaringga buyur, talbiyani baland ovoz bilan aytsinlar, chunki u hajning shioridir›, dedi», dedilar.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил келиб: ‹Эй Муҳаммад, ашобларингга буюр, талбияни баланд овоз билан айтсинлар, чунки у ҳажнинг шиоридир›, деди», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ ، ثنا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ ، حَدَّثَنِي الْمُطَّلِبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ ، عَنْ خَلادِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَتَانِي جِبْرِيلُ ، فَقَالَ لِي : أَشْعِرْ بِالتَّلْبِيَةِ ، فَإِنَّهَا شِعَارُ الْحَجِّ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : فَإِنَّهَا شِعَارُ الْحَجِّ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي كُنْتُ أَعْلَمْتُ أَنَّ الْعَرَبَ قَدْ تَقُولُ : إِنَّ أَفْضَلَ الْعَمَلِ كَذَا ، وَإِنَّمَا تُرِيدُ مِنْ أَفْضَلِ ، وَخَيْرُ الْعَمَلِ كَذَا ، وَإِنَّمَا تُرِيدُ مِنْ خَيْرِ الْعَمَلِ وَالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ : فَإِنَّهَا شِعَارُ الْحَجِّ : أَيْ مِنْ شِعَارِ الْحَجِّ

Yazid ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril kelib menga: ‹Talbiyani oshkor qil, chunki u hajning shioridir›, dedi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu «chunki u hajning shioridir» degan lafz men bildirgan turdandir: arablar «amalning eng afzali shudir» deydilar, holbuki «eng afzallaridan» degan maʼnoni koʻzlaydilar; «amalning yaxshisi shudir» (deydilar), holbuki «amalning yaxshilaridan» degan maʼnoni koʻzlaydilar. Nabiy ﷺ ham «chunki u hajning shioridir» degan soʻzlari bilan «hajning shiorlaridandir» degan maʼnoni koʻzlaganlar.Язид ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил келиб менга: ‹Талбияни ошкор қил, чунки у ҳажнинг шиоридир›, деди», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу «чунки у ҳажнинг шиоридир» деган лафз мен билдирган турдандир: араблар «амалнинг энг афзали шудир» дейдилар, ҳолбуки «энг афзалларидан» деган маънони кўзлайдилар; «амалнинг яхшиси шудир» (дейдилар), ҳолбуки «амалнинг яхшиларидан» деган маънони кўзлайдилар. Набий ﷺ ҳам «чунки у ҳажнинг шиоридир» деган сўзлари билан «ҳажнинг шиорларидандир» деган маънони кўзлаганлар.

ثنا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي لَبِيدٍ ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَمَرَنِي جِبْرِيلُ بِرَفْعِ الصَّوْتِ بِالإِهْلالِ ، فَإِنَّهُ مِنْ شِعَارِ الْحَجِّ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذَا الْخَبَرِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril ehromga kirishda ovozni baland qilishga buyurdi, chunki u hajning shiorlaridandir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men bu xabarning yoʻllarini Kitobul-kabirda chiqarganman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил эҳромга киришда овозни баланд қилишга буюрди, чунки у ҳажнинг шиорларидандир», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен бу хабарнинг йўлларини Китобул-кабирда чиқарганман.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي فُدَيْكٍ ، أَخْبَرَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سُئِلَ : أَيُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ ؟ قَالَ : " الْعَجُّ وَالثَّجُّ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : الْعَجُّ : رَفْعُ الصَّوْتِ بِالتَّلْبِيَةِ ، وَالثَّجُّ : نَحْرُ الْبُدْنِ ، وَالدَّمُ مِنَ الْمَنْحَرِ

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺdan: «Amallarning qaysi biri afzalroq?» deb soʻralganda, u zot: «Ajj va sajj», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ajj — talbiya bilan ovozni koʻtarish; sajj — qurbonlik tuyalarini soʻyish va soʻyish joyidan (oqadigan) qondir.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺдан: «Амалларнинг қайси бири афзалроқ?» деб сўралганда, у зот: «Ажж ва сажж», дедилар. Абу Бакр айтди: Ажж — талбия билан овозни кўтариш; сажж — қурбонлик туяларини сўйиш ва сўйиш жойидан (оқадиган) қондир.

ثنا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ الْكِنْدِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ أَبِي زَائِدَةَ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ ، قَالَ : ثنا ابْنُ عَبَّاسٍ ، قَالَ : انْطَلَقْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ مَكَّةَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلَمَّا أَتَيْنَا وَادِيَ الأَزْرَقِ ، قَالَ : " أَيُّ وَادٍ هَذَا ؟ " قُلْنَا : وَادِي الأَزْرَقِ ، قَالَ : " كَأَنَّمَا أَنْظُرُ إِلَى مُوسَى " ، فَنَعَتَ مِنْ طُولِهِ ، وَشَعْرِهِ ، وَلَوْنِهِ وَاضِعًا أُصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ لَهُ جَوَازٌ إِلَى اللَّهِ بِالتَّلْبِيَةِ مَارًّا بِهَذَا الْوَادِي ، ثُمَّ نَظَرْنَا حَتَّى أَتَيْنَا ، ‏ قَالَ دَاوُدُ : أَظُنُّهُ ثَنِيَّةَ مُوسَى ، فَقَالَ : " أَيُّ ثَنِيَّةٍ هَذِهِ ؟ " فَقُلْنَا : ثَنِيَّةُ مُوسَى ، قَالَ : كَأَنَّمَا أَنْظُرُ إِلَى يُونُسَ عَلَى نَاقَةٍ حَمْرَاءَ ، خِطَامُ النَّاقَةِ خَلِيَّةٌ ، عَلَيْهِ جُبَّةٌ لَهُ مِنْ صُوفٍ بِهَذِهِ الثَّنِيَّةِ مُلَبِّيًا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan Makkadan Madinaga yoʻl oldik. Azraq vodiysiga kelganimizda, u zot: «Bu qaysi vodiy?» dedilar. Biz: «Azraq vodiysi», dedik. U zot: «Goʻyo men Musoga qarab turgandayman», dedilar va uning boʻyi, sochi hamda rangini taʼrifladilar: ikki barmogʻini ikki qulogʻiga qoʻygan, Allohga talbiya bilan nido qilgan holda mana shu vodiydan oʻtib borar edi. Soʻng biz qarab bordik, toki (bir dovonga) keldik — Dovud dedi: oʻylaymanki, Muso dovoni — u zot: «Bu qaysi dovon?» dedilar. Biz: «Muso dovoni», dedik. U zot: «Goʻyo men Yunusga qizil bir tuya ustida qarab turgandayman: tuyaning jilovi xurmo tolasidan, ustida jundan jubbasi bor, mana shu dovonda talbiya aytib borar edi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Маккадан Мадинага йўл олдик. Азрақ водийсига келганимизда, у зот: «Бу қайси водий?» дедилар. Биз: «Азрақ водийси», дедик. У зот: «Гўё мен Мусога қараб тургандайман», дедилар ва унинг бўйи, сочи ҳамда рангини таърифладилар: икки бармоғини икки қулоғига қўйган, Аллоҳга талбия билан нидо қилган ҳолда мана шу водийдан ўтиб борар эди. Сўнг биз қараб бордик, токи (бир довонга) келдик — Довуд деди: ўйлайманки, Мусо довони — у зот: «Бу қайси довон?» дедилар. Биз: «Мусо довони», дедик. У зот: «Гўё мен Юнусга қизил бир туя устида қараб тургандайман: туянинг жилови хурмо толасидан, устида жундан жуббаси бор, мана шу довонда талбия айтиб борар эди», дедилар.

ثنا أَبُو مُوسَى ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ دَاوُدَ ، عَنْ أَبِي عَالِيَةِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : سِرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ ، فَمَرَرْنَا بِوَادٍ ، فَقَالَ : " أَيُّ وَادٍ هَذَا ؟ " فَقَالُوا : وَادِي الأَزْرَقِ ، قَالَ : " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُوسَى " ، ‏ فَذَكَرَ مِنْ لَوْنِهِ ، وَشَعَرِهِ شَيْئًا لَمْ يَحْفَظْهُ دَاوُدُ وَاضِعًا أُصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ لَهُ جَوَازٌ إِلَى اللَّهِ بِالتَّلْبِيَةِ مَارًّا بِهَذَا الْوَادِي ، قَالَ : ثُمَّ سِرْنَا حَتَّى أَتَيْنَا عَلَى ثَنِيَّةٍ ، قَالَ : " أَيُّ ثَنِيَّةٍ هَذِهِ ؟ " فَقَالُوا : هُوَ شَيْءٌ أَوْ كَذَا ، فَقَالَ : " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى يُونُسَ عَلَى نَاقَةٍ حَمْرَاءَ عَلَيْهِ جُبَّةٌ صُوفٌ ، خِطَامُ نَاقَتِهِ خَلِيَّةٌ مَارًّا بِهَذَا الْوَادِي مُلَبِّيًا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan Makka va Madina orasida yurdik. Bir vodiydan oʻtdik, u zot: «Bu qaysi vodiy?» dedilar. Ular: «Azraq vodiysi», dedilar. U zot: «Goʻyo men Musoga qarab turgandayman», dedilar — va uning rangi hamda sochidan Dovud yodlay olmagan bir narsani zikr qildilar —: «...ikki barmogʻini ikki qulogʻiga qoʻygan, Allohga talbiya bilan nido qilgan holda mana shu vodiydan oʻtib borar edi». (Ibn Abbos) dedi: Soʻng yurdik, toki bir dovonga keldik. U zot: «Bu qaysi dovon?» dedilar. Ular: «U falon narsa yoki shundaydir», dedilar. U zot: «Goʻyo men Yunusga qizil bir tuya ustida qarab turgandayman: ustida jundan jubba, tuyasining jilovi xurmo tolasidan, mana shu vodiydan talbiya aytib oʻtib borar edi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Макка ва Мадина орасида юрдик. Бир водийдан ўтдик, у зот: «Бу қайси водий?» дедилар. Улар: «Азрақ водийси», дедилар. У зот: «Гўё мен Мусога қараб тургандайман», дедилар — ва унинг ранги ҳамда сочидан Довуд ёдлай олмаган бир нарсани зикр қилдилар —: «...икки бармоғини икки қулоғига қўйган, Аллоҳга талбия билан нидо қилган ҳолда мана шу водийдан ўтиб борар эди». (Ибн Аббос) деди: Сўнг юрдик, токи бир довонга келдик. У зот: «Бу қайси довон?» дедилар. Улар: «У фалон нарса ёки шундайдир», дедилар. У зот: «Гўё мен Юнусга қизил бир туя устида қараб тургандайман: устида жундан жубба, туясининг жилови хурмо толасидан, мана шу водийдан талбия айтиб ўтиб борар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ يَعْنِي ابْنَ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنِي عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا مِنْ مُلَبٍّ يُلَبِّي ، إِلا لَبَّى مَا عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ مِنْ شَجَرٍ وَحَجَرٍ ، حَتَّى تَنْقَطِعَ الأَرْضُ هَاهُنَا وَهَاهُنَا " ، يَعْنِي عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Talbiya aytuvchi biror kishi talbiya aytmaydiki, uning oʻngi va chapidagi daraxtu tosh ham u bilan birga talbiya aytmasin — yer u tomondan-bu tomondan uzilguncha», dedilar; yaʼni uning oʻngi va chapidan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Талбия айтувчи бирор киши талбия айтмайдики, унинг ўнги ва чапидаги дарахту тош ҳам у билан бирга талбия айтмасин — ер у томондан-бу томондан узилгунча», дедилар; яъни унинг ўнги ва чапидан.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ . ح حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَتَادَةَ ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ : أَنَّهُمْ كَانُوا فِي سَفَرٍ وَفِيهِمْ مَنْ قَدْ أَحْرَمَ ، قَالَ : فَرَكِبَ أَبُو قَتَادَةَ فَرَسَهُ ، فَأَتَى حِمَارَ وَحْشٍ فَأَصَابَهُ فَأَكَلُوا مِنْ لَحْمِهِ ، ثُمَّ كَأَنَّهُمْ هَابُوا ذَلِكَ ، فَسَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " اشْتَرَكْتُمْ أَوْ أَشَرْتُمْ ؟ " قَالُوا : لا ، قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَكُلُوهُ " ، وَفِي خَبَرِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : أَشَرْتُمْ أَوْ أَعَنْتُمْ ، وَفِي خَبَرِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، بِمِثْلِهِ وَقَالَ : " أَشَرْتُمْ أَوْ صِدْتُمْ أَوْ أَعَنْتُمْ " ، قَالُوا : لا ، قَالَ : " فَكُلُوهُ "

Abdulloh ibn Abu Qatoda otasidan rivoyat qiladiki, ular safarda edilar, ular orasida ehromga kirganlar bor edi. (Roviy) dedi: Abu Qatoda otiga minib, yovvoyi eshakka duch keldi va uni ovladi, ular uning goʻshtidan yedilar. Soʻng goʻyo bundan choʻchidilar va Rasululloh ﷺdan soʻradilar. U zot: «(Ovda) sherik boʻldingizmi yoki ishora qildingizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. Nabiy ﷺ: «Unda uni yenglar», dedilar. Ibn Abu Adiy xabarida u zot: «Ishora qildingizmi yoki yordam berdingizmi?» dedilar. Ibn Abu Adiyning Shuʼbadan (qilgan) xabarida ham shunga oʻxshash keladi va: «Ishora qildingizmi yoki ov qildingizmi yoxud yordam berdingizmi?» dedi. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda uni yenglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода отасидан ривоят қиладики, улар сафарда эдилар, улар орасида эҳромга кирганлар бор эди. (Ровий) деди: Абу Қатода отига миниб, ёввойи эшакка дуч келди ва уни овлади, улар унинг гўштидан едилар. Сўнг гўё бундан чўчидилар ва Расулуллоҳ ﷺдан сўрадилар. У зот: «(Овда) шерик бўлдингизми ёки ишора қилдингизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. Набий ﷺ: «Унда уни енглар», дедилар. Ибн Абу Адий хабарида у зот: «Ишора қилдингизми ёки ёрдам бердингизми?» дедилар. Ибн Абу Адийнинг Шуъбадан (қилган) хабарида ҳам шунга ўхшаш келади ва: «Ишора қилдингизми ёки ов қилдингизми ёхуд ёрдам бердингизми?» деди. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда уни енглар», дедилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ يَعْنِي ابْنَ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ : أَنَّهُ أَصَابَ حِمَارَ وَحْشٍ ، وَهُوَ مَعَ قَوْمٍ ، وَهُمْ مُحْرِمُونَ ، فَذَكَرُوهُ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " أَصِدْتُمْ ، أَوْ أَعَنْتُمْ ، أَوْ أَشَرْتُمْ ؟ " قَالُوا : لا ، قَالَ : " فَكُلُوهُ "

Abdulloh ibn Abu Qatoda otasidan rivoyat qiladiki, u yovvoyi eshakni ovladi, u bir qavm bilan birga edi, ular ehromda edilar. Buni Nabiy ﷺga zikr qildilar. U zot: «Ov qildingizmi yoki yordam berdingizmi yoxud ishora qildingizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Unda uni yenglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода отасидан ривоят қиладики, у ёввойи эшакни овлади, у бир қавм билан бирга эди, улар эҳромда эдилар. Буни Набий ﷺга зикр қилдилар. У зот: «Ов қилдингизми ёки ёрдам бердингизми ёхуд ишора қилдингизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Унда уни енглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ الصَّعْبِ بْنِ جَثَّامَةَ ، قَالَ : مَرَّ بِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَنَا بِالأَبْوَاءِ ، ‏ قَالَ ابْنُ مَعْمَرٍ : أَوْ بِوَدَّانَ ، فَأَهْدَيْتُ لَهُ حِمَارًا وَحْشِيًّا فَرَدَّهُ إِلَيَّ ، فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْكَرَاهِيَةَ فِي وَجْهِي ، قَالَ : " إِنَّهُ لَيْسَ بِرَادٍّ عَلَيْكَ ، وَلَكِنَّا حُرُمٌ " ، وَفِي خَبَرِ ابْنِ جُرَيْجً ، قُلْتُ لابْنِ شِهَابٍ : الْحِمَارُ عَقِيرٌ ؟ قَالَ : لا أَدْرِي ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي مَسْأَلَةِ ابْنِ جُرَيْجٍ الزُّهْرِيَّ وَإِجَابَتِهِ إِيَّاهُ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ مَنْ قَالَ فِي خَبَرِ الصَّعْبِ : أَهْدَيْتُ لَهُ لَحْمَ حِمَارٍ ، أَوْ رِجْلَ حِمَارٍ وَاهِمٌ فِيهِ ، إِذِ الزُّهْرِيُّ قَدْ أَعْلَمَ أَنَّهُ لا يَدْرِي الْحِمَارَ كَانَ عَقِيرًا أَمْ لا حِينَ أُهْدِيَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ وَكَيْفَ يُرْوَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُهْدِيَ لَهُ لَحْمُ حِمَارٍ أَوْ رِجْلُ حِمَارٍ ، وَهُوَ لا يَدْرِي كَانَ الْحِمَارُ الْمُهْدَى إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَقِيرًا أَمْ لا ؟ قَدْ خَرَّجْتُ أَلْفَاظَ هَذَا الْخَبَرِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ ، مَنْ قَالَ فِي الْخَبَرِ : أَهْدَيْتُ لَهُ لَحْمَ حِمَارٍ ، أَوْ قَالَ رِجْلَ حِمَارٍ ، أَوْ قَالَ حِمَارًا

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Abvoda — Ibn Maʼmar dedi: yoki Vaddonda — boʻlganimda Rasululloh ﷺ yonimdan oʻtdilar. Men u zotga bir yovvoyi eshak hadya qildim, u zot uni menga qaytardilar. Rasululloh ﷺ yuzimdagi noxushlikni koʻrganlarida: «Biz uni senga qaytarayotganimiz yoʻq, lekin biz ehromdamiz», dedilar. Ibn Jurayj xabarida (keladi): Men Ibn Shihobga: «Eshak soʻyilgan edimi?» dedim. U: «Bilmayman», dedi. Abu Bakr aytdi: Ibn Jurayjning Zuhriydan soʻragani va uning javobida shunga dalolat bor: Saʼb xabarida «Men u zotga eshak goʻshtini yoki eshakning oyogʻini hadya qildim» degan kishi bunda vahm qilgan; zero Zuhriy Nabiy ﷺga hadya qilinganida eshak soʻyilgan edimi yoki yoʻqmi — bilmasligini bildirgan. Nabiy ﷺga eshak goʻshti yoki eshakning oyogʻi hadya qilingani qanday rivoyat qilinadi, holbuki u Nabiy ﷺga hadya qilingan eshak soʻyilgan edimi yoki yoʻqmi — bilmaydi? Men bu xabarning lafzlarini — «Men u zotga eshak goʻshtini hadya qildim» degan, yoki «eshakning oyogʻini» degan, yoxud «bir eshakni» degan kishilarning rivoyatlarini — Kitobul-kabirda chiqarganman.Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Абвода — Ибн Маъмар деди: ёки Ваддонда — бўлганимда Расулуллоҳ ﷺ ёнимдан ўтдилар. Мен у зотга бир ёввойи эшак ҳадя қилдим, у зот уни менга қайтардилар. Расулуллоҳ ﷺ юзимдаги нохушликни кўрганларида: «Биз уни сенга қайтараётганимиз йўқ, лекин биз эҳромдамиз», дедилар. Ибн Журайж хабарида (келади): Мен Ибн Шиҳобга: «Эшак сўйилган эдими?» дедим. У: «Билмайман», деди. Абу Бакр айтди: Ибн Журайжнинг Зуҳрийдан сўрагани ва унинг жавобида шунга далолат бор: Саъб хабарида «Мен у зотга эшак гўштини ёки эшакнинг оёғини ҳадя қилдим» деган киши бунда ваҳм қилган; зеро Зуҳрий Набий ﷺга ҳадя қилинганида эшак сўйилган эдими ёки йўқми — билмаслигини билдирган. Набий ﷺга эшак гўшти ёки эшакнинг оёғи ҳадя қилингани қандай ривоят қилинади, ҳолбуки у Набий ﷺга ҳадя қилинган эшак сўйилган эдими ёки йўқми — билмайди? Мен бу хабарнинг лафзларини — «Мен у зотга эшак гўштини ҳадя қилдим» деган, ёки «эшакнинг оёғини» деган, ёхуд «бир эшакни» деган кишиларнинг ривоятларини — Китобул-кабирда чиқарганман.

حَدَثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى . ح وَقَرَأْتُهُ عَلَى بُنْدَارٍ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ التَّيْمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كُنَّا مَعَ طَلْحَةَ وَنَحْنُ حُرُمٌ فَأُهْدِيَ لَهُ طَيْرٌ ، وَطَلْحَةُ رَاقِدٌ ، فَمِنَّا مَنْ أَكَلَ ، وَمِنَّا مَنْ تَوَرَّعَ ، فَلَمَّا اسْتَيْقَظَ طَلْحَةُ ، وَفَّقَ مَنْ أَكَلَ ، وَقَالَ : " أَكَلْنَاهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الدَّوْرَقِيُّ ، وَقَالَ بُنْدَارٌ : عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَخْبَارُ أَبِي قَتَادَةَ وَتَصْوِيبُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِعْلَ مَنْ أَكَلَ الصَّيْدَ الَّذِي اصْطَادَهُ أَبُو قَتَادَةَ ، وَمَسْأَلَتُهُ إِيَّاهُمْ هَلْ مَعَكُمْ مِنْ لَحْمِهِ شَيْءٌ ؟ وَأَكْلُهُ مِنْ ذَلِكَ اللَّحْمِ مِنْ هَذَا الْبَابِ ، وَخَبَرُ عُمَيْرِ بْنِ سَلَمَةَ الضُّمَيْرِيِّ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَيْضًا

Muoz ibn Abdurahmon at-Taymiy otasidan rivoyat qiladi: Biz Talha bilan birga edik va ehromda edik. Unga bir qush hadya qilindi, Talha esa uxlab yotgan edi. Bizdan baʼzimiz undan yedik, baʼzimiz esa parhez qildik. Talha uygʻonganida, yeganlarni maʼqulladi va: «Biz uni Rasululloh ﷺ bilan birga yegan edik», dedi. Bu Dovraqiy hadisining lafzidir, Bundor esa: «Muhammad ibn al-Munkadirdan», dedi. Abu Bakr aytdi: Abu Qatodaning xabarlari, Nabiy ﷺning Abu Qatoda ovlagan ovni yeganlarning ishini toʻgʻri deb topganlari, u zotning ulardan: «Yoningizda uning goʻshtidan biror narsa bormi?» deb soʻraganlari va oʻsha goʻshtdan yeganlari shu bobdandir; Umayr ibn Salama az-Zumayriyning xabari ham shu bobdandir.Муоз ибн Абдураҳмон ат-Таймий отасидан ривоят қилади: Биз Талҳа билан бирга эдик ва эҳромда эдик. Унга бир қуш ҳадя қилинди, Талҳа эса ухлаб ётган эди. Биздан баъзимиз ундан едик, баъзимиз эса парҳез қилдик. Талҳа уйғонганида, еганларни маъқуллади ва: «Биз уни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга еган эдик», деди. Бу Доврақий ҳадисининг лафзидир, Бундор эса: «Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан», деди. Абу Бакр айтди: Абу Қатоданинг хабарлари, Набий ﷺнинг Абу Қатода овлаган овни еганларнинг ишини тўғри деб топганлари, у зотнинг улардан: «Ёнингизда унинг гўштидан бирор нарса борми?» деб сўраганлари ва ўша гўштдан еганлари шу бобдандир; Умайр ибн Салама аз-Зумайрийнинг хабари ҳам шу бобдандир.

قَرَأْتُ عَلَى بُنْدَارٍ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : لَمَّا قَدِمَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : اسْتَذْكِرْهُ كَيْفَ حَدَّثْتَنَا عَنْ لَحْمٍ أُهْدِيَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ فَاسْتَذْكَرَهُ ، فَقَالَ : " أُهْدِيَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَحْمُ صَيْدٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَرَدَّهُ ، وَقَالَ : " إِنَّا حُرُمٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Arqam kelganida, Ibn Abbos: «Nabiy ﷺga hadya qilingan goʻsht haqida bizga qanday hadis aytganingni eslab koʻr», dedi. U esladi va: «Nabiy ﷺga ehromda ekanlarida ov goʻshti hadya qilindi, u zot uni qaytardilar va: ‹Biz ehromdamiz›, dedilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Арқам келганида, Ибн Аббос: «Набий ﷺга ҳадя қилинган гўшт ҳақида бизга қандай ҳадис айтганингни эслаб кўр», деди. У эслади ва: «Набий ﷺга эҳромда эканларида ов гўшти ҳадя қилинди, у зот уни қайтардилар ва: ‹Биз эҳромдамиз›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَدِمَ زَيْدُ بْنُ أَرْقَمَ مَكَّةَ ، ‏ لَمْ يَقُلِ ابْنُ مَعْمَرٍ مَكَّةَ ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَسْتَذْكِرُ : كَيْفَ أَخْبَرْتَنِي عَنْ لَحْمٍ أُهْدِيَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَرَامًا ؟ قَالَ : نَعَمْ ، أَهْدَى لَهُ رَجُلٌ عُضْوًا مِنْ لَحْمِ صَيْدٍ ، فَرَدَّهُ عَلَيْهِ ، وَقَالَ : " إِنَّا لا نَأْكُلُهُ ، إِنَّا حُرُمٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zayd ibn Arqam Makkaga keldi — Ibn Maʼmar «Makkaga» demadi — Ibn Abbos eslatib: «Nabiy ﷺga ehromda ekanlarida hadya qilingan goʻsht haqida menga qanday xabar bergan eding?» dedi. U: «Ha, bir kishi u zotga ov goʻshtidan bir aʼzo hadya qildi, u zot uni unga qaytardilar va: ‹Biz uni yemaymiz, biz ehromdamiz›, dedilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зайд ибн Арқам Маккага келди — Ибн Маъмар «Маккага» демади — Ибн Аббос эслатиб: «Набий ﷺга эҳромда эканларида ҳадя қилинган гўшт ҳақида менга қандай хабар берган эдинг?» деди. У: «Ҳа, бир киши у зотга ов гўштидан бир аъзо ҳадя қилди, у зот уни унга қайтардилар ва: ‹Биз уни емаймиз, биз эҳромдамиз›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الزُّهْرِيَّ ، وَيَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ ، أَنَّ عَمْرًا مَوْلَى الْمُطَّلِبِ ، أَخْبَرَهُمَا عَنِ الْمُطَّلِبِ ، وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , أَنَّهُ قَالَ : " لَحْمُ صَيْدِ الْبَرِّ لَكُمْ حَلالٌ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ مَا لا تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَدُ لَكُمْ " . حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ مَرْزُوقٍ ، حَدَّثَنَا أَسَدٌ يَعْنِي ابْنَ مُوسَى ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ ابْنُ سَالِمٍ ، عَنْ عَمْرٍو مَوْلَى الْمُطَّلِبِ ، بِهَذَا الإِسْنَادِ مِثْلَهُ سَوَاءً ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ : صَيْدُ الْبَرِّ ، وَلَمْ يَقُلْ : لَحْمٌ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Quruqlik ovining goʻshti sizlar ehromda boʻlsangiz ham sizlarga halol — uni oʻzingiz ovlamagan yoki sizlar uchun ovlanmagan boʻlsa», dedilar. Lays ibn Saʼd Yahyo ibn Abdullohdan, u Muttalibning mavlosi Amrdan shu isnod bilan xuddi shunday rivoyat qildi, faqat u: «quruqlik ovi», dedi, «goʻsht», demadi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Қуруқлик овининг гўшти сизлар эҳромда бўлсангиз ҳам сизларга ҳалол — уни ўзингиз овламаган ёки сизлар учун овланмаган бўлса», дедилар. Лайс ибн Саъд Яҳё ибн Абдуллоҳдан, у Мутталибнинг мавлоси Амрдан шу иснод билан худди шундай ривоят қилди, фақат у: «қуруқлик ови», деди, «гўшт», демади.

وَقَدْ رَوَى مَعْمَرٌ ، عَنْ يَحْيَى أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَأَحْرَمَ أَصْحَابِي ، وَلَمْ أُحْرِمْ فَرَأَيْتُ حِمَارًا فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ فَاصْطَدْتُهُ ، فَذَكَرْتُ شَأْنَهُ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَذَكَرْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَحْرَمْتُ ، وَأَنِّي إِنَّمَا اصْطَدْتُهُ لَكَ ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصْحَابَهُ ، فَأَكَلُوا ، وَلَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ حِينَ أَخْبَرْتُهُ أَنِّي اصْطَدْتُهُ لَهُ " ، حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ الزِّيَادَةُ : إِنَّمَا اصْطَدْتُهُ لَكَ ، وَقَوْلُهُ : وَلَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ حِينَ أَخْبَرْتُهُ أَنِّي اصْطَدْتُهُ لَكَ ، لا أَعْلَمُ أَحَدًا ذَكَرَهُ فِي خَبَرِ أَبِي قَتَادَةَ غَيْرَ مَعْمَرٍ فِي هَذَا الإِسْنَادِ ، فَإِنْ صَحَّتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَكَلَ مِنْ لَحْمِ ذَلِكَ الْحِمَارِ ، قَبْلَ أَنْ يُعْلِمَهُ أَبُو قَتَادَةَ أَنَّهُ اصْطَادَهُ مِنْ أَجْلِهِ ، فَلَمَّا أَعْلَمَهُ أَبُو قَتَادَةَ أَنَّهُ اصْطَادَهُ مِنْ أَجْلِهِ امْتَنَعَ مِنْ أَكْلِهِ بَعْدَ إِعْلامِهِ إِيَّاهُ أَنَّهُ اصْطَادَهُ مِنْ أَجْلِهِ ، لأَنَّهُ قَدْ ثَبَتَ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَدْ أَكَلَ مِنْ لَحْمِ ذَلِكَ الْحِمَارِ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Hudaybiya paytida Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdim. Ashoblarim ehromga kirdilar, men esa ehromga kirmagan edim. Men bir eshakni koʻrib qoldim va unga hamla qilib, uni ovladim. Soʻng uning holini Rasululloh ﷺga zikr qildim va ehromga kirmaganimni hamda uni faqat siz uchun ovlaganimni aytdim. Shunda Nabiy ﷺ ashoblariga buyurdilar, ular yedilar; u zot esa men uni oʻzlari uchun ovlaganimni xabar qilganimda undan yemadilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu «uni faqat sen uchun ovladim» degan ziyodani va uning «men uni u zot uchun ovlaganimni xabar qilganimda undan yemadilar» degan soʻzini Abu Qatoda xabarida shu isnodda Maʼmardan boshqa birov zikr qilganini bilmayman. Agar bu lafz sahih boʻlsa, u zot ﷺ Abu Qatoda uni oʻzlari uchun ovlaganini bildirishidan oldin oʻsha eshakning goʻshtidan yegan boʻlishlari mumkin; Abu Qatoda uni oʻzlari uchun ovlaganini bildirgach esa, u bildirganidan keyin uni yeyishdan tiyilganlar; chunki u zot ﷺdan oʻsha eshak goʻshtidan yeganlari sobit boʻlgan.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Ҳудайбия пайтида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдим. Ашобларим эҳромга кирдилар, мен эса эҳромга кирмаган эдим. Мен бир эшакни кўриб қолдим ва унга ҳамла қилиб, уни овладим. Сўнг унинг ҳолини Расулуллоҳ ﷺга зикр қилдим ва эҳромга кирмаганимни ҳамда уни фақат сиз учун овлаганимни айтдим. Шунда Набий ﷺ ашобларига буюрдилар, улар едилар; у зот эса мен уни ўзлари учун овлаганимни хабар қилганимда ундан емадилар», деди. Абу Бакр айтди: Бу «уни фақат сен учун овладим» деган зиёдани ва унинг «мен уни у зот учун овлаганимни хабар қилганимда ундан емадилар» деган сўзини Абу Қатода хабарида шу иснодда Маъмардан бошқа биров зикр қилганини билмайман. Агар бу лафз саҳиҳ бўлса, у зот ﷺ Абу Қатода уни ўзлари учун овлаганини билдиришидан олдин ўша эшакнинг гўштидан еган бўлишлари мумкин; Абу Қатода уни ўзлари учун овлаганини билдиргач эса, у билдирганидан кейин уни ейишдан тийилганлар; чунки у зот ﷺдан ўша эшак гўштидан еганлари собит бўлган.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ : أَنَّهُ خَرَجَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُمْ مُحْرِمُونَ ، وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ ، فَرَأَى حِمَارًا وَحْشِيًّا ، فَرَكِبَ فَرَسَهُ ، وَسَأَلَهُمْ أَنْ يُنَاوِلُوهُ الرُّمْحَ أَوِ السَّوْطَ فَأَبَوْا أَنْ يُنَاوِلُوهُ ، فَتَنَاوَلَهُ ، ثُمَّ شَدَّ عَلَيْهِ ، فَعَقَرَهُ ، ثُمَّ جَاءَ بِهِ فَلَحِقُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ ، فَقَالَ : " هَلْ مَعَكُمْ مِنْ لَحْمِهِ شَيْءٌ ؟ " قَالُوا : نَعَمْ ، فَأَتَوْهُ بِرِجْلِهِ ، فَأَكَلَ مِنْهَا ، قَدْ خَرَّجْتُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ طُرُقَ خَبَرِ أَبِي قَتَادَةَ ، وَذَلِكَ مَنْ قَالَ : إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَكَلَ مِنْ لَحْمِ ذَلِكَ الْحِمَارِ

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan chiqdi, ular ehromda edilar, u esa ehromda emas edi. U yovvoyi eshakni koʻrib, otiga mindi va ulardan nayza yoki qamchini uzatishlarini soʻradi, ular uzatishdan bosh tortdilar. Shunda uni oʻzi oldi, keyin unga hamla qilib, uni yiqitdi, soʻng uni olib keldi. Ular Rasululloh ﷺga yetib olib, buni u zotga zikr qildilar. U zot: «Yoningizda uning goʻshtidan biror narsa bormi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar va u zotga uning oyogʻini keltirdilar, u zot undan yedilar. Men Abu Qatoda xabarining yoʻllarini — Nabiy ﷺ oʻsha eshak goʻshtidan yedilar, degan kishilarning rivoyatlarini — Kitobul-kabirda chiqarganman.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан чиқди, улар эҳромда эдилар, у эса эҳромда эмас эди. У ёввойи эшакни кўриб, отига минди ва улардан найза ёки қамчини узатишларини сўради, улар узатишдан бош тортдилар. Шунда уни ўзи олди, кейин унга ҳамла қилиб, уни йиқитди, сўнг уни олиб келди. Улар Расулуллоҳ ﷺга етиб олиб, буни у зотга зикр қилдилар. У зот: «Ёнингизда унинг гўштидан бирор нарса борми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар ва у зотга унинг оёғини келтирдилар, у зот ундан едилар. Мен Абу Қатода хабарининг йўлларини — Набий ﷺ ўша эшак гўштидан едилар, деган кишиларнинг ривоятларини — Китобул-кабирда чиқарганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ ، ثنا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى ، ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ قَيْسٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ : يَا زَيْدَ بْنَ أَرْقَمَ ، " هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُهْدِيَ لَهُ بَيْضَاتُ نَعَامٍ وَهُوَ حَرَامٌ فَرَدَّهُنَّ ؟ قَالَ : نَعَمْ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ جَابِرٍ : " لَحْمُ الصَّيْدِ حَلالٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ حُرُمٌ مَا لَمْ تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَدْ لَكُمْ " ، دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ بَيْضَ الصَّيْدِ مُبَاحٌ لِلْمُحْرِمِ إِذَا لَمْ يُؤْخَذْ مِنْ أَجْلِ الْمُحْرِمِ ، لأَنَّ حُكْمَ بَيْضِ الصَّيْدِ لا يَكُونُ أَكْثَرَ مِنْ حُكْمِ لَحْمِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ey Zayd ibn Arqam, Rasululloh ﷺga ehromda ekanlarida tuyaqush tuxumlari hadya qilinganini, u zot esa ularni qaytarganlarini bilasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Abu Bakr aytdi: Jobirning xabaridagi «Ov goʻshti sizlar ehromda boʻlsangiz ham sizlarga halol — uni oʻzingiz ovlamagan yoki sizlar uchun ovlanmagan boʻlsa» (degan soʻz) ehromdagi kishi uchun ov tuxumi — u ehromdagi kishi uchun olinmagan boʻlsa — mubohligiga dalolat qiladi; chunki ov tuxumining hukmi uning goʻshti hukmidan ortiq boʻlmaydi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Эй Зайд ибн Арқам, Расулуллоҳ ﷺга эҳромда эканларида туяқуш тухумлари ҳадя қилинганини, у зот эса уларни қайтарганларини биласанми?» деди. У: «Ҳа», деди. Абу Бакр айтди: Жобирнинг хабаридаги «Ов гўшти сизлар эҳромда бўлсангиз ҳам сизларга ҳалол — уни ўзингиз овламаган ёки сизлар учун овланмаган бўлса» (деган сўз) эҳромдаги киши учун ов тухуми — у эҳромдаги киши учун олинмаган бўлса — мубоҳлигига далолат қилади; чунки ов тухумининг ҳукми унинг гўшти ҳукмидан ортиқ бўлмайди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي عَمَّارٍ . ح وثنا أَبُو مُوسَى ، وثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي الأَنْصَارِيَّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ ، قَالَ : لَقِيتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، فَسَأَلْتُهُ عَنِ الضَّبُعِ ، أَنَأْكَلُهُ ؟ قَالَ : " نَعَمْ ؟ " قُلْتُ : أَصَيْدٌ هِيَ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قُلْتُ : سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : " نَعَمْ "

Abdurahmon ibn Abdulloh ibn Abu Ammor aytdi: Men Jobir ibn Abdullohni uchratdim va undan sirtlon haqida: «Uni yeymizmi?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. Men: «U ovmi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan?» dedim. U: «Ha», dedi.Абдураҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Абу Аммор айтди: Мен Жобир ибн Абдуллоҳни учратдим ва ундан сиртлон ҳақида: «Уни еймизми?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. Мен: «У овми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан?» дедим. У: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الضَّبُعِ يُصِيبُهُ الْمُحْرِمُ كَبْشًا نَجْدِيًّا ، وَجَعَلَهُ مِنَ الصَّيْدِ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehromdagi kishi ovlagan sirtlon uchun najdiy bir qoʻchqorni (jazo qilib) belgiladilar va uni ovdan (deb) hisobladilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромдаги киши овлаган сиртлон учун наждий бир қўчқорни (жазо қилиб) белгиладилар ва уни овдан (деб) ҳисобладилар.

ثنا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالا : ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ , عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " قَضَى فِي الضَّبُعِ بكَبْشٍ " ، قَالَ ابْنُ هِشَامٍ : عَنْ مَنْصُورٍ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Sirtlon haqida bir qoʻchqor bilan hukm qilindi», dedi. Ibn Hishom: «Mansurdan», dedi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Сиртлон ҳақида бир қўчқор билан ҳукм қилинди», деди. Ибн Ҳишом: «Мансурдан», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مُوسَى الْخَرْشِيُّ ، ثنا حَسَّانُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا إِبْرَاهِيمُ الصَّائِغُ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الضَّبُعُ صَيْدٌ ، فَإِذَا أَصَابَهُ الْمُحْرِمُ ، فَفِيهِ جَزَاءُ كَبْشٍ مُسِنٍّ ، وَتُوكَلُ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sirtlon — ovdir. Ehromdagi kishi uni ovlasa, unda yoshi ulgʻaygan bir qoʻchqor jazo boʻladi, va u yeyiladi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сиртлон — овдир. Эҳромдаги киши уни овласа, унда ёши улғайган бир қўчқор жазо бўлади, ва у ейилади», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، ثنا مَالِكٌ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ نُبَيْهٍ وَهُوَ ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " لا يَنْكِحُ الْمُحْرِمُ ، وَلا يُنْكَحْ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابَ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Ehromdagi kishi nikohlanmaydi va boshqani nikohlab qoʻymaydi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men bu bobni Kitobul-kabirda toʻliq chiqarganman.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Эҳромдаги киши никоҳланмайди ва бошқани никоҳлаб қўймайди», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен бу бобни Китобул-кабирда тўлиқ чиқарганман.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ أَسْلَمَ ، يَقُولُ : حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حسينٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : امْتَرَى الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ ، وَابْنُ عَبَّاسٍ وَهُمَا بِالْعَرْجِ فِي غُسْلِ الْمُحْرِمِ رَأْسَهُ ، وَقَالَ مَرَّةً فِي غَسْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَأْسَهُ ، فَأَرْسَلُونِي إِلَى أَبِي أَيُّوبَ أَسْأَلُهُ ، فَأَتَيْتُهُ بِالْعَرْجِ ، وَهُوَ يَغْتَسِلُ بَيْنَ قَرْنَيِ الْبِئْرِ ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَلَمَّا رَآنِي ضَمَّ الثَّوْبَ إِلَى صَدْرِهِ حَتَّى كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى صَدْرِهِ ، فَقُلْتُ : إِنَّ ابْنَ أَخِيكَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ أَسْأَلُكَ : كَيْفَ رَأَيْتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَغْسِلُ رَأْسَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ ؟ " فَأَمَرَ بِدَلْوٍ فَصَبَّ ، فَأَفَاضَ عَلَى رَأْسِهِ ، فَأَقْبَلَ بِيَدَيْهِ وَأَدْبَرَ بِهِمَا فِي رَأْسِهِ ، وَقَالَ : هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُ " ، فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، فَأَخْبَرْتُهُ ، فَقَالَ لَهُ الْمِسْوَرُ : لا أُمَارِيكَ فِي شَيْءٍ بَعْدَهَا أَبَدًا

Ibrohim ibn Abdulloh otasidan rivoyat qiladi: Misvar ibn Maxrama bilan Ibn Abbos Arjda ehromdagi kishining boshini yuvishi haqida bahslashib qoldilar — (roviy) bir marta: Nabiy ﷺning boshlarini yuvishlari haqida, dedi. Ular meni Abu Ayyubning oldiga soʻrash uchun yubordilar. Men uning oldiga Arjda keldim, u quduqning ikki ustuni orasida gʻusl qilayotgan edi. Men unga salom berdim. U meni koʻrganida kiyimni koʻkragiga tortdi, hatto men uning koʻkragiga qarab turgandayman. Men: «Ogʻangizning oʻgʻli Abdulloh ibn Abbos meni sizning oldingizga: Rasululloh ﷺ ehromda ekanlarida boshlarini qanday yuvganlarini koʻrgan edingiz, deb soʻragani yubordi», dedim. U chelakka buyurdi, (suv) quyildi, u boshiga quydi, soʻng ikki qoʻlini boshida oldinga va orqaga yurgizdi va: «Men Rasululloh ﷺni shunday qilayotganlarini koʻrganman», dedi. Men Ibn Abbosning oldiga kelib, unga xabar berdim. Shunda Misvar unga: «Bundan keyin sen bilan hech qachon hech narsada bahslashmayman», dedi.Иброҳим ибн Абдуллоҳ отасидан ривоят қилади: Мисвар ибн Махрама билан Ибн Аббос Аржда эҳромдаги кишининг бошини ювиши ҳақида баҳслашиб қолдилар — (ровий) бир марта: Набий ﷺнинг бошларини ювишлари ҳақида, деди. Улар мени Абу Айюбнинг олдига сўраш учун юбордилар. Мен унинг олдига Аржда келдим, у қудуқнинг икки устуни орасида ғусл қилаётган эди. Мен унга салом бердим. У мени кўрганида кийимни кўкрагига тортди, ҳатто мен унинг кўкрагига қараб тургандайман. Мен: «Оғангизнинг ўғли Абдуллоҳ ибн Аббос мени сизнинг олдингизга: Расулуллоҳ ﷺ эҳромда эканларида бошларини қандай ювганларини кўрган эдингиз, деб сўрагани юборди», дедим. У челакка буюрди, (сув) қуйилди, у бошига қуйди, сўнг икки қўлини бошида олдинга ва орқага юргизди ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай қилаётганларини кўрганман», деди. Мен Ибн Аббоснинг олдига келиб, унга хабар бердим. Шунда Мисвар унга: «Бундан кейин сен билан ҳеч қачон ҳеч нарсада баҳслашмайман», деди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَمْرًا يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عَطَاءً ، يَقُولُ : سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : " احْتَجَمَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ " ، ثُمَّ سَمِعْتُ عَمْرًا بَعْدَ ذَلِكَ يَقُولُ : أَخْبَرَنِي طَاوُسٌ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : " احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ مُحْرِمٌ " ، فَظَنَنْتُ أَنَّهُ رَوَى عَنْهُمَا جَمِيعًا

Ato aytdi: Men Ibn Abbosni: «Rasululloh ﷺ ehromda ekanlarida qon oldirdilar», deyotganini eshitdim. Soʻng shundan keyin Amrni: «Menga Tovus xabar berib dedi: Men Ibn Abbosni: ‹Rasululloh ﷺ ehromda ekanlarida qon oldirdilar›, deyotganini eshitdim», deyotganini eshitdim. Men uni ikkovidan ham rivoyat qilgan deb oʻyladim.Ато айтди: Мен Ибн Аббосни: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромда эканларида қон олдирдилар», деётганини эшитдим. Сўнг шундан кейин Амрни: «Менга Товус хабар бериб деди: Мен Ибн Аббосни: ‹Расулуллоҳ ﷺ эҳромда эканларида қон олдирдилар›, деётганини эшитдим», деётганини эшитдим. Мен уни икковидан ҳам ривоят қилган деб ўйладим.

ثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، ثنا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ ، وَيَحْيَى بْنُ عَبَّادٍ ، قَالا : ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، أَخْبَرَنَا فَرْقَدٌ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ادَّهَنَ بِزَيْتٍ غَيْرِ مُقَتَّتٍ ، وَهُوَ مُحْرِمٌ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا خَائِفٌ أَنْ يَكُونَ فَرْقَدٌ السَّبَخِيُّ وَاهِمًا فِي رَفْعِهِ هَذَا الْخَبَرَ ، فَإِنَّ الثَّوْرِيَّ ، رَوَى عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، قَالَ : كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَدْهِنُ بِالزَّيْتِ حِينَ يُرِيدُ أَنْ يُحْرِمَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا الثَّوْرِيُّ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهْمًا عِلْمِي هُوَ الصَّحِيحُ ، الادِّهَانُ بِالزَّيْتِ فِي حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، إِنَّمَا هُوَ مِنْ فِعْلِ ابْنِ عُمَرَ لا مِنْ فِعْلِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ أَحْفَظُ وَأَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ ، وَأَتْقَنَ مِنْ عَدَدٍ مِثْلِ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ ، وَهَكَذَا رَوَاهُ حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، عَنْ حَمَّادٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ ، رَوَاهُ وَكِيعُ بْنُ الْجَرَّاحِ ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ، فَقَالَ : عِنْدَ الإِحْرَامِ . ح ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، وَرَوَاهُ الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ ، عَنْ حَمَّادٍ ، فَقَالَ : إِذَا أَرَادَ أَنْ يُحْرِمَ ، حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نَا الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَاللَّفْظَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا وَكِيعٌ ، وَالَّتِي ذَكَرَهَا الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ لَوْ كَانَ الدُّهْنُ مُقَتَّتًا بِأَطْيَبِ الطِّيبِ جَازَ الادِّهَانُ بِهِ إِذَا أَرَادَ الإِحْرَامَ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ تَطَيَّبَ حِينَ أَرَادَ الإِحْرَامَ بِطِيبٍ فِيهِ مِسْكٌ ، وَالْمِسْكُ أَطْيَبُ الطِّيبِ عَلَى مَا خَبَّرَ الْمُصْطَفي صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : غَيْرَ مُقَتَّتٍ غَيْرَ مُطَيَّبٍ

Said ibn Jubayr Ibn Umardan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ ehromda ekanlarida atir aralashtirilmagan zaytun moyi surtdilar. Abu Bakr aytdi: Men Farqad as-Sabaxiy bu xabarni marfuʼ qilishda vahm qilgan boʻlishidan qoʻrqaman; chunki Savriy Mansurdan, u Said ibn Jubayrdan rivoyat qilib dedi: Ibn Umar ehromga kirmoqchi boʻlganida zaytun moyi surtar edi. Abu Bakr aytdi: Mening bilishimcha sahihi shudir: Said ibn Jubayr hadisidagi zaytun moyi surtish Ibn Umarning ishidandir, Nabiy ﷺning ishidan emas. Mansur ibn al-Muʼtamir hadisni Farqad as-Sabaxiy kabi bir necha kishidan koʻra yodda saqlovchiroq, bilimdonroq va mustahkamroqdir. Uni Hajjoj ibn Minhol ham Hammoddan shunday rivoyat qilgan. Vakiʼ ibn al-Jarroh uni Hammod ibn Salamadan rivoyat qilib: «ehrom vaqtida», dedi. Haysam ibn Jamil esa uni Hammoddan rivoyat qilib: «ehromga kirmoqchi boʻlganida», dedi. Abu Bakr aytdi: Vakiʼ zikr qilgan va Haysam ibn Jamil zikr qilgan lafzga koʻra, agar moy atirlarning eng yaxshisi bilan atirlangan boʻlsa ham, ehromni iroda qilganida uni surtish joizdir; zero Nabiy ﷺ ehromni iroda qilganlarida tarkibida mushk boʻlgan atir bilan atirlanganlar, mushk esa Mustafo ﷺ xabar berganlaridek atirlarning eng yaxshisidir. Men Muhammad ibn Yahyoning: «gʻayri muqattat — atirlanmagan (degani)», deganini eshitdim.Саид ибн Жубайр Ибн Умардан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ эҳромда эканларида атир аралаштирилмаган зайтун мойи суртдилар. Абу Бакр айтди: Мен Фарқад ас-Сабахий бу хабарни марфуъ қилишда ваҳм қилган бўлишидан қўрқаман; чунки Саврий Мансурдан, у Саид ибн Жубайрдан ривоят қилиб деди: Ибн Умар эҳромга кирмоқчи бўлганида зайтун мойи суртар эди. Абу Бакр айтди: Менинг билишимча саҳиҳи шудир: Саид ибн Жубайр ҳадисидаги зайтун мойи суртиш Ибн Умарнинг ишидандир, Набий ﷺнинг ишидан эмас. Мансур ибн ал-Муътамир ҳадисни Фарқад ас-Сабахий каби бир неча кишидан кўра ёдда сақловчироқ, билимдонроқ ва мустаҳкамроқдир. Уни Ҳажжож ибн Минҳол ҳам Ҳаммоддан шундай ривоят қилган. Вакиъ ибн ал-Жарроҳ уни Ҳаммод ибн Саламадан ривоят қилиб: «эҳром вақтида», деди. Ҳайсам ибн Жамил эса уни Ҳаммоддан ривоят қилиб: «эҳромга кирмоқчи бўлганида», деди. Абу Бакр айтди: Вакиъ зикр қилган ва Ҳайсам ибн Жамил зикр қилган лафзга кўра, агар мой атирларнинг энг яхшиси билан атирланган бўлса ҳам, эҳромни ирода қилганида уни суртиш жоиздир; зеро Набий ﷺ эҳромни ирода қилганларида таркибида мушк бўлган атир билан атирланганлар, мушк эса Мустафо ﷺ хабар берганларидек атирларнинг энг яхшисидир. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «ғайри муқаттат — атирланмаган (дегани)», деганини эшитдим.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ نُبَيْهِ بْنِ وَهْبٍ ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ ، حَدَّثَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا اشْتَكَى عَيْنَيْهِ ، وَهُوَ مُحْرِمٌ ضَمَّدَهُمَا بِالصَّبِرِ "

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan gapirib berdi: «Kishining koʻzlari ogʻrisa, u ehromda boʻlsa, ikkovini sabur bilan bogʻlaydi».Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан гапириб берди: «Кишининг кўзлари оғриса, у эҳромда бўлса, икковини сабур билан боғлайди».

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى ، ثنا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ . ح وثنا أَبُو حَاتِمٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الدَّرَامِيُّ ، ثنا الْهَيْثَمُ بْنُ خَارِجَةَ ، ثنا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ الْمُنْذِرِ ، عَنْ عَطَاءٍ ، وَطَاوُسٍ ، وَمُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ، وَهَلْ تَسَوَّكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ؟ قَالَ : نَعَمْ "

Ato, Tovus va Mujohid Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladilarki, Nabiy ﷺ ehromda ekanlarida qon oldirdilar. «Nabiy ﷺ ehromda ekanlarida misvok qilganmilar?» (deb soʻralganda), u: «Ha», dedi.Ато, Товус ва Мужоҳид Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладиларки, Набий ﷺ эҳромда эканларида қон олдирдилар. «Набий ﷺ эҳромда эканларида мисвок қилганмилар?» (деб сўралганда), у: «Ҳа», деди.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يُهِلُّ مُتَلَبِّدًا " ، ثنا يُونُسُ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : قُلْتُ لِمَالِكٍ : يُلَبِّدُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ ؟ قَالَ : بِالصَّمْغِ وَالْغَاسُولِ

Solim ibn Abdulloh otasidan rivoyat qiladi: Men Nabiy ﷺni sochlarini yelimlagan holda talbiya aytayotganlarini eshitdim. Ibn Vahb aytdi: Men Molikka: «Ehromdagi kishi boshini yelimlaydimi?» dedim. U: «Yelim va gʻosul bilan», dedi.Солим ибн Абдуллоҳ отасидан ривоят қилади: Мен Набий ﷺни сочларини елимлаган ҳолда талбия айтаётганларини эшитдим. Ибн Ваҳб айтди: Мен Моликка: «Эҳромдаги киши бошини елимлайдими?» дедим. У: «Елим ва ғосул билан», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّغَانِيُّ ، ثنا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ ، ثنا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : " احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ عَلَى رَأْسِهِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ ابْنِ بُحَيْنَةَ مِنْ هَذَا الْبَابِ

Tovus aytdi: Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ ehromda ekanlarida boshlaridan qon oldirdilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Ibn Buhaynaning xabari shu bobdandir.Товус айтди: Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромда эканларида бошларидан қон олдирдилар», деди. Абу Бакр айтди: Ибн Буҳайнанинг хабари шу бобдандир.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ حُمَيْدًا ، قَالَ : سُئِلَ أَنَسٌ عَنِ الصَّائِمِ يَحْتَجِمُ ، فَقَالَ : مَا كُنَّا نَرَى إِنَّ ذَلِكَ يُكْرَهُ إِلا لِجَهْدِهِ ، وَلَمْ يُسْنِدْهُ ، وَقَالَ : " قَدِ احْتَجَمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ، وَمِنْ وَجَعٍ وَجَدَهُ فِي رَأْسِهِ "

Humayd aytdi: Anasdan roʻzador qon oldirishi haqida soʻralganda, u: «Biz buni faqat holdan toydirgani uchungina makruh deb bilar edik», dedi va uni (Nabiyga) isnod qilmadi hamda: «Nabiy ﷺ ehromda ekanlarida va boshlarida topgan ogʻriq sababli qon oldirganlar», dedi.Ҳумайд айтди: Анасдан рўзадор қон олдириши ҳақида сўралганда, у: «Биз буни фақат ҳолдан тойдиргани учунгина макруҳ деб билар эдик», деди ва уни (Набийга) иснод қилмади ҳамда: «Набий ﷺ эҳромда эканларида ва бошларида топган оғриқ сабабли қон олдирганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ عَلَى ظَهْرِ الْقَدَمِ مِنْ وَجَعٍ كَانَ بِهِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ehromda ekanlarida oʻzlarida boʻlgan bir ogʻriq sababli oyoq ustidan qon oldirdilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ эҳромда эканларида ўзларида бўлган бир оғриқ сабабли оёқ устидан қон олдирдилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الأَعْلَى . ح وَثنا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، ثنا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، قَالُوا : ثنا هِشَامٌ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ مِنْ وَثْءٍ كَانَ بِظَهْرِهِ أَوْ بِوَرِكِهِ " ، لَمْ يَقُلْ لَنَا بُنْدَارٌ : أَوْ بِوَرِكِهِ ، قِيلَ لَنَا : إِنَّهُ كَانَ فِي كِتَابِهِ ، وَلَمْ يَتَكَلَّمْ بِهِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، وَابْنِ بُحَيْنَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " احْتَجَمَ عَلَى رَأْسِهِ مِنْ وَجَعٍ وَجَدَهُ فِي رَأْسِهِ " ، فَدَلَّ خَبَرُ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ احْتَجَمَ عَلَى ظَهْرِ الْقَدَمِ ، وَإِنَّمَا كَانَتْ لِلْوَثْءِ الَّذِي كَانَ بِظَهْرِهِ أَوْ بِوَرِكِهِ ، لأَنَّ فِي خَبَرِ حُمَيْدٍ ، عَنْ أَنَسٍ أَنَّ إِحْدَى الْحِجَامَتَيْنِ كَانَ مِنْ وَجَعٍ وَجَدَهُ فِي رَأْسِهِ ، وَفِي خَبَرِ جَابِرٍ أَنَّ إِحْدَاهُمَا كَانَ مِنْ وَثْءٍ كَانَ بِظَهْرِهِ أَوْ بِوَرِكِهِ ، وَقَدْ رَوَى ابْنُ خُثَيْمٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ احْتَجَمَ مِنْ رَهْصَةٍ أَصَابَتْهُ " ، حَدَّثَنَاهُ الزِّيَادِيُّ ، ثنا الْفَضْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَهَذِهِ الرُّخْصَةُ تُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْوَثْءُ الَّذِي ذُكِرَ فِي خَبَرِ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ ehromda ekanlarida bellari yoki chanoqlaridagi lat sababli qon oldirdilar», dedi. Bundor bizga: «yoki chanoqlaridagi», demadi; bizga: «u kitobida bor edi, ammo uni tilga olmadi», deyildi. Abu Bakr aytdi: Ibn Abbos va Ibn Buhayna xabarida Nabiy ﷺ boshlarida topgan ogʻriq sababli boshlaridan qon oldirganlari (keladi). Humaydning Anasdan (qilgan) xabari u zot oyoq ustidan qon oldirganlariga dalolat qildi, u esa faqat bellari yoki chanoqlaridagi lat sababli edi; chunki Humaydning Anasdan (qilgan) xabarida ikki hijomatning biri boshlarida topgan ogʻriq sababli ekani, Jobir xabarida esa ularning biri bellari yoki chanoqlaridagi lat sababli ekani (keladi). Ibn Xusaym Abuz-Zubayrdan, u Jobirdan: «Rasululloh ﷺ oʻzlariga yetgan bir ezilish sababli qon oldirdilar», deb rivoyat qilgan. Abu Bakr aytdi: Bu ezilish Abuz-Zubayrning Jobirdan (qilgan) xabarida zikr qilingan lat boʻlishiga oʻxshaydi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромда эканларида беллари ёки чаноқларидаги лат сабабли қон олдирдилар», деди. Бундор бизга: «ёки чаноқларидаги», демади; бизга: «у китобида бор эди, аммо уни тилга олмади», дейилди. Абу Бакр айтди: Ибн Аббос ва Ибн Буҳайна хабарида Набий ﷺ бошларида топган оғриқ сабабли бошларидан қон олдирганлари (келади). Ҳумайднинг Анасдан (қилган) хабари у зот оёқ устидан қон олдирганларига далолат қилди, у эса фақат беллари ёки чаноқларидаги лат сабабли эди; чунки Ҳумайднинг Анасдан (қилган) хабарида икки ҳижоматнинг бири бошларида топган оғриқ сабабли экани, Жобир хабарида эса уларнинг бири беллари ёки чаноқларидаги лат сабабли экани (келади). Ибн Хусайм Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан: «Расулуллоҳ ﷺ ўзларига етган бир эзилиш сабабли қон олдирдилар», деб ривоят қилган. Абу Бакр айтди: Бу эзилиш Абуз-Зубайрнинг Жобирдан (қилган) хабарида зикр қилинган лат бўлишига ўхшайди.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا شُعْبَةُ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، وَحَدَّثَنَا عِيسَى ، عَنْ شُعْبَةَ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ . ح حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَتَى عَلَى رَجُلٍ يَسُوقُ بَدَنَةً ، فَقَالَ : " ارْكَبْهَا " ، قَالَ : إِنَّهَا بَدَنَةٌ ، قَالَ : " ارْكَبْهَا ، وَيْلَكَ أَوْ وَيْحَكَ " ، هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبِي دَاوُدَ

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ qurbonlik tuyasini haydab borayotgan bir kishining oldiga keldilar va: «Unga min», dedilar. U: «Bu qurbonlik tuyasi-ku», dedi. U zot: «Unga min, voy senga!» — yoxud: «Unga min, sen bechora!» — dedilar. Bu Abu Dovud hadisining lafzidir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ қурбонлик туясини ҳайдаб бораётган бир кишининг олдига келдилар ва: «Унга мин», дедилар. У: «Бу қурбонлик туяси-ку», деди. У зот: «Унга мин, вой сенга!» — ёхуд: «Унга мин, сен бечора!» — дедилар. Бу Абу Довуд ҳадисининг лафзидир.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَحَدَّثَنَاهُ مَرَّةً ، ثنا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُسْأَلُ عَنْ رُكُوبِ الْبَدَنَةِ ، قَالَ : " ارْكَبْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan qurbonlik tuyasiga minish haqida soʻralganini eshitdim. U zot: «Ulov topguningcha unga min», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан қурбонлик туясига миниш ҳақида сўралганини эшитдим. У зот: «Улов топгунингча унга мин», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، ثنا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ أَبِي بَكْرٍ ، ثنا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، سُئِلَ عَنْ رُكُوبِ الْهَدْيِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " ارْكَبْ بِالْمَعْرُوفِ إِذَا أُلْجِئْتَ إِلَيْهَا حَتَّى تَجِدَ ظَهْرًا "

Abuz-Zubayr Jobir ibn Abdullohdan hadiyga minish haqida soʻralganini eshitdi. U dedi: Men Rasululloh ﷺning: «Unga muhtoj boʻlib qolsang, ulov topguningcha yaxshilik bilan min», deyotganlarini eshitdim.Абуз-Зубайр Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳадийга миниш ҳақида сўралганини эшитди. У деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Унга муҳтож бўлиб қолсанг, улов топгунингча яхшилик билан мин», деётганларини эшитдим.

ثنا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَتْ حَفْصَةُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لا جُنَاحَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُنَّ : الْعَقْرَبُ ، وَالْحِدَأَةُ ، وَالْفَأْرَةُ ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ "

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonivorlardan beshtasi (bor), ularni oʻldirgan kishiga gunoh yoʻq: chayon, kalxat, sichqon va talovchi it», dedilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жониворлардан бештаси (бор), уларни ўлдирган кишига гуноҳ йўқ: чаён, калхат, сичқон ва таловчи ит», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْمِصْرِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ الْحَكَمِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَ حَدِيثِ اللَّيْثِ ، وَمَالِكٍ يَعْنِي عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لَيْسَ عَلَى الْمُحْرِمِ فِي قَتْلِهِنَّ جُنَاحٌ : الْغُرَابُ ، وَالْحِدَأَةُ ، وَالْعَقْرَبُ ، وَالْفَأْرَةُ ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ " ، إِلا أَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثٍ يَعْنِي حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ : " الْحَيَّةُ ، وَالذِّئْبُ ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ " ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، بِهَذَا وَقَالَ : إِلا أَنَّهُ قَالَ فِي حَدِيثِهِ : " وَالْحَيَّةُ ، وَالذِّئْبُ ، وَالنَّمِرُ ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ " ، قَالَ ابْنُ يَحْيَى : كَأَنَّهُ يُفَسِّرُ الْكَلْبَ الْعَقُورَ يَقُولُ : مِنَ الْكَلْبِ الْعَقُورِ : الْحَيَّةُ ، وَالذِّئْبُ ، وَالنَّمِرُ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Rasululloh ﷺdan — Lays va Molikning Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisiga oʻxshash — rivoyat qiladi: «Jonivorlardan beshtasini oʻldirishda ehromdagi kishiga gunoh yoʻq: qargʻa, kalxat, chayon, sichqon va talovchi it», dedilar. Faqat u Abu Hurayra hadisida: «ilon, boʻri va talovchi it», dedi. Muhammad ibn Yahyo bizga buni (aytib berdi) va: faqat u oʻz hadisida: «ilon, boʻri, qoplon va talovchi it», dedi, deb aytdi. Ibn Yahyo dedi: Goʻyo u talovchi itni tafsir qilib: talovchi itdan (murod) ilon, boʻri va qoplondir, deydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан — Лайс ва Моликнинг Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисига ўхшаш — ривоят қилади: «Жониворлардан бештасини ўлдиришда эҳромдаги кишига гуноҳ йўқ: қарға, калхат, чаён, сичқон ва таловчи ит», дедилар. Фақат у Абу Ҳурайра ҳадисида: «илон, бўри ва таловчи ит», деди. Муҳаммад ибн Яҳё бизга буни (айтиб берди) ва: фақат у ўз ҳадисида: «илон, бўри, қоплон ва таловчи ит», деди, деб айтди. Ибн Яҳё деди: Гўё у таловчи итни тафсир қилиб: таловчи итдан (мурод) илон, бўри ва қоплондир, дейди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا ابْنُ بَحْر ، ثني حَاتِمٌ ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، عَنِ الْقَعْقَاعِ ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " خَمْسٌ قَتْلُهُنَّ حِلٌّ فِي الْحَرَمِ : الْحَيَّةُ ، وَالْعَقْرَبُ ، وَالْفَأْرَةُ ، وَالْحِدَأَةُ ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ الَّتِي قَالَهَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى فِي تَفْسِيرِ الْكَلْبِ الْعَقُورِ ، وَذِكْرِ الْحَيَّةِ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ سَبَقَهُ لِسَانُهُ إِلَى هَذَا ، لَيْسَتِ الْحَيَّةُ مِنَ الْكَلْبِ فِي شَيْءٍ ، وَلا يَقَعُ اسْمُ الْكَلْبِ عَلَى الْحَيَّةِ ، فَأَمَّا النَّمِرُ وَالذِّئْبُ فَاسْمُ الْكَلْبِ وَاقِعٌ عَلَيْهِمَا ، فِي خَبَرِ حَاتِمِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بَيَانٌ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَيَّةِ وَبَيْنَ الْكَلْبِ الْعَقُورِ ، فَكَيْفَ يَكُونُ مَعْنَى قَوْلِهِ فِي هَذَا الْخَبَرِ : الْكَلْبَ الْعَقُورَ يُرِيدُ الْحَيَّةَ ، إِنَّهَا تَقَعُ اسْمُ الْكَلْبِ عَلَيْهَا

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Beshtasini Haramda oʻldirish halol: ilon, chayon, sichqon, kalxat va talovchi it», dedilar. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Yahyo talovchi itning tafsirida aytgan bu lafz va ilonning zikri — tili shunga oʻtib ketganiga oʻxshaydi; ilon it (jinsi)dan hech narsa emas, it ismi ilonga tushmaydi. Qoplon bilan boʻriga esa it ismi tushadi. Hotim ibn Ismoil xabarida bayon borki, Nabiy ﷺ ilon bilan talovchi itni ajratganlar. Unda bu xabardagi u zotning «talovchi it» degan soʻzlari maʼnosi ilonni koʻzlagan boʻlishi qanday mumkin — unga it ismi tushar ekanmi?Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бештасини Ҳарамда ўлдириш ҳалол: илон, чаён, сичқон, калхат ва таловчи ит», дедилар. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Яҳё таловчи итнинг тафсирида айтган бу лафз ва илоннинг зикри — тили шунга ўтиб кетганига ўхшайди; илон ит (жинси)дан ҳеч нарса эмас, ит исми илонга тушмайди. Қоплон билан бўрига эса ит исми тушади. Ҳотим ибн Исмоил хабарида баён борки, Набий ﷺ илон билан таловчи итни ажратганлар. Унда бу хабардаги у зотнинг «таловчи ит» деган сўзлари маъноси илонни кўзлаган бўлиши қандай мумкин — унга ит исми тушар эканми?

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ مُحْرِمًا بِقَتْلِ حَيَّةٍ فِي الْحَرَمِ "

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ehromdagi bir kishiga Haramda ilonni oʻldirishga buyurdilar.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ эҳромдаги бир кишига Ҳарамда илонни ўлдиришга буюрдилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ قَالَ : سَمِعْتُ قَتَادَةَ ، يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " خَمْسٌ فَوَاسِقٌ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ : الْحَيَّةُ ، وَالْغُرَابُ الأَبْقَعُ ، وَالْفَأْرَةُ ، وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ ، وَالْحِدْأَةُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: «Besh fosiq (jonivor bor), ular Haramdan tashqarida ham, Haramda ham oʻldiriladi: ilon, oqli-qorali qargʻa, sichqon, qopagʻon it va kalxat», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: «Беш фосиқ (жонивор бор), улар Ҳарамдан ташқарида ҳам, Ҳарамда ҳам ўлдирилади: илон, оқли-қорали қарға, сичқон, қопағон ит ва калхат», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ بْنُ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ , أَنَّ يَعْلَى بْنَ أُمَيَّةَ ، قَالَ لِعُمَرَ : لَيْتَ أَنِّي أَرَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ يَتَنَزَّلُ عَلَيْهِ ، فَلَمَّا كَانَ بِالْجِعْرَانَةِ وَعَلَيْهِ ثَوْبٌ قَدْ ظُلِّلَ عَلَيْهِ مَعَهُ فِيهِ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِهِ ، قَالَ : فَجَاءَهُ رَجُلٌ قَدْ تَضَمَّخَ بِطِيبٍ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، كَيْفَ تَرَى فِي رَجُلٍ أَحْرَمَ فِي جُبَّةٍ بَعْدَمَا تَضَمَّخَ بِطِيبٍ ؟ قَالَ : فَنَظَرَ إِلَيْهِ سَاعَةً ، ثُمَّ أُنْزِلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ ، فَأَرْسَلَ عُمَرُ إِلَى يَعْلَى أَنْ تَعَالَ فَجَاءَهُ فَأَدْخَلَ رَأْسَهُ ، فَإِذَا مُحْمَرٌّ وَجْهُهُ كَذَلِكَ سَاعَةً ، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ ، ثُمَّ قَالَ : " أَيْنَ الَّذِي يَسْأَلُنِي عَنِ الْعُمْرَةِ آنِفًا ؟ " فَالْتُمِسَ الرَّجُلُ ، فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " أَمَّا الطِّيبُ الَّذِي بِكَ فَاغْسِلْهَا ثَلاثَ مَرَّاتٍ ، وَأَمَّا الْجُبَّةُ فَانْزَعْهَا ، ثُمَّ اصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ مَا تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ "

Safvon ibn Yaʼlo ibn Umayya rivoyat qiladiki, Yaʼlo ibn Umayya Umarga: «Koshki men Nabiy ﷺga vahiy tushayotgan paytda u zotni koʻrsam», degan edi. Jiʼronada boʻlganlarida, u zotning ustlariga kiyim bilan soya qilingan, u zot bilan birga ashoblaridan bir necha kishi bor edi. (Roviy) dedi: Shunda u zotning oldilariga atirga belangan bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, atirga belangandan keyin jubbada ehromga kirgan kishi haqida nima deysiz?» dedi. (Roviy) dedi: U zot unga bir muddat qaradilar, soʻng u zotga vahiy tushdi. Umar Yaʼloga: «Kel», deb odam yubordi, u kelib boshini (kiyim ostiga) kiritdi — u zotning yuzlari qip-qizil edi, shu holda bir muddat (turdilar), soʻng u zotdan (vahiy holati) koʻtarildi. Keyin u zot: «Hozirgina mendan umra haqida soʻragan kishi qani?» dedilar. Oʻsha kishi izlab topildi, Nabiy ﷺ unga buyurib: «Ustingdagi atirga kelsak, uni uch marta yuv; jubbaga kelsak, uni yech; soʻng umrangda hajingda qiladigan ishingni qil», dedilar.Сафвон ибн Яъло ибн Умайя ривоят қиладики, Яъло ибн Умайя Умарга: «Кошки мен Набий ﷺга ваҳий тушаётган пайтда у зотни кўрсам», деган эди. Жиъронада бўлганларида, у зотнинг устларига кийим билан соя қилинган, у зот билан бирга ашобларидан бир неча киши бор эди. (Ровий) деди: Шунда у зотнинг олдиларига атирга беланган бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, атирга белангандан кейин жуббада эҳромга кирган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. (Ровий) деди: У зот унга бир муддат қарадилар, сўнг у зотга ваҳий тушди. Умар Яълога: «Кел», деб одам юборди, у келиб бошини (кийим остига) киритди — у зотнинг юзлари қип-қизил эди, шу ҳолда бир муддат (турдилар), сўнг у зотдан (ваҳий ҳолати) кўтарилди. Кейин у зот: «Ҳозиргина мендан умра ҳақида сўраган киши қани?» дедилар. Ўша киши излаб топилди, Набий ﷺ унга буюриб: «Устингдаги атирга келсак, уни уч марта юв; жуббага келсак, уни еч; сўнг умрангда ҳажингда қиладиган ишингни қил», дедилар.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : وَدِدْتُ أَنِّي أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ يَتَنَزَّلُ عَلَيْهِ ، فَلَمَّا كُنَّا بِالْجِعْرَانَةِ أَتَاهُ رَجُلٌ عَلَيْهِ مُقَطَّعَاتٌ مُتَضَمِّخٌ بِخَلُوقٍ ، فَقَالَ : إِنِّي أَهْلَلْتُ بِالْعُمْرَةِ ، وَعَلَيَّ هَذَا فَكَيْفَ أَصْنَعُ ؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كَيْفَ كُنْتَ تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ ؟ قَالَ : أَنْزِعُ هَذِهِ الثِّيَابَ وَأَغْسِلُهُ ، قَالَ : " فَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ كَمَا تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ " ، قَالَ : وَأُنْزِلَ عَلَيْهِ فَسُجِّيَ بِثَوْبٍ ، فَدَعَانِي عُمَرُ : فَكَشَفَ لِي عَنِ الثَّوْبِ ، فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَغِطُّ مُحْمَرًّا وَجْهُهُ ، هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : قَالَ : كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْجِعْرَانَةِ ، وَقَدْ قُلْتُ لِعُمَرَ : وَدِدْتُ أَنِّي أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : وَأَغْسِلُ عَنِّي هَذَا الْخَلُوقَ

Safvon ibn Yaʼlo otasidan rivoyat qiladi: «Koshki men Rasululloh ﷺga vahiy tushayotgan paytda u zotni koʻrsam», deb orzu qilar edim. Jiʼronada boʻlganimizda, u zotning oldilariga tikilgan kiyimlarda, xaluqqa belangan bir kishi kelib: «Men umraga ehrom bogʻladim, ustimda esa mana shu bor, qanday qilay?» dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Hajingda qanday qilar eding?» dedilar. U: «Bu kiyimlarni yechaman va uni yuvaman», dedi. U zot: «Umrangda hajingda qilganingdek qil», dedilar. (Yaʼlo) dedi: U zotga vahiy tushdi va kiyim bilan yopildilar. Umar meni chaqirib, menga kiyimni ochdi; men Rasululloh ﷺni yuzlari qizargan holda xurrak otayotganlarini koʻrdim. Bu Abdul-Jabbor hadisidir. Maxzumiy esa dedi: U dedi: Biz Nabiy ﷺ bilan Jiʼronada edik, men Umarga: «Koshki men Rasululloh ﷺni koʻrsam», degan edim; va: «hamda ustimdagi mana shu xaluqni yuvaman», dedi.Сафвон ибн Яъло отасидан ривоят қилади: «Кошки мен Расулуллоҳ ﷺга ваҳий тушаётган пайтда у зотни кўрсам», деб орзу қилар эдим. Жиъронада бўлганимизда, у зотнинг олдиларига тикилган кийимларда, халуққа беланган бир киши келиб: «Мен умрага эҳром боғладим, устимда эса мана шу бор, қандай қилай?» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ҳажингда қандай қилар эдинг?» дедилар. У: «Бу кийимларни ечаман ва уни юваман», деди. У зот: «Умрангда ҳажингда қилганингдек қил», дедилар. (Яъло) деди: У зотга ваҳий тушди ва кийим билан ёпилдилар. Умар мени чақириб, менга кийимни очди; мен Расулуллоҳ ﷺни юзлари қизарган ҳолда хуррак отаётганларини кўрдим. Бу Абдул-Жаббор ҳадисидир. Махзумий эса деди: У деди: Биз Набий ﷺ билан Жиъронада эдик, мен Умарга: «Кошки мен Расулуллоҳ ﷺни кўрсам», деган эдим; ва: «ҳамда устимдаги мана шу халуқни юваман», деди.

ثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، وَعَبْدُ الْمَلَكِ ، وَابْنُ أَبِي لَيْلَى ، وَالْحَجَّاجُ ، كُلُّهُمْ عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ ، قَالَ : جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَعَلَيْهِ جُبَّةٌ عَلَيْهَا رَدْغٌ مِنْ زَعْفَرَانٍ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنِّي أَحْرَمْتُ فَمَا تَرَى ، وَالنَّاسُ يَسْخَرُونَ مِنِّي ، قَالَ : فَأَطْرَقَ عَنْهُ هُنَيْهَةً ، قَالَ : ثُمَّ دَعَاهُ ، فَقَالَ : " اخْلَعْ عَنْكَ هَذِهِ الْجُبَّةَ ، وَاغْسِلْ عَنْكَ هَذَا الزَّعْفَرَانَ ، وَاصْنَعْ فِي عُمْرَتِكَ مَا كُنْتَ تَصْنَعُ فِي حَجَّتِكَ " ، غَيْرَ أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْحَدِيثِ : قَالَ حَجَّاجٌ : ثنا عَطَاءٌ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ يَعْلَى ، عَنْ أَبِيهِ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، عَنِ الْحَجَّاجِ ، عَنْ عَطَاءٍ ، قَالَ : كُنَّا نَقُولُ قَبْلَ أَنْ يَبْلُغَنَا هَذَا الْحَدِيثُ : يَخْرِقُ جُبَّتَهُ ، فَلَمَّا بَلَغَنَا هَذَا الْحَدِيثُ أَخَذْنَا بِهِ

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning oldilariga bir aʼrobiy keldi, ustida zaʼfaron yuqi boʻlgan jubba bor edi. U: «Yo Rasululloh, men ehromga kirdim, nima deysiz? Odamlar mendan kulmoqdalar», dedi. (Roviy) dedi: U zot bir oz undan (yuzlarini) egib turdilar. (Roviy) dedi: Soʻng uni chaqirib: «Bu jubbani ustingdan yech, bu zaʼfaronni oʻzingdan yuv va umrangda hajingda qiladigan ishingni qil», dedilar. Faqat u hadisning oxirida dedi: Hajjoj aytdi: Bizga Ato bu hadisni Safvon ibn Yaʼlodan, u otasidan (rivoyat qilib) aytib berdi. Hushaym Hajjojdan, u Atodan (rivoyat qilib) dedi: Bu hadis bizga yetmasidan oldin: «Jubbasini yirtadi», der edik; bu hadis bizga yetganida esa unga amal qildik.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир аъробий келди, устида заъфарон юқи бўлган жубба бор эди. У: «Ё Расулуллоҳ, мен эҳромга кирдим, нима дейсиз? Одамлар мендан кулмоқдалар», деди. (Ровий) деди: У зот бир оз ундан (юзларини) эгиб турдилар. (Ровий) деди: Сўнг уни чақириб: «Бу жуббани устингдан еч, бу заъфаронни ўзингдан юв ва умрангда ҳажингда қиладиган ишингни қил», дедилар. Фақат у ҳадиснинг охирида деди: Ҳажжож айтди: Бизга Ато бу ҳадисни Сафвон ибн Яълодан, у отасидан (ривоят қилиб) айтиб берди. Ҳушайм Ҳажжождан, у Атодан (ривоят қилиб) деди: Бу ҳадис бизга етмасидан олдин: «Жуббасини йиртади», дер эдик; бу ҳадис бизга етганида эса унга амал қилдик.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ صُهَيْبٍ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الرِّجَالَ عَنِ التَّزَعْفُرِ " ، قَالَ حَمَّادٌ : يَعْنِي الْخَلُوقَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ erkaklarni zaʼfaron surtishdan qaytardilar», dedi. Hammod: «yaʼni xaluqni», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ эркакларни заъфарон суртишдан қайтардилар», деди. Ҳаммод: «яъни халуқни», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُلَيَّةَ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ . ح وَثنا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَتَزَعْفَرَ الرَّجُلُ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ kishining zaʼfaron surtishidan qaytardilar», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ кишининг заъфарон суртишидан қайтардилар», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ الْوَاسِطِيُّ ، ثنا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَعْلَى بْنِ مُرَّةَ الثَّقَفِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، قَالَ : شَحَيْتُ يَوْمًا ، فَقَالَ لِي صَاحِبٌ لِي : اذْهَبْ بِنَا إِلَى الْمَنْزِلِ ، قَالَ : فَذَهَبْتُ فَاغْتَسَلْتُ ، وَتَخَلَّقْتُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَمْسَحُ وُجُوهَنَا ، فَلَمَّا دَنَا مِنِّي جَعَلَ يُجَافِي يَدَهُ عَنِ الْخَلُوقِ ، فَلَمَّا فَرَغَ قَالَ لِي : " يَا يَعْلَى ، مَا حَمَلَكَ عَلَى الْخَلُوقِ ، أَتَزَوَّجْتَ ؟ " قُلْتُ : لا ، فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَاذْهَبْ فَاغْسِلْهُ " ، قَالَ : فَمَرَرْتُ عَلَى رَكِيَّةٍ فَجَعَلْتُ أَقَعُ فِيهَا ، ثُمَّ جَعَلْتُ أَتَدَلَّكُ بِالتُّرَابِ حَتَّى ذَهَبَ ، ثُمَّ جِئْتُ فَلَمَّا رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " وَعَادَ بِخَيْرِ دِينِهِ ، الْعُلا تَابَ وَاسْتَهَلَّتِ السَّمَاءُ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَقَدْ أَمَرَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعْلَى بْنَ مُرَّةَ بِغَسْلِ الْخَلُوقِ ، وَهُوَ غَيْرُ مُحْرِمٍ ، كَمَا أَمَرَ الْمُحْرِمَ بِغَسْلِ الْخَلُوقِ

Yaʼlo ibn Murra as-Saqafiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni hamrohlarimdan biri menga: «Yur, manzilga boraylik», dedi. (Yaʼlo) dedi: Men bordim, gʻusl qildim va xaluq surtdim. Rasululloh ﷺ esa yuzlarimizni silar edilar. Menga yaqinlashganlarida, qoʻllarini xaluqdan olib qocha boshladilar. Tugatganlarida menga: «Ey Yaʼlo, seni xaluqqa nima undadi, uylandingmi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ menga: «Bor, uni yuv», dedilar. (Yaʼlo) dedi: Men bir quduq yoniga oʻtib, unga tusha boshladim, soʻng tuproq bilan ishqalay boshladim, toki u ketdi. Keyin keldim; Rasululloh ﷺ meni koʻrganlarida: «Dinining yaxshiligi bilan qaytdi; oliy (martaba) tavba qildi va osmon nurini soldi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bas, u zot ﷺ Yaʼlo ibn Murraga — u ehromda boʻlmagani holda — xaluqni yuvishga buyurdilar, xuddi ehromdagi kishiga xaluqni yuvishga buyurganlaridek.Яъло ибн Мурра ас-Сақафий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни ҳамроҳларимдан бири менга: «Юр, манзилга борайлик», деди. (Яъло) деди: Мен бордим, ғусл қилдим ва халуқ суртдим. Расулуллоҳ ﷺ эса юзларимизни силар эдилар. Менга яқинлашганларида, қўлларини халуқдан олиб қоча бошладилар. Тугатганларида менга: «Эй Яъло, сени халуққа нима ундади, уйландингми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга: «Бор, уни юв», дедилар. (Яъло) деди: Мен бир қудуқ ёнига ўтиб, унга туша бошладим, сўнг тупроқ билан ишқалай бошладим, токи у кетди. Кейин келдим; Расулуллоҳ ﷺ мени кўрганларида: «Динининг яхшилиги билан қайтди; олий (мартаба) тавба қилди ва осмон нурини солди», дедилар. Абу Бакр айтди: Бас, у зот ﷺ Яъло ибн Муррага — у эҳромда бўлмагани ҳолда — халуқни ювишга буюрдилар, худди эҳромдаги кишига халуқни ювишга буюрганларидек.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ، قَالَ : أَتَى عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ ، وَأَنَا كَثِيرُ الشَّعْرِ ، فَقَالَ : " كَأَنَّ هَوَامَّ رَأْسِكَ يُؤْذِيكَ ؟ " فَقُلْتُ : أَجَلْ ، قَالَ : " فَاحْلِقْهُ وَاذْبَحْ شَاةً نَسِيكَةً ، أَوْ صُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ، أَوْ تَصَدَّقَ بِثَلاثَةِ آصُعٍ بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينٍ "

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu) aytdi: Hudaybiya paytida Rasululloh ﷺ mening oldimga keldilar, men sochim koʻp kishi edim. U zot: «Boshingdagi bitlar seni ozorlayapti shekilli?» dedilar. Men: «Ha», dedim. U zot: «Bas, boshingni qirib tashla va bir qoʻyni qurbonlik qilib soʻy, yoki uch kun roʻza tut, yoki olti miskin orasida uch soʻ (taom) sadaqa qil», dedilar.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу) айтди: Ҳудайбия пайтида Расулуллоҳ ﷺ менинг олдимга келдилар, мен сочим кўп киши эдим. У зот: «Бошингдаги битлар сени озорлаяпти шекилли?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. У зот: «Бас, бошингни қириб ташла ва бир қўйни қурбонлик қилиб сўй, ёки уч кун рўза тут, ёки олти мискин орасида уч сў (таом) садақа қил», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، وَالثَّوْرِيُّ , عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ بِهِ وَهُوَ يُوقِدُ تَحْتَ بُرْمَةٍ ، أَوْ قَالَ : تَحْتَ قِدْرٍ ، وَالْقَمْلُ تَتَسَاقَطُ عَلَى وَجْهِهِ ، فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيُؤْذِيكَ هَذِهِ ؟ " فَقَالَ : نَعَمْ ، يَا رَسُولَ اللَّهِ ، فَنَزَلَتْ ‏ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ ، فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُمْ بِالْحُدَيْبِيَةِ ، وَلَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنَّهُمْ يَحْلِقُونَ بِهَا وَهُمْ عَلَى طَمَعٍ أَنْ يَدْخُلُوا مَكَّةَ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : الْفِدْيَةَ ، " فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَحْلِقَ وَيَصُومَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ، أَوْ يُطْعِمَ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةِ مَسَاكِينٍ ، أَوْ يَذْبَحَ شَاةً " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ شِبْلٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ مِنْ هَذَا الْبَابِ أَيْضًا ، خَرَّجْتُهُ فِي الْبَابِ الَّذِي يَلِي هَذَا

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ uning yonidan oʻtdilar — u qozon ostida, yoki (roviy) dedi: idish ostida olov yoqayotgan, bitlari esa yuziga toʻkilayotgan edi. Nabiy ﷺ unga: «Mana bular seni ozorlayaptimi?» dedilar. U: «Ha, yo Rasululloh», dedi. Shunda {roʻza tutish, yo sadaqa berish, yoki qurbonlik qilish bilan fidya (toʻlash lozim)} (oyati) nozil boʻldi. Ular Hudaybiyada edilar, Nabiy ﷺ ularga u yerda sochlarini qirishlarini bayon qilmagan edilar, ular esa Makkaga kirishga umidvor edilar. Bas, Alloh azza va jalla fidyani nozil qildi. Nabiy ﷺ unga sochini qirishni va uch kun roʻza tutishni, yoki olti miskin orasida bir faraq (taom) yedirishni, yoki bir qoʻy soʻyishni buyurdilar. Abu Bakr aytdi: Shiblning Ibn Abu Najihdan (qilgan) xabari ham shu bobdandir, men uni shundan keyingi bobda keltirdim.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унинг ёнидан ўтдилар — у қозон остида, ёки (ровий) деди: идиш остида олов ёқаётган, битлари эса юзига тўкилаётган эди. Набий ﷺ унга: «Мана булар сени озорлаяптими?» дедилар. У: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», деди. Шунда {рўза тутиш, ё садақа бериш, ёки қурбонлик қилиш билан фидя (тўлаш лозим)} (ояти) нозил бўлди. Улар Ҳудайбияда эдилар, Набий ﷺ уларга у ерда сочларини қиришларини баён қилмаган эдилар, улар эса Маккага киришга умидвор эдилар. Бас, Аллоҳ азза ва жалла фидяни нозил қилди. Набий ﷺ унга сочини қиришни ва уч кун рўза тутишни, ёки олти мискин орасида бир фарақ (таом) едиришни, ёки бир қўй сўйишни буюрдилар. Абу Бакр айтди: Шиблнинг Ибн Абу Нажиҳдан (қилган) хабари ҳам шу бобдандир, мен уни шундан кейинги бобда келтирдим.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ الْقَيْسِيُّ ، ثنا رَوْحٌ ، ثنا شِبْلٌ ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَآهُ ، وَقَمْلُهُ يَسْقُطُ عَلَى وَجْهِهِ ، فَقَالَ : " أَيُؤْذِيكَ هَوَامُّكَ " ، قَالَ : نَعَمْ ، فَأَمَرَهُ أَنْ يَحْلِقَ وَهُوَ بِالْحُدَيْبِيَةِ لَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ أَنْ يَحِلُّوا بِهَا وَهُمْ عَلَى طَمَعٍ أَنْ يَدْخُلُوا مَكَّةَ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْفِدْيَةَ ، فَأَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُطْعِمَ فَرَقًا بَيْنَ سِتَّةٍ ، أَوِ الْهَدْيَ شَاةً ، أَوْ يَصُومَ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ بَيَّنْتُ فِي كِتَابِ الأَيْمَانِ وَالْكَفَّارَاتِ مَبْلَغَ الْفَرَقِ ، وَأَنَّهُ ثَلاثَةُ آصُعٍ ، وَبَيَّنْتُ أَنَّ الصَّاعَ أَرْبَعَةُ أَمْدَادٍ ، وَأَنَّ الْفَرَقَ سِتَّةَ عَشَرَ رِطْلا ، وَأَنَّ الصَّاعَ ثُلُثُهُ ، إِذِ الْفَرَقُ ثَلاثَةُ آصُعٍ ، وَالصَّاعُ خَمْسَةُ أَرْطَالٍ وَثُلُثٌ بِدَلائِلِ أَخْبَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهَذِهِ الآيَةُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي يَقُولُ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَجْمَلَ فَرِيضَةً ، وَبَيَّنَ مَبْلَغَهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِذِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَمَرَ بِالْفِدْيَةِ فِي حَلْقِ الرَّأْسِ فِي كِتَابِهِ بِصِيَامٍ لَمْ يَذْكُرْ فِي الْكِتَابِ عَدَدَ أَيَّامِ الصِّيَامِ ، وَلا مَبْلَغَ الصَّدَقَةِ ، وَلا عَدَدَ مَنْ يُصَدَّقُ بِصَدَقَةِ الْفِدْيَةِ عَلَيْهِمْ ، وَلا وَصَفَ النُّسُكَ ، فَبَيَّنَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي وَلاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بَيَانَ مَا أَنْزَلَ عَلَيْهِ مِنْ وَجْهِ أَنَّ الصِّيَامَ ثَلاثَةُ أَيَّامٍ ، وَالصَّدَقَةَ ثَلاثَةُ آصُعٍ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينٍ ، وَأَنَّ النُّسُكَ شَاةٌ ، وَذِكْرُ النُّسُكِ فِي هَذَا الْخَبَرِ هُوَ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي يَقُولُ : إِنَّ الْحُكْمَ بِالْمِثْلِ وَالشَّبَهِ وَالنَّظِيرِ وَاجِبٌ ، فَسُبْعُ بَقَرَةٍ ، وَسُبْعُ بَدَنَةٍ فِي فِدْيَةِ حَلْقِ الرَّأْسِ جَائِزٌ أَوْ سُبْعُ بَقَرَةٍ ، وَسُبْعُ بَدَنَةٍ يَقُومُ مَقَامَ شَاةٍ فِي الْفِدْيَةِ ، وَفِي الأُضْحِيَّةِ وَالْهَدْيِ ، وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ أَنَّ سُبْعَ بَدَنَةٍ ، وَسُبْعَ بَقَرَةٍ يَقُومُ كُلُّ سُبْعٍ مِنْهَا مَقَامَ شَاةٍ فِي هَدْيِ التَّمَتُّعِ ، وَالْقِرَانِ ، وَالأُضْحِيَةِ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي ذَلِكَ الأَمْرِ ، زَعَمَ أَنَّ الْقِرَانَ لا يَكُونُ إِلا بِسَوْقِ بَدَنَةٍ أَوْ بَقَرَةٍ ، قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ : إِنَّ عُشْرَ بَدَنَةٍ يَقُومُ مَقَامَ شَاةٍ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ ، فَمَنْ أَجَازَ عُشْرَ بَدَنَةٍ فِي ذَلِكَ كَانَ لِسُبْعِهِ أَجُوزَ إِذِ السُّبْعُ أَكْثَرُ مِنَ الْعُشْرِ ، وَقَدْ كُنْتُ أَمْلَيْتُ عَلَى بَعْضِ أَصْحَابِنَا مَسْأَلَةً فِي هَذِهِ الآيَةِ ، وَبَيَّنْتُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدْ يُوجِبُ الشَّيْءَ فِي كِتَابِهِ بِمَعْنًى ، وَقَدْ يَجِبُ ذَلِكَ الشَّيْءُ بِغَيْرِ ذَلِكَ الْمَعْنَى الَّذِي أَوْجَبَهُ اللَّهُ فِي الْكِتَابِ إِمَّا عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ الْمُصْطَفي صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَوْ عَلَى لِسَانِ أُمَّتِهِ ، لأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِنَّمَا أَوْجَبَ فِي هَذِهِ الآيَةِ عَلَى مَنْ أَصَابَهُ فِي رَأْسِهِ ، أَوْ كَانَ بِهِ مَرَضٌ فَحَلَقَ رَأْسَهُ ، وَقَدْ تَجِبُ عِنْدَ جَمِيعِ الْعُلَمَاءِ هَذِهِ الْفِدْيَةُ عَلَى حَالِقِ الرَّأْسِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ ، وَلا كَانَ مَرِيضًا ، وَكَانَ عَاصِيًا بِحَلْقِ رَأْسِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِرَأْسِهِ أَذًى ، وَلا كَانَ بِهِ مَرِضٌ ، فَبَيَّنْتُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَنَّ الْحُكْمَ بِالنَّظِيرِ وَالشَّبِيهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَاجِبٌ ، وَلَوْ لَمْ يَجُزِ الْحُكْمُ للْمَثَلِ وَالشَّبِيهِ وَالنَّظِيرِ لَمْ يَجِبْ عَلَى مَنْ جَزَّ شَعْرَ رَأْسِهِ بِمِقْرَاضٍ أَوْ فِدْيَةٍ ، إِذِ اسْمُ الْحِلَقِ لا يَقَعُ عَلَى الْجَزِّ وَلَكِنْ إِذَا وَجَبَ الْحُكْمُ بِالنَّظِيرِ وَالشَّبِيهِ وَالْمَثَلِ كَانَ عَلَى جَازِّ شَعْرَ الرَّأْسِ فِي الإِحْرَامِ مِنَ الْفِدْيَةِ مَا عَلَى الْحَالِقِ ، وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ طَوِيلَةٌ قَدْ أَمْلَيْتُهَا فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni — biti yuziga toʻkilayotgan holda — koʻrib: «Boshingdagi hashorotlar seni ozorlayaptimi?» dedilar. U: «Ha», dedi. Shunda u zot unga sochini qirishni buyurdilar. U zot Hudaybiyada edilar va ularga u yerda ehromdan chiqishlarini bayon qilmagan edilar, ular esa Makkaga kirishga umidvor edilar. Bas, Alloh azza va jalla fidyani nozil qildi va Rasululloh ﷺ unga olti kishi orasida bir faraq (taom) yedirishini, yoki hadi sifatida bir qoʻy (soʻyishini), yoki uch kun roʻza tutishini buyurdilar. Abu Bakr aytdi: Men «Qasamlar va kaffarotlar» kitobida faraqning miqdorini — u uch soʻ ekanini — bayon qilganman; soʻ toʻrt mudd ekanini, faraq oʻn olti ratl ekanini va soʻ uning uchdan biri ekanini ham bayon qilganman, chunki faraq uch soʻdir, soʻ esa besh ratl va uchdan bir ratldir — buni Nabiy ﷺning xabarlaridagi dalillar bilan (bayon qilganman). Bu oyat — Alloh azza va jalla bir farzni mujmal (qisqa) zikr qilib, uning miqdorini Oʻz Nabiysi ﷺ tili bilan bayon qilgan turdandir. Zero Alloh azza va jalla Oʻz Kitobida bosh qirish borasida roʻza bilan fidya toʻlashni buyurdi, lekin Kitobda roʻza kunlarining sonini ham, sadaqaning miqdorini ham, fidya sadaqasi beriladigan kishilarning sonini ham zikr qilmadi va nusukni (qurbonlikni) vasf ham qilmadi. Bas, Alloh azza va jalla Oʻziga nozil qilgan narsani bayon qilishni zimmasiga yuklagan Nabiy ﷺ roʻza uch kun ekanini, sadaqa olti miskinga uch soʻ ekanini va nusuk bir qoʻy ekanini bayon qildilar. Bu xabarda nusukning zikr qilinishi esa — misl, oʻxshash va nazir bilan hukm qilish vojib deyiladigan turdandir. Bas, bosh qirish fidyasida sigirning yettidan biri va tuyaning yettidan biri joizdir; yoki sigirning yettidan biri va tuyaning yettidan biri fidyada, qurbonlikda va hadyda bir qoʻy oʻrnini bosadi. Ulamolar tuyaning yettidan biri va sigirning yettidan biri — ularning har bir yettidan biri tamattuʼ va qiron hadyida hamda qurbonlikda bir qoʻy oʻrnini bosishida ixtilof qilmaganlar; bu ishda ular ixtilof qilmadilar — qiron faqat tuya yoki sigir haydash bilan boʻladi, deb daʼvo qilgan kishi ham (shundoq degan). Baʼzi ilm ahli: tuyaning oʻndan biri bularning barchasida bir qoʻy oʻrnini bosadi, deganlar. Kim bunda tuyaning oʻndan birini joiz sanasa, uning yettidan biri yanada joizroqdir, chunki yettidan bir oʻndan birdan koʻproqdir. Men ashoblarimizdan baʼzilariga bu oyat borasida bir masalani imlo qilgan (yozdirgan) edim va bayon qilgan edimki, Alloh azza va jalla Oʻz Kitobida bir narsani bir maʼno bilan vojib qiladi, oʻsha narsa esa Alloh Kitobda vojib qilgan oʻsha maʼnodan boshqa maʼno bilan ham — yo Oʻz Nabiysi Mustafo ﷺ tili bilan, yo ummati tili bilan — vojib boʻlishi mumkin. Chunki Alloh azza va jalla bu oyatda faqat boshiga ozor yetgan yoki kasal boʻlib boshini qirgan kishiga (fidyani) vojib qildi; vaholanki, barcha ulamolar nazdida bu fidya boshini qirgan kishiga — garchi boshida ozor boʻlmasa va kasal ham boʻlmasa — vojib boʻladi, va boshida ozor ham, kasallik ham boʻlmagan holda boshini qirgan kishi osiy boʻladi. Bas, men oʻsha oʻrinda nazir va oʻxshash bilan hukm qilish bu oʻrinda vojib ekanini bayon qildim. Agar misl, oʻxshash va nazirga koʻra hukm qilish joiz boʻlmaganida, bosh sochini qaychi bilan qirqqan kishiga fidya vojib boʻlmas edi, chunki «halq» (qirish) ismi «jazz» (qirqish)ga tushmaydi. Lekin nazir, oʻxshash va misl bilan hukm qilish vojib boʻlgach, ehromda bosh sochini qirqqan kishiga ham qirgan kishiga vojib boʻlgan fidya vojib boʻladi. Bu — uzun masala boʻlib, men uni oʻsha oʻrinda imlo qilganman.Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни — бити юзига тўкилаётган ҳолда — кўриб: «Бошингдаги ҳашоротлар сени озорлаяптими?» дедилар. У: «Ҳа», деди. Шунда у зот унга сочини қиришни буюрдилар. У зот Ҳудайбияда эдилар ва уларга у ерда эҳромдан чиқишларини баён қилмаган эдилар, улар эса Маккага киришга умидвор эдилар. Бас, Аллоҳ азза ва жалла фидяни нозил қилди ва Расулуллоҳ ﷺ унга олти киши орасида бир фарақ (таом) едиришини, ёки ҳади сифатида бир қўй (сўйишини), ёки уч кун рўза тутишини буюрдилар. Абу Бакр айтди: Мен «Қасамлар ва каффаротлар» китобида фарақнинг миқдорини — у уч сў эканини — баён қилганман; сў тўрт мудд эканини, фарақ ўн олти ратл эканини ва сў унинг учдан бири эканини ҳам баён қилганман, чунки фарақ уч сўдир, сў эса беш ратл ва учдан бир ратлдир — буни Набий ﷺнинг хабарларидаги далиллар билан (баён қилганман). Бу оят — Аллоҳ азза ва жалла бир фарзни мужмал (қисқа) зикр қилиб, унинг миқдорини Ўз Набийси ﷺ тили билан баён қилган турдандир. Зеро Аллоҳ азза ва жалла Ўз Китобида бош қириш борасида рўза билан фидя тўлашни буюрди, лекин Китобда рўза кунларининг сонини ҳам, садақанинг миқдорини ҳам, фидя садақаси бериладиган кишиларнинг сонини ҳам зикр қилмади ва нусукни (қурбонликни) васф ҳам қилмади. Бас, Аллоҳ азза ва жалла Ўзига нозил қилган нарсани баён қилишни зиммасига юклаган Набий ﷺ рўза уч кун эканини, садақа олти мискинга уч сў эканини ва нусук бир қўй эканини баён қилдилар. Бу хабарда нусукнинг зикр қилиниши эса — мисл, ўхшаш ва назир билан ҳукм қилиш вожиб дейиладиган турдандир. Бас, бош қириш фидясида сигирнинг еттидан бири ва туянинг еттидан бири жоиздир; ёки сигирнинг еттидан бири ва туянинг еттидан бири фидяда, қурбонликда ва ҳадйда бир қўй ўрнини босади. Уламолар туянинг еттидан бири ва сигирнинг еттидан бири — уларнинг ҳар бир еттидан бири таматтуъ ва қирон ҳадйида ҳамда қурбонликда бир қўй ўрнини босишида ихтилоф қилмаганлар; бу ишда улар ихтилоф қилмадилар — қирон фақат туя ёки сигир ҳайдаш билан бўлади, деб даъво қилган киши ҳам (шундоқ деган). Баъзи илм аҳли: туянинг ўндан бири буларнинг барчасида бир қўй ўрнини босади, деганлар. Ким бунда туянинг ўндан бирини жоиз санаса, унинг еттидан бири янада жоизроқдир, чунки еттидан бир ўндан бирдан кўпроқдир. Мен ашобларимиздан баъзиларига бу оят борасида бир масалани имло қилган (ёздирган) эдим ва баён қилган эдимки, Аллоҳ азза ва жалла Ўз Китобида бир нарсани бир маъно билан вожиб қилади, ўша нарса эса Аллоҳ Китобда вожиб қилган ўша маънодан бошқа маъно билан ҳам — ё Ўз Набийси Мустафо ﷺ тили билан, ё уммати тили билан — вожиб бўлиши мумкин. Чунки Аллоҳ азза ва жалла бу оятда фақат бошига озор етган ёки касал бўлиб бошини қирган кишига (фидяни) вожиб қилди; ваҳоланки, барча уламолар наздида бу фидя бошини қирган кишига — гарчи бошида озор бўлмаса ва касал ҳам бўлмаса — вожиб бўлади, ва бошида озор ҳам, касаллик ҳам бўлмаган ҳолда бошини қирган киши осий бўлади. Бас, мен ўша ўринда назир ва ўхшаш билан ҳукм қилиш бу ўринда вожиб эканини баён қилдим. Агар мисл, ўхшаш ва назирга кўра ҳукм қилиш жоиз бўлмаганида, бош сочини қайчи билан қирққан кишига фидя вожиб бўлмас эди, чунки «ҳалқ» (қириш) исми «жазз» (қирқиш)га тушмайди. Лекин назир, ўхшаш ва мисл билан ҳукм қилиш вожиб бўлгач, эҳромда бош сочини қирққан кишига ҳам қирган кишига вожиб бўлган фидя вожиб бўлади. Бу — узун масала бўлиб, мен уни ўша ўринда имло қилганман.

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، وَسَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، قَالَ سَلْمٌ : حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ ، وَقَالَ الأَشَجُّ : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ، وَكَتَبَهَا لِي وَأَخْرَجَهَا إِلَيَّ قَالَ : ثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ، قَالَتْ : خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حُجَّاجًا ، وَأَنَّ زَمَالَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَزَمَالَةَ أَبِي بَكْرٍ وَاحِدَةٌ ، فَنَزَلْنَا الْعَرْجَ ، وَكَانَتْ زَمَالَتُنَا مَعَ غُلامِ أَبِي بَكْرٍ ، قَالَتْ : فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَجَلَسَتْ عَائِشَةُ إِلَى جَنْبِهِ ، وَجَلَسَ أَبُو بَكْرٍ إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ ، وَجَلَسْتُ إِلَى جَنْبِ أَبِي نَنْتَظِرُ غُلامَهُ وَزِمَالَتَنَا مَتَى يَأْتِينَا ، فَطَلَعَ الْغُلامُ يَمْشِي مَا مَعَهُ بَعِيرُهُ ، قَالَ : فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ : أَيْنَ بَعِيرُكَ ؟ قَالَ : أَضَلَّنِي اللَّيْلَةَ ، قَالَ : " فَقَامَ إِلَيْهِ أَبُو بَكْرٍ يَضْرِبُهُ ، وَيَقُولُ : بَعِيرٌ وَاحِدٌ أَضْلَلْتَ وَأَنْتَ رَجُلٌ فَمَا يَزِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى أَنْ يَتَبَسَّمَ ، وَيَقُولُ : " انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْمُحْرِمِ ، وَمَا يَصْنَعُ " ، هَذَا حَدِيثُ الأَشَجِّ ، قَالَ سَلِمٌ : وَكَانَتْ زَامِلَتُنَا وَزَامِلَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، قَالا : ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، نَحْوَهُ . قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : وَكَانَتْ زَمَالَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَزَمَالَةُ أَبِي بَكْرٍ ، وَقَالَ يُوسُفُ : وَكَانَتْ زَامِلَةُ أَبِي بَكْرٍ وَزَامِلَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan haj qilgani chiqdik. Rasululloh ﷺning yuk tuyalari bilan Abu Bakrning yuk tuyasi bitta edi. Biz Arjga tushdik, yukimiz esa Abu Bakrning gʻulomi bilan edi. U aytdi: Rasululloh ﷺ oʻtirdilar, Oisha u zotning yonlariga oʻtirdi, Abu Bakr Rasululloh ﷺning ikkinchi tomonlariga oʻtirdi, men esa otamning yoniga oʻtirdim — gʻulomi va yukimiz qachon kelar ekan deb kutar edik. Shunda gʻulom piyoda koʻrindi, tuyasi yonida yoʻq edi. Abu Bakr unga: «Tuyang qani?» dedi. U: «Kecha uni yoʻqotib qoʻydim», dedi. Shunda Abu Bakr uning oldiga borib, uni ura boshladi va: «Bir dona tuyani yoʻqotasanmi?! Sen odam boʻla turib!» der edi. Rasululloh ﷺ esa faqat tabassum qilib: «Mana bu ehromdagi kishiga va u nima qilayotganiga qaranglar», deyishdan boshqa narsa qilmadilar. Bu — Ashajjning hadisidir. Salm aytdi: Bizning yuk tuyamiz va Rasululloh ﷺning yuk tuyalari (bitta edi). Davraqiy aytdi: Rasululloh ﷺning yuk tuyalari va Abu Bakrning yuk tuyasi (bitta edi). Yusuf aytdi: Abu Bakrning yuk tuyasi va Rasululloh ﷺning yuk tuyalari (bitta edi).Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж қилгани чиқдик. Расулуллоҳ ﷺнинг юк туялари билан Абу Бакрнинг юк туяси битта эди. Биз Аржга тушдик, юкимиз эса Абу Бакрнинг ғуломи билан эди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ ўтирдилар, Оиша у зотнинг ёнларига ўтирди, Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг иккинчи томонларига ўтирди, мен эса отамнинг ёнига ўтирдим — ғуломи ва юкимиз қачон келар экан деб кутар эдик. Шунда ғулом пиёда кўринди, туяси ёнида йўқ эди. Абу Бакр унга: «Туянг қани?» деди. У: «Кеча уни йўқотиб қўйдим», деди. Шунда Абу Бакр унинг олдига бориб, уни ура бошлади ва: «Бир дона туяни йўқотасанми?! Сен одам бўла туриб!» дер эди. Расулуллоҳ ﷺ эса фақат табассум қилиб: «Мана бу эҳромдаги кишига ва у нима қилаётганига қаранглар», дейишдан бошқа нарса қилмадилар. Бу — Ашажжнинг ҳадисидир. Салм айтди: Бизнинг юк туямиз ва Расулуллоҳ ﷺнинг юк туялари (битта эди). Даврақий айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг юк туялари ва Абу Бакрнинг юк туяси (битта эди). Юсуф айтди: Абу Бакрнинг юк туяси ва Расулуллоҳ ﷺнинг юк туялари (битта эди).

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ : " دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ مُعْتَمِرًا قَبْلَ أَنْ يَفْتَحْهَا ، وَابْنُ رَوَاحَةَ يَمْشِي بَيْنَ يَدَيْهِ ، وَهُوَ يَقُولُ : خَلُّوا بَنِي الْكُفَّارِ عَنْ سَبِيلِهِ الْيَوْمَ نَضْرِبُكُمْ عَلَى تَنْزِيلِهِ ضَرْبًا يُزِيلُ الْهَامَ عَنْ مَقِيلِهِ وَيُذْهِلُ الْخَلِيلَ عَنْ خَلِيلِهِ ، فَقَالَ عُمَرُ : يَا ابْنَ رَوَاحَةَ ، فِي حَرَمِ اللَّهِ ، وَبَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَقُولُ هَذَا الشِّعْرَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَلِّ عَنْهُ يَا عُمَرُ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ، لَكَلامُهُ أَشَدُّ عَلَيْهِمْ مِنْ وَقْعِ النَّبْلِ "

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ Makkani fath qilishlaridan oldin umra qilgan holda unga kirdilar. Ibn Ravoha esa u zotning oldilarida yurib: «Ey kofir bolalari, u zotning yoʻlidan chekininglar! Bugun biz sizlarni unga nozil qilingan (Qurʼon) uchun shunday uramizki, u zarba boshni oʻz oʻrnidan uchiradi va doʻstni doʻstidan gʻofil qiladi», der edi. Shunda Umar: «Ey Ibn Ravoha! Allohning haramida, Rasululloh ﷺning oldilarida shu sheʼrni aytasanmi?» dedi. Nabiy ﷺ: «Ey Umar, uni qoʻyib ber! Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, uning soʻzi ularga oʻq tegishidan ham ogʻirroqdir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Маккани фатҳ қилишларидан олдин умра қилган ҳолда унга кирдилар. Ибн Равоҳа эса у зотнинг олдиларида юриб: «Эй кофир болалари, у зотнинг йўлидан чекининглар! Бугун биз сизларни унга нозил қилинган (Қуръон) учун шундай урамизки, у зарба бошни ўз ўрнидан учиради ва дўстни дўстидан ғофил қилади», дер эди. Шунда Умар: «Эй Ибн Равоҳа! Аллоҳнинг ҳарамида, Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида шу шеърни айтасанми?» деди. Набий ﷺ: «Эй Умар, уни қўйиб бер! Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, унинг сўзи уларга ўқ тегишидан ҳам оғирроқдир», дедилар.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، وَعِمْرَانُ بْنُ مُوسَى الْقَزَّازُ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، ثنا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهُوَ يَخْطُبُ وَيَقُولُ : " السَّرَاوِيلُ لِمَنْ لا يَجِدُ الإِزَارَ ، وَالْخُفَّانِ لِمَنْ لا يَجِدُ النَّعْلَيْنِ " ، قَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ : عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ xutba qilib turib: «Izor topmagan kishi uchun ishton, kavsh topmagan kishi uchun mahsi (joizdir)», deyayotganlarini eshitdim. Ahmad ibn al-Miqdom: «Amr ibn Dinordan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб туриб: «Изор топмаган киши учун иштон, кавш топмаган киши учун маҳси (жоиздир)», деяётганларини эшитдим. Аҳмад ибн ал-Миқдом: «Амр ибн Динордан», деди.

ثنا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، ثنا حَمَّادٌ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَجُلا سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ بِذَاكَ الْمَكَانِ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا لا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ ، قَالَ : " لا يَلْبَسُ الْقُمُصَ ، وَلا السَّرَاوِيلَ ، وَلا الْعِمَامَةَ ، وَلا الْخُفَّيْنِ إِلا أَنْ لا يَجِدَ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ، وَلا شَيْئًا مِنَ الثِّيَابِ مَسَّهُ وَرْسٌ أَوْ زَعْفَرَانٌ ، وَلا الْبُرْنُسَ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺ oʻsha joyda turganlarida u zotdan soʻrab: «Yo Rasululloh, ehromdagi kishi qanday kiyimlarni kiymaydi?» dedi. U zot: «U koʻylak ham, ishton ham, salla ham, mahsi ham kiymaydi — magar kavsh topmasa, ularni toʻpiqdan pastroq (qilib) kiysin —, vars yoki zaʼfaron tekkan hech qanday kiyimni ham, burnusni ham (kiymaydi)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺ ўша жойда турганларида у зотдан сўраб: «Ё Расулуллоҳ, эҳромдаги киши қандай кийимларни киймайди?» деди. У зот: «У кўйлак ҳам, иштон ҳам, салла ҳам, маҳси ҳам киймайди — магар кавш топмаса, уларни тўпиқдан пастроқ (қилиб) кийсин —, варс ёки заъфарон теккан ҳеч қандай кийимни ҳам, бурнусни ҳам (киймайди)», дедилар.

ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، ثنا هُشَيْمٌ ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُحْرِمُ النَّعْلَيْنِ ، فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ehromdagi kishi kavsh topmasa, mahsi kiysin va uni toʻpiqdan pastroq qilib kessin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Эҳромдаги киши кавш топмаса, маҳси кийсин ва уни тўпиқдан пастроқ қилиб кессин», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّ رَجُلا قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَاذَا نَلْبَسُ مِنَ الثِّيَابِ إِذَا أَحْرَمْنَا ؟ فَقَالَ : " لا تَلْبَسُوا الْقُمُصَ ، وَلا السَّرَاوِيلاتِ ، وَلا الْبَرَانِسَ ، وَلا الْعَمَائِمَ ، وَلا الْقَلانِسَ ، وَلا الْخِفَافَ إِلا أَحَدٌ لَيْسَتْ لَهُ نَعْلانِ فَلْيَلْبَسْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ " ، وَفِي خَبَرِ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ الَّذِي أَمْلَيْتُهُ قَبْلُ ، فَلْيَلْبَسْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ، وَهَكَذَا قَالَ ابْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَمَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْهُمَا يَعْنِي الْخُفَّيْنِ أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ " ، ثَنَاهُ أَبُو هَاشِمٍ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالا : ثنا إِسْمَاعِيلُ , أنا أَيُّوبُ ، وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي هَذَا الْخَبَرِ فَلْيَقْطَعْهُمَا يَجْعَلُهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ، ثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، وَقَدْ خَرَّجْتَ طُرُقَ هَذَا اللَّفْظِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ . ح وَفِي خَبَرِ سَالِمٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَإِنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ ، وَلْيَقْطَعْهُمَا حَتَّى يَكُونَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ " ، ثَنَاهُ عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنِ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ

Abdulloh (ibn Umar roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Yo Rasululloh, ehromga kirganimizda qanday kiyimlarni kiyamiz?» dedi. U zot: «Koʻylaklarni ham, ishtonlarni ham, burnuslarni ham, sallalarni ham, qalansuvalarni ham, mahsilarni ham kiymanglar — magar birovning kavshi boʻlmasa, ularni toʻpiqdan pastroq (qilib) kiysin», dedilar. Men oldin imlo qilgan Hammod ibn Zaydning Ayyubdan (qilgan) xabarida esa: «Ularni toʻpiqdan pastroq (qilib) kiysin», (deyilgan). Ibn Ulayya ham Ayyubdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shunday degan: «Kim kavsh topmasa, ularni — yaʼni mahsilarni — toʻpiqdan pastroq (qilib) kiysin». Ibn Jurayj aytdi: Menga Nofeʼ Ibn Umardan bu xabarda: «Ularni kessin, ularni toʻpiqdan pastroq qilsin», deb xabar berdi. Men bu lafzning yoʻllarini «Kitobul-kabir»da keltirganman. Solimning Ibn Umardan, uning esa Nabiy ﷺdan (qilgan) xabarida: «Agar kavsh topmasa, mahsi kiysin va ularni toʻpiqdan pastroq boʻladigan qilib kessin», (deyilgan).Абдуллоҳ (ибн Умар розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Ё Расулуллоҳ, эҳромга кирганимизда қандай кийимларни киямиз?» деди. У зот: «Кўйлакларни ҳам, иштонларни ҳам, бурнусларни ҳам, саллаларни ҳам, қалансуваларни ҳам, маҳсиларни ҳам кийманглар — магар бировнинг кавши бўлмаса, уларни тўпиқдан пастроқ (қилиб) кийсин», дедилар. Мен олдин имло қилган Ҳаммод ибн Зайднинг Айюбдан (қилган) хабарида эса: «Уларни тўпиқдан пастроқ (қилиб) кийсин», (дейилган). Ибн Улайя ҳам Айюбдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шундай деган: «Ким кавш топмаса, уларни — яъни маҳсиларни — тўпиқдан пастроқ (қилиб) кийсин». Ибн Журайж айтди: Менга Нофеъ Ибн Умардан бу хабарда: «Уларни кессин, уларни тўпиқдан пастроқ қилсин», деб хабар берди. Мен бу лафзнинг йўлларини «Китобул-кабир»да келтирганман. Солимнинг Ибн Умардан, унинг эса Набий ﷺдан (қилган) хабарида: «Агар кавш топмаса, маҳси кийсин ва уларни тўпиқдан пастроқ бўладиган қилиб кессин», (дейилган).

ثنا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ بِخَبَرٍ غَرِيبٍ ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، قَالَ : قَالَ مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ سَالِمٍ ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ، قَدْ كَانَ صَنَعَ ذَلِكَ يَعْنِي قَطْعَ الْخُفَّيْنِ لِلنِّسَاءِ حَتَّى حَدَّثَتْهُ صَفِيَّةُ بِنْتُ أَبِي عُبَيْدٍ ، عَنْ عَائِشَةَ : " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ رَخَّصَ لِلنِّسَاءِ فِي الْخُفَّيْنِ "

Zuhriy Solimdan rivoyat qiladiki, Ibn Umar buni — yaʼni ayollar uchun mahsilarni kesishni — qilar edi, toki Safiyya bint Abu Ubayd unga Oishadan: Rasululloh ﷺ ayollarga mahsi (kiyish)da ruxsat berganlarini rivoyat qilgunicha.Зуҳрий Солимдан ривоят қиладики, Ибн Умар буни — яъни аёллар учун маҳсиларни кесишни — қилар эди, токи Сафийя бинт Абу Убайд унга Оишадан: Расулуллоҳ ﷺ аёлларга маҳси (кийиш)да рухсат берганларини ривоят қилгунича.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ النُّفَيْلِيِّ ، ثنا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، ثنا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : " أَمَرَ يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعْرٍ ، فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةٍ ، فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ , فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةٍ ، فَنَزَلَ بِهَا "

Jaʼfar ibn Muhammad otasidan rivoyat qilib aytdi: Biz Jobir ibn Abdullohning huzuriga kirdik — va u hadisni toʻlaligicha zikr qildi — va dedi: U zot, yaʼni Nabiy ﷺ, oʻzlari uchun jundan chodir (tikilishini) buyurdilar, u zot uchun Namirada tikildi. Rasululloh ﷺ yurib, Arafaga keldilar va oʻzlari uchun Namirada chodir tikilganini topib, unga tushdilar.Жаъфар ибн Муҳаммад отасидан ривоят қилиб айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳнинг ҳузурига кирдик — ва у ҳадисни тўлалигича зикр қилди — ва деди: У зот, яъни Набий ﷺ, ўзлари учун жундан чодир (тикилишини) буюрдилар, у зот учун Намирада тикилди. Расулуллоҳ ﷺ юриб, Арафага келдилар ва ўзлари учун Намирада чодир тикилганини топиб, унга тушдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ ، عَنْ زَيْدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحُصَيْنِ الأَحْمَسِيِّ ، عَنْ أُمِّ الْحُصَيْنِ جَدَّتِهِ ، قَالَتْ : " حَجَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَجَّةَ الْوَدَاعِ ، فَرَأَيْتُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ، وَبِلالا يَقُودُ أَحَدُهُمَا بِخِطَامِ رَاحِلَتِهِ ، وَالآخَرُ رَافِعًا ثَوْبَهُ يَسْتُرُهُ مِنَ الْحَرِّ حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ "

Ummu Husayn (roziyallohu anho) aytdi: Men Rasululloh ﷺ bilan birga Vidolashuv hajini qildim. Shunda Usoma ibn Zayd bilan Bilolni koʻrdim: ulardan biri u zotning ulovi jilovidan tortib borar, ikkinchisi esa kiyimini koʻtarib, u zotni issiqdan toʻsib turardi — to u zot Aqaba jamrasini toshboʻron qilgunlaricha.Умму Ҳусайн (розияллоҳу анҳо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Видолашув ҳажини қилдим. Шунда Усома ибн Зайд билан Билолни кўрдим: улардан бири у зотнинг улови жиловидан тортиб борар, иккинчиси эса кийимини кўтариб, у зотни иссиқдан тўсиб турарди — то у зот Ақаба жамрасини тошбўрон қилгунларича.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " كُنَّا نَلْبَسُ مِنَ الثِّيَابِ إِذَا أَهْلَلْنَا مَا لَمْ نُهِلَّ فِيهِ ، وَنَلْبَسُ الْمُمَشَّقَ إِنَّمَا هُوَ طِينٌ "

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Biz ehromga kirganimizda, ehromga kirgan kiyimimizdan boshqa kiyimlarni ham kiyar edik va mumashshaqni (qizil tuproq bilan boʻyalgan kiyimni) kiyar edik — axir u tuproqdan boshqa narsa emas.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз эҳромга кирганимизда, эҳромга кирган кийимимиздан бошқа кийимларни ҳам кияр эдик ва мумашшақни (қизил тупроқ билан бўялган кийимни) кияр эдик — ахир у тупроқдан бошқа нарса эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : " كُنَّا نَلْبَسُ إِذَا أَهْلَلْنَا مَا لَمْ يَمَسَّهُ طِيبٌ وَلا زَعْفَرَانٌ ، وَنَلْبَسُ الْمُمَشَّقَ إِنَّمَا هُوَ طِينٌ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytardi: Biz ehromga kirganimizda, atir ham, zaʼfaron ham tegmagan (kiyim)larni kiyar edik va mumashshaqni kiyar edik — axir u tuproqdan boshqa narsa emas.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтарди: Биз эҳромга кирганимизда, атир ҳам, заъфарон ҳам тегмаган (кийим)ларни кияр эдик ва мумашшақни кияр эдик — ахир у тупроқдан бошқа нарса эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ عَدِيٍّ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ ، عَنْ أَسْمَاءَ ، قَالَتُ : " كُنَّا نُغَطِّي وُجُوهَنَا مِنَ الرِّجَالِ ، وَكُنَّا نَمْتَشِطُ قَبْلَ ذَلِكَ "

Asmo (roziyallohu anho) aytdi: Biz (ehromda) yuzimizni erkaklardan yopar edik va bundan oldin sochimizni tarar edik.Асмо (розияллоҳу анҳо) айтди: Биз (эҳромда) юзимизни эркаклардан ёпар эдик ва бундан олдин сочимизни тарар эдик.

وَقَدْ رَوَى يَزِيدُ بْنُ أَبِي زِيَادٍ ، وَفِي الْقَلْبِ مِنْهُ عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ ، فَإِذَا مَرَّ بِنَا الرَّكْبُ سَدَلْنَا الثَّوْبَ عَلَى وَجْهِنَا " ، حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ ، قَالَ : سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ أَبِي زِيَادٍ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ . ح حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، جَمِيعًا عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، قَالَ فِي حَدِيثِ جَرِيرٍ : فَإِذَا جَاوَزْنَا . . . . . ، وَفِي حَدِيثِ هُشَيْمٍ ، فَإِذَا جَاوَزْنَا كَشَفْنَاهُ

Yazid ibn Abu Ziyod — koʻngilda undan (shubha) bor — Mujohiddan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilgan. Oisha aytdi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga edik, ehromda edik. Yonimizdan karvon oʻtsa, kiyimni yuzimizga tashlab olardik. Jarirning hadisida: «Biz (ulardan) oʻtib ketganimizda...» deyilgan; Hushaymning hadisida esa: «Biz oʻtib ketganimizda, uni ochardik», (deyilgan).Язид ибн Абу Зиёд — кўнгилда ундан (шубҳа) бор — Мужоҳиддан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилган. Оиша айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик, эҳромда эдик. Ёнимиздан карвон ўтса, кийимни юзимизга ташлаб олардик. Жарирнинг ҳадисида: «Биз (улардан) ўтиб кетганимизда...» дейилган; Ҳушаймнинг ҳадисида эса: «Биз ўтиб кетганимизда, уни очардик», (дейилган).

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ : عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " بَعَثَنِي أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ فِي الْحَجَّةِ الَّتِي أَمَّرَهُ عَلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبْلَ حَجَّةِ الْوَدَاعِ فِي رَهْطٍ ، يُؤَذِّنُونَ النَّاسَ يَوْمَ النَّحْرِ أَلا لا يَحُجُّ بَعْدَ الْيَوْمِ مُشْرِكٌ ، وَلا يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ " ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ ، وَكَانَ حُمَيْدٌ ، يَقُولُ : " يَوْمَ النَّحْرِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ " ، مِنْ أَجْلِ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr as-Siddiq meni — Rasululloh ﷺ uni Vidolashuv hajidan oldin amir qilib tayinlagan hajda — bir guruh kishilar bilan birga, qurbonlik kuni (yaʼni Nahr kunida) odamlar orasida shuni eʼlon qilish uchun yubordi: «Bugundan keyin biron mushrik haj qilmasin va biron yalangʻoch kishi Baytni tavof qilmasin!» Ibn Shihob dedi: Humayd, Abu Hurayraning shu hadisi sababli, «Nahr kuni — Haji akbar (ulugʻ haj) kunidir», der edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр ас-Сиддиқ мени — Расулуллоҳ ﷺ уни Видолашув ҳажидан олдин амир қилиб тайинлаган ҳажда — бир гуруҳ кишилар билан бирга, қурбонлик куни (яъни Наҳр кунида) одамлар орасида шуни эълон қилиш учун юборди: «Бугундан кейин бирон мушрик ҳаж қилмасин ва бирон яланғоч киши Байтни тавоф қилмасин!» Ибн Шиҳоб деди: Ҳумайд, Абу Ҳурайранинг шу ҳадиси сабабли, «Наҳр куни — Ҳажи акбар (улуғ ҳаж) кунидир», дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَّهُ بَاتَ بِذِي طُوًى حَتَّى أَصْبَحَ ، فَدَخَلَ مَكَّةَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot Zu Tuvoda tong otguncha tunab qoldilar, soʻng Makkaga kirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот Зу Тувода тонг отгунча тунаб қолдилар, сўнг Маккага кирдилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَدْخُلُ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعَلْيَاءِ ، وَيَخْرُجُ مِنَ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ yuqori dovondan kirar va pastki dovondan chiqar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ юқори довондан кирар ва пастки довондан чиқар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " أَهَلَّ مَرَّةً مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ مِنْ عِنْدِ الشَّجَرَةِ ، وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا جَاءَ ذَا طُوًى بَاتَ حَتَّى يُصَلِّيَ الصُّبْحَ فَاغْتَسَلَ ، ثُمَّ دَخَلَ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ مِنْ كُدًى ، وَخَرَجَ حِينَ خَرَجَ مِنْ كُدًى مِنْ أَسْفَلِ مَكَّةَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: U bir marta Zul-Hulayfadan, daraxt oldidan ehromga kirdi. Rasululloh ﷺ esa Zu Tuvoga kelganlarida, bomdodni oʻqigunlaricha tunab qoldilar, soʻng gʻusl qildilar. Keyin Makkaning yuqori tomonidan, Kudodan kirdilar; chiqqanlarida esa Kudodan, Makkaning quyi tomonidan chiqdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: У бир марта Зул-Ҳулайфадан, дарахт олдидан эҳромга кирди. Расулуллоҳ ﷺ эса Зу Тувога келганларида, бомдодни ўқигунларича тунаб қолдилар, сўнг ғусл қилдилар. Кейин Макканинг юқори томонидан, Кудодан кирдилар; чиққанларида эса Кудодан, Макканинг қуйи томонидан чиқдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ، " كَانَ إِذَا أَتَى ذَا الْحُلَيْفَةِ أَمَرَ بِرَاحِلَتِهِ فَرُحِلَتْ ، ثُمَّ صَلَّى الْغَدَاةَ ، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَأَهَلَّ ، ثُمَّ يُلَبِّي حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْحَرَمَ أَمْسَكَ حَتَّى إِذَا أَتَى ذَا طُوًى بَاتَ بِهِ ، قَالَ : فَيُصَلِّي بِهِ الْغَدَاةَ ، ثُمَّ يَغْتَسِلُ ، وَزَعَمَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَلَ ذَلِكَ "

Nofeʼdan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar Zul-Hulayfaga kelganida ulovini (tayyorlashni) buyurar, u egarlanar edi; soʻng bomdodni oʻqir, keyin minar va (ulov) uni koʻtarib tik turganida qiblaga yuzlanib, ehromga kirar edi. Soʻng talbiya aytib borar, Haramga yetganida esa (talbiyadan) toʻxtar edi. Zu Tuvoga kelganida u yerda tunab qolardi. U aytdi: Bas, u yerda bomdodni oʻqir, soʻng gʻusl qilar edi. Va u Nabiy ﷺ shunday qilganlarini aytar edi.Нофеъдан ривоят қилинадики, Ибн Умар Зул-Ҳулайфага келганида уловини (тайёрлашни) буюрар, у эгарланар эди; сўнг бомдодни ўқир, кейин минар ва (улов) уни кўтариб тик турганида қиблага юзланиб, эҳромга кирар эди. Сўнг талбия айтиб борар, Ҳарамга етганида эса (талбиядан) тўхтар эди. Зу Тувога келганида у ерда тунаб қоларди. У айтди: Бас, у ерда бомдодни ўқир, сўнг ғусл қилар эди. Ва у Набий ﷺ шундай қилганларини айтар эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي ، حَدَّثَنِي أَبُو صَخْرٍ ، عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ ، قَالَ : حَجَجْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بَيْنَ حَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، لَقَدْ رَأَيْتُ مِنْكَ أَرْبَعَ خِصَالٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : رَأَيْتُكَ إِذَا أَهْلَلْتَ ، فَدَخَلْتَ الْعَرْشَ قَطَعْتَ التَّلْبِيَةَ ، قَالَ : صَدَقْتَ يَا ابْنَ حُنَيْنٍ , خَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمَّا دَخَلَ الْعَرْشَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ ، فَلا تَزَالُ تَلْبِيَتِي حَتَّى أَمُوتَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ كُنْتُ أَرَى لِلْمُعْتَمِرِ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ أَوَّلَ مَا يَبْتَدِئُ الطَّوَافَ لِعُمْرَتِهِ لِخَبَرِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُمْسِكُ عَنِ التَّلْبِيَةِ فِي الْعُمْرَةِ إِذَا اسْتَلَمَ الْحَجَرَ " ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ : عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَلَمَّا تَدَبَّرْتُ خَبَرَ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ كَانَ فِيهِ مَا دَلَّ عَلَى أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ كَانَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ عِنْدَ دُخُولِ عُرُوشِ مَكَّةَ ، وَخَبَرُ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ أَثْبَتُ إِسْنَادًا مِنْ خَبَرِ عَطَاءٍ ؛ لأَنَّ ابْنَ أَبِي لَيْلَى لَيْسَ بِالْحَافِظِ ، وَإِنْ كَانَ فَقِيهًا عَالِمًا ، فَأَرَى لِلْمُحْرِمِ كَانَ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ أَوْ بِهِمَا جَمِيعًا قَطْعَ التَّلْبِيَةِ عِنْدَ دُخُولِ عُرُوشِ مَكَّةَ ، فَإِنْ كَانَ مُعْتَمِرًا لَمْ يَعُدْ إِلَى التَّلْبِيَةِ ، وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا أَوْ قَارِنًا عَادَ إِلَى التَّلْبِيَةِ عِنْدَ فَرَاغِهِ مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، لأَنَّ فِعْلَ ابْنِ عُمَرَ كَالدَّالِ عَلَى أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ فِي حَجَّتِهِ إِلَى الْفَرَاغِ مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ

Ubayd ibn Hunayn aytdi: Men Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob bilan haj va umra qilib, oʻn ikki marta (chiqdim). U aytdi: Men unga: «Ey Abu Abdurahmon, men sendan toʻrtta xislatni koʻrdim», dedim — va u hadisni zikr qildi — va dedi: Men seni ehromga kirganingdan keyin Makka uylariga kirsang, talbiyani toʻxtatganingni koʻrdim. U: «Rost aytding, ey Ibn Hunayn. Men Rasululloh ﷺ bilan chiqqan edim; u zot Makka uylariga kirganlarida talbiyani toʻxtatgan edilar. Bas, talbiyam oʻlgunimcha shu (holda) davom etadi», dedi. Abu Bakr aytdi: Men umra qiluvchi kishi umrasi uchun tavofni boshlaganida Hajarni istilom qilgunicha talbiya aytishini (toʻgʻri) deb bilar edim — Ibn Abu Laylodan, u Atodan, u Ibn Abbosdan (qilgan) xabari sababli: Rasululloh ﷺ umrada Hajarni istilom qilganlarida talbiyadan toʻxtar edilar. Abu Bakr aytdi: Ubayd ibn Hunayn xabarini mulohaza qilganimda, unda Nabiy ﷺ Makka uylariga kirishlari paytida talbiyani toʻxtatganlariga dalolat qiladigan narsa bor ekan. Ubayd ibn Hunayn xabari Atoning xabaridan isnod jihatidan mustahkamroqdir, chunki Ibn Abu Laylo — garchi faqih va olim boʻlsa-da — hofiz emas. Bas, men haj bilan yoki umra bilan yo ikkovi bilan ehromda boʻlgan kishi Makka uylariga kirganda talbiyani toʻxtatishini (toʻgʻri) deb bilaman. Agar u umra qiluvchi boʻlsa, talbiyaga qaytmaydi; agar mufrid yoki qorin boʻlsa, Safo bilan Marva orasidagi saʼydan boʻshaganida talbiyaga qaytadi. Chunki Ibn Umarning ishi u Nabiy ﷺ hajlarida talbiyani Safo bilan Marva orasidagi saʼydan boʻshagunlaricha (davom ettirib, soʻng) toʻxtatganlarini koʻrganiga dalolat qilgandek.Убайд ибн Ҳунайн айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттоб билан ҳаж ва умра қилиб, ўн икки марта (чиқдим). У айтди: Мен унга: «Эй Абу Абдураҳмон, мен сендан тўртта хислатни кўрдим», дедим — ва у ҳадисни зикр қилди — ва деди: Мен сени эҳромга кирганингдан кейин Макка уйларига кирсанг, талбияни тўхтатганингни кўрдим. У: «Рост айтдинг, эй Ибн Ҳунайн. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан чиққан эдим; у зот Макка уйларига кирганларида талбияни тўхтатган эдилар. Бас, талбиям ўлгунимча шу (ҳолда) давом этади», деди. Абу Бакр айтди: Мен умра қилувчи киши умраси учун тавофни бошлаганида Ҳажарни истилом қилгунича талбия айтишини (тўғри) деб билар эдим — Ибн Абу Лайлодан, у Атодан, у Ибн Аббосдан (қилган) хабари сабабли: Расулуллоҳ ﷺ умрада Ҳажарни истилом қилганларида талбиядан тўхтар эдилар. Абу Бакр айтди: Убайд ибн Ҳунайн хабарини мулоҳаза қилганимда, унда Набий ﷺ Макка уйларига киришлари пайтида талбияни тўхтатганларига далолат қиладиган нарса бор экан. Убайд ибн Ҳунайн хабари Атонинг хабаридан иснод жиҳатидан мустаҳкамроқдир, чунки Ибн Абу Лайло — гарчи фақиҳ ва олим бўлса-да — ҳофиз эмас. Бас, мен ҳаж билан ёки умра билан ё иккови билан эҳромда бўлган киши Макка уйларига кирганда талбияни тўхтатишини (тўғри) деб биламан. Агар у умра қилувчи бўлса, талбияга қайтмайди; агар муфрид ёки қорин бўлса, Сафо билан Марва орасидаги саъйдан бўшаганида талбияга қайтади. Чунки Ибн Умарнинг иши у Набий ﷺ ҳажларида талбияни Сафо билан Марва орасидаги саъйдан бўшагунларича (давом эттириб, сўнг) тўхтатганларини кўрганига далолат қилгандек.

حَدَّثَنَاهُ الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، قَالَ : قَالَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ : كَانَ ابْنُ عُمَرَ يَدَعُ التَّلْبِيَةَ إِذَا دَخَلَ الْحَرَمَ ، وَيُرَاجِعَهَا بَعْدَ مَا يَقْضِي طَوَافَهُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ

Avzoiy aytdi: Ato ibn Abu Raboh dedi: Ibn Umar Haramga kirganida talbiyani tark qilar, Safo bilan Marva orasidagi tavofini ado etganidan keyin esa unga qaytar edi.Авзоий айтди: Ато ибн Абу Рабоҳ деди: Ибн Умар Ҳарамга кирганида талбияни тарк қилар, Сафо билан Марва орасидаги тавофини адо этганидан кейин эса унга қайтар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْعَطَّارُ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو يَعْنِي ابْنَ أَبِي سَلَمَةَ ، حَدَّثَنِي ابْنُ زَبْرٍ وَهُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ زَبْرٍ ، حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : رَأَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ إِذَا دَخَلَ الْحَرَمَ ، وَيُعَاوِدُ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ ، وَإِذَا فَرَغَ مِنَ الطَّوَافِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَأَخْبَارُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ لَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَقْطَعِ التَّلْبِيَةَ عِنْدَ دُخُولِهِ الْحَرَمَ قَطْعًا لَمْ يُعَاوِدْ . . . . . سَأَذْكُرُ تَلْبِيَتَهُ إِلَى أَنْ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فِي مَوْضِعِهَا مِنْ هَذَا الْكِتَابِ إِنْ وَفَّقَ اللَّهُ لِذَلِكَ وَشَاءَ

Qosim ibn Muhammad aytdi: Men Abdulloh ibn Umarni koʻrdim: u Haramga kirganida talbiyani toʻxtatar, Baytni tavof qilganida hamda Safo bilan Marva orasidagi tavofdan boʻshaganida esa unga qaytar edi. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ Aqaba jamrasini otgunlaricha talbiya aytishda davom etganlari haqidagi xabarlar u zot Haramga kirganlarida talbiyani qaytmaydigan tarzda uzil-kesil toʻxtatmaganlariga dalolat qiladi. Men u zotning Aqaba jamrasini otgunlaricha talbiya aytganlarini bu kitobning oʻz oʻrnida zikr qilaman — agar Alloh bunga tavfiq bersa va xohlasa.Қосим ибн Муҳаммад айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Умарни кўрдим: у Ҳарамга кирганида талбияни тўхтатар, Байтни тавоф қилганида ҳамда Сафо билан Марва орасидаги тавофдан бўшаганида эса унга қайтар эди. Абу Бакр айтди: Набий ﷺ Ақаба жамрасини отгунларича талбия айтишда давом этганлари ҳақидаги хабарлар у зот Ҳарамга кирганларида талбияни қайтмайдиган тарзда узил-кесил тўхтатмаганларига далолат қилади. Мен у зотнинг Ақаба жамрасини отгунларича талбия айтганларини бу китобнинг ўз ўрнида зикр қиламан — агар Аллоҳ бунга тавфиқ берса ва хоҳласа.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي ، أَخْبَرَنِي عُمَرُ وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ رَجُلا مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ , قَالَ لَهُ : سَلْ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ ، عَنْ رَجُلٍ يُهِلُّ بِالْحَجِّ فَسَأَلْتُهُ ، فَقَالَ : " قَدْ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرَتْنِي عَائِشَةُ أَنَّهُ أَوَّلُ شَيْءٍ بَدَأَ بِهِ حِينَ قَدِمَ مَكَّةَ أَنَّهُ تَوَضَّأَ ، ثُمَّ طَافَ بِالْبَيْتِ " ، فَذَكَرَ حَدِيثًا فِيهِ بَعْضُ الطَّوْلِ

Abu Aswad Muhammad ibn Abdurrahmondan rivoyat qilinadiki, Iroq ahlidan bir kishi unga: «Urva ibn Zubayrdan hajga ehrom bogʻlagan kishi haqida soʻrab ber», dedi. Men undan soʻradim, u: «Rasululloh ﷺ haj qilganlar. Oisha menga xabar berdiki, u zot Makkaga kelganlarida birinchi boshlagan ishlari tahorat qilganlari, soʻng Baytni tavof qilganlaridir», dedi — va u biroz uzunroq hadisni zikr qildi.Абу Асwад Муҳаммад ибн Абдурраҳмондан ривоят қилинадики, Ироқ аҳлидан бир киши унга: «Урва ибн Зубайрдан ҳажга эҳром боғлаган киши ҳақида сўраб бер», деди. Мен ундан сўрадим, у: «Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилганлар. Оиша менга хабар бердики, у зот Маккага келганларида биринчи бошлаган ишлари таҳорат қилганлари, сўнг Байтни тавоф қилганларидир», деди — ва у бироз узунроқ ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ الأَصْبَهَانِيِّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ، أَخْبَرَنَا أَبُو الطُّفَيْلِ ، وَسَأَلْتُهُ عَنِ الرَّمَلِ بِالْكَعْبَةِ الثَّلاثِ أَطْوَافٍ ، فَزَعَمَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ، أَخْبَرَهُ : " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا قَدِمَ فِي عِقْدِ قُرَيْشٍ ، فَلَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ دَخَلَ مِنْ هَذَا الْبَابِ الأَعْظَمِ ، وَقَدْ جَلَسَتْ قُرَيْشٌ مِمَّا يَلِي الْحَجَرُ أَوِ الْحِجْرُ " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ أُقَيِّدْ فِي التَّصْنِيفِ الْحَجَرَ أَوِ الْحِجْرَ

Abu Tufayl xabar berdi — men undan Kaʼba (atrofida) uch tavofda ramal qilish haqida soʻragan edim —, u Ibn Abbos oʻziga xabar berganini aytdi: Rasululloh ﷺ Quraysh bilan tuzilgan ahd (asosida) kelganlarida, Makkaga kirar ekanlar, mana shu ulugʻ eshikdan kirdilar; Quraysh esa Hajar — yoki Hijr — tomonda oʻtirgan edi. Va u hadisni toʻlaligicha zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Men tasnif qilishda Hajarmi yoki Hijrmi — buni aniq qayd qilmadim.Абу Туфайл хабар берди — мен ундан Каъба (атрофида) уч тавофда рамал қилиш ҳақида сўраган эдим —, у Ибн Аббос ўзига хабар берганини айтди: Расулуллоҳ ﷺ Қурайш билан тузилган аҳд (асосида) келганларида, Маккага кирар эканлар, мана шу улуғ эшикдан кирдилар; Қурайш эса Ҳажар — ёки Ҳижр — томонда ўтирган эди. Ва у ҳадисни тўлалигича зикр қилди. Абу Бакр айтди: Мен тасниф қилишда Ҳажарми ёки Ҳижрми — буни аниқ қайд қилмадим.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ وَهُوَ ابْنُ كُهَيْلٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُسْلِمًا الْبَطِينِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَتِ الْمَرْأَةُ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ وَهِيَ عُرْيَانَةٌ ، وَتَقُولُ : الْيَوْمَ يَبْدُو بَعْضُهُ أَوْ كُلُّهُ ، فَمَا بَدَا مِنْهُ فَلا أَحِلُّهُ " ، فَنَزَلَتْ : ‏ يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Ayol Baytni yalangʻoch holda tavof qilar va: «Bugun (avratning) baʼzisi yoki barchasi koʻrinadi; undan koʻringan narsani men halol qilmayman», der edi. Shunda: {Ey Odam bolalari, har bir sajdagohda ziynatingizni olingiz} (oyati) nozil boʻldi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Аёл Байтни яланғоч ҳолда тавоф қилар ва: «Бугун (авратнинг) баъзиси ёки барчаси кўринади; ундан кўринган нарсани мен ҳалол қилмайман», дер эди. Шунда: {Эй Одам болалари, ҳар бир саждагоҳда зийнатингизни олингиз} (ояти) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ ، وَعَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " يَوْمَ النَّحْرِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ "

Said ibn al-Musayyib: «Nahr kuni — Haji akbar (ulugʻ haj) kunidir», der edi.Саид ибн ал-Мусаййиб: «Наҳр куни — Ҳажи акбар (улуғ ҳаж) кунидир», дер эди.

حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ مِقْسَمٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، وَعَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تُرْفَعُ الأَيْدِي فِي سَبْعَةِ مَوَاطِنٍ " ، وَفِي الْخَبَرِ : " وَعِنْدَ اسْتِقْبَالِ الْبَيْتِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ أَجْعَلْ لِهَذَا الْخَبَرِ بَابًا ، لأَنَّهُمْ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الإِسْنَادِ وَبَيَّنْتُهُ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan va Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qoʻllar yettita oʻrinda koʻtariladi», dedilar. Xabarda: «Va Baytga yuzlanganda», (deyilgan). Abu Bakr aytdi: Men bu xabar uchun bob qilmadim, chunki ular bu isnodda ixtilof qilganlar; men buni «Kitobul-kabir»da bayon qilganman.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ва Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қўллар еттита ўринда кўтарилади», дедилар. Хабарда: «Ва Байтга юзланганда», (дейилган). Абу Бакр айтди: Мен бу хабар учун боб қилмадим, чунки улар бу иснодда ихтилоф қилганлар; мен буни «Китобул-кабир»да баён қилганман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا قَزْعَةَ الْبَاهِلِيَّ ، يُحَدِّثُ عَنِ الْمُهَاجِرِ الْمَكِّيِّ ، قَالَ : سُئِلَ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الرَّجُلِ يَرَى الْبَيْتَ أَيَرْفَعُ يَدَيْهِ ، قَالَ : " مَا أَظُنُّ أَحَدًا يَفْعَلُ هَذَا إِلا الْيَهُودَ ، وَقَدْ حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يَكُنْ يَفْعَلُ هَذَا "

Muhojir al-Makkiy aytdi: Jobir ibn Abdullohdan Baytni koʻrgan kishi qoʻllarini koʻtaradimi, deb soʻralganda, u: «Men buni yahudiylardan boshqa hech kim qiladi deb oʻylamayman. Biz Rasululloh ﷺ bilan haj qildik, u zot buni qilmas edilar», dedi.Муҳожир ал-Маккий айтди: Жобир ибн Абдуллоҳдан Байтни кўрган киши қўлларини кўтарадими, деб сўралганда, у: «Мен буни яҳудийлардан бошқа ҳеч ким қилади деб ўйламайман. Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж қилдик, у зот буни қилмас эдилар», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا قَزْعَةُ ، حَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ حُجَيْرٍ ، ثنا الْمُهَاجِرُ بْنُ عِكْرِمَةَ ، قَالَ : سَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ الرَّجُلِ يَقْضِي صَلاتَهُ وَطَوَافَهُ ، ثُمَّ يَخْرُجُ مِنَ الْمَسْجِدِ ، فَيَسْتَقْبِلُ الْبَيْتَ ، فَقَالَ : مَا كُنْتُ أَرَى يَفْعَلُ هَذَا إِلا الْيَهُودَ "

Muhojir ibn Ikrima aytdi: Biz Jobir ibn Abdullohdan namozini va tavofini ado etib, soʻng masjiddan chiqqach, Baytga yuzlanadigan kishi haqida soʻradik. U: «Men buni yahudiylardan boshqa (hech kim) qiladi deb bilmas edim», dedi.Муҳожир ибн Икрима айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳдан намозини ва тавофини адо этиб, сўнг масжиддан чиққач, Байтга юзланадиган киши ҳақида сўрадик. У: «Мен буни яҳудийлардан бошқа (ҳеч ким) қилади деб билмас эдим», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، ثنا الضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ ، فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ وَلْيَقُلِ : اللَّهُمَّ افْتَحْ لِي أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ ، وَإِذَا خَرَجَ فَلْيُسَلِّمْ عَلَى النَّبِيِّ ، وَلْيَقُلِ : اللَّهُمَّ أَجِرْنِي مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidga kirsa, Nabiy ﷺga salom aytsin va: ‹Allohummaftah liy abvoba rahmatik (Ey Alloh, menga rahmating eshiklarini ochgin)›, desin. Chiqqanida esa Nabiy ﷺga salom aytsin va: ‹Allohumma ajirniy minash-shaytonir-rojiym (Ey Alloh, meni quvilgan shaytondan panohingda asragin)›, desin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидга кирса, Набий ﷺга салом айтсин ва: ‹Аллоҳуммафтаҳ лий абвоба раҳматик (Эй Аллоҳ, менга раҳматинг эшикларини очгин)›, десин. Чиққанида эса Набий ﷺга салом айтсин ва: ‹Аллоҳумма ажирний минаш-шайтонир-рожийм (Эй Аллоҳ, мени қувилган шайтондан паноҳингда асрагин)›, десин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ الطَّائِفِيُّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ , فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ قَالَ : " فَاضْطَبَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابَهُ وَرَمَلُوا ثَلاثَةَ أَطْوَافٍ ، وَمَشَوْا أَرْبَعَةً "

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan uzun bir hadisda rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ va ashoblari iztiboʼ qildilar (ridolarining bir chetini oʻng qoʻltiq ostidan oʻtkazib, chap yelkaga tashladilar) va uch tavofda ramal qildilar, toʻrttasida esa yurdilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан узун бир ҳадисда ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ ва ашоблари изтибў қилдилар (ридоларининг бир четини ўнг қўлтиқ остидан ўтказиб, чап елкага ташладилар) ва уч тавофда рамал қилдилар, тўрттасида эса юрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ، يَقُولُ : " فِيمَ الرَّمَلانُ الآنَ ، وَالْكَشْفُ عَنِ الْمَنَاكِبِ ، وَقَدْ أَطَّأَ اللَّهُ الإِسْلامَ ، وَنَفي الْكُفْرَ وَأَهْلَهُ ، وَمَعَ ذَلِكَ لا نَتْرُكُ شَيْئًا كُنَّا نَصْنَعُهُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "

Aslam aytdi: Men Umar ibn al-Xattobning: «Alloh Islomni mustahkam qilib, kufrni va uning ahlini yoʻq qilgan bir paytda, endi bu ramal va yelkalarni ochish nima uchun? Shunday boʻlsa-da, biz Rasululloh ﷺ bilan qilib yurgan biror narsani tark etmaymiz», deyayotganini eshitdim.Аслам айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг: «Аллоҳ Исломни мустаҳкам қилиб, куфрни ва унинг аҳлини йўқ қилган бир пайтда, энди бу рамал ва елкаларни очиш нима учун? Шундай бўлса-да, биз Расулуллоҳ ﷺ билан қилиб юрган бирор нарсани тарк этмаймиз», деяётганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا جَعْفَرٌ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، قَالَ : أَتَيْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، فَسَأَلْنَاهُ عَنْ حَجَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " فَخَرَجْنَا لا نَنْوِي إِلا الْحَجَّ حَتَّى أَتَيْنَا الْكَعْبَةَ ، فَاسْتَلَمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْحَجَرَ الأَسْوَدَ ، ثُمَّ رَمَلَ ثَلاثًا ، وَمَشَى أَرْبَعًا "

Muhammad ibn Ali aytdi: Biz Jobir ibn Abdullohning oldiga keldik va undan Nabiy ﷺning haji haqida soʻradik. U dedi: Biz hajdan boshqasini niyat qilmagan holda chiqdik, nihoyat Kaʼbaga keldik. Shunda Rasululloh ﷺ Hajarul-Asvadni istilom qildilar, soʻng uch (aylanishda) ramal qildilar va toʻrt (aylanishda) yurdilar.Муҳаммад ибн Али айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳнинг олдига келдик ва ундан Набий ﷺнинг ҳажи ҳақида сўрадик. У деди: Биз ҳаждан бошқасини ният қилмаган ҳолда чиқдик, ниҳоят Каъбага келдик. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Ҳажарул-Асвадни истилом қилдилар, сўнг уч (айланишда) рамал қилдилар ва тўрт (айланишда) юрдилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، وَعِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ , قَالَ يُونُسُ : أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، وَقَالَ عِيسَى : حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ يَقْدَمُ مَكَّةَ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ الأَسْوَدَ أَوَّلُ مَا يَطُوفُ حِينَ يَقْدَمُ يَخِبُّ ثَلاثَ أَطْوَافٍ مِنَ السَّبْعِ "

Solim otasidan rivoyat qilib aytdi: Men Nabiy ﷺni Makkaga kelganlarida koʻrdim: u zot kelib, tavofni boshlaganlarida avval Ruknul-Asvadni istilom qilar, yettitadan uch tavofda esa tez yurar edilar.Солим отасидан ривоят қилиб айтди: Мен Набий ﷺни Маккага келганларида кўрдим: у зот келиб, тавофни бошлаганларида аввал Рукнул-Асвадни истилом қилар, еттитадан уч тавофда эса тез юрар эдилар.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي يُونُسُ بنُ يَزِيدَ ، وَعَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمٍ ، أَنَّ أَبَاهُ ، حَدَّثَهُ قَالَ : قَبَّلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الْحَجَرَ ، فَقَالَ : " أَمَا وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّكَ حَجَرٌ ، وَلَوْلا أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُقَبِّلُكَ مَا قَبَّلْتُكَ " ، قَالَ عَمْرٌو : وَحَدَّثَنِي بِمِثْلِهَا زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِيهِ أَسْلَمَ

Solim otasidan rivoyat qilib aytdi: Umar ibn al-Xattob Hajarni oʻpdi va: «Ogoh boʻl, Allohga qasamki, men albatta sening bir tosh ekaningni bilaman. Agar Rasululloh ﷺni seni oʻpayotganlarini koʻrmaganimda, seni oʻpmas edim», dedi. Amr aytdi: Menga shuning oʻxshashini Zayd ibn Aslam otasi Aslamdan rivoyat qildi.Солим отасидан ривоят қилиб айтди: Умар ибн ал-Хаттоб Ҳажарни ўпди ва: «Огоҳ бўл, Аллоҳга қасамки, мен албатта сенинг бир тош эканингни биламан. Агар Расулуллоҳ ﷺни сени ўпаётганларини кўрмаганимда, сени ўпмас эдим», деди. Амр айтди: Менга шунинг ўхшашини Зайд ибн Аслам отаси Асламдан ривоят қилди.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شِيبَ ، نا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : اسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْحَجَرَ فَاسْتَلَمَهُ ، ثُمَّ وَضَعَ شَفَتَيْهِ عَلَيْهِ يَبْكِي طَوِيلا ، فَالْتَفَتُّ ، فَإِذَا هُوَ بِعُمَرَ يَبْكِي ، فَقَالَ : " يَا عُمَرُ ، هَا هُنَا تُسْكَبُ الْعَبَرَاتُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Hajarga yuzlanib, uni istilom qildilar, soʻng labilarini unga qoʻyib, uzoq yigʻladilar. Keyin oʻgirilib qaraganlarida, Umar yigʻlab turgan edi. Shunda u zot: «Ey Umar, mana shu yerda koʻz yoshlari toʻkiladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Ҳажарга юзланиб, уни истилом қилдилар, сўнг лабиларини унга қўйиб, узоқ йиғладилар. Кейин ўгирилиб қараганларида, Умар йиғлаб турган эди. Шунда у зот: «Эй Умар, мана шу ерда кўз ёшлари тўкилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا نُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ , عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : فَدَخَلْنَا مَكَّةَ حِينَ ارْتِفَاعِ الضُّحَى ، فَأَتَى يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَابَ الْمَسْجِدِ ، فَأَنَاخَ رَاحِلَتَهُ ، ثُمَّ دَخَلَ الْمَسْجِدَ ، فَبَدَأَ بِالْحَجَرِ فَاسْتَلَمَ ، وَفَاضَتْ عَيْنَاهُ بِالْبُكَاءِ " ، ‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : " وَرَمَلَ ثَلاثًا ، وَمَشَى أَرْبَعًا ، حَتَّى فَرَغَ ، فَلَمَّا فَرَغَ قَبَّلَ الْحَجَرَ وَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَيْهِ ، ثُمَّ مَسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ "

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Biz Makkaga choshgoh koʻtarilgan paytda kirdik. U zot — yaʼni Nabiy ﷺ — masjid eshigiga keldilar, ulovlarini choʻktirdilar, soʻng masjidga kirdilar va Hajardan boshlab, uni istilom qildilar, koʻzlari yigʻidan yoshga toʻldi. — Va u hadisni zikr qildi — va dedi: Uch (aylanishda) ramal qildilar, toʻrt (aylanishda) yurdilar, to tugatgunlaricha. Tugatganlarida Hajarni oʻpdilar va ikki qoʻllarini unga qoʻydilar, soʻng ular bilan yuzlarini silab oldilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Биз Маккага чошгоҳ кўтарилган пайтда кирдик. У зот — яъни Набий ﷺ — масжид эшигига келдилар, уловларини чўктирдилар, сўнг масжидга кирдилар ва Ҳажардан бошлаб, уни истилом қилдилар, кўзлари йиғидан ёшга тўлди. — Ва у ҳадисни зикр қилди — ва деди: Уч (айланишда) рамал қилдилар, тўрт (айланишда) юрдилар, то тугатгунларича. Тугатганларида Ҳажарни ўпдилар ва икки қўлларини унга қўйдилар, сўнг улар билан юзларини силаб олдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : رَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ قَبَّلَ الْحَجَرَ وَسَجَدَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : رَأَيْتُ خَالَكَ ابْنَ عَبَّاسٍ يُقَبِّلُهُ وَيَسْجُدُ عَلَيْهِ ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : رَأَيْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَبَّلَ وَسَجَدَ عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَلَ هَكَذَا ، فَفَعَلْتُ "

Jaʼfar ibn Abdulloh aytdi: Men Muhammad ibn Abbod ibn Jaʼfarning Hajarni oʻpib, unga sajda qilganini koʻrdim. Soʻng u: «Men togʻang Ibn Abbosning uni oʻpayotganini va unga sajda qilayotganini koʻrganman», dedi. Ibn Abbos esa: «Men Umar ibn al-Xattobning uni oʻpib, unga sajda qilganini koʻrdim, soʻng u: ‹Men Rasululloh ﷺning shunday qilganlarini koʻrdim, shuning uchun men ham qildim›, dedi», degan.Жаъфар ибн Абдуллоҳ айтди: Мен Муҳаммад ибн Аббод ибн Жаъфарнинг Ҳажарни ўпиб, унга сажда қилганини кўрдим. Сўнг у: «Мен тоғанг Ибн Аббоснинг уни ўпаётганини ва унга сажда қилаётганини кўрганман», деди. Ибн Аббос эса: «Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг уни ўпиб, унга сажда қилганини кўрдим, сўнг у: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай қилганларини кўрдим, шунинг учун мен ҳам қилдим›, деди», деган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، قَالَ : رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ اسْتَلَمَ الْحَجَرَ بِيَدِهِ ، وَقَبَّلَ يَدَهُ ، وَقَالَ : " مَا تَرَكْتُهُ مُنْذُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُهُ " . حَدَّثَنَا بِهِ أَبُو كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ

Nofeʼ aytdi: Men Ibn Umarning Hajarni qoʻli bilan istilom qilib, soʻng qoʻlini oʻpganini koʻrdim. Va u: «Men Rasululloh ﷺning buni qilayotganlarini koʻrganimdan beri uni tark etmadim», dedi.Нофеъ айтди: Мен Ибн Умарнинг Ҳажарни қўли билан истилом қилиб, сўнг қўлини ўпганини кўрдим. Ва у: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг буни қилаётганларини кўрганимдан бери уни тарк этмадим», деди.

قَرَأْتُ عَلَى أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُرَيْحٍ الرَّازِيُّ ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ مُجَمِّعٍ الْكِنْدِيُّ ، أَخْبَرَهُمْ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ عِنْدَ مَسْجِدِ ذِي الْحُلَيْفَةِ فِي حَجَّةٍ أَوْ عُمْرَةٍ أَهَلَّ ، فَقَالَ : " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ ، لَبَّيْكَ لا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ ، لا شَرِيكَ لَكَ " ، فَهَذِهِ تَلْبِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى إِذَا انْتَهَى إِلَى الْبَيْتِ اسْتَقْبَلَهُ الْحَجَرُ ، فَكَبَّرَ ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ الْحَجَرَ ، ثُمَّ رَمَلَ ثَلاثَةَ أَشْوَاطٍ ، وَمَشَى أَرْبَعَةَ أَشْوَاطٍ ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ haj yoki umrada Zul-Hulayfa masjidi yonida ulovlari u zotni koʻtarib tik turganida ehromga kirib: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka la sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, la sharika lak», der edilar. Bu — Rasululloh ﷺning talbiyalaridir. Nihoyat Baytga yetib borganlarida, Hajar u zotning roʻparalariga keldi va takbir aytdilar; soʻng Hajarga yuzlandilar, keyin uch shavtda ramal qildilar va toʻrt shavtda yurdilar, soʻng ikki rakat namoz oʻqidilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж ёки умрада Зул-Ҳулайфа масжиди ёнида уловлари у зотни кўтариб тик турганида эҳромга кириб: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ла шарика лак», дер эдилар. Бу — Расулуллоҳ ﷺнинг талбияларидир. Ниҳоят Байтга етиб борганларида, Ҳажар у зотнинг рўпараларига келди ва такбир айтдилар; сўнг Ҳажарга юзландилар, кейин уч шавтда рамал қилдилар ва тўрт шавтда юрдилар, сўнг икки ракат намоз ўқидилар.

حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ يَحْيَى بْنُ الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : " رَمَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ثَلاثًا ، وَمَشَى أَرْبَعًا "

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ uch (aylanishda) ramal qildilar va toʻrt (aylanishda) yurdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ уч (айланишда) рамал қилдилар ва тўрт (айланишда) юрдилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى الْفَزَارِيُّ ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ . زَادَ عَلِيٌّ : ثَلاثًا ، وَمَشَى أَرْبَعًا "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hajardan Hajargacha ramal qildilar. Ali (rivoyatida) qoʻshdi: uch (aylanishda), va toʻrt (aylanishda) yurdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳажардан Ҳажаргача рамал қилдилар. Али (ривоятида) қўшди: уч (айланишда), ва тўрт (айланишда) юрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : الرَّمَلُ ثَلاثَةُ أَشْوَاطٍ بِالْبَيْتِ ، وَأَرْبَعَةٌ مَشْيًا ، إِنَّ قَوْمَكَ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا سُنَّةٌ ، قَالَ : صَدَقُوا ، وَكَذَبُوا ، قَدِمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَكَّةَ ، فَلَمَّا سَمِعَ بِهِ أَهْلُ مَكَّةَ ، قَالُوا : انْظُرُوا إِلَى أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ لا يَقْدِرُونَ أَنْ يَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ مِنَ الْهُزَالِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَرُوهُمْ مَا يَكْرَهُونَ "

Abu Tufayl aytdi: Men Ibn Abbosga: «Baytda uch shavt ramal, toʻrttasi yurish — qavming buni sunnat deb daʼvo qilmoqda», dedim. U: «Ular rost ham aytishdi, yolgʻon ham aytishdi. Nabiy ﷺ Makkaga keldilar. Makka ahli u zot (kelgani) haqida eshitganlarida: ‹Muhammadning ashoblariga qaranglar — ozib ketganlaridan Baytni tavof qilishga ham qodir emaslar›, dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Ularga oʻzlari yoqtirmaydigan narsani koʻrsatinglar›, dedilar», dedi.Абу Туфайл айтди: Мен Ибн Аббосга: «Байтда уч шавт рамал, тўрттаси юриш — қавминг буни суннат деб даъво қилмоқда», дедим. У: «Улар рост ҳам айтишди, ёлғон ҳам айтишди. Набий ﷺ Маккага келдилар. Макка аҳли у зот (келгани) ҳақида эшитганларида: ‹Муҳаммаднинг ашобларига қаранглар — озиб кетганларидан Байтни тавоф қилишга ҳам қодир эмаслар›, дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уларга ўзлари ёқтирмайдиган нарсани кўрсатинглар›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ مَرْزُوقٍ ، حَدَّثَنَا أَسَدٌ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ قُرَيْشًا ، قَالَتْ : إِنَّ مُحَمَّدًا ، وَأَصْحَابَهُ قَدْ وَهَنَتْهُمْ حُمَى يَثْرِبَ ، فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِعَامِهِ الَّذِي قَدِمَ فِيهِ ، قَالَ لأَصْحَابِهِ : " أَرْمِلُوا بِالْبَيْتِ ثَلاثًا لِيَرَى الْمُشْرِكُونَ قُوَّتَكُمْ " ، فَلَمَّا رَمَلُوا ، قَالَتْ قُرَيْشٌ : مَا وَهَنَتْهُمْ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Quraysh: «Muhammadni va uning ashoblarini Yasrib isitmasi holdan toydirgan», dedi. Rasululloh ﷺ oʻzlari kelgan oʻsha yili kelganlarida, ashoblariga: «Baytni (tavof qilishda) uch (aylanishda) ramal qilinglar — mushriklar kuchingizni koʻrsin», dedilar. Ular ramal qilganlarida, Quraysh: «Ularni (isitma) holdan toydirmabdi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Қурайш: «Муҳаммадни ва унинг ашобларини Ясриб иситмаси ҳолдан тойдирган», деди. Расулуллоҳ ﷺ ўзлари келган ўша йили келганларида, ашобларига: «Байтни (тавоф қилишда) уч (айланишда) рамал қилинглар — мушриклар кучингизни кўрсин», дедилар. Улар рамал қилганларида, Қурайш: «Уларни (иситма) ҳолдан тойдирмабди», деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَحَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيَّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ عُبَيْدٍ مَوْلَى السَّائِبِ ، أَنَّ أَبَاهُ ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّائِبِ ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيمَا بَيْنَ رُكْنِ بَنِي جُمَحٍ وَالرُّكْنِ الأَسْوَدِ ، يَقُولُ : " رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً ، وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً ، وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ " ، قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : يَقُولُ بَيْنَ الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ وَالْحَجَرِ ، حَدَّثَنَا الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ عُبَيْدٍ ، بِمِثْلِ حَدِيثِ ابْنِ مَعْمَرٍ

Abdulloh ibn as-Soib xabar berdiki, u Nabiy ﷺning Banu Jumah rukni bilan Ruknul-Asvad orasida: «Robbana atina fid-dunya hasanatan va fil-oxirati hasanatan va qina azaban-nar», deb aytayotganlarini eshitgan. Davraqiy: «U Ruknul-Yamoniy bilan Hajar orasida aytar edi», dedi.Абдуллоҳ ибн ас-Соиб хабар бердики, у Набий ﷺнинг Бану Жумаҳ рукни билан Рукнул-Асвад орасида: «Роббана атина фид-дуня ҳасанатан ва фил-охирати ҳасанатан ва қина азабан-нар», деб айтаётганларини эшитган. Даврақий: «У Рукнул-Ямоний билан Ҳажар орасида айтар эди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ خَالِدٍ وَهُوَ الْحَذَّاءُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَافَ بِالْبَيْتِ وَهُوَ عَلَى بَعِيرٍ كُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ بِشَيْءٍ فِي يَدِهِ وَكَبَّرَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ tuya ustida boʻlgan holda Baytni tavof qildilar; ruknga kelgan har safar qoʻllaridagi bir narsa bilan unga ishora qilar va takbir aytar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ туя устида бўлган ҳолда Байтни тавоф қилдилар; рукнга келган ҳар сафар қўлларидаги бир нарса билан унга ишора қилар ва такбир айтар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ الْعَزِيزِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي رَوَّادٍ ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، " أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ مَسَحَ " ‏ ، أَوْ قَالَ : " اسْتَلَمَ الْحَجَرَ ، وَالرُّكْنَ فِي كُلِّ طَوَافٍ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ Baytni tavof qilganlarida, har tavofda Hajarni va Ruknni silar — yoki (roviy) aytdi: istilom qilar — edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ Байтни тавоф қилганларида, ҳар тавофда Ҳажарни ва Рукнни силар — ёки (ровий) айтди: истилом қилар — эдилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ . ح وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلالٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ ، عَنْ خَالِدٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَافَ بِالْبَيْتِ عَلَى بَعِيرٍ ، فَكُلَّمَا أَتَى عَلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ " ، هَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ tuya ustida Baytni tavof qildilar; ruknga kelgan har safar unga ishora qilar edilar. Bu — Bundorning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ туя устида Байтни тавоф қилдилар; рукнга келган ҳар сафар унга ишора қилар эдилар. Бу — Бундорнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا يُونُسُ ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَلَمَ مِنْ أَرْكَانِ الْبَيْتِ ، إِلا الرُّكْنَ الأَسْوَدَ ، وَالَّذِي يَلِيهِ مِنْ نَحْوَ دَارِ الْجُمَحِيِّينَ "

Solim otasidan rivoyat qilib aytdi: Rasululloh ﷺ Baytning ruknlaridan faqat Ruknul-Asvadni va Jumahiylar uyi tomonidan unga tutash boʻlgan ruknni istilom qilar edilar.Солим отасидан ривоят қилиб айтди: Расулуллоҳ ﷺ Байтнинг рукнларидан фақат Рукнул-Асвадни ва Жумаҳийлар уйи томонидан унга туташ бўлган рукнни истилом қилар эдилар.

حَدَّثَنَا يُونُسُ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا ، حَدَّثَهُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ، أَخْبَرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَلَمْ تَرَيْ إِلَى قَوْمِكِ حِينَ بَنَوَا الْكَعْبَةَ ؟ اخْتَصَرُوا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ " ، قَالَتْ : فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، أَفَلا تَرُدَّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " لَوْلا حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ " ، قَالَ : فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ : لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا أَرَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَرَكَ اسْتِلامَ الرُّكْنَيْنِ الَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحَجَرَ ، إِلا أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُصَمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Koʻrmaysanmi, qavming Kaʼbani qurganida Ibrohim (qoʻygan) poydevorlardan qisqartirib qoldirgan». (Oisha) dedi: Men: «Yo Rasululloh! Uni Ibrohim poydevorlari ustiga qaytarmaysizmi?» dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Qavmingning kufrdan (chiqqani) yaqindaligi boʻlmaganida, albatta shunday qilar edim», dedilar. Abdulloh ibn Umar dedi: Agar Oisha buni Rasululloh ﷺ dan eshitgan boʻlsa, men Rasululloh ﷺ Hijrga tutash boʻlgan ikki rukn (burchak)ni istilom qilmay (silamay) qoldirganlarining sababi Baytning Ibrohim poydevorlari ustiga toʻla qurib bitkazilmaganidan boshqa narsa deb oʻylamayman.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Кўрмайсанми, қавминг Каъбани қурганида Иброҳим (қўйган) пойдеворлардан қисқартириб қолдирган». (Оиша) деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ! Уни Иброҳим пойдеворлари устига қайтармайсизми?» дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Қавмингнинг куфрдан (чиққани) яқиндалиги бўлмаганида, албатта шундай қилар эдим», дедилар. Абдуллоҳ ибн Умар деди: Агар Оиша буни Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган бўлса, мен Расулуллоҳ ﷺ Ҳижрга туташ бўлган икки рукн (бурчак)ни истилом қилмай (силамай) қолдирганларининг сабаби Байтнинг Иброҳим пойдеворлари устига тўла қуриб битказилмаганидан бошқа нарса деб ўйламайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ الْمَكِّيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمِ بْنِ هُرْمُزَ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَبَّلَ الرُّكْنَ الْيَمَانِيِّ ، وَوَضَعَ خَدَّهُ عَلَيْهِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Ruknul-Yamoniyni oʻpdilar va yuzlarini unga qoʻydilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Рукнул-Ямонийни ўпдилар ва юзларини унга қўйдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ مَرْزُوقٍ الْمِصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَسَدُ يَعْنِي ابْنَ مُوسَى السُّنَّةِ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ، قَالَ : كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : احْفَظُوا هَذَا الْحَدِيثَ ، وَكَانَ يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَكَانَ يَدْعُو بِهِ بَيْنَ الرُّكْنَيْنِ : " رَبِّ قَنِّعْنِي بِمَا رَزَقْتَنِي وَبَارِكْ لِي فِيهِ ، وَاخْلُفْ عَلَى كُلِّ غَائِبَةٍ لِي بِخَيْرٍ "

Said ibn Jubayr aytdi: Ibn Abbos: «Bu hadisni yod olinglar», der edi va uni Nabiy ﷺga koʻtarar edi. U ikki rukn orasida shu bilan duo qilar edi: «Robbi, qanniʼniy bima razaqtaniy va barik liy fiyh, vaxluf alaa kulli gʻoibatin liy bixayr (Robbim, menga rizq qilib berganingga meni qanoatli qilgin va unga baraka bergin, mendan gʻoyib boʻlgan har bir narsaning oʻrnini yaxshilik bilan toʻldirgin)».Саид ибн Жубайр айтди: Ибн Аббос: «Бу ҳадисни ёд олинглар», дер эди ва уни Набий ﷺга кўтарар эди. У икки рукн орасида шу билан дуо қилар эди: «Робби, қанниъний бима разақтаний ва барик лий фийҳ, вахлуф алаа кулли ғоибатин лий бихайр (Роббим, менга ризқ қилиб берганингга мени қаноатли қилгин ва унга барака бергин, мендан ғойиб бўлган ҳар бир нарсанинг ўрнини яхшилик билан тўлдиргин)».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَاهُ ، يَقُولُ لابْنِ عُمَرَ : مَا لِيَ لا أَرَاكَ تَسْتَلِمُ إِلا هَذَيْنِ الرُّكْنَيْنِ الْحَجَرَ الأَسْوَدَ ، وَالرُّكْنَ الْيَمَانِيَّ ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ : إِنْ أَفْعَلْ فَقَدْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " إِنَّ مَسْحَهُمَا يَحُطُّ الْخَطَايَا " ، حَدَّثَنَاهُ يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ . ح وثنا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، ثنا ابْنُ فُضَيْلٍ . ح وثنا الْحَسَنُ بْنُ الزَّعْفَرَانِيِّ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Abdulloh ibn Ubayd ibn Umayrdan rivoyat qilinadiki, u otasining Ibn Umarga: «Nega men seni faqat mana shu ikki ruknni — Hajarul-Asvad bilan Ruknul-Yamoniyni istilom qilayotganingni koʻraman?» deyayotganini eshitgan. Shunda Ibn Umar: «Agar men shunday qilsam, (sababi shuki), men Rasululloh ﷺning: ‹Albatta, u ikkovini silash xatolarni toʻkadi›, deganlarini eshitganman», dedi.Абдуллоҳ ибн Убайд ибн Умайрдан ривоят қилинадики, у отасининг Ибн Умарга: «Нега мен сени фақат мана шу икки рукнни — Ҳажарул-Асвад билан Рукнул-Ямонийни истилом қилаётганингни кўраман?» деяётганини эшитган. Шунда Ибн Умар: «Агар мен шундай қилсам, (сабаби шуки), мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Албатта, у икковини силаш хатоларни тўкади›, деганларини эшитганман», деди.

ثنا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ سُوَيْدٍ أَبُو عَمِيرَةَ الْبَلَوِيِّ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الرَّمْلَةِ ، ثنا أَيُّوبُ بْنُ سُوَيْدٍ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ مُسَافِعٍ الْحَجَبِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الرُّكْنُ ، وَالْمَقَامُ : يَاقُوتَتَانِ مِنْ يَاقُوتِ الْجَنَّةِ طَمَسَ اللَّهُ نُورَهُمَا ، وَلَوْلا ذَلِكَ لأَضَاءَتَا مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ لَمْ يُسْنِدْهُ أَحَدٌ أَعْلَمُهُ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ غَيْرُ أَيُّوبَ بْنِ سُوَيْدٍ إِنْ كَانَ حَفِظَ عَنْهُ ، وَقَدْ رَوَاهُ عَنْ مُسَافِعَ بْنِ شَيْبَةَ ، مَرْفُوعًا غَيْرُ الزُّهْرِيِّ ، رَوَاهُ رَجَاءٌ أَبُو يَحْيَى . ثنا الْحَسَنُ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ ، ثنا رَجَاءٌ أَبُو يَحْيَى ، ثنا مُسَافِعُ بْنُ شَيْبَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو ، أَنْشَدَ بِاللَّهِ ثَلاثًا ، وَوَضَعَ أُصْبُعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " إِنَّ الْحَجَرَ وَالْمَقَامَ " ، بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَسْتُ أَعْرِفُ أَبَا رَجَاءٍ هَذَا بِعَدَالَةٍ وَلا جَرْحٍ ، وَلَسْتُ أَحْتَجُ بِخَبَرِ مِثْلِهِ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Rukn va Maqom — jannat yoqutlaridan ikki yoqutdir; Alloh ularning nurini oʻchirgan. Agar shunday boʻlmaganida, ular mashriq bilan magʻrib orasini yoritib yuborar edi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Zuhriyning hadisidan Ayyub ibn Suvayddan boshqa hech kim — men bilganimcha — musnad (ulangan) qilib rivoyat qilmagan, agar u undan yod saqlagan boʻlsa. Uni Musofeʼ ibn Shaybadan marfuʼ holda Zuhriydan boshqa ham rivoyat qilgan: uni Rajo Abu Yahyo rivoyat qilgan. Musofeʼ ibn Shayba aytdi: Men Abdulloh ibn Amrni eshitdim — u uch marta Alloh nomi bilan qasam ichdi va ikki barmogʻini ikki qulogʻiga qoʻydi —: Men Rasululloh ﷺning: «Albatta, Hajar va Maqom...» deganlarini eshitdim, deb shuning oʻxshashini (aytdi). Abu Bakr aytdi: Men bu Abu Rajoni na adolat, na jarh bilan tanimayman va uning kabi kishining xabari bilan hujjat keltirmayman.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Рукн ва Мақом — жаннат ёқутларидан икки ёқутдир; Аллоҳ уларнинг нурини ўчирган. Агар шундай бўлмаганида, улар машриқ билан мағриб орасини ёритиб юборар эди», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Зуҳрийнинг ҳадисидан Айюб ибн Сувайддан бошқа ҳеч ким — мен билганимча — муснад (уланган) қилиб ривоят қилмаган, агар у ундан ёд сақлаган бўлса. Уни Мусофеъ ибн Шайбадан марфуъ ҳолда Зуҳрийдан бошқа ҳам ривоят қилган: уни Ражо Абу Яҳё ривоят қилган. Мусофеъ ибн Шайба айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Амрни эшитдим — у уч марта Аллоҳ номи билан қасам ичди ва икки бармоғини икки қулоғига қўйди —: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Албатта, Ҳажар ва Мақом...» деганларини эшитдим, деб шунинг ўхшашини (айтди). Абу Бакр айтди: Мен бу Абу Ражони на адолат, на жарҳ билан танимайман ва унинг каби кишининг хабари билан ҳужжат келтирмайман.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْحَرَشِيُّ ، وَزِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، ثنا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " نَزَلَ الْحَجَرُ الأَسْوَدُ مِنَ الْجَنَّةِ أَشَدَّ بَيَاضًا مِنَ الثَّلْجِ ، فَسَوَّدَتْهُ خَطَايَا بَنِي آدَمَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Hajarul-Asvad jannatdan qordan ham oqroq boʻlib tushdi, uni Odam bolalarining xatolari qora qildi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ҳажарул-Асвад жаннатдан қордан ҳам оқроқ бўлиб тушди, уни Одам болаларининг хатолари қора қилди», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ . . . . الْبَصْرِيُّ ، ثنا أَبُو الْجُنَيْدِ ، ثنا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الْحَجَرُ الأَسْوَدُ يَاقُوتَةٌ بَيْضَاءُ مِنْ يَاقُوتِ الْجَنَّةِ ، وَإِنَّمَا سَوَّدَتْهُ خَطَايَا الْمُشْرِكِينَ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِثْلُ أُحُدٍ يَشْهَدُ لِمَنِ اسْتَلَمَهُ ، وَقَبَّلَهُ مِنْ أَهْلِ الدُّنْيَا "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Hajarul-Asvad — jannat yoqutlaridan oq yoqutdir, uni faqat mushriklarning xatolari qora qilgan. U qiyomat kuni Uhud (togʻi)dek qilib qayta tiriltiriladi va dunyo ahlidan oʻzini istilom qilgan hamda oʻpgan kishi foydasiga guvohlik beradi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ҳажарул-Асвад — жаннат ёқутларидан оқ ёқутдир, уни фақат мушрикларнинг хатолари қора қилган. У қиёмат куни Уҳуд (тоғи)дек қилиб қайта тирилтирилади ва дунё аҳлидан ўзини истилом қилган ҳамда ўпган киши фойдасига гувоҳлик беради», дедилар.

ثنا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، ثنا فُضَيْلٌ يَعْنِي ابْنَ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُثْمَانَ وَهُوَ ابْنُ خُثَيْمٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيَبْعَثَنَّ اللَّهُ هَذَا الرُّكْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا ، وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ يَشْهَدُ عَلَى مَنِ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh bu ruknni qiyomat kuni albatta shunday tiriltiradi: uning koʻradigan ikkita koʻzi va gapiradigan tili boʻladi; u oʻzini haq bilan istilom qilgan kishi foydasiga guvohlik beradi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ бу рукнни қиёмат куни албатта шундай тирилтиради: унинг кўрадиган иккита кўзи ва гапирадиган тили бўлади; у ўзини ҳақ билан истилом қилган киши фойдасига гувоҳлик беради», дедилар.

ثنا أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى الأَشْيَبُ ، حَدَّثَنِي ثَابِتٌ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ أَبُو يَزِيدَ الأَحْوَلُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ لِهَذَا الْحَجَرِ لِسَانًا ، وَشَفَتَيْنِ يَشْهَدُ لِمَنِ اسْتَلَمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِحَقٍّ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, bu Hajarning tili va ikkita labi bordir; u qiyomat kuni oʻzini haq bilan istilom qilgan kishi foydasiga guvohlik beradi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, бу Ҳажарнинг тили ва иккита лаби бордир; у қиёмат куни ўзини ҳақ билан истилом қилган киши фойдасига гувоҳлик беради», дедилар.

ثنا الْحَسَنُ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُؤَمَّلٍ ، سَمِعْتُ عَطَاءً ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " يَأْتِي الرُّكْنُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مِنْ أَبِي قُبَيْسٍ لَهُ لِسَانٌ ، وَشَفَتَانِ يَتَكَلَّمُ عَنْ مَنِ اسْتَلَمَهُ بِالنِّيَّةِ ، وَهُوَ يَمِينُ اللَّهِ الَّتِي يُصَافِحُ بِهَا خَلْقَهُ "

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Rukn qiyomat kuni Abu Qubaysdan ham kattaroq boʻlib keladi; uning tili va ikkita labi boʻladi, oʻzini niyat bilan istilom qilgan kishi haqida gapiradi. U — Allohning oʻng qoʻlidirki, U u bilan xalqiga musofaha qiladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Рукн қиёмат куни Абу Қубайсдан ҳам каттароқ бўлиб келади; унинг тили ва иккита лаби бўлади, ўзини ният билан истилом қилган киши ҳақида гапиради. У — Аллоҳнинг ўнг қўлидирки, У у билан халқига мусофаҳа қилади», дедилар.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ الْقِدَاحُ . ح وثنا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْمَسْرُوقِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ أَبِي زَائِدَةَ . ح وثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا مَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ . ح وثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، كُلُّهُمْ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، عَنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّمَا جُعِلَ رَمْيُ الْجِمَارِ ، وَالطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ، لإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ لَيْسَ لِغَيْرِهِ " ، انْتَهَى حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، وَزَادَ الآخَرُونَ فِي الْحَدِيثِ : وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ

Oisha (roziyallohu anho) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Jamralarni otish va Baytni tavof qilish faqat Allohning zikrini barpo qilish uchun joriy qilingan, boshqasi uchun emas», dedilar. Bundorning hadisi shu yerda tugadi. Boshqalar hadisda: «va Safo bilan Marva orasidagi saʼy», deb qoʻshdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Жамраларни отиш ва Байтни тавоф қилиш фақат Аллоҳнинг зикрини барпо қилиш учун жорий қилинган, бошқаси учун эмас», дедилар. Бундорнинг ҳадиси шу ерда тугади. Бошқалар ҳадисда: «ва Сафо билан Марва орасидаги саъй», деб қўшдилар.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّايِبِ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ الطَّوَافَ بِالْبَيْتِ مِثْلُ الصَّلاةِ ، إِلا أَنَّكُمْ تَتَكَلَّمُونَ ، فَمَنْ تَكَلَّمَ فَلا يَتَكَلَّمْ إِلا بِخَيْرٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَائِدَ الرَّجُلِ يَسِيرُ قَدْ زَنَقَهُ بِهِ أَنْ يَقُودَهُ بِيَدِهِ وَهُوَ طَائِفٌ بِالْبَيْتِ مِنْ بَابِ الْكَلامِ الْحَسَنِ فِي الطَّوَافِ ، قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابٍ آخَرَ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) uni Nabiy ﷺga koʻtarib rivoyat qildi. U zot: «Albatta, Baytni tavof qilish namoz kabidir, faqat sizlar (unda) gapirasizlar. Bas, kim gapirsa, faqat yaxshi (soʻz) gapirsin», dedilar. Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺning Baytni tavof qilayotgan holda bogʻlab yetaklab yurilgan kishining yetakchisiga uni qoʻlidan yetaklashni buyurganlari — tavofdagi yaxshi soʻz bobidandir; men uni boshqa bir bobda keltirganman.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) уни Набий ﷺга кўтариб ривоят қилди. У зот: «Албатта, Байтни тавоф қилиш намоз кабидир, фақат сизлар (унда) гапирасизлар. Бас, ким гапирса, фақат яхши (сўз) гапирсин», дедилар. Абу Бакр айтди: Набий ﷺнинг Байтни тавоф қилаётган ҳолда боғлаб етаклаб юрилган кишининг етакчисига уни қўлидан етаклашни буюрганлари — тавофдаги яхши сўз бобидандир; мен уни бошқа бир бобда келтирганман.

ثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حُجَيْرٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " الْحِجْرُ مِنَ الْبَيْتِ ، لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَافَ بِالْبَيْتِ مِنْ وَرَائِهِ ، وَقَالَ اللَّهُ : ‏ وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ الْحَجَرُ مِنَ الْبَيْتِ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الاسْمَ بِاسْمِ الْمَعْرِفَةِ بِالأَلِفِ وَاللامِ قَدْ يَقَعُ عَلَى بَعْضِ الشَّيْءِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ عَائِشَةَ أَنْ تُصَلِّيَ فِي الْحِجْرِ ، وَقَالَ : " الْحِجْرُ مِنَ الْبَيْتِ " ، أَرَادَ بَعْضَ الْحِجْرِ لا كُلَّهُ ، وَابْنُ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ ، لَمْ يُرِدْ بِقَوْلِهِ : الْحِجْرُ مِنَ الْبَيْتِ جَمِيعَ الْحِجْرِ ، وَإِنَّمَا أَرَادَ بَعْضَهُ عَلَى مَا خَبَّرَتْ عَائِشَةُ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنَّ بَعْضَ الْحِجْرِ مِنَ الْبَيْتِ ، لا جَمِيعَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Hijr Baytdandir, chunki Rasululloh ﷺ Baytni uning ortidan tavof qildilar; Alloh esa: {va Baytul-Atiqni tavof qilsinlar}, degan. Abu Bakr aytdi: Bu «Hijr Baytdandir» degan lafz — men kitoblarimizning bir necha oʻrnida bildirganimdek, alif-lom bilan maʼrifa qilingan ism baʼzan narsaning bir qismiga tushadigan turdandir. Nabiy ﷺ Oishaga Hijrda namoz oʻqishni buyurdilar va: «Hijr Baytdandir», dedilar — u zot Hijrning hammasini emas, balki bir qismini iroda qildilar. Ibn Abbos (rahimahulloh) ham «Hijr Baytdandir» degan soʻzi bilan Hijrning hammasini emas, balki Oisha Nabiy ﷺdan xabar berganidek — Hijrning bir qismi Baytdan ekanini, hammasi emasligini — iroda qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Ҳижр Байтдандир, чунки Расулуллоҳ ﷺ Байтни унинг ортидан тавоф қилдилар; Аллоҳ эса: {ва Байтул-Атиқни тавоф қилсинлар}, деган. Абу Бакр айтди: Бу «Ҳижр Байтдандир» деган лафз — мен китобларимизнинг бир неча ўрнида билдирганимдек, алиф-лом билан маърифа қилинган исм баъзан нарсанинг бир қисмига тушадиган турдандир. Набий ﷺ Оишага Ҳижрда намоз ўқишни буюрдилар ва: «Ҳижр Байтдандир», дедилар — у зот Ҳижрнинг ҳаммасини эмас, балки бир қисмини ирода қилдилар. Ибн Аббос (раҳимаҳуллоҳ) ҳам «Ҳижр Байтдандир» деган сўзи билан Ҳижрнинг ҳаммасини эмас, балки Оиша Набий ﷺдан хабар берганидек — Ҳижрнинг бир қисми Байтдан эканини, ҳаммаси эмаслигини — ирода қилган.

ثنا الْفَضْلُ بنُ يَعْقُوبَ الْجَزَرِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابنُ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ . حَ وثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، وَالْوَلِيدَ بْنَ عَطَاءٍ ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدٍ : وَفَدَ الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرَوَانَ فِي خِلافَتِهِ ، فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ : مَا أَظُنُّ أَبَا خُبَيْبٍ ‏ يَعْنِي ابْنَ الزُّبَيْرِ سَمِعَ مِنْ عَائِشَةَ مَا كَانَ يَزْعُمُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنْهَا ، قَالَ الْحَارِثُ : بَلَى ، أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْهَا ، قَالَ : سَمِعْتَهَا تَقُولُ مَاذَا ؟ قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ قَوْمَكِ اسْتَقْصَرُوا مِنْ بُنْيَانِ الْبَيْتِ ، وَإِنِّي لَوْلا حَدَاثَةُ عَهْدِهِمْ بِالشِّرْكِ أَعَدْتُ مَا تَرَكُوا مِنْهُ ، فَإِنْ بَدَا لِقَوْمِكِ مِنْ بَعْدِي أَنْ يَبْنُوهُ فَهَلُمِّي ، فَلأُرِيكِ مَا تَرَكُوا مِنْهُ " ، فَأَرَاهَا قَرِيبًا مِنْ سَبْعَةِ أَذْرُعٍ هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدٍ ، وَزَادَ عَلَيْهِ الْوَلِيدُ بْنُ عَطَاءٍ ، قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَجَعَلْتُ لَهُ بَابَيْنِ مَوْضُوعَيْنِ فِي الأَرْضِ شَرْقِيًّا وَغَرْبِيًّا ، وَهَلْ تَدْرِينَ لِمَ كَانَ قَوْمُكِ رَفَعُوا بَابَهَا " ؟ قُلْتُ : لا ، قَالَ : " تَعَزُّزًا أَلا يَدْخُلَهَا إِلا مَنْ أَرَادُوا ، فَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا كَرِهُوا أَنْ يَدْخُلَهَا دَعُوهُ يَرْتَقِي حَتَّى إِذَا كَادَ أَنْ يَدْخُلَ دَفَعُوهُ فَسَقَطَ " ، قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ لِلْحَارِثِ : أَأَنْتَ سَمِعْتَهَا تَقُولُ هَذَا ؟ قَالَ : نَعَمْ ، فَنَكَتَ سَاعَةً بِعَصَاهُ ، ثُمَّ قَالَ : وَدِدْتُ أَنِّي تَرَكْتُهُ ، وَمَا تَحَمَّلَ ، جَمِيعًا لَفْظًا وَاحِدًا غَيْرَ أَنَّ مُحَمَّدًا ، قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ عَطَاءِ بْنِ جَنَابٍ ، وَقَالَ : قَالَ الْحَارِثِ : أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْهَا ، قَالَ : فَكَانَ الْحَارِثُ مُصَدَّقًا لا يُكَذَّبُ ، قَالَ : سَمِعْتَهَا تَقُولُ مَاذَا ؟ قَالَ : سَمِعْتُهَا تَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : " لَجَعَلْتُ لَهَا بَابَيْنِ " ، وَقَالَ : " يَدَعُونَهُ يَرْتَقِي "

Abdulloh ibn Ubayd (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Horis ibn Abdulloh Abdulmalik ibn Marvonning xalifaligi davrida uning huzuriga (elchi boʻlib) keldi. Abdulmalik dedi: «Men Abu Xubaybning — yaʼni Ibn Zubayrning — Oishadan eshitdim deb daʼvo qilayotgan (gapni) undan eshitganiga ishonmayman», dedi. Horis dedi: «Yoʻq, men uni undan (oʻzim) eshitganman», dedi. (Abdulmalik) dedi: «Sen uning nima deganini eshitdingmi?» Horis dedi: (Oisha) shunday dedi: Rasululloh ﷺ: «Sening qavming Baytni qurishni qisqartirib qoʻyishgan. Agar ularning shirkdan (chiqqaniga) yaqin (boʻlmagani) boʻlmaganida, men ular tashlab qoldirgan (qism)ni qaytadan tiklagan boʻlardim. Agar mendan keyin sening qavmingga uni qaytadan qurish (fikri) tugʻilsa, kel, men senga ular nimani tashlab qoldirganini koʻrsatay», — dedilar. Soʻng (Nabiy ﷺ) unga yetti tirsakka yaqin (joyni) koʻrsatdilar. Bu Abdulloh ibn Ubaydning hadisi. Valid ibn Ato unga (quyidagini) qoʻshdi: Nabiy ﷺ: «Men albatta unga yerga teng qilib qoʻyilgan ikkita eshik — sharqiy va gʻarbiy (eshik) qilgan boʻlardim. Bilasanmi, sening qavming nima uchun uning eshigini koʻtarib qoʻyishgan?» — dedilar. (Oisha) dedi: «Men: ‹Yoʻq›, dedim». (Nabiy ﷺ): «Ular faqat oʻzlari xohlagan kishigina (Kaʼbaga) kirishi uchun (boshqalarga) takabburlik qilib (shunday qilishgan). Bir kishi unga kirmoqchi boʻlsa, uni (zinaga) chiqishga qoʻyib berishardi, qachonki u kirishga yaqinlashganda, uni itarib yuborishardi va u (yerga) yiqilardi», — dedilar. Abdulmalik Horisga: «Sen uni shunday deyayotganini (oʻzing) eshitdingmi?» dedi. (Horis): «Ha», dedi. (Horis) dedi: Shunda (Abdulmalik) bir oz hassasi bilan yerni chizib turdi, soʻng: «Men uni (oʻz holicha) tark etganimda va u koʻtargan (mashaqqatni boshimga olmaganimda) yaxshi boʻlardi», dedi. Ikkovlari (buni) bir xil lafzda (rivoyat qildilar); faqat Muhammad: «Valid ibn Ato ibn Janob», dedi va: Horis: «Men uni undan (oʻzim) eshitganman», dedi, deb aytdi. U dedi: Horis tasdiqlanadigan, yolgʻonga chiqarilmaydigan kishi edi. (Abdulmalik): «Sen uning nima deganini eshitding?» dedi. U: «Men uning: Rasululloh ﷺ shunday dedilar, deganini eshitdim», dedi. Va u: «Men albatta unga ikkita eshik qilardim», dedi hamda: «Uni chiqishga qoʻyib berishardi», dedi.Абдуллоҳ ибн Убайд (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ҳорис ибн Абдуллоҳ Абдулмалик ибн Марвоннинг халифалиги даврида унинг ҳузурига (элчи бўлиб) келди. Абдулмалик деди: «Мен Абу Хубайбнинг — яъни Ибн Зубайрнинг — Оишадан эшитдим деб даъво қилаётган (гапни) ундан эшитганига ишонмайман», деди. Ҳорис деди: «Йўқ, мен уни ундан (ўзим) эшитганман», деди. (Абдулмалик) деди: «Сен унинг нима деганини эшитдингми?» Ҳорис деди: (Оиша) шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сенинг қавминг Байтни қуришни қисқартириб қўйишган. Агар уларнинг ширкдан (чиққанига) яқин (бўлмагани) бўлмаганида, мен улар ташлаб қолдирган (қисм)ни қайтадан тиклаган бўлардим. Агар мендан кейин сенинг қавмингга уни қайтадан қуриш (фикри) туғилса, кел, мен сенга улар нимани ташлаб қолдирганини кўрсатай», — дедилар. Сўнг (Набий ﷺ) унга етти тирсакка яқин (жойни) кўрсатдилар. Бу Абдуллоҳ ибн Убайднинг ҳадиси. Валид ибн Ато унга (қуйидагини) қўшди: Набий ﷺ: «Мен албатта унга ерга тенг қилиб қўйилган иккита эшик — шарқий ва ғарбий (эшик) қилган бўлардим. Биласанми, сенинг қавминг нима учун унинг эшигини кўтариб қўйишган?» — дедилар. (Оиша) деди: «Мен: ‹Йўқ›, дедим». (Набий ﷺ): «Улар фақат ўзлари хоҳлаган кишигина (Каъбага) кириши учун (бошқаларга) такаббурлик қилиб (шундай қилишган). Бир киши унга кирмоқчи бўлса, уни (зинага) чиқишга қўйиб беришарди, қачонки у киришга яқинлашганда, уни итариб юборишарди ва у (ерга) йиқиларди», — дедилар. Абдулмалик Ҳорисга: «Сен уни шундай деяётганини (ўзинг) эшитдингми?» деди. (Ҳорис): «Ҳа», деди. (Ҳорис) деди: Шунда (Абдулмалик) бир оз ҳассаси билан ерни чизиб турди, сўнг: «Мен уни (ўз ҳолича) тарк этганимда ва у кўтарган (машаққатни бошимга олмаганимда) яхши бўларди», деди. Икковлари (буни) бир хил лафзда (ривоят қилдилар); фақат Муҳаммад: «Валид ибн Ато ибн Жаноб», деди ва: Ҳорис: «Мен уни ундан (ўзим) эшитганман», деди, деб айтди. У деди: Ҳорис тасдиқланадиган, ёлғонга чиқарилмайдиган киши эди. (Абдулмалик): «Сен унинг нима деганини эшитдинг?» деди. У: «Мен унинг: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар, деганини эшитдим», деди. Ва у: «Мен албатта унга иккита эшик қилардим», деди ҳамда: «Уни чиқишга қўйиб беришарди», деди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَوْلا حَدَاثَةُ عَهْدِ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ لَنَقَضْتُ الْبَيْتَ ، فَبَنَيْتُهُ عَلَى أَسَاسِ إِبْرَاهِيمَ ، فَإِنَّ قُرَيْشًا اسْتَقْصَرَتْ فِي بِنَائِهِ ، وَجَعَلَتْ لَهُ خَلْفًا " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يَعْنِي بَابًا آخَرَ فِي خَلْفٍ ، ثَنَاهُ سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، بِهَذَا مِثْلَهُ ، وَلَمْ يَقُلْ : لِي

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Qavmingning kufrdan (chiqqani) yaqindaligi boʻlmaganida, men albatta Baytni buzib, uni Ibrohim poydevori ustiga qurar edim. Chunki Quraysh uni qurishda qisqartirib qoʻygan va unga orqa (tomon) qilgan», dedilar. Abu Bakr aytdi: Yaʼni orqa tomonda boshqa bir eshik (qilgan). Buni bizga Salm ibn Junoda ham Abu Muoviyadan, u Hishomdan shuning oʻxshashini rivoyat qildi va «menga» demadi.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Қавмингнинг куфрдан (чиққани) яқиндалиги бўлмаганида, мен албатта Байтни бузиб, уни Иброҳим пойдевори устига қурар эдим. Чунки Қурайш уни қуришда қисқартириб қўйган ва унга орқа (томон) қилган», дедилар. Абу Бакр айтди: Яъни орқа томонда бошқа бир эшик (қилган). Буни бизга Салм ибн Жунода ҳам Абу Муовиядан, у Ҳишомдан шунинг ўхшашини ривоят қилди ва «менга» демади.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ نَافِعٍ ، قَالَ : أَرَادَ ابْنُ عُمَرَ الْحَجَّ ، فَقَالَ : اجْعَلْهَا عُمْرَةً ، فَإِنْ أَنَا صُدِدْتُ صَنَعْتُ كَمَا صَنَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمَّا أَشْرَفَ عَلَى الْبَيْدَاءِ ، قَالَ : مَا أَرَى سَبِيلَهُمَا إِلا وَاحِدًا ، وَأُشْهِدُكُمْ إِنِّي قَدْ أَوْجَبْتُ مَعَ عُمْرَتِي حَجَّةً ، فَلَمَّا أَتَى قُدَيْدًا اشْتَرَى هَدْيًا وَسَاقَهُ مَعَهُ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ ، فَطَافَ بِالْبَيْتِ ، وَصَلَّى خَلْفَ الْمَقَامِ رَكْعَتَيْنِ ، وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ يَعْنِي طَافَ ، وَقَالَ : هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْعَلُ "

Nofeʼ aytdi: Ibn Umar hajni iroda qildi va: «Uni umra qil; agar men (yoʻldan) toʻsilsam, Rasululloh ﷺ qilganlaridek qilaman», dedi. Baydoga koʻz tashlagach esa: «Men u ikkovining yoʻlini bittadan boshqa deb bilmayman; sizlarni guvoh qilamanki, men umram bilan birga hajni ham oʻzimga vojib qildim», dedi. Qudaydga yetganida bir hadi sotib olib, uni oʻzi bilan haydab bordi, nihoyat Makkaga keldi. Baytni tavof qildi, Maqom ortida ikki rakat namoz oʻqidi va Safo bilan Marva orasida ham — yaʼni tavof qildi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday qilayotganlarini koʻrganman», dedi.Нофеъ айтди: Ибн Умар ҳажни ирода қилди ва: «Уни умра қил; агар мен (йўлдан) тўсилсам, Расулуллоҳ ﷺ қилганларидек қиламан», деди. Байдога кўз ташлагач эса: «Мен у икковининг йўлини биттадан бошқа деб билмайман; сизларни гувоҳ қиламанки, мен умрам билан бирга ҳажни ҳам ўзимга вожиб қилдим», деди. Қудайдга етганида бир ҳади сотиб олиб, уни ўзи билан ҳайдаб борди, ниҳоят Маккага келди. Байтни тавоф қилди, Мақом ортида икки ракат намоз ўқиди ва Сафо билан Марва орасида ҳам — яъни тавоф қилди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай қилаётганларини кўрганман», деди.

ثنا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالا : ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، ثنا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِينَ قَرَنُوا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning ashoblaridan qiron qilganlar bitta tavof qildilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг ашобларидан қирон қилганлар битта тавоф қилдилар.

ثنا هِشَامُ بْنُ يُونُسَ بْنِ وَائِلِ بْنِ وَضَّاحٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ الدَّرَاوَرْدِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ لَهُمَا طَوَافٌ وَاحِدٌ ، ثُمَّ لَمْ يَحِلَّ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ ، ثُمَّ يَحِلُّ مِنْهُمَا جَمِيعًا "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim haj va umra bilan ehromga kirsa, unga ikkovi uchun bitta tavof kifoya qiladi; soʻng u hajini ado qilmagunicha ehromdan chiqmaydi, keyin ikkovidan birdaniga chiqadi», deyayotganlarini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким ҳаж ва умра билан эҳромга кирса, унга иккови учун битта тавоф кифоя қилади; сўнг у ҳажини адо қилмагунича эҳромдан чиқмайди, кейин икковидан бирданига чиқади», деяётганларини эшитдим.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ الْكِلابِيُّ ، ثنا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنَّهُ لَبَّى بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ، فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا ، وَقَالَ : هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَنَعَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u haj va umra bilan talbiya aytdi va ikkovi uchun bitta tavof qildi. Va u: «Men Rasululloh ﷺning shunday qilganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у ҳаж ва умра билан талбия айтди ва иккови учун битта тавоф қилди. Ва у: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай қилганларини кўрдим», деди.

ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالُوا : ثنا سُفْيَانُ , قَالَ : عَبْدُ الْجَبَّارِ قَالَ : سَمِعْتُهُ مِنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ بَابَاهُ ، يُخْبِرُ عَنْ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ ، لا يُمْنَعَنَّ أَحَدٌ طَافَ بِهَذَا الْبَيْتِ وَصَلَّى أَيَّ سَاعَةٍ كَانَ مِنْ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ " ، وَلَفْظُ مَتْنِ الْحَدِيثِ لَفْظُ عَلِيِّ بْنِ خَشْرَمٍ ، وَقَالَ عَلِيٌّ ، وَأَحْمَدُ : عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَابَاهُ

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu) aytardi: Rasululloh ﷺ: «Ey Abdu Manof oʻgʻillari! Bu Baytni tavof qilgan va namoz oʻqigan hech kimni — kecha yoki kunduzning qaysi soati boʻlmasin — hargiz man qilmanglar», dedilar. Hadis matnining lafzi Ali ibn Xashramning lafzidir. Ali bilan Ahmad esa: «Abu Zubayrdan, u Abdulloh ibn Bobahdan», dedilar.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу) айтарди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абду Маноф ўғиллари! Бу Байтни тавоф қилган ва намоз ўқиган ҳеч кимни — кеча ёки кундузнинг қайси соати бўлмасин — ҳаргиз ман қилманглар», дедилар. Ҳадис матнининг лафзи Али ибн Хашрамнинг лафзидир. Али билан Аҳмад эса: «Абу Зубайрдан, у Абдуллоҳ ибн Бобаҳдан», дедилар.

ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ الْعَابِدِيُّ ، ثنا سَعِيدُ بْنُ سَالِمٍ الْقِدَاحُ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُؤَمَّلٍ يَعْنِي الْمَخْزُومِيَّ ، عَنْ حُمَيدٍ مَوْلَى عَفْرَاءَ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا صَلاةَ بَعْدَ الصُّبْحِ ، وَلا بَعْدَ الْعَصْرِ ، إِلا بِمَكَّةَ ، إِلا بِمَكَّةَ ، إِلا بِمَكَّةَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَنَا أَشُكُّ فِي سَمَاعِ مُجَاهِدٍ ، مِنْ أَبِي ذَرٍّ

Abu Zar (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Bomdoddan keyin ham, asrdan keyin ham namoz yoʻq — magar Makkada, magar Makkada, magar Makkada», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men Mujohidning Abu Zardan eshitganiga shubha qilaman.Абу Зар (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бомдоддан кейин ҳам, асрдан кейин ҳам намоз йўқ — магар Маккада, магар Маккада, магар Маккада», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен Мужоҳиднинг Абу Зардан эшитганига шубҳа қиламан.

ثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، ثنا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ يَعْنِي الْعَدَنِيَّ ، ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْوَرْدِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، قَالَ : طَافَ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ سُبُوعًا ، ثُمَّ صَلَّى لِكُلِّ سَبْعٍ رَكْعَتَيْنِ ، وَقَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ ، إِنْ وُلِّيتُمْ هَذَا الْبَيْتَ مِنْ بَعْدِي ، فَلا تَمْنَعُوا أَحَدًا مِنَ النَّاسِ أَنْ يَطُوفَ بِهِ أَيَّ سَاعَةٍ مَا كَانَ مِنَ لَيْلٍ أَوْ نَهَارٍ "

Ibn Abu Mulayka aytdi: Misvar ibn Maxrama oʻn sakkiz marta yetti (aylanish qilib) tavof qildi, soʻng har yetti (aylanish) uchun ikki rakat namoz oʻqidi va dedi: Rasululloh ﷺ: «Ey Abdu Manof oʻgʻillari! Mendan keyin bu Baytning ishi qoʻlingizga oʻtsa, odamlardan hech kimni — kecha yoki kunduzning qaysi soati boʻlmasin — uni tavof qilishdan man qilmanglar», dedilar.Ибн Абу Мулайка айтди: Мисвар ибн Махрама ўн саккиз марта етти (айланиш қилиб) тавоф қилди, сўнг ҳар етти (айланиш) учун икки ракат намоз ўқиди ва деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Абду Маноф ўғиллари! Мендан кейин бу Байтнинг иши қўлингизга ўтса, одамлардан ҳеч кимни — кеча ёки кундузнинг қайси соати бўлмасин — уни тавоф қилишдан ман қилманглар», дедилар.

ثنا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ ، ثنا أَبُو غَسَّانَ مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ بْنِ دِرْهَمٍ ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ السَّلامِ بْنُ حَرْبٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنِ الشَّعْبِيِّ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَرِبَ مَاءً فِي الطَّوَافِ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ tavofda suv ichdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ тавофда сув ичдилар.

ثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ الأَحْوَلُ ، أَنَّ طَاوُسًا ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَّ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِرَجُلٍ يَقُودُ رَجُلا بِخِزَامَةٍ فِي أَنْفِهِ ، فَقَطَعَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَقُودَهُ بِيَدِهِ ، قَالَ : وَمَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِرَجُلٍ قَدْ زَنَقَ بِسَيرٍ يَدَ رَجُلٍ أَوْ بِخَيْطٍ أَوْ بِشَيْءٍ غَيْرِ ذَلِكَ ، فَقَطَعَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : " قُدْهُ بِيَدِكَ " ، قَالَ : أَخْبَرَنِي هَذَا أَجْمَعَ سُلَيْمَانُ الأَحْوَلُ ، أَنَّ طَاوُسًا ، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ، قَالَ ذَلِكَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى الرُّخْصَةِ فِي الْكَلامِ فِي الطَّوَافِ بِالأَمْرِ وَالنَّهْيِ

Tovus xabar berdiki, Rasululloh ﷺ Kaʼbani tavof qilayotgan holda, burniga halqa solib boshqa bir kishini yetaklab borayotgan kishining yonidan oʻtdilar. Rasululloh ﷺ uni kesib tashladilar, soʻng unga (haligi kishini) qoʻli bilan yetaklashni buyurdilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ Kaʼbani tavof qilayotgan holda bir kishining yonidan oʻtdilar — u boshqa bir kishining qoʻlini tasma bilan, yoki ip bilan, yoki bundan boshqa narsa bilan bogʻlab olgan edi. Nabiy ﷺ uni kesib tashladilar va: «Uni qoʻling bilan yetakla», dedilar. U aytdi: Bularning barchasini menga Sulaymon al-Ahval xabar berdi: Tovus unga Ibn Abbos buni Nabiy ﷺdan aytganini xabar bergan. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda tavofda buyruq va qaytariq bilan soʻzlashga ruxsat borligiga dalolat bordir.Товус хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ Каъбани тавоф қилаётган ҳолда, бурнига ҳалқа солиб бошқа бир кишини етаклаб бораётган кишининг ёнидан ўтдилар. Расулуллоҳ ﷺ уни кесиб ташладилар, сўнг унга (ҳалиги кишини) қўли билан етаклашни буюрдилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Каъбани тавоф қилаётган ҳолда бир кишининг ёнидан ўтдилар — у бошқа бир кишининг қўлини тасма билан, ёки ип билан, ёки бундан бошқа нарса билан боғлаб олган эди. Набий ﷺ уни кесиб ташладилар ва: «Уни қўлинг билан етакла», дедилар. У айтди: Буларнинг барчасини менга Сулаймон ал-Аҳвал хабар берди: Товус унга Ибн Аббос буни Набий ﷺдан айтганини хабар берган. Абу Бакр айтди: Бу хабарда тавофда буйруқ ва қайтариқ билан сўзлашга рухсат борлигига далолат бордир.

ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ، عَنِ ابْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ . ح وثنا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، ثنا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ : إِنَّكَ لَتُزَاحِمُ عَلَى هَذَيْنِ الرُّكْنَيْنِ ، قَالَ : إِنْ أَفْعَلْ ، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " مَسْحُهُمَا يَحُطُّ الْخَطَايَا "

Ubayd ibn Umayrdan rivoyat qilinadiki, u Abdulloh ibn Umarga: «Sen mana shu ikki rukn ustida (odamlar bilan) siqilishib intilasan», dedi. U: «Agar men shunday qilsam, (sababi shuki), men Rasululloh ﷺning: ‹U ikkovini silash xatolarni toʻkadi›, deyayotganlarini eshitganman», dedi.Убайд ибн Умайрдан ривоят қилинадики, у Абдуллоҳ ибн Умарга: «Сен мана шу икки рукн устида (одамлар билан) сиқилишиб интиласан», деди. У: «Агар мен шундай қилсам, (сабаби шуки), мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹У икковини силаш хатоларни тўкади›, деяётганларини эшитганман», деди.

وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ : " مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ لَمْ يَرْفَعْ قَدَمًا وَلَمْ يَضَعْ ، إِلا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ حَسَنَةً ، وَيَحُطُّ عَنْهُ خَطِيئَةً ، وَكَتَبَ لَهُ دَرَجَةً "

Va men u zotning: «Kim Baytni tavof qilsa, u bir qadamni koʻtarib, (bir qadamni) qoʻyar ekan, Alloh unga albatta bir yaxshilik yozadi, undan bir xatoni toʻkadi va unga bir daraja yozadi», deyayotganlarini eshitdim.Ва мен у зотнинг: «Ким Байтни тавоф қилса, у бир қадамни кўтариб, (бир қадамни) қўяр экан, Аллоҳ унга албатта бир яхшилик ёзади, ундан бир хатони тўкади ва унга бир даража ёзади», деяётганларини эшитдим.

وَسَمِعْتُهُ يَقُولُ : " مَنْ أَحْصَى أُسْبُوعًا كَانَ كَعِتْقِ رَقَبَةٍ " ، قَالَ يُوسُفُ فِي حَدِيثهِ : وَرُفِعَتْ لَهُ بِهَا دَرَجَةٌ

Va men u zotning: «Kim bir usbuʼni (yetti aylanishni) sanab (toʻliq) ado etsa, bu bir qul ozod qilgandek boʻladi», deyayotganlarini eshitdim. Yusuf oʻz hadisida: «Va unga u sababli bir daraja koʻtariladi», dedi.Ва мен у зотнинг: «Ким бир усбуъни (етти айланишни) санаб (тўлиқ) адо этса, бу бир қул озод қилгандек бўлади», деяётганларини эшитдим. Юсуф ўз ҳадисида: «Ва унга у сабабли бир даража кўтарилади», деди.