وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ، " فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ بِأَوَّلِ حَصَاةٍ " ، ثَنَاهُ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : " رَمَقْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمْ يَزَلْ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ بِأَوَّلِ حَصَاةٍ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَعَلَّهُ يَخْطِرُ بِبَالِ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ أَنَّ فِيَ هَذَا الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ عِنْدَ أَوَّلِ حَصَاةٍ يَرْمِيهَا مِنْ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ ، وَهَذَا عِنْدِي مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِنَا أَنَّ الأَمْرَ قَدْ يَكُونُ إِلَى وَقْتٍ مُؤَقَّتٍ فِي الْخَبَرِ ، وَالزَّجْرُ يَكُونُ إِلَى وَقْتٍ مُؤَقَّتٍ فِي الْخَبَرِ ، وَلا يَكُونُ فِي ذِكْرِ الْوَقْتِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الأَمْرَ بَعْدَ ذَلِكَ الْوَقْتِ سَاقِطٌ ، وَلا أَنَّ الزَّجْرَ بَعْدَ ذَلِكَ الْوَقْتِ سَاقِطٌ ، كَزَجْرِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الصَّلاةِ بَعْدَ الصَّلاةِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ، فَلَمْ يَكُنْ فِي قَوْلِهِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ فَالصَّلاةُ جَائِزَةٌ عِنْدَ طُلُوعِهَا ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ زَجَرَ أَنْ يُتَحَرَّى بِالصَّلاةِ طُلُوعُ الشَّمْسِ وَغُرُوبُهَا ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ أَعْلَمَ أَنَّ الشَّمْسَ تَطْلُعُ بَيْنَ قَرْنَيْ شَيْطَانٍ ، فَزَجَرَ عَنِ الصَّلاةِ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ، وَقَالَ : وَإِذَا ارْتَفَعَتْ فَارِقْهَا ، فَدَلَّهُمْ بِهَذِهِ الْمُخَاطَبَةِ أَنَّ الصَّلاةَ عِنْدَ طُلُوعِهَا غَيْرُ جَائِزَةٍ حَتَّى تَرْتَفِعَ الشَّمْسُ ، وَقَدْ أَمْلَيْتُ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ مَسَائِلَ كَثِيرَةً فِي الْكُتُبِ الْمُصَنَّفَةِ ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ الْحَدِيثُ الْمُصَرِّحُ الَّذِي حَدَّثْنَاهُ
Ibn Masʼuddan rivoyat qilinganki, u zot Aqaba jamrasiga birinchi toshni otgunlariga qadar talbiya aytishda davom etdilar. Abdulloh aytdi: «Men Nabiy ﷺni kuzatib turdim, u zot Aqaba jamrasiga birinchi toshni otgunlariga qadar talbiya aytishda davom etdilar». Abu Bakr aytdi: Ehtimol, baʼzi olimlarning xayoliga bu xabarda Nabiy ﷺ Aqaba jamrasiga otgan birinchi tosh bilan talbiyani toʻxtatganlariga dalolat bor, degan fikr kelar. Bu esa mening nazdimda kitobimizning bir necha oʻrnida bayon qilganim jinsdandirki, xabarda buyruq muayyan bir vaqtga qadar boʻlishi mumkin, qaytariq ham xabarda muayyan bir vaqtga qadar boʻlishi mumkin; biroq vaqtning zikr etilishida oʻsha vaqtdan keyin buyruq soqit boʻladi yoki qaytariq soqit boʻladi, degan dalolat boʻlmaydi. Bu — u zot ﷺning namozdan keyin quyosh chiqquniga qadar namoz oʻqishdan qaytarganlariga oʻxshaydi: u zotning soʻzlarida quyosh chiqqanida, uning chiqishi paytida namoz joiz, degan dalolat yoʻq edi. Zero, Nabiy ﷺ quyosh chiqishi va botishini namoz uchun koʻzlashdan qaytarganlar va Nabiy ﷺ quyosh shaytonning ikki shoxi orasidan chiqishini bildirganlar; shunday ekan, quyosh chiqayotgan paytda namoz oʻqishdan qaytardilar va: «U koʻtarilganida undan ajral», dedilar. Shu murojaat bilan ularga quyosh koʻtarilguniga qadar u chiqayotgan paytda namoz joiz emasligini bildirdilar. Men bu jinsdan boʻlgan koʻplab masalalarni tasnif qilingan kitoblarda imlo qildirganman. Bu taʼvilning sahihligiga dalil — biz rivoyat qilgan ochiq-oydin hadisdir.Ибн Масъуддан ривоят қилинганки, у зот Ақаба жамрасига биринчи тошни отгунларига қадар талбия айтишда давом этдилар. Абдуллоҳ айтди: «Мен Набий ﷺни кузатиб турдим, у зот Ақаба жамрасига биринчи тошни отгунларига қадар талбия айтишда давом этдилар». Абу Бакр айтди: Эҳтимол, баъзи олимларнинг хаёлига бу хабарда Набий ﷺ Ақаба жамрасига отган биринчи тош билан талбияни тўхтатганларига далолат бор, деган фикр келар. Бу эса менинг наздимда китобимизнинг бир неча ўрнида баён қилганим жинсдандирки, хабарда буйруқ муайян бир вақтга қадар бўлиши мумкин, қайтариқ ҳам хабарда муайян бир вақтга қадар бўлиши мумкин; бироқ вақтнинг зикр этилишида ўша вақтдан кейин буйруқ соқит бўлади ёки қайтариқ соқит бўлади, деган далолат бўлмайди. Бу — у зот ﷺнинг намоздан кейин қуёш чиққунига қадар намоз ўқишдан қайтарганларига ўхшайди: у зотнинг сўзларида қуёш чиққанида, унинг чиқиши пайтида намоз жоиз, деган далолат йўқ эди. Зеро, Набий ﷺ қуёш чиқиши ва ботишини намоз учун кўзлашдан қайтарганлар ва Набий ﷺ қуёш шайтоннинг икки шохи орасидан чиқишини билдирганлар; шундай экан, қуёш чиқаётган пайтда намоз ўқишдан қайтардилар ва: «У кўтарилганида ундан ажрал», дедилар. Шу мурожаат билан уларга қуёш кўтарилгунига қадар у чиқаётган пайтда намоз жоиз эмаслигини билдирдилар. Мен бу жинсдан бўлган кўплаб масалаларни тасниф қилинган китобларда имло қилдирганман. Бу таъвилнинг саҳиҳлигига далил — биз ривоят қилган очиқ-ойдин ҳадисдир.