ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ يَعْنِي سُلَيْمَانَ بْنَ حَسَّانَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ آخِرِ يَوْمِهِ حِينَ صَلَّى الظُّهْرَ ، ثُمَّ رَجَعَ فَمَكَثَ بِمِنًى لَيَالِيَ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ يَرْمِي الْجَمْرَةَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ كُلَّ جَمْرَةٍ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ، وَيَقِفُ عِنْدَ الأُولَى وَعِنْدَ الثَّانِيَةِ ، فَيُطِيلُ الْقِيَامَ ، وَيَتَضَرَّعُ ، ثُمَّ يَرْمِي الثَّالِثَةَ وَلا يَقِفُ عِنْدَهَا " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : حِينَ صَلَّى الظُّهْرَ ، ظَاهِرُهَا خِلافُ خَبَرِ ابْنِ عُمَرَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ قَبْلُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَاضَ يَوْمَ النَّحْرِ ، ثُمَّ رَجَعَ فَصَلَّى الظُّهْرَ بِمِنًى ، وَأَحْسَبُ أَنَّ مَعْنَى هَذِهِ اللَّفْظَةِ لا تُضَادُّ خَبَرَ ابْنِ عُمَرَ لَعَلَّ عَائِشَةَ أَرَادَتْ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ آخِرِ يَوْمِهِ حِينَ صَلَّى الظُّهْرَ بَعْدَ رُجُوعِهِ إِلَى مِنًى ، فَإِذَا حُمِلَ خَبَرُ عَائِشَةَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى لَمْ يَكُنْ مُخَالِفًا لِخَبَرِ ابْنِ عُمَرَ ، وَخَبَرُ ابْنِ عُمَرَ أَثْبَتُ إِسْنَادًا مِنْ هَذَا الْخَبَرِ ، وَخَبَرُ عَائِشَةَ مَا تَأَوَّلْتُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي نَقُولُ : إِنَّ الْكَلامَ مُقَدَّمٌ وَمُؤَخَّرٌ ، كَقَوْلِهِ : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجَا ، وَمَثَلُ هَذَا فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ ، قَدْ بَيَّنْتُ بَعْضَهُ فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ ، وَسَأُبَيِّنُ بَاقِيَهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ : وَلَقَدْ خَلَقْنَاكُمْ ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ثُمَّ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ ، فَمَعْنَى قَوْلِ عَائِشَةَ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ آخِرِ يَوْمِهِ ، ثُمَّ رَجَعَ حِينَ صَلَّى الظُّهْرَ فَقَدَّمَ حِينَ صَلَّى الظُّهْرَ قَبْلَ قَوْلِهِ ثُمَّ رَجَعَ ، كَمَا قَدَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ خَلَقْنَاكُمْ قَبْلَ قَوْلِهِ : ثُمَّ صَوَّرْنَاكُمْ ، وَالْمَعْنَى صَوَّرْنَاكُمْ ، ثُمَّ خَلَقْنَاكُمْ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ kunlarining oxirida, peshin namozini oʻqiganlarida ifoza qildilar. Soʻngra qaytdilar va Minoda tashriq kunlari kechalarida turdilar. Quyosh ogʻganida jamraga tosh otar, har bir jamraga yetti tosh otib, har bir tosh bilan takbir aytar edilar. Birinchi va ikkinchisining oldida toʻxtab, qiyomni uzaytirar va tazarru qilar edilar. Soʻng uchinchisiga tosh otar va uning oldida toʻxtamas edilar. Abu Bakr aytdi: «Peshin namozini oʻqiganlarida» degan bu lafzning zohiri biz avval zikr qilgan Ibn Umarning xabariga — Nabiy ﷺ Nahr kuni ifoza qilganlari, soʻng qaytib, Minoda peshinni oʻqiganlari haqidagi xabarga — xilofdir. Men bu lafzning maʼnosi Ibn Umarning xabariga zid emas deb hisoblayman: ehtimol Oisha, Rasululloh ﷺ kunlarining oxirida, Minoga qaytganlaridan keyin peshin namozini oʻqiganlarida ifoza qildilar, deyishni koʻzlagandir. Oishaning xabari shu maʼnoga haml qilinsa, Ibn Umarning xabariga muxolif boʻlmaydi; Ibn Umarning xabari esa isnodda bu xabardan mustahkamroqdir. Oishaning xabari — men taʼvil qilganidek — biz aytadigan jinsdandirki, kalomda muqaddam va muaxxar boʻladi. Bu Uning: «Bandasiga Kitobni nozil qilgan va unda egrilik qilmagan Allohga hamd boʻlsin», degan soʻziga oʻxshaydi. Bunga oʻxshashi Qurʼonda koʻpdir; baʼzisini Maʼonil-Qurʼon kitobida bayon qilganman, qolganini ham, inshaalloh, bayon qilaman. Bu Uning: «Darhaqiqat, Biz sizlarni yaratdik, soʻng sizlarga suvrat berdik, soʻng farishtalarga: ‹Odamga sajda qilinglar›, dedik», degan soʻziga ham oʻxshaydi. Bas, bu taʼvilga koʻra Oishaning soʻzining maʼnosi: Rasululloh ﷺ kunlarining oxirida ifoza qildilar, soʻng peshin namozini oʻqiganlarida qaytdilar (degani boʻladi); u «peshin namozini oʻqiganlarida»ni «soʻng qaytdilar» degan soʻzidan oldin keltirdi — xuddi Alloh azza va jalla «sizlarni yaratdik»ni «soʻng sizlarga suvrat berdik» degan soʻzidan oldin keltirgani kabi; maʼnosi esa: sizlarga suvrat berdik, soʻng sizlarni yaratdik (deganidir).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ кунларининг охирида, пешин намозини ўқиганларида ифоза қилдилар. Сўнгра қайтдилар ва Минода ташриқ кунлари кечаларида турдилар. Қуёш оғганида жамрага тош отар, ҳар бир жамрага етти тош отиб, ҳар бир тош билан такбир айтар эдилар. Биринчи ва иккинчисининг олдида тўхтаб, қиёмни узайтирар ва тазарру қилар эдилар. Сўнг учинчисига тош отар ва унинг олдида тўхтамас эдилар. Абу Бакр айтди: «Пешин намозини ўқиганларида» деган бу лафзнинг зоҳири биз аввал зикр қилган Ибн Умарнинг хабарига — Набий ﷺ Наҳр куни ифоза қилганлари, сўнг қайтиб, Минода пешинни ўқиганлари ҳақидаги хабарга — хилофдир. Мен бу лафзнинг маъноси Ибн Умарнинг хабарига зид эмас деб ҳисоблайман: эҳтимол Оиша, Расулуллоҳ ﷺ кунларининг охирида, Минога қайтганларидан кейин пешин намозини ўқиганларида ифоза қилдилар, дейишни кўзлагандир. Оишанинг хабари шу маънога ҳамл қилинса, Ибн Умарнинг хабарига мухолиф бўлмайди; Ибн Умарнинг хабари эса иснодда бу хабардан мустаҳкамроқдир. Оишанинг хабари — мен таъвил қилганидек — биз айтадиган жинсдандирки, каломда муқаддам ва муаххар бўлади. Бу Унинг: «Бандасига Китобни нозил қилган ва унда эгрилик қилмаган Аллоҳга ҳамд бўлсин», деган сўзига ўхшайди. Бунга ўхшаши Қуръонда кўпдир; баъзисини Маъонил-Қуръон китобида баён қилганман, қолганини ҳам, иншааллоҳ, баён қиламан. Бу Унинг: «Дарҳақиқат, Биз сизларни яратдик, сўнг сизларга суврат бердик, сўнг фаришталарга: ‹Одамга сажда қилинглар›, дедик», деган сўзига ҳам ўхшайди. Бас, бу таъвилга кўра Оишанинг сўзининг маъноси: Расулуллоҳ ﷺ кунларининг охирида ифоза қилдилар, сўнг пешин намозини ўқиганларида қайтдилар (дегани бўлади); у «пешин намозини ўқиганларида»ни «сўнг қайтдилар» деган сўзидан олдин келтирди — худди Аллоҳ азза ва жалла «сизларни яратдик»ни «сўнг сизларга суврат бердик» деган сўзидан олдин келтиргани каби; маъноси эса: сизларга суврат бердик, сўнг сизларни яратдик (деганидир).