ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ . وثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ، وَمَرْوَانَ ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ عَامَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةً مِنْ أَصْحَابِهِ ، فَلَمَّا كَانَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ قَلَّدَ الْهَدْيَ وَأَشْعَرَهُ ، فَأَحْرَمَ مِنْهَا " ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي خَبَرِ ابْنِ إِسْحَاقَ : سَاقَ مَعَهُ الْهَدْيَ سَبْعِينَ بَدَنَةٍ ، كَانَ النَّاسُ سَبْعَمِائَةِ رَجُلٍ ، يُرِيدُ سَبْعَمِائَةِ رَجُلٍ الَّذِينَ نَحَرَ عَنْهُمُ السَّبْعِينَ الْبَدَنَةَ ، لا أَنَّ جَمِيعَ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ بِالْحُدَيْبِيَةِ كَانُوا سَبْعَمِائَةِ رَجُلٍ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي نَقُولُ : إِنَّ اسْمَ النَّاسِ قَدْ يَقَعُ عَلَى بَعْضِ النَّاسِ ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى : الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ ، فَالْعِلْمُ مُحِيطٌ أَنَّ كُلَّ النَّاسِ لَمْ يَقُولُوا ، وَلا كُلَّ النَّاسِ قَدْ جَمَعُوا لَهُمْ ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ : ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ ، فَالْعِلْمُ مُحِيطٌ أَنَّ جَمِيعَ النَّاسِ لَمْ يُفِيضُوا مِنْ عَرَفَاتٍ ، وَإِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ : أَفَاضَ النَّاسُ بَعْضَ النَّاسِ لا جَمِيعَهُمْ ، وَهَذَا بَابٌ طَوِيلٌ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعَهُ ، وَخَبَرُ ابْنِ عُيَيْنَةَ يُصَرِّحُ بِصِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ ، أَلا تَسْمَعُهُ قَالَ فِي الْخَبَرِ : وَكَانُوا بِضْعَ عَشْرَةَ مِائَةً ، فَأَعْلَمَ أَنَّ جَمِيعَ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ أَلْفٍ وَثَلاثِ مِائَةٍ إِذِ الْبِضْعُ مَا بَيْنَ الثَّلاثِ إِلَى الْعَشْرِ ، وَهَذَا الْخَبَرُ فِي ذِكْرِ عَدَدِهِمْ شَبِيهٌ بِخَبَرِ أَبِي سُفْيَانَ ، عَنْ جَابِرٍ ، أَنَّهُمْ كَانُوا بِالْحُدَيْبِيَةِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مِائَةً ، فَهَذَا الْخَبَرُ يُصَرِّحُ أَيْضًا أَنَّهُمْ كَانُوا أَلْفًا وَأَرْبَعَمِائَةٍ ، فَدَلَّتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ فِي خَبَرِ ابْنِ إِسْحَاقَ : وَكَانَ النَّاسُ سَبْعَمِائَةِ رَجُلٍ ، وَكَانُوا بَعْضَ النَّاسِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْحُدَيْبِيَةِ لا جَمِيعَهُمْ ، فَعَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ وَهَذِهِ الأَدِلَّةِ قَدْ نَحَرَ مِنْ بَعْضِهِمْ عَنْ كُلِّ عَشَرَةٍ مِنْهُمْ بَدَنَةً ، نَحَرَ عَنْ بَعْضِهِمْ عَنْ كُلِّ سَبْعَةٍ مِنْهُمْ بَدَنَةً أَوْ بَقَرَةً ، فَقَوْلُ جَابِرٍ : اشْتَرَكْنَا فِي الْجَزُورِ سَبْعَةٌ ، وَفِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةٌ ، يُرِيدُ بَعْضَ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ ، وَخَبَرُ الْمِسْوَرِ ، وَمَرْوَانَ : اشْتَرَكَ عَشَرَةٌ فِي بَدَنَةٍ أَيْ سَبْعُمِائَةٍ مِنْهُمْ وَهُمْ نِصْفُ أَهْلِ الْحُدَيْبِيَةِ ، لا كُلُّهُمُ
Misvar ibn Maxrama va Marvondan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hudaybiya yili ashoblaridan oʻn (va) bir necha yuz kishi bilan chiqdilar. Zul-Hulayfaga yetganlarida hadiyga qilodalar taqib, ishʼor qildilar va u yerdan ihromga kirdilar — soʻng hadisni zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Ibn Ishoqning xabarida: «Oʻzi bilan yetmishta qurbonlik tuyasini haydab ketdi, odamlar esa yetti yuz kishi edi», deyilgan. Bu bilan u — oʻsha yetmish tuya nomidan soʻyilgan yetti yuz kishini koʻzlaydi, Hudaybiyada u zot bilan birga boʻlgan barcha ashoblari yetti yuz kishi edi, deganini emas. Bu biz aytadigan jinsdandirki, «odamlar» nomi baʼzan odamlarning bir qismiga tushadi. Bu Alloh taoloning: «Ularga odamlar: ‹Albatta, odamlar sizlarga qarshi toʻplandilar›, dedilar», degan soʻziga oʻxshaydi: ilm qamrab olganki, hamma odamlar aytmaganlar va hamma odamlar ularga qarshi toʻplanmaganlar. Shuningdek, Uning: «Soʻng odamlar qaytgan joydan qaytinglar», degan soʻzi ham shunday: ilm qamrab olganki, odamlarning hammasi Arafotdan qaytmagan; U «odamlar qaytdi» degan soʻzi bilan odamlarning barchasini emas, bir qismini koʻzlagan. Bu uzun bob boʻlib, bu yerda uning oʻrni emas. Ibn Uyaynaning xabari esa bu taʼvilning sahihligini ochiq bildiradi. Uning xabarda: «Ular oʻn (va) bir necha yuz kishi edilar», deganini eshitmayapsanmi? Shu bilan u Hudaybiya ahlining barchasi bir ming uch yuzdan koʻp boʻlganini bildirdi; zero, bidʼ — uch bilan oʻn orasidagidir. Sanoqlarini zikr etishda bu xabar Abu Sufyonning Jobirdan (rivoyat qilgan) — ular Hudaybiyada bir ming toʻrt yuz kishi edilar, degan xabariga oʻxshashdir. Bu xabar ham ular bir ming toʻrt yuz kishi boʻlganini ochiq bildiradi. Bas, bu lafz Ibn Ishoqning xabaridagi: «Odamlar yetti yuz kishi edi», degan soʻz Nabiy ﷺ bilan Hudaybiyada birga boʻlgan odamlarning bir qismi ekaniga, ularning barchasi emasligiga dalolat qildi. Shu taʼvil va shu dalillarga koʻra, u zot ularning bir qismidan har oʻn kishi nomidan bir tuya soʻyganlar, bir qismidan esa har yetti kishi nomidan bir tuya yoki sigir soʻyganlar. Shunday ekan, Jobirning: «Biz tuyada yetti kishi, sigirda yetti kishi sherik boʻldik», degan soʻzi bilan Hudaybiya ahlining bir qismini koʻzlaydi; Misvar va Marvonning: «Bir tuyada oʻn kishi sherik boʻldi», degan xabari esa ulardan yetti yuz kishi haqidadir — ular Hudaybiya ahlining yarmidir, hammasi emas.Мисвар ибн Махрама ва Марвондан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳудайбия йили ашобларидан ўн (ва) бир неча юз киши билан чиқдилар. Зул-Ҳулайфага етганларида ҳадийга қилодалар тақиб, ишъор қилдилар ва у ердан иҳромга кирдилар — сўнг ҳадисни зикр қилди. Абу Бакр айтди: Ибн Ишоқнинг хабарида: «Ўзи билан етмишта қурбонлик туясини ҳайдаб кетди, одамлар эса етти юз киши эди», дейилган. Бу билан у — ўша етмиш туя номидан сўйилган етти юз кишини кўзлайди, Ҳудайбияда у зот билан бирга бўлган барча ашоблари етти юз киши эди, деганини эмас. Бу биз айтадиган жинсдандирки, «одамлар» номи баъзан одамларнинг бир қисмига тушади. Бу Аллоҳ таолонинг: «Уларга одамлар: ‹Албатта, одамлар сизларга қарши тўпландилар›, дедилар», деган сўзига ўхшайди: илм қамраб олганки, ҳамма одамлар айтмаганлар ва ҳамма одамлар уларга қарши тўпланмаганлар. Шунингдек, Унинг: «Сўнг одамлар қайтган жойдан қайтинглар», деган сўзи ҳам шундай: илм қамраб олганки, одамларнинг ҳаммаси Арафотдан қайтмаган; У «одамлар қайтди» деган сўзи билан одамларнинг барчасини эмас, бир қисмини кўзлаган. Бу узун боб бўлиб, бу ерда унинг ўрни эмас. Ибн Уяйнанинг хабари эса бу таъвилнинг саҳиҳлигини очиқ билдиради. Унинг хабарда: «Улар ўн (ва) бир неча юз киши эдилар», деганини эшитмаяпсанми? Шу билан у Ҳудайбия аҳлининг барчаси бир минг уч юздан кўп бўлганини билдирди; зеро, бидъ — уч билан ўн орасидагидир. Саноқларини зикр этишда бу хабар Абу Суфённинг Жобирдан (ривоят қилган) — улар Ҳудайбияда бир минг тўрт юз киши эдилар, деган хабарига ўхшашдир. Бу хабар ҳам улар бир минг тўрт юз киши бўлганини очиқ билдиради. Бас, бу лафз Ибн Ишоқнинг хабаридаги: «Одамлар етти юз киши эди», деган сўз Набий ﷺ билан Ҳудайбияда бирга бўлган одамларнинг бир қисми эканига, уларнинг барчаси эмаслигига далолат қилди. Шу таъвил ва шу далилларга кўра, у зот уларнинг бир қисмидан ҳар ўн киши номидан бир туя сўйганлар, бир қисмидан эса ҳар етти киши номидан бир туя ёки сигир сўйганлар. Шундай экан, Жобирнинг: «Биз туяда етти киши, сигирда етти киши шерик бўлдик», деган сўзи билан Ҳудайбия аҳлининг бир қисмини кўзлайди; Мисвар ва Марвоннинг: «Бир туяда ўн киши шерик бўлди», деган хабари эса улардан етти юз киши ҳақидадир — улар Ҳудайбия аҳлининг ярмидир, ҳаммаси эмас.