حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ الْحِمْصِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصَدَقَةٍ ، فَقِيلَ : مَنَعَ ابْنَ جَمِيلٍ ، وَخَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ ، وَالْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : مَا يَنْقِمُ ابْنُ جَمِيلٍ ، إِلا أَنَّهُ كَانَ فَقِيرًا أَغْنَاهُ اللَّهُ ، وَأَمَّا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَإِنَّكُمْ تَظْلِمُونَ خَالِدًا ، قَدِ احْتَبَسَ أَدْرَاعَهُ وَأَعْبُدَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ، أَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ فِي خَبَرِ وَرْقَاءَ : وَأَمَّا الْعَبَّاسُ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَهِيَ عَلَيَّ ، وَمِثْلُهَا مَعَهَا ، وَقَالَ فِي خَبَرِ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ : أَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَهِيَ لَهُ وَمِثْلُهَا مَعَهَا ، وَقَالَ فِي خَبَرِ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ : أَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَهِيَ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ وَمِثْلُهَا مَعَهَا ، فَخَبَرُ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ : فَهِيَ لَهُ وَمِثْلُهَا مَعَهَا يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ مَا قَالَ وَرْقَاءُ أَيْ فَهِيَ لَهُ عَلَيَّ ، فَأَمَّا اللَّفْظَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ ، فَهِيَ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهَا فَهِيَ لَهُ عَلَيَّ مَا بَيَّنْتُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ : عَلَيْهِ يَعْنِي لَهُ ، وَلَهُ يَعْنِي عَلَيْهِ ، كَقَوْلِهِ جَلَّ وَعَلا : أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ ، فَمَعْنَى لَهُمُ اللَّعْنَةُ : أَيْ عَلَيْهِمُ اللَّعْنَةُ ، وَمُحَالٌ أَنْ يَتْرُكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِلْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ صَدَقَةً قَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ ، وَبَعْدَهُ تَرَكَ صَدَقَةً أُخْرَى إِذَا وَجَبَتْ عَلَيْهِ ، وَالْعَبَّاسُ مِنْ صَلِيبَةِ بَنِي هَاشِمٍ مِمَّنْ حُرِّمَ عَلَيْهِ صَدَقَةُ غَيْرِهِ أَيْضًا فَكَيْفَ صَدَقَةُ نَفْسِهِ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَدْ أَخْبَرَ أَنَّ الْمُمْتَنِعَ مِنْ أَدَاءِ صَدَقَتِهِ فِي الْعُسْرِ وَالْيُسْرِ يُعَذَّبُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي يَوْمٍ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ بِأَلْوَانِ عَذَابٍ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي مَوْضِعِهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ ، فَكَيْفَ يَكُونُ أَنْ يَتَأَوَّلَ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَتْرُكَ لِعَمِّهِ صِنْوِ أَبِيهِ صَدَقَةً قَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ لأَهْلِ سُهْمَانِ الصَّدَقَةِ أَوْ يُبِيحُ لَهُ تَرْكَ أَدَائِهَا وَإِيصَالِهَا إِلَى مُسْتَحِقِّيهَا هَذَا مَا لا يَتَوَهَّمُهُ عِنْدِي عَالِمٌ ، وَالصَّحِيحُ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ قَوْلُهُ : فَهِيَ لَهُ ، وَقَوْلُهُ فَهِيَ عَلَيَّ ، وَمِثْلُهَا مَعَهَا أَيْ إِنِّي قَدِ اسْتَعْجَلْتُ مِنْهُ صَدَقَةَ عَامَيْنِ ، فَهَذِهِ الصَّدَقَةُ الَّتِي أُمِرْتُ بِقَبْضِهَا مِنَ النَّاسِ هِيَ لِلْعَبَّاسِ عَلَيَّ وَمِثْلُهَا مَعَهَا أَيْ صَدَقَةٌ ثَانِيَةٌ عَلَى مَا رَوَى الْحَجَّاجُ بْنُ دِينَارٍ ، وَإِنْ كَانَ فِي الْقَلْبِ مِنْهُ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ، " أَنَّ الْعَبَّاسَ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي تَعْجِيلِ صَدَقَتِهِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ ، فَرَخَّصَ لَهُ فِي ذَلِكَ " . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَعَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْمُغِيرَةِ الْمِصْرِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّا الأَسَدِيُّ ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ ، غَيْرَ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، لَمْ يَقُلْ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Umar dedi: «Rasululloh ﷺ sadaqa (yigʻishga) buyurdilar. Shunda: ‹Ibn Jamil, Xolid ibn Valid va Abbos ibn Abdulmuttalib bermay tortdilar›, deyildi. Rasululloh ﷺ: ‹Ibn Jamilning ayblovga sabab boʻladigan yagona narsasi shuki, u faqir edi, soʻng Alloh uni boy qildi. Xolid ibn Validga kelsak, sizlar Xolidga zulm qilyapsizlar — u oʻz sovutlari va qullarini Alloh yoʻlida vaqf qilib qoʻygan. Abbos ibn Abdulmuttalib esa — Rasululloh ﷺning amakilaridir›, dedilar». Abu Bakr aytdi: Varqoning xabarida: «Rasululloh ﷺning amakilari Abbosga kelsak — u (sadaqa) mening zimmamda, yana shuncha ham u bilan birga», deyilgan. Muso ibn Uqbaning xabarida: «Abbos ibn Abdulmuttalibga kelsak — u unga (tegishli), yana shuncha ham u bilan birga», deyilgan. Shuayb ibn Abu Hamzaning xabarida esa: «Rasululloh ﷺning amakilari Abbos ibn Abdulmuttalibga kelsak — u uning zimmasidagi sadaqa, yana shuncha ham u bilan birga», deyilgan. Muso ibn Uqbaning xabaridagi «u unga (tegishli), yana shuncha ham u bilan birga» degani Varqo aytgan maʼnoni, yaʼni «u uning (foydasiga) mening zimmamda» maʼnosini koʻzlagan boʻlishi mumkin. Shuayb ibn Abu Hamza zikr qilgan «u uning zimmasidagi sadaqa» lafziga kelsak, uning maʼnosi ham «u uning (foydasiga) mening zimmamda» boʻlishi mumkin — men kitoblarimizning bir necha joyida bayon qilganimdek, arablar alayhi deb lahuni, lahu deb alayhini nazarda tutadilar; Alloh jalla va aloning: {Ana oʻshalarga laʼnat va yomon diyor bordir} degani kabi — lahumul-laʼnatuning maʼnosi alayhimul-laʼnatudir. Nabiy ﷺning Abbos ibn Abdulmuttalibga uning moliga vojib boʻlgan sadaqani tark qilib qoʻyishlari, undan keyin yana boshqa vojib boʻlgan sadaqani ham tark qilishlari mahol; Abbos esa sof Bani Hoshimdan — boshqaning sadaqasi ham unga harom qilingan kishilardandir; oʻzining sadaqasi qanday boʻlsin? Nabiy ﷺ qiyinchilikda ham, yengillikda ham sadaqasini ado etishdan bosh tortgan kishi qiyomat kuni miqdori ellik ming yil boʻlgan bir kunda — biz bu kitobda oʻz oʻrnida zikr qilgan turli azoblar bilan — azoblanishini xabar berganlar. Bas, Nabiy ﷺning oʻz amakilari — otalarining bir tomiri boʻlgan kishi uchun sadaqa haqdorlariga vojib boʻlgan sadaqani tark qilishlari yoki uni ado etmaslikni va haqdorlariga yetkazmaslikni unga mubohlashlari deb taʼvil qilish qanday boʻlsin? Bu — mening nazdimda hech bir olim gumon qilmaydigan narsadir. Bu lafzda sahih boʻlgani — u zotning «u unga (tegishli)» va «u mening zimmamda, yana shuncha ham u bilan birga» deganidir; yaʼni: men undan ikki yillik sadaqasini oldindan olganman; bas, men odamlardan olishga buyurilgan bu sadaqa — Abbos uchun mening zimmamda, yana shuncha ham u bilan birga, yaʼni ikkinchi sadaqa — Hajjoj ibn Dinor rivoyat qilganidek. Garchi koʻngilda undan (shubha) boʻlsa-da: (u) Hakamdan, u Hujayya ibn Adiydan, u Ali ibn Abu Tolibdan (rivoyat qiladiki), Abbos ibn Abdulmuttalib Rasululloh ﷺdan sadaqasini vaqti kelishidan oldin tezlatib berishni soʻradi, u zot esa unga bunga ruxsat berdilar. Buni bizga Muhammad ibn Yahyo va Ali ibn Abdurrahmon ibn al-Mugʻiyra al-Misriy soʻzlab berdi: ular ikkovi: bizga Said ibn Mansur soʻzlab berdi, unga Ismoil ibn Zakariyo al-Asadiy Hajjoj ibn Dinordan soʻzlab berdi, dedilar; faqat Ali ibn Abdurrahmon «vaqti kelishidan oldin» demadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ садақа (йиғишга) буюрдилар. Шунда: ‹Ибн Жамил, Холид ибн Валид ва Аббос ибн Абдулмутталиб бермай тортдилар›, дейилди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ибн Жамилнинг айбловга сабаб бўладиган ягона нарсаси шуки, у фақир эди, сўнг Аллоҳ уни бой қилди. Холид ибн Валидга келсак, сизлар Холидга зулм қиляпсизлар — у ўз совутлари ва қулларини Аллоҳ йўлида вақф қилиб қўйган. Аббос ибн Абдулмутталиб эса — Расулуллоҳ ﷺнинг амакиларидир›, дедилар». Абу Бакр айтди: Варқонинг хабарида: «Расулуллоҳ ﷺнинг амакилари Аббосга келсак — у (садақа) менинг зиммамда, яна шунча ҳам у билан бирга», дейилган. Мусо ибн Уқбанинг хабарида: «Аббос ибн Абдулмутталибга келсак — у унга (тегишли), яна шунча ҳам у билан бирга», дейилган. Шуайб ибн Абу Ҳамзанинг хабарида эса: «Расулуллоҳ ﷺнинг амакилари Аббос ибн Абдулмутталибга келсак — у унинг зиммасидаги садақа, яна шунча ҳам у билан бирга», дейилган. Мусо ибн Уқбанинг хабаридаги «у унга (тегишли), яна шунча ҳам у билан бирга» дегани Варқо айтган маънони, яъни «у унинг (фойдасига) менинг зиммамда» маъносини кўзлаган бўлиши мумкин. Шуайб ибн Абу Ҳамза зикр қилган «у унинг зиммасидаги садақа» лафзига келсак, унинг маъноси ҳам «у унинг (фойдасига) менинг зиммамда» бўлиши мумкин — мен китобларимизнинг бир неча жойида баён қилганимдек, араблар алайҳи деб лаҳуни, лаҳу деб алайҳини назарда тутадилар; Аллоҳ жалла ва алонинг: {Ана ўшаларга лаънат ва ёмон диёр бордир} дегани каби — лаҳумул-лаънатунинг маъноси алайҳимул-лаънатудир. Набий ﷺнинг Аббос ибн Абдулмутталибга унинг молига вожиб бўлган садақани тарк қилиб қўйишлари, ундан кейин яна бошқа вожиб бўлган садақани ҳам тарк қилишлари маҳол; Аббос эса соф Бани Ҳошимдан — бошқанинг садақаси ҳам унга ҳаром қилинган кишилардандир; ўзининг садақаси қандай бўлсин? Набий ﷺ қийинчиликда ҳам, енгилликда ҳам садақасини адо этишдан бош тортган киши қиёмат куни миқдори эллик минг йил бўлган бир кунда — биз бу китобда ўз ўрнида зикр қилган турли азоблар билан — азобланишини хабар берганлар. Бас, Набий ﷺнинг ўз амакилари — оталарининг бир томири бўлган киши учун садақа ҳақдорларига вожиб бўлган садақани тарк қилишлари ёки уни адо этмасликни ва ҳақдорларига етказмасликни унга мубоҳлашлари деб таъвил қилиш қандай бўлсин? Бу — менинг наздимда ҳеч бир олим гумон қилмайдиган нарсадир. Бу лафзда саҳиҳ бўлгани — у зотнинг «у унга (тегишли)» ва «у менинг зиммамда, яна шунча ҳам у билан бирга» деганидир; яъни: мен ундан икки йиллик садақасини олдиндан олганман; бас, мен одамлардан олишга буюрилган бу садақа — Аббос учун менинг зиммамда, яна шунча ҳам у билан бирга, яъни иккинчи садақа — Ҳажжож ибн Динор ривоят қилганидек. Гарчи кўнгилда ундан (шубҳа) бўлса-да: (у) Ҳакамдан, у Ҳужайя ибн Адийдан, у Али ибн Абу Толибдан (ривоят қиладики), Аббос ибн Абдулмутталиб Расулуллоҳ ﷺдан садақасини вақти келишидан олдин тезлатиб беришни сўради, у зот эса унга бунга рухсат бердилар. Буни бизга Муҳаммад ибн Яҳё ва Али ибн Абдурраҳмон ибн ал-Муғийра ал-Мисрий сўзлаб берди: улар иккови: бизга Саид ибн Мансур сўзлаб берди, унга Исмоил ибн Закариё ал-Асадий Ҳажжож ибн Динордан сўзлаб берди, дедилар; фақат Али ибн Абдурраҳмон «вақти келишидан олдин» демади.