حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، ثنا مُصْعَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُبَيْدَةَ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ظِلٍّ فَارِعٍ , فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي بَيَاضَةَ , فَقَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، احْتَرَقْتُ . قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا لَكَ ؟ " قَالَ : وَقَعْتُ بِامْرَأَتِي ، وَأَنَا صَائِمٌ ، وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ , فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَعْتِقْ رَقَبَةً " . قَالَ : لا أَجِدُهُ . قَالَ : " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . قَالَ : لَيْسَ عِنْدِي . قَالَ : " اجْلِسْ " , فَجَلَسَ , فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا , فَقَالَ : " أَيْنَ السَّائِلُ آنِفًا ؟ " قَالَ : هَا أَنَا ذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " . قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , عَلَى أَحْوَجَ مِنِّي وَمِنْ أَهْلِي ؟ ! ! فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا لَنَا عَشَاءُ لَيْلَةٍ . قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَعُدْ بِهِ عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِكَ " . لَمْ يُذْكَرِ الصَّوْمُ فِي الْخَبَرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنْ ثَبَتَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا , فَإِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ هَذَا الْمُجَامِعَ أَنْ يُطْعِمَ كُلَّ مِسْكِينٍ ثُلُثَ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ ؛ لأَنَّ عِشْرِينَ صَاعًا إِذَا قُسِّمَ بَيْنَ سِتِّينَ مِسْكِينًا كَانَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ ثُلُثُ صَاعٍ , وَلَسْتُ أَحْسِبُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ ثَابِتَةً , فَإِنَّ فِي خَبَرِ الزُّهْرِيِّ : أُتِيَ بِمِكْتَلٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا , أَوْ عِشْرُونَ صَاعًا . هَذَا فِي خَبَرِ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . فَأَمَّا هِقْلُ بْنُ زِيَادٍ فَإِنَّهُ رَوَى ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُمَا بَعْدُ , وَلا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ عُلَمَاءِ الْحِجَازِ ، وَالْعِرَاقِ ، قَالَ : يُطْعِمُ فِي كَفَّارَةِ الْجِمَاعِ كُلَّ مِسْكِينٍ ثُلُثَ صَاعٍ فِي رَمَضَانَ . قَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ : يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا مِنْ طَعَامٍ , تَمْرًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ . وَقَالَ الْعِرَاقِيُّونَ : يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ . فَأَمَّا ثُلُثُ صَاعٍ ، فَلَسْتُ أَحْفَظُ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ ذِكْرِ الأَمْرِ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا كَانَ لأَنَّ السُّؤَالَ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا كَانَ فِي رَمَضَانَ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَ الشَّهْرَ , وَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ لِهَذِهِ الْحَوْبَةِ لا يُمْكِنُ الابْتِدَاءُ فِيهِ إِلا بَعْدَ أَنْ يَقْضِيَ شَهْرَ رَمَضَانَ ، وَبَعْدَ مُضِيِّ يَوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ . فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُجَامِعَ بِإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا , إِذِ الإِطْعَامُ مُمْكِنٌ فِي رَمَضَانَ لَوْ كَانَ الْمُجَامِعُ مَالِكًا لِقَدْرِ الإِطْعَامِ , فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ مُعَجِّلا , دُونَ مَا لا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ إِلا بَعْدَ مُضِيِّ أَيَّامٍ وَلَيَاليٍ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ . وَلَسْتُ أَحْفَظُ فِي شَيْءٍ مِنْ أَخْبَارِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ السُّؤَالَ مِنَ الْمُجَامِعِ قَبْلَ أَنْ يَنْقَضِيَ شَهْرُ رَمَضَانَ , فَجَازَ إِذَا كَانَ السُّؤَالُ بَعْدَ مُضِيِّ رَمَضَانَ أَنْ يُؤْمَرَ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ ؛ لأَنَّ الصِّيَامَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِلْكَفَّارَةِ جَائِزَةٌ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Nabiy ﷺ baland bir soya (ostida) edilar. Shunda Banu Bayoza (qabilasi)dan bir kishi kelib: «Ey Allohning Nabiysi, men kuyib ketdim!» dedi. Nabiy ﷺ unga: «Senga nima boʻldi?» dedilar. U: «Roʻzador holimda xotinimga yaqinlik qildim, bu Ramazonda edi», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Bir qul ozod qil», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. U zot: «Oltmish miskinni taomlantir», dedilar. U: «Menda (bunga narsa) yoʻq», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shunda Rasululloh ﷺga ichida yigirma soʼ boʻlgan bir araq keltirildi. U zot: «Hozirgina soʻragan kishi qani?» dedilar. U: «Mana men, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Buni ol va sadaqa qil», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, mendan va oilamdan muhtojroqqami?! Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, bizning bir kechalik kechki taomimiz yoʻq», dedi. Nabiy ﷺ: «Unda uni oʻzingga va oilangga qaytar», dedilar. Bu xabarda roʻza zikr qilinmadi. Abu Bakr aytdi: Agar «ichida yigirma soʼ boʻlgan araq» degan bu lafz sobit boʻlsa, demak Nabiy ﷺ bu jimoʼ qilgan kishiga har bir miskinga xurmodan uchdan bir soʼ taomlantirishni buyurgan boʻladilar; chunki yigirma soʼ oltmish miskinga boʻlinsa, har bir miskinga uchdan bir soʼ tegadi. Men bu lafzni sobit deb hisoblamayman, chunki Zuhriyning xabarida: ichida oʻn besh soʼ yoki yigirma soʼ boʻlgan miktal keltirildi, deyilgan. Bu Mansur ibn al-Muʼtamirning Zuhriydan (rivoyat qilgan) xabaridadir. Hiql ibn Ziyodga kelsak, u Avzoiydan, u Zuhriydan: oʻn besh soʼ, deb rivoyat qildi. Men bularning ikkovini keyinroq keltirdim. Hijoz va Iroq ulamolaridan biror kishining: Ramazonda jimoʼ kafforatida har bir miskinga uchdan bir soʼ taomlantiriladi, deganini bilmayman. Hijoz ahli: har bir miskinga bir mudd taom — xurmo boʻladimi, boshqasimi — taomlantiriladi, dedi. Iroqliklar esa: har bir miskinga xurmodan bir soʼ taomlantiriladi, dedi. Uchdan bir soʼga kelsak, men ulardan birortasidan buni yodda saqlamadim. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda ketma-ket ikki oy roʻza tutishga buyurish zikr qilinmagani, ehtimol, shuning uchundir: bu xabardagi savol Ramazon oyi tugashidan oldin boʻlgan. Bu gunoh uchun ketma-ket ikki oy roʻza tutishni esa faqat Ramazon oyi oʻtib, Shavvoldan bir kun oʻtgandan keyingina boshlash mumkin. Shu sababli Nabiy ﷺ jimoʼ qilgan kishiga oltmish miskinni taomlantirishni buyurdilar, chunki agar u taomlantirish miqdoriga ega boʻlganida, taomlantirish Ramazonda ham mumkin edi. Bas, Nabiy ﷺ unga darhol qilishi joiz boʻlgan narsani buyurdilar, kunlar va kechalar oʻtmasdan qilish joiz boʻlmagan narsani emas. Alloh biluvchiroqdir. Abu Hurayraning xabarlaridan hech birida jimoʼ qilgan kishining savoli Ramazon oyi tugashidan oldin boʻlgani yodimda yoʻq; agar savol Ramazon oʻtganidan keyin boʻlgan boʻlsa, unga ikki oy roʻza tutishga buyurilishi joiz edi, chunki oʻsha vaqtda kafforat uchun roʻza tutish joizdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Набий ﷺ баланд бир соя (остида) эдилар. Шунда Бану Баёза (қабиласи)дан бир киши келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен куйиб кетдим!» деди. Набий ﷺ унга: «Сенга нима бўлди?» дедилар. У: «Рўзадор ҳолимда хотинимга яқинлик қилдим, бу Рамазонда эди», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бир қул озод қил», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантир», дедилар. У: «Менда (бунга нарса) йўқ», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺга ичида йигирма сў бўлган бир арақ келтирилди. У зот: «Ҳозиргина сўраган киши қани?» дедилар. У: «Мана мен, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Буни ол ва садақа қил», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мендан ва оиламдан муҳтожроққами?! Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, бизнинг бир кечалик кечки таомимиз йўқ», деди. Набий ﷺ: «Унда уни ўзингга ва оилангга қайтар», дедилар. Бу хабарда рўза зикр қилинмади. Абу Бакр айтди: Агар «ичида йигирма сў бўлган арақ» деган бу лафз собит бўлса, демак Набий ﷺ бу жимў қилган кишига ҳар бир мискинга хурмодан учдан бир сў таомлантиришни буюрган бўладилар; чунки йигирма сў олтмиш мискинга бўлинса, ҳар бир мискинга учдан бир сў тегади. Мен бу лафзни собит деб ҳисобламайман, чунки Зуҳрийнинг хабарида: ичида ўн беш сў ёки йигирма сў бўлган миктал келтирилди, дейилган. Бу Мансур ибн ал-Муътамирнинг Зуҳрийдан (ривоят қилган) хабаридадир. Ҳиқл ибн Зиёдга келсак, у Авзоийдан, у Зуҳрийдан: ўн беш сў, деб ривоят қилди. Мен буларнинг икковини кейинроқ келтирдим. Ҳижоз ва Ироқ уламоларидан бирор кишининг: Рамазонда жимў каффоратида ҳар бир мискинга учдан бир сў таомлантирилади, деганини билмайман. Ҳижоз аҳли: ҳар бир мискинга бир мудд таом — хурмо бўладими, бошқасими — таомлантирилади, деди. Ироқликлар эса: ҳар бир мискинга хурмодан бир сў таомлантирилади, деди. Учдан бир сўга келсак, мен улардан бирортасидан буни ёдда сақламадим. Абу Бакр айтди: Бу хабарда кетма-кет икки ой рўза тутишга буюриш зикр қилинмагани, эҳтимол, шунинг учундир: бу хабардаги савол Рамазон ойи тугашидан олдин бўлган. Бу гуноҳ учун кетма-кет икки ой рўза тутишни эса фақат Рамазон ойи ўтиб, Шавволдан бир кун ўтгандан кейингина бошлаш мумкин. Шу сабабли Набий ﷺ жимў қилган кишига олтмиш мискинни таомлантиришни буюрдилар, чунки агар у таомлантириш миқдорига эга бўлганида, таомлантириш Рамазонда ҳам мумкин эди. Бас, Набий ﷺ унга дарҳол қилиши жоиз бўлган нарсани буюрдилар, кунлар ва кечалар ўтмасдан қилиш жоиз бўлмаган нарсани эмас. Аллоҳ билувчироқдир. Абу Ҳурайранинг хабарларидан ҳеч бирида жимў қилган кишининг саволи Рамазон ойи тугашидан олдин бўлгани ёдимда йўқ; агар савол Рамазон ўтганидан кейин бўлган бўлса, унга икки ой рўза тутишга буюрилиши жоиз эди, чунки ўша вақтда каффорат учун рўза тутиш жоиздир.