حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : إِنِّي لأَعْلَمُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ ، بَلَغَ مَرْوَانَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا فَلا يَصُومْ . قَالَ : فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ ، وَأَبُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ حَتَّى دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ ، وَعَائِشَةَ , وَكِلاهُمَا قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْبِحُ جُنُبًا ثُمَّ يَصُومُ " . فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ , وَأَبُوهُ حَتَّى أَتَيَا مَرْوَانَ , فَحَدَّثَاهُ ، فَقَالَ : عَزَمْتُ عَلَيْكُمَا لَمَا انْطَلَقْتُمَا إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ , فَحَدِّثَاهُ , فَقَالَ : أَهُمَا قَالَتَا لَكُمَا ؟ قَالا : نَعَمْ . قَالَ : هُمَا أَعْلَمُ . إِنَّمَا أَنْبَأَنِيهِ الْفَضْلُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَحَالَ الْخَبَرَ عَلَى مَلِيءٍ صَادِقٍ بَارٍّ فِي خَبَرِهِ , إِلا أَنَّ الْخَبَرَ مَنْسُوخٌ , لا أَنَّهُ وَهْمٌ , لا غَلَطَ , وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عِنْدَ ابْتِدَاءِ فَرْضِ الصَّوْمِ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ حَظَرَ عَلَيْهِمُ لا الأَكْلَ وَالشُّرْبَ فِي لَيْلِ الصَّوْمِ بَعْدَ النَّوْمِ , كَذَلِكَ الْجِمَاعَ , فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ : مَنْ أَصْبَحَ وَهُوَ جُنُبٌ فَلا يَصُمْ , فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَبْلَ أَنْ يُبِيحَ اللَّهُ الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ , فَلَمَّا أَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَانَ لِلْجُنُبِ إِذَا أَصْبَحَ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ أَنْ يَصُومَ ذَلِكَ الْيَوْمَ , إِذِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَمَّا أَبَاحَ الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَانَ الْعِلْمُ مُحِيطًا بِأَنَّ الْمُجَامِعَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ يَطْرُقُهُ فَاعِلا مَا قَدْ أَبَاحَهُ اللَّهُ لَهُ فِي نَصِّ تَنْزِيلِهِ , وَلا سَبِيلَ لِمَنْ هَذَا فِعْلُهُ إِلَى الاغْتِسَالِ إِلا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ , وَلَوْ كَانَ إِذَا أَدْرَكَهُ الصُّبْحُ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ لَمْ يَجُزْ لَهُ الصَّوْمُ ، كَانَ الْجِمَاعُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِأَقَلَّ وَقْتٍ يُمْكِنُ الاغْتِسَالُ فِيهِ مَحْظُورًا غَيْرَ مُبَاحٍ . وَفِي إِبَاحَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ الْجِمَاعَ فِي جِمَاعِ اللَّيْلِ بَعْدَ مَا كَانَ مَحْظُورًا بَعْدَ النَّوْمِ ، بَانَ وَثَبَتَ أَنَّ الْجَنَابَةَ الْبَاقِيَةَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِجِمَاعٍ فِي اللَّيْلِ مُبَاحٌ لا يَمْنَعُ الصَّوْمَ . فَخَبَرُ عَائِشَةَ ، وَأَمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ مَا كَانَ يُدْرِكُهُ الصُّبْحُ جُنُبًا نَاسِخٌ لِخَبَرِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ؛ لأَنَّ هَذَا الْفِعْلَ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ نُزُولِ إِبَاحَةِ الْجِمَاعِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ . فَاسْمَعِ الآنَ خَبَرًا عَنْ كَاتِبِ الْوَحْيِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصِحَّةِ مَا تَأَوَّلْتُ خَبَرَ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ
Abu Bakr ibn Abdurrahmon dedi: Men bu hadisni odamlarning eng yaxshi biluvchisiman. Marvonga Abu Hurayra Rasululloh ﷺdan hadis aytayotgani yetib bordi. Bizga Bundor aytdi: bizga Yahyo Ibn Jurayjdan aytdi: menga Abdulmalik ibn Abu Bakr otasidan aytdiki, u Abu Hurayraning: «Kim junub holda tongni qarshilasa, roʻza tutmasin», deganini eshitgan. (Roviy) aytdi: Shunda Abu Bakr va otasi Abdurrahmon borib, Umm Salama va Oishaning huzuriga kirdilar. Ikkovi ham: «Rasululloh ﷺ junub holda tongni qarshilar, soʻng roʻza tutar edilar», dedilar. Soʻng Abu Bakr va otasi Marvonning oldiga borib, unga (buni) aytdilar. U: «Sizlarga qatʼiy aytamanki, albatta Abu Hurayraning oldiga borib, unga aytinglar», dedi. (Aytganlarida) u: «Ikkovi sizlarga shunday deyishdimi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Ikkovi biluvchiroqdir. Menga buni faqat Fazl xabar bergan edi», dedi. Abu Bakr aytdi: Abu Hurayra xabarni oʻz xabarida boy, sodiq va yaxshi bir kishiga havola qildi; faqat bu xabar mansuxdir — vahm ham, xato ham emas. Chunki Alloh tabaroka va taolo Muhammad ﷺ ummatiga roʻza farz qilinishining boshida ularga roʻza kechasida uxlagandan keyin yeb-ichishni ham, jimoʼni ham taqiqlagan edi. Bas, Fazl ibn Abbosning: «Kim junub holda tongni qarshilasa, roʻza tutmasin», degan xabari Alloh jimoʼni tong otguncha muboh qilishidan oldingi oʻsha vaqtda boʻlgan boʻlsa kerak. Alloh taolo jimoʼni tong otguncha muboh qilgach, junub kishi gʻusl qilishdan oldin tongni qarshilasa ham, oʻsha kuni roʻza tutishi mumkin boʻldi. Zero Alloh azza va jalla jimoʼni tong otguncha muboh qilgach, tong otishidan oldin jimoʼ qilgan kishini — Alloh oʻz tanzili nassida unga muboh qilgan narsani qilayotgan holda — tong topishi maʼlum edi; bunday qilgan kishi uchun esa gʻusl qilishning yoʻli faqat tong otganidan keyindir. Agar u gʻusl qilishdan oldin tong topsa, unga roʻza joiz boʻlmaganida, tong otishidan gʻusl qilish mumkin boʻlgan eng oz vaqt oldin jimoʼ qilish taqiqlangan, muboh boʻlmagan boʻlar edi. Allohning azza va jalla kechaning barcha qismida jimoʼni — uxlagandan keyin taqiqlangan boʻlgach — muboh qilishida shu narsa ravshan boʻldi va sobit boʻldiki, kechadagi jimoʼ sababli tong otganidan keyin ham qolgan janobat mubohdir va roʻzaga monelik qilmaydi. Bas, Oisha va Umm Salama (roziyallohu anhumo)ning Nabiy ﷺ junub holda tongni qarshilaganlaridan keyin roʻza tutganlari haqidagi xabari Fazl ibn Abbosning xabarini nasx qiluvchidir; chunki Nabiy ﷺning bu fiʼllari jimoʼni tong otguncha muboh qilish nozil boʻlganidan keyin boʻlishi ehtimoli koʻproqdir. Endi Fazl ibn Abbos — Alloh unga rahm qilsin — xabarini men taʼvil qilganim toʻgʻriligi haqida Nabiy ﷺning vahiy kotibidan (kelgan) bir xabarni eshit.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон деди: Мен бу ҳадисни одамларнинг энг яхши билувчисиман. Марвонга Абу Ҳурайра Расулуллоҳ ﷺдан ҳадис айтаётгани етиб борди. Бизга Бундор айтди: бизга Яҳё Ибн Журайждан айтди: менга Абдулмалик ибн Абу Бакр отасидан айтдики, у Абу Ҳурайранинг: «Ким жунуб ҳолда тонгни қаршиласа, рўза тутмасин», деганини эшитган. (Ровий) айтди: Шунда Абу Бакр ва отаси Абдурраҳмон бориб, Умм Салама ва Оишанинг ҳузурига кирдилар. Иккови ҳам: «Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилар, сўнг рўза тутар эдилар», дедилар. Сўнг Абу Бакр ва отаси Марвоннинг олдига бориб, унга (буни) айтдилар. У: «Сизларга қатъий айтаманки, албатта Абу Ҳурайранинг олдига бориб, унга айтинглар», деди. (Айтганларида) у: «Иккови сизларга шундай дейишдими?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Иккови билувчироқдир. Менга буни фақат Фазл хабар берган эди», деди. Абу Бакр айтди: Абу Ҳурайра хабарни ўз хабарида бой, содиқ ва яхши бир кишига ҳавола қилди; фақат бу хабар мансухдир — ваҳм ҳам, хато ҳам эмас. Чунки Аллоҳ табарока ва таоло Муҳаммад ﷺ умматига рўза фарз қилинишининг бошида уларга рўза кечасида ухлагандан кейин еб-ичишни ҳам, жимўни ҳам тақиқлаган эди. Бас, Фазл ибн Аббоснинг: «Ким жунуб ҳолда тонгни қаршиласа, рўза тутмасин», деган хабари Аллоҳ жимўни тонг отгунча мубоҳ қилишидан олдинги ўша вақтда бўлган бўлса керак. Аллоҳ таоло жимўни тонг отгунча мубоҳ қилгач, жунуб киши ғусл қилишдан олдин тонгни қаршиласа ҳам, ўша куни рўза тутиши мумкин бўлди. Зеро Аллоҳ азза ва жалла жимўни тонг отгунча мубоҳ қилгач, тонг отишидан олдин жимў қилган кишини — Аллоҳ ўз танзили нассида унга мубоҳ қилган нарсани қилаётган ҳолда — тонг топиши маълум эди; бундай қилган киши учун эса ғусл қилишнинг йўли фақат тонг отганидан кейиндир. Агар у ғусл қилишдан олдин тонг топса, унга рўза жоиз бўлмаганида, тонг отишидан ғусл қилиш мумкин бўлган энг оз вақт олдин жимў қилиш тақиқланган, мубоҳ бўлмаган бўлар эди. Аллоҳнинг азза ва жалла кечанинг барча қисмида жимўни — ухлагандан кейин тақиқланган бўлгач — мубоҳ қилишида шу нарса равшан бўлди ва собит бўлдики, кечадаги жимў сабабли тонг отганидан кейин ҳам қолган жанобат мубоҳдир ва рўзага монелик қилмайди. Бас, Оиша ва Умм Салама (розияллоҳу анҳумо)нинг Набий ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилаганларидан кейин рўза тутганлари ҳақидаги хабари Фазл ибн Аббоснинг хабарини насх қилувчидир; чунки Набий ﷺнинг бу фиъллари жимўни тонг отгунча мубоҳ қилиш нозил бўлганидан кейин бўлиши эҳтимоли кўпроқдир. Энди Фазл ибн Аббос — Аллоҳ унга раҳм қилсин — хабарини мен таъвил қилганим тўғрилиги ҳақида Набий ﷺнинг ваҳий котибидан (келган) бир хабарни эшит.