نا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ الْمِصْرِيُّ ، ثنا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ ، ثنا الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ ، حَدَّثَنِي عَيَّاشُ بْنُ عَبَّاسٍ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَمْزَةَ ، ثنا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ وَهُوَ ابْنُ مَوْهَبٍ , ثنا الْمُفَضَّلُ بْنُ فَضَالَةَ ، عَنْ عَيَّاشِ بْنِ عَبَّاسٍ الْقِتْبَانِيِّ ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنْ حَفْصَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ رَوَاحُ الْجُمُعَةِ , وَعَلَى مَنْ رَاحَ الْجُمُعَةَ الْغُسْلُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : " عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ رَوَاحُ الْجُمُعَةِ " . مِنَ اللَّفْظِ الَّذِي نَقُولُ : إِنَّ الأَمْرَ إِذَا كَانَ لِعِلَّةٍ فَالتَّمْثِيلُ وَالتَّشْبِيهُ بِهِ جَائِزٌ ، مَتَى كَانَتِ الْعِلَّةُ قَائِمَةً فَالأَمْرُ وَاجِبٌ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا عَلَّمَ أَنَّ عَلَى الْمُحْتَلِمِ رَوَاحَ الْجُمُعَةِ ؛ لأَنَّ الاحْتِلامَ بُلُوغٌ , فَمَتَى كَانَ الْبُلُوغُ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ احْتِلامٌ وَكَانَ الْبُلُوغُ بِغَيْرِ احْتِلامٍ , فَفَرْضُ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ بَالِغٍ وَإِنْ كَانَ بُلُوغُهُ بِغَيْرِ احْتِلامٍ , وَلَوْ كَانَ عَلَى غَيْرِ أَصْلِنَا ، وَكَانَ عَلَى أَصْلِ مَنْ خَالَفَنَا فِي التَّشْبِيهِ وَالتَّمْثِيلِ , وَزَعَمَ أَنَّ الأَمْرَ لا يَكُونُ لِعِلَّةٍ , وَلا يَكُونُ إِلا تَعَبُّدًا , لَكَانَ مَنْ بَلَغَ عِشْرِينَ سَنَةً وَثَلاثِينَ سَنَةً وَهُوَ حَرٌّ عَاقِلٌ , فَسَمِعَ الأَذَانَ لِلْجُمُعَةِ فِي الْمِصْرِ ، أَوْ هُوَ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ رَوَاحُ الْجُمُعَةِ ، إِنْ لَمْ يَكُنِ احْتَلَمَ ؛ لأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَعْلَمَ أَنَّ رَوَاحَ الْجُمُعَةِ عَلَى الْمُحْتَلِمِ , وَقَدْ يَعِيشُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ السِّنِينَ الْكَثِيرَةَ فَلا يَحْتَلِمُ أَبَدًا , وَهَذَا كَقَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ : وَإِذَا بَلَغَ الأَطْفَالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ فَلْيَسْتَأْذِنُوا كَمَا اسْتَأْذَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ، فَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِالاسْتِئْذَانِ مَنْ قَدْ بَلَغَ الْحُلُمَ , إِذِ الْحُلُمُ بُلُوغٌ , وَلَوْ لَمْ يَجُزِ الْحُكْمُ بِالتَّشْبِيهِ وَالنَّظِيرِ كَانَ مَنْ بَلَغَ ثَلاثِينَ سَنَةً وَلَمْ يَحْتَلِمْ ، لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ الاسْتِئْذَانُ . وَهَذَا كَخَبَرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثَةٍ " , قَالَ فِي الْخَبَرِ : " وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ " , وَمَنْ لَمْ يَحْتَلِمْ وَبَلَغَ مِنَ السِّنِّ مَا يَكُونُ إِدْرَاكًا مِنْ غَيْرِ احْتِلامٍ فَالْقَلَمُ عَنْهُ غَيْرُ مَرْفُوعٍ , إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ : " حَتَّى يَحْتَلِمَ " أَنَّ الاحْتِلامَ بُلُوغٌ , فَمَتَى كَانَ الْبُلُوغُ وَإِنْ كَانَ بِغَيْرِ احْتِلامٍ ، فَالْحُكْمُ عَلَيْهِ , وَالْقَلَمُ جَارٍ عَلَيْهِ , كَمَا يَكُونُ بَعْدَ الاحْتِلامِ
Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir balogʻatga yetgan kishiga jumaga borish, jumaga borgan kishiga esa gʻusl qilish lozimdir», dedilar. Abu Bakr aytdi: «Har bir balogʻatga yetgan kishiga jumaga borish» degan bu lafz — biz haqida shunday deydigan lafzlardandir: buyruq bir illat uchun boʻlsa, unga oʻxshatish va qiyoslash joizdir; illat mavjud boʻlgan paytda buyruq vojib boʻladi. Chunki Nabiy ﷺ jumaga borish balogʻatga yetgan kishining zimmasida ekanini bildirdilar; zero, ihtilom balogʻatdir. Bas, ihtilom boʻlmasa-da, balogʻat boshqa yoʻl bilan hosil boʻlsa, juma farzi har bir balogʻatga yetgan kishiga vojibdir. Agar bizning asosimizdan boshqa — oʻxshatish va qiyosda bizga muxolif boʻlganlarning asosi boʻyicha, ular buyruq illat uchun boʻlmaydi, balki faqat taabbud boʻladi deb daʼvo qilsalar — u holda yigirma yoshga, oʻttiz yoshga yetgan, hur va aqlli kishi shaharda juma azonini eshitsa yoki masjid eshigi oldida boʻlsa ham, ihtilom koʻrmagan boʻlsa, unga jumaga borish vojib boʻlmas edi; chunki Nabiy ﷺ jumaga borish balogʻatga yetganning zimmasida ekanini bildirganlar. Holbuki, koʻp odamlar uzoq yillar yashab, hech ihtilom koʻrmasligi mumkin. Bu Alloh azza va jallaning: {Sizlardan boʻlgan bolalar balogʻatga yetganlarida, oʻzlaridan oldingilar izn soʻraganidek izn soʻrasinlar} degan soʻzi kabidir: Alloh azza va jalla izn soʻrashga balogʻatga yetganlarni buyurdi, zero ihtilom balogʻatdir. Agar oʻxshatish va nazir bilan hukm qilish joiz boʻlmasa, oʻttiz yoshga yetgan-u ihtilom koʻrmagan kishiga izn soʻrash vojib boʻlmas edi. Bu yana Nabiy ﷺ ning: «Uch kishidan qalam koʻtarilgan» degan xabarlari kabidir; u xabarda: «va boladan — to ihtilom koʻrgunicha», deyilgan. Ihtilom koʻrmasa ham, ihtilomsiz balogʻat hisoblanadigan yoshga yetgan kishidan qalam koʻtarilmaydi; chunki Nabiy ﷺ «to ihtilom koʻrgunicha» degan soʻzlari bilan ihtilom balogʻat ekanini iroda qilganlar. Bas, balogʻat qachon hosil boʻlsa — garchi ihtilomsiz boʻlsa ham — unga hukm joriy va qalam yuritiladi, xuddi ihtilomdan keyingi kabi.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир балоғатга етган кишига жумага бориш, жумага борган кишига эса ғусл қилиш лозимдир», дедилар. Абу Бакр айтди: «Ҳар бир балоғатга етган кишига жумага бориш» деган бу лафз — биз ҳақида шундай дейдиган лафзлардандир: буйруқ бир иллат учун бўлса, унга ўхшатиш ва қиёслаш жоиздир; иллат мавжуд бўлган пайтда буйруқ вожиб бўлади. Чунки Набий ﷺ жумага бориш балоғатга етган кишининг зиммасида эканини билдирдилар; зеро, иҳтилом балоғатдир. Бас, иҳтилом бўлмаса-да, балоғат бошқа йўл билан ҳосил бўлса, жума фарзи ҳар бир балоғатга етган кишига вожибдир. Агар бизнинг асосимиздан бошқа — ўхшатиш ва қиёсда бизга мухолиф бўлганларнинг асоси бўйича, улар буйруқ иллат учун бўлмайди, балки фақат тааббуд бўлади деб даъво қилсалар — у ҳолда йигирма ёшга, ўттиз ёшга етган, ҳур ва ақлли киши шаҳарда жума азонини эшитса ёки масжид эшиги олдида бўлса ҳам, иҳтилом кўрмаган бўлса, унга жумага бориш вожиб бўлмас эди; чунки Набий ﷺ жумага бориш балоғатга етганнинг зиммасида эканини билдирганлар. Ҳолбуки, кўп одамлар узоқ йиллар яшаб, ҳеч иҳтилом кўрмаслиги мумкин. Бу Аллоҳ азза ва жалланинг: {Сизлардан бўлган болалар балоғатга етганларида, ўзларидан олдингилар изн сўраганидек изн сўрасинлар} деган сўзи кабидир: Аллоҳ азза ва жалла изн сўрашга балоғатга етганларни буюрди, зеро иҳтилом балоғатдир. Агар ўхшатиш ва назир билан ҳукм қилиш жоиз бўлмаса, ўттиз ёшга етган-у иҳтилом кўрмаган кишига изн сўраш вожиб бўлмас эди. Бу яна Набий ﷺ нинг: «Уч кишидан қалам кўтарилган» деган хабарлари кабидир; у хабарда: «ва боладан — то иҳтилом кўргунича», дейилган. Иҳтилом кўрмаса ҳам, иҳтиломсиз балоғат ҳисобланадиган ёшга етган кишидан қалам кўтарилмайди; чунки Набий ﷺ «то иҳтилом кўргунича» деган сўзлари билан иҳтилом балоғат эканини ирода қилганлар. Бас, балоғат қачон ҳосил бўлса — гарчи иҳтиломсиз бўлса ҳам — унга ҳукм жорий ва қалам юритилади, худди иҳтиломдан кейинги каби.