كَذَلِكَ ثنا أَبُو مُوسَى ، نَا إِسْحَاقُ الأَزْرَقُ ، ثنا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ، قُلْتُ : أَخْبِرْنِي بِشَيْءٍ ، عَقَلْتَهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَيْنَ صَلَّى الظُّهْرَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ ؟ قَالَ : بِمِنًى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قُلْتُ : فَأَقَامَ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَقِيَّةَ يَوْمِ التَّرْوِيَةِ بِمِنًى ، وَلَيْلَةَ عَرَفَةَ ، ثُمَّ غَدَاةَ عَرَفَةَ ، فَسَارَ إِلَى الْمَوْقِفِ بِعَرَفَاتٍ ، يَجْمَعُ بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ بِهِ ، ثُمَّ سَارَ إِلَى الْمَوْقِفِ ، فَوَقَفَ عَلَى الْمَوْقِفِ حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ ، ثُمَّ دَفَعَ حَتَّى رَجَعَ إِلَى الْمُزْدَلِفَةِ ، فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمُزْدَلِفَةِ وَبَاتَ فِيهَا حَتَّى أَصْبَحَ ، ثُمَّ صَلَّى الصُّبْحَ بِالْمُزْدَلِفَةِ ، وَسَارَ وَرَجَعَ إِلَى مِنًى ، فَأَقَامَ بَقِيَّةَ يَوْمِ النَّحْرِ ، وَيَوْمَيْنِ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ ، وَبَعْضَ الثَّالِثِ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ بِمِنًى ، فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ مِنْ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ رَمَى الْجِمَارَ الثَّلاثَ ، وَرَجَعَ إِلَى مَكَّةَ ، فَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ مِنْ آخِرِ أَيَّامِ التَّشْرِيقِ ، ثُمَّ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ ، ثُمَّ رَقَدَ رَقْدَةً بِالْمُحَصَّبِ ، فَهَذِهِ تَمَامُ عَشَرَةِ أَيَّامٍ جَمِيعُ مَا أَقَامَ بِمَكَّةَ وَمِنًى فِي الْمَرَّتَيْنِ وَبِعَرَفَاتٍ ، فَجَعَلَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ كُلَّ هَذَا إِقَامَةً بِمَكَّةَ ، وَلَيْسَ مِنًى وَلا عَرَفَاتٌ مِنْ مَكَّةَ ، بَلْ هُمَا خَارِجَانِ مِنْ مَكَّةَ وَعَرَفَاتٌ خَارِجٌ مِنَ الْحَرَمِ أَيْضًا ، فَكَيْفَ يَكُونُ مَا هُوَ خَارِجٌ مِنَ الْحَرَمِ مِنْ مَكَّةَ ؟ . قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ ذَكَرَ مَكَّةَ وَتَحْرِيمَهَا : " إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مَكَّةَ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ ، فَهِيَ حَرَامٌ بِحَرَامِ اللَّهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ، لا يُنْفَرُ صَيْدُهَا ، وَلا يُعْضَدُ شَجَرُهَا ، وَلا يُخْتَلَى خَلاهَا " . فَلَوْ كَانَتْ عَرَفَاتٌ مِنْ مَكَّةَ لَمْ يَحِلَّ أَنْ يُصَادَ بِعَرَفَاتٍ صَيْدٌ ، وَلا يُعْضَدُ بِهَا شَجَرٌ وَلا يُخْتَلَى بِهَا خَلاءٌ ، وَفِي إِجْمَاعِ أَهْلِ الصَّلاةِ عَلَى أَنَّ عَرَفَاتٍ خَارِجَةٌ مِنَ الْحَرَمِ مَا بَانَ وَثَبَتَ أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ مَكَّةَ ، وَإِنَّ مَا كَانَ اسْمُ مَكَّةَ يَقَعُ عَلَى جَمِيعِ الْحَرَمِ فَعَرَفَاتٌ خَارِجَةٌ مِنْ مَكَّةَ لأَنَّهَا خَارِجَةٌ مِنَ الْحَرَمِ وَمِنًى بَايِنٌ مِنْ بِنَاءِ مَكَّةَ وَعُمْرَانِهَا ، وَقَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ مَكَّةَ يَقَعُ عَلَى جَمِيعِ الْحَرَمِ فَمِنًى دَاخِلٌ فِي الْحَرَمِ ، وَأَحْسَبُ خَبَرَ عَائِشَةَ دَالا عَلَى أَنَّ مَا كَانَ مِنْ وَرَاءِ الْبِنَاءِ الْمُتَّصِلِ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ لَيْسَ مِنْ مَكَّةَ ، وَكَذَلِكَ خَبَرُ ابْنُ عُمَرَ أَمَّا خَبَرُ عَائِشَةَ
Abdulaziz ibn Rufayʼ aytdi: Men Anas ibn Molikdan soʻrab: «Menga Rasululloh ﷺdan yodlab olgan bir narsangizdan xabar bering: u zot Tarviya kuni peshinni qayerda oʻqidilar?» dedim. U: «Minoda», dedi. Abu Bakr aytdi: Men dedim: Bas, u zot ﷺ Tarviya kunining qolganini va Arafa kechasini Minoda oʻtkazdilar; soʻng Arafa kuni tongida Arafotdagi mavqifga yoʻl oldilar va u yerda peshin bilan asrni jamladilar; soʻng mavqifga borib, quyosh botguncha unda turdilar; soʻng qaytib Muzdalifaga keldilar va Muzdalifada shom bilan xuftonni jamladilar hamda tong otguncha oʻsha yerda tunadilar; soʻng bomdodni Muzdalifada oʻqidilar va yoʻlga tushib Minoga qaytdilar. Bas, Nahr kunining qolganini, tashriq kunlaridan ikki kunni va tashriq kunlarining uchinchisidan bir qismini Minoda turdilar. Tashriq kunlarida quyosh ogʻganida uchala jamraga tosh otdilar va Makkaga qaytdilar; tashriq kunlarining oxirgisida peshin bilan asrni, soʻng shom bilan xuftonni oʻqidilar; soʻng Muhassabda bir oz mizgʻib oldilar. Mana shu — u zotning Makkada, ikki martalik Minoda va Arafotda turgan barcha (vaqtlari) boʻlib, toʻla oʻn kunni tashkil qiladi. Anas ibn Molik bularning hammasini Makkadagi turish deb hisobladi; holbuki Mino ham, Arafot ham Makkadan emas, balki ikkovi Makkadan tashqarida; Arafot esa Haramdan ham tashqarida. Haramdan tashqarida boʻlgan narsa qanday qilib Makkadan boʻlsin? Rasululloh ﷺ Makkani va uning haromligini zikr qilganlarida: «Albatta Alloh Makkani osmonlar va yerni yaratgan kunida harom qilgan; u qiyomat kunigacha Allohning haromligi bilan haromdir: uning ovi hurkitilmaydi, daraxti kesilmaydi, oʻt-oʻlani yulinmaydi», dedilar. Agar Arafot Makkadan boʻlganida, Arafotda ov ovlash, daraxt kesish va oʻt yulish halol boʻlmas edi. Namoz ahlining Arafot Haramdan tashqarida ekaniga ijmoʼ qilishida uning Makkadan emasligi ravshan boʻlib, sobit boʻldi. Agar Makka ismi butun Haramga tushadigan boʻlsa ham, Arafot Makkadan tashqarida — chunki u Haramdan tashqarida. Mino esa Makkaning bir-biriga tutash binolari va obodonchiligidan ajralgandir; Makka ismi butun Haramga tushishi mumkin, Mino esa Haram ichidadir. Menimcha, Oishaning xabari bir-biriga tutash binolar ortidagi (joy) Makkadan emasligiga dalolat qiladi; Ibn Umarning xabari ham shunday. Oishaning xabariga kelsak — (u budir).Абдулазиз ибн Руфайъ айтди: Мен Анас ибн Моликдан сўраб: «Менга Расулуллоҳ ﷺдан ёдлаб олган бир нарсангиздан хабар беринг: у зот Тарвия куни пешинни қаерда ўқидилар?» дедим. У: «Минода», деди. Абу Бакр айтди: Мен дедим: Бас, у зот ﷺ Тарвия кунининг қолганини ва Арафа кечасини Минода ўтказдилар; сўнг Арафа куни тонгида Арафотдаги мавқифга йўл олдилар ва у ерда пешин билан асрни жамладилар; сўнг мавқифга бориб, қуёш ботгунча унда турдилар; сўнг қайтиб Муздалифага келдилар ва Муздалифада шом билан хуфтонни жамладилар ҳамда тонг отгунча ўша ерда тунадилар; сўнг бомдодни Муздалифада ўқидилар ва йўлга тушиб Минога қайтдилар. Бас, Наҳр кунининг қолганини, ташриқ кунларидан икки кунни ва ташриқ кунларининг учинчисидан бир қисмини Минода турдилар. Ташриқ кунларида қуёш оғганида учала жамрага тош отдилар ва Маккага қайтдилар; ташриқ кунларининг охиргисида пешин билан асрни, сўнг шом билан хуфтонни ўқидилар; сўнг Муҳассабда бир оз мизғиб олдилар. Мана шу — у зотнинг Маккада, икки марталик Минода ва Арафотда турган барча (вақтлари) бўлиб, тўла ўн кунни ташкил қилади. Анас ибн Молик буларнинг ҳаммасини Маккадаги туриш деб ҳисоблади; ҳолбуки Мино ҳам, Арафот ҳам Маккадан эмас, балки иккови Маккадан ташқарида; Арафот эса Ҳарамдан ҳам ташқарида. Ҳарамдан ташқарида бўлган нарса қандай қилиб Маккадан бўлсин? Расулуллоҳ ﷺ Маккани ва унинг ҳаромлигини зикр қилганларида: «Албатта Аллоҳ Маккани осмонлар ва ерни яратган кунида ҳаром қилган; у қиёмат кунигача Аллоҳнинг ҳаромлиги билан ҳаромдир: унинг ови ҳуркитилмайди, дарахти кесилмайди, ўт-ўлани юлинмайди», дедилар. Агар Арафот Маккадан бўлганида, Арафотда ов овлаш, дарахт кесиш ва ўт юлиш ҳалол бўлмас эди. Намоз аҳлининг Арафот Ҳарамдан ташқарида эканига ижмў қилишида унинг Маккадан эмаслиги равшан бўлиб, собит бўлди. Агар Макка исми бутун Ҳарамга тушадиган бўлса ҳам, Арафот Маккадан ташқарида — чунки у Ҳарамдан ташқарида. Мино эса Макканинг бир-бирига туташ бинолари ва ободончилигидан ажралгандир; Макка исми бутун Ҳарамга тушиши мумкин, Мино эса Ҳарам ичидадир. Менимча, Оишанинг хабари бир-бирига туташ бинолар ортидаги (жой) Маккадан эмаслигига далолат қилади; Ибн Умарнинг хабари ҳам шундай. Оишанинг хабарига келсак — (у будир).