نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، وَالْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، وَعَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحُسَيْنِ ، وَأَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، وَمُوسَى بْنُ خَاقَانَ الْبَغْدَادِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ وَهُوَ ابْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ ، وَهَذَا حَدِيثُ الدَّوْرَقِيِّ ، نا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ وَقْتِ الصَّلَوَاتِ ، فَقَالَ : " صَلِّ مَعَنَا " ، فَلَمَّا زَالَتِ الشَّمْسُ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ ، وَقَالَ : وَصَلَّى الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ نَقِيَّةٌ ، وَصَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ غَرَبَتِ الشَّمْسُ ، وَصَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ، وَصَلَّى الْفَجْرَ بِغَلَسٍ ، فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ ، أَمَرَ بِلالا فَأَذَّنَ الظُّهْرَ فَأَبْرَدَ بِهَا ، فَأَنْعَمَ أَنْ يُبْرِدَ بِهَا ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ ، أَخَّرَ فَوْقَ الَّذِي كَانَ ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْمَغْرِبَ قَبْلَ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْعِشَاءَ بَعْدَمَا ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ، وَأَمَرَهُ فَأَقَامَ الْفَجْرَ فَأَسْفَرَ بِهَا ، ثُمَّ قَالَ : " أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ وَقْتِ الصَّلاةِ ؟ " قَالَ : أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " وَقْتُ صَلاتِكُمْ بَيْنَ مَا رَأَيْتُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ أَجِدْ فِي كِتَابِي عَنِ الزَّعْفَرَانِيِّ الْمَغْرِبَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي . نا بُنْدَارٌ ، نا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فِي الْمَوَاقِيتِ لَمْ يَزِدْنَا بُنْدَارٌ عَلَى هَذَا ، قَالَ بُنْدَارٌ : فَذَكَرْتُهُ لأَبِي دَاوُدَ ، فَقَالَ : صَاحِبُ هَذَا الْحَدِيثِ يَنْبَغِي أَنْ يُكَبَّرَ عَلَيْهِ ، قَالَ بُنْدَارٌ : فَمَحَوْتُهُ مِنْ كِتَابِي . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : يَنْبَغِي أَنْ يُكَبَّرَ عَلَى أَبِي دَاوُدَ حَيْثُ غَلَطَ ، وَأَنْ يُضْرَبَ بُنْدَارٌ عَشَرَةً ، حَيْثُ مَحَا هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ كِتَابِهِ ، حَدِيثٌ صَحِيحٌ عَلَى مَا رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ أَيْضًا عَنْ عَلْقَمَةَ ، غَلَطَ أَبُو دَاوُدَ ، وَغَيَّرَ بُنْدَارٌ ، هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ، رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ أَيْضًا ، عَنْ عَلْقَمَةَ . نا بِخَبَرِ حَرَمِيِّ بْنِ عُمَارَةَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالَ : نا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ ، عَنْ شُعْبَةَ ، بِالْحَدِيثِ تَمَامِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ رَادٌّ عَلَى زَعْمِ الْعِرَاقِيِّينَ ، أَنَّ الْمُقِرَّ عِنْدَ الْحَاكِمِ أَنَّ لِفُلانٍ عَلَيْهِ مَا بَيْنَ دِرْهَمٍ إِلَى عَشَرَةِ دَرَاهِمَ ، أَنَّ عَلَيْهِ ثَمَانِيَةَ دَرَاهِمَ ، فَجَعَلُوا هَذَا الْمُحَالَ مِنَ الْمَقَالِ بَابًا طَوِيلا ، فَرَّعُوا مَسَائِلَ عَلَى هَذَا الْخَطَإِ ، وَقَوْدُ مَقَالَتِهِمْ يُوجِبُ أَنَّ جِبْرِيلَ صَلَّى بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْيَوْمَيْنِ وَاللَّيْلَتَيْنِ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ فِي غَيْرِ مَوَاقِيتِهَا ، لأَنَّ قَوْدَ مَقَالَتِهِمْ أَنَّ أَوْقَاتِ الصَّلاةِ مَا بَيْنَ الْوَقْتِ الأَوَّلِ ، وَالْوَقْتِ الثَّانِي ، وَأَنَّ الْوَقْتَ الأَوَّلَ ، وَالثَّانِي خَارِجَانِ مِنْ وَقْتِ الصَّلاةِ كَزَعْمِهِمْ أَنَّ الدِّرْهَمَ وَالْعَشَرَةَ خَارِجَانِ مِمَّا أَقَرَّ بِهِ الْمُقِرُّ ، وَأَنَّ الثَّمَانِيَةَ هُوَ بَيْنَ دِرْهَمٍ إِلَى عَشَرَةٍ ، قَدْ أَمْلَيْتُ مَسْأَلَةً طَوِيلَةً مِنْ هَذَا الْجِنْسِ
Sulaymon ibn Burayda otasidan (Burayda (roziyallohu anhu)) rivoyat qiladi. U aytdi: Nabiy ﷺ huzurlariga bir kishi kelib, u zotdan namozlarning vaqti haqida soʻradi. U zot: «Biz bilan namoz oʻqi», dedilar. Quyosh ogʻganida Rasululloh ﷺ peshinni oʻqidilar; asrni quyosh baland va tiniq turganida oʻqidilar; shomni quyosh botganida oʻqidilar; xuftonni shafaq gʻoyib boʻlganida oʻqidilar; bomdodni qorongʻulikda oʻqidilar. Ertasi kun boʻlganida Bilolga buyurdilar, u peshinga azon aytdi va uni salqinga qoldirdi — uni salqinga qoldirishni mukammal qildi. Yana unga buyurdilar, u asrga iqomat aytdi — quyosh hali tirik edi, uni oldingisidan koʻra kechroqqa surdi. Yana unga buyurdilar, u shomga shafaq gʻoyib boʻlishidan oldin iqomat aytdi. Yana unga buyurdilar, u xuftonga tunning uchdan biri ketganidan keyin iqomat aytdi. Yana unga buyurdilar, u bomdodga iqomat aytdi va uni yorishtirdi. Soʻng u zot: «Namoz vaqti haqida soʻragan qani?» dedilar. U: «Men, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Namozingizning vaqti — sizlar koʻrgan ikki vaqt orasidadir», dedilar. Abu Bakr aytdi: Men kitobimda Zaʼfaroniydan ikkinchi kundagi shomni topmadim. Bundor aytdi: Men buni Abu Dovudga zikr qildim, u: «Bu hadisning sohibiga takbir aytilishi kerak», dedi. Bundor aytdi: Shunda men uni kitobimdan oʻchirib tashladim. Abu Bakr aytdi: Xato qilgani uchun Abu Dovudning oʻziga takbir aytilishi kerak, Bundorga esa bu hadisni kitobidan oʻchirgani uchun oʻn darra urilishi kerak; u sahih hadisdir — Savriy ham uni Alqamadan shunday rivoyat qilgan. Abu Dovud xato qildi, Bundor esa oʻzgartirdi; bu sahih hadis, uni Savriy ham Alqamadan rivoyat qilgan. Abu Bakr aytdi: Bu xabar iroqliklarning: ‹Hokim huzurida falonchining zimmasida bir dirhamdan oʻn dirhamgacha qarz borligini iqror qilgan kishining zimmasida sakkiz dirham boʻladi› degan daʼvolarini rad qiladi. Ular bu botil soʻzdan uzun bir bob yasab, shu xatoning ustiga masalalar tarmoqlantirdilar. Ularning soʻzlarining oqibati esa Jibril Nabiy ﷺ ga ikki kunu ikki kechada besh vaqt namozni oʻz vaqtlaridan tashqarida oʻqitgan boʻlishini taqozo qiladi. Chunki ularning soʻzlarining oqibati shuki, namoz vaqtlari birinchi vaqt bilan ikkinchi vaqt orasidadir, birinchi va ikkinchi vaqtning oʻzi esa namoz vaqtidan tashqaridadir — xuddi ular bir dirham va oʻn dirham iqror qilgan kishining iqroridan tashqarida, sakkiz esa bir dirhamdan oʻngacha boʻlgani deb daʼvo qilganlaridek. Men bu turdagi uzun bir masalani imlo qildirganman.Сулаймон ибн Бурайда отасидан (Бурайда (розияллоҳу анҳу)) ривоят қилади. У айтди: Набий ﷺ ҳузурларига бир киши келиб, у зотдан намозларнинг вақти ҳақида сўради. У зот: «Биз билан намоз ўқи», дедилар. Қуёш оғганида Расулуллоҳ ﷺ пешинни ўқидилар; асрни қуёш баланд ва тиниқ турганида ўқидилар; шомни қуёш ботганида ўқидилар; хуфтонни шафақ ғойиб бўлганида ўқидилар; бомдодни қоронғуликда ўқидилар. Эртаси кун бўлганида Билолга буюрдилар, у пешинга азон айтди ва уни салқинга қолдирди — уни салқинга қолдиришни мукаммал қилди. Яна унга буюрдилар, у асрга иқомат айтди — қуёш ҳали тирик эди, уни олдингисидан кўра кечроққа сурди. Яна унга буюрдилар, у шомга шафақ ғойиб бўлишидан олдин иқомат айтди. Яна унга буюрдилар, у хуфтонга туннинг учдан бири кетганидан кейин иқомат айтди. Яна унга буюрдилар, у бомдодга иқомат айтди ва уни ёриштирди. Сўнг у зот: «Намоз вақти ҳақида сўраган қани?» дедилар. У: «Мен, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Намозингизнинг вақти — сизлар кўрган икки вақт орасидадир», дедилар. Абу Бакр айтди: Мен китобимда Заъфаронийдан иккинчи кундаги шомни топмадим. Бундор айтди: Мен буни Абу Довудга зикр қилдим, у: «Бу ҳадиснинг соҳибига такбир айтилиши керак», деди. Бундор айтди: Шунда мен уни китобимдан ўчириб ташладим. Абу Бакр айтди: Хато қилгани учун Абу Довуднинг ўзига такбир айтилиши керак, Бундорга эса бу ҳадисни китобидан ўчиргани учун ўн дарра урилиши керак; у саҳиҳ ҳадисдир — Саврий ҳам уни Алқамадан шундай ривоят қилган. Абу Довуд хато қилди, Бундор эса ўзгартирди; бу саҳиҳ ҳадис, уни Саврий ҳам Алқамадан ривоят қилган. Абу Бакр айтди: Бу хабар ироқликларнинг: ‹Ҳоким ҳузурида фалончининг зиммасида бир дирҳамдан ўн дирҳамгача қарз борлигини иқрор қилган кишининг зиммасида саккиз дирҳам бўлади› деган даъволарини рад қилади. Улар бу ботил сўздан узун бир боб ясаб, шу хатонинг устига масалалар тармоқлантирдилар. Уларнинг сўзларининг оқибати эса Жибрил Набий ﷺ га икки куну икки кечада беш вақт намозни ўз вақтларидан ташқарида ўқитган бўлишини тақозо қилади. Чунки уларнинг сўзларининг оқибати шуки, намоз вақтлари биринчи вақт билан иккинчи вақт орасидадир, биринчи ва иккинчи вақтнинг ўзи эса намоз вақтидан ташқаридадир — худди улар бир дирҳам ва ўн дирҳам иқрор қилган кишининг иқроридан ташқарида, саккиз эса бир дирҳамдан ўнгача бўлгани деб даъво қилганларидек. Мен бу турдаги узун бир масалани имло қилдирганман.