حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى التَّمِيمِيُّ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ، الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، خَرَجَ إِلَى الشَّامِ حَتَّى إِذَا كَانَ بِسَرْغَ لَقِيَهُ أَهْلُ الأَجْنَادِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ وَأَصْحَابُهُ فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّامِ . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَالَ عُمَرُ ادْعُ لِيَ الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ . فَدَعَوْتُهُمْ فَاسْتَشَارَهُمْ وَأَخْبَرَهُمْ أَنَّ الْوَبَاءَ قَدْ وَقَعَ بِالشَّامِ فَاخْتَلَفُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ قَدْ خَرَجْتَ لأَمْرٍ وَلاَ نَرَى أَنْ تَرْجِعَ عَنْهُ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ مَعَكَ بَقِيَّةُ النَّاسِ وَأَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ نَرَى أَنْ تُقْدِمَهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ . فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي . ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِيَ الأَنْصَارَ فَدَعَوْتُهُمْ لَهُ فَاسْتَشَارَهُمْ فَسَلَكُوا سَبِيلَ الْمُهَاجِرِينَ وَاخْتَلَفُوا كَاخْتِلاَفِهِمْ . فَقَالَ ارْتَفِعُوا عَنِّي . ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي مَنْ كَانَ هَا هُنَا مِنْ مَشْيَخَةِ قُرَيْشٍ مِنْ مُهَاجِرَةِ الْفَتْحِ . فَدَعَوْتُهُمْ فَلَمْ يَخْتَلِفْ عَلَيْهِ رَجُلاَنِ فَقَالُوا نَرَى أَنْ تَرْجِعَ بِالنَّاسِ وَلاَ تُقْدِمْهُمْ عَلَى هَذَا الْوَبَاءِ . فَنَادَى عُمَرُ فِي النَّاسِ إِنِّي مُصْبِحٌ عَلَى ظَهْرٍ فَأَصْبِحُوا عَلَيْهِ . فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ أَفِرَارًا مِنْ قَدَرِ اللَّهِ فَقَالَ عُمَرُ لَوْ غَيْرُكَ قَالَهَا يَا أَبَا عُبَيْدَةَ - وَكَانَ عُمَرُ يَكْرَهُ خِلاَفَهُ - نَعَمْ نَفِرُّ مِنْ قَدَرِ اللَّهِ إِلَى قَدَرِ اللَّهِ أَرَأَيْتَ لَوْ كَانَتْ لَكَ إِبِلٌ فَهَبَطْتَ وَادِيًا لَهُ عِدْوَتَانِ إِحْدَاهُمَا خَصْبَةٌ وَالأُخْرَى جَدْبَةٌ أَلَيْسَ إِنْ رَعَيْتَ الْخَصْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ وَإِنْ رَعَيْتَ الْجَدْبَةَ رَعَيْتَهَا بِقَدَرِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ وَكَانَ مُتَغَيِّبًا فِي بَعْضِ حَاجَتِهِ فَقَالَ إِنَّ عِنْدِي مِنْ هَذَا عِلْمًا سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا سَمِعْتُمْ بِهِ بِأَرْضٍ فَلاَ تَقْدَمُوا عَلَيْهِ وَإِذَا وَقَعَ بِأَرْضٍ وَأَنْتُمْ بِهَا فَلاَ تَخْرُجُوا فِرَارًا مِنْهُ " . قَالَ فَحَمِدَ اللَّهَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ثُمَّ انْصَرَفَ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob Shomga (safar) chiqdi. Sargʼ (degan joy)ga yetganida, qoʼshin ahli — Abu Ubayda ibn al-Jarroh va uning sheriklari uni kutib oldilar va unga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildilar. Ibn Abbos dedi: Shunda Umar: «Menga muhojirlarning avvalgilarini (avvalda Islom keltirganlarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi va ularga Shomda vabo paydo boʼlganini xabar qildi. Shunda ular ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Sen bir ish (maqsad) uchun chiqibsan, undan qaytishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. Baʼzilari: «Sen bilan birga (boshqa) odamlarning qoldigʼi va Rasululloh ﷺ ning sahobalari bor; ularni shu vaboga olib borishingni durust koʼrmaymiz», dedilar. U: «Mendan koʼtarilinglar (chiqib turinglar)», dedi. Soʼng: «Menga ansorlarni chaqir», dedi. Men ularni uning huzuriga chaqirdim. U ular bilan maslahatlashdi. Ular muhojirlarning yoʼlidan bordilar va ular kabi ixtilof qildilar. U: «Mendan koʼtarilinglar», dedi. Soʼng: «Menga shu yerda boʼlgan, Fath (Makka fathi) muhojirlaridan boʼlgan Quraysh shayxlarini (oqsoqollarini) chaqir», dedi. Men ularni chaqirdim. Bas, ulardan ikki kishi ham ixtilof qilmadi va: «Bizning fikrimiz shuki, sen odamlar bilan qaytasan va ularni shu vaboga olib bormaysan», dedilar. Shunda Umar odamlar orasida nido qilib: «Men ertalab (ulov) ortiga minib (qaytaman); sizlar ham ertalab unga (ulovga minib) tayyor boʼlinglar», dedi. Shunda Abu Ubayda ibn al-Jarroh: «Allohning taqdiridan qochish boʼladimi?» dedi. Umar: «Buni sendan boshqa kishi aytganida edi, ey Abu Ubayda!» dedi — Umar uning xilofiga borishni yoqtirmas edi — «Ha, biz Allohning taqdiridan Allohning taqdiriga qochamiz. Aytgin-chi, agar sening tuyalaring boʼlsa-yu, ularni ikki yon (qirgʼoq)li bir vodiyga olib tushsang, ularning biri serhosil (oʼtli), ikkinchisi qaqshigan (choʻl) boʼlsa, serhosilini boqsang, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi? Qaqshiganini boqsang ham, uni Allohning taqdiri bilan boqqan boʼlmaysanmi?» dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Abdurahmon ibn Avf keldi — u baʼzi hojati bilan gʻoyib (yoʼq) boʼlgan edi — va: «Albatta menda bu haqida bir ilm bor: men Rasululloh ﷺ ni: ‹Qachon uning (vaboning) bir yerda (borligini) eshitsangizlar, u yerga bormanglar. Qachon u sizlar turgan yerda paydo boʼlsa, undan qochib chiqib ketmanglar›, deb aytayotganlarini eshitganman», dedi. (Ibn Abbos) dedi: Shunda Umar ibn al-Xattob Allohga hamd aytdi, soʼng (orqaga) qaytdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб Шомга (сафар) чиқди. Сарғ (деган жой)га етганида, қўшин аҳли — Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ ва унинг шериклари уни кутиб олдилар ва унга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилдилар. Ибн Аббос деди: Шунда Умар: «Менга муҳожирларнинг аввалгиларини (аввалда Ислом келтирганларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди ва уларга Шомда вабо пайдо бўлганини хабар қилди. Шунда улар ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Сен бир иш (мақсад) учун чиқибсан, ундан қайтишингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. Баъзилари: «Сен билан бирга (бошқа) одамларнинг қолдиғи ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобалари бор; уларни шу вабога олиб боришингни дуруст кўрмаймиз», дедилар. У: «Мендан кўтарилинглар (чиқиб туринглар)», деди. Сўнг: «Менга ансорларни чақир», деди. Мен уларни унинг ҳузурига чақирдим. У улар билан маслаҳатлашди. Улар муҳожирларнинг йўлидан бордилар ва улар каби ихтилоф қилдилар. У: «Мендан кўтарилинглар», деди. Сўнг: «Менга шу ерда бўлган, Фатҳ (Макка фатҳи) муҳожирларидан бўлган Қурайш шайхларини (оқсоқолларини) чақир», деди. Мен уларни чақирдим. Бас, улардан икки киши ҳам ихтилоф қилмади ва: «Бизнинг фикримиз шуки, сен одамлар билан қайтасан ва уларни шу вабога олиб бормайсан», дедилар. Шунда Умар одамлар орасида нидо қилиб: «Мен эрталаб (улов) ортига миниб (қайтаман); сизлар ҳам эрталаб унга (уловга миниб) тайёр бўлинглар», деди. Шунда Абу Убайда ибн ал-Жарроҳ: «Аллоҳнинг тақдиридан қочиш бўладими?» деди. Умар: «Буни сендан бошқа киши айтганида эди, эй Абу Убайда!» деди — Умар унинг хилофига боришни ёқтирмас эди — «Ҳа, биз Аллоҳнинг тақдиридан Аллоҳнинг тақдирига қочамиз. Айтгин-чи, агар сенинг туяларинг бўлса-ю, уларни икки ён (қирғоқ)ли бир водийга олиб тушсанг, уларнинг бири серҳосил (ўтли), иккинчиси қақшиган (чўл) бўлса, серҳосилини боқсанг, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми? Қақшиганини боқсанг ҳам, уни Аллоҳнинг тақдири билан боққан бўлмайсанми?» деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Абдураҳмон ибн Авф келди — у баъзи ҳожати билан ғойиб (йўқ) бўлган эди — ва: «Албатта менда бу ҳақида бир илм бор: мен Расулуллоҳ ﷺ ни: ‹Қачон унинг (вабонинг) бир ерда (борлигини) эшитсангизлар, у ерга борманглар. Қачон у сизлар турган ерда пайдо бўлса, ундан қочиб чиқиб кетманглар›, деб айтаётганларини эшитганман», деди. (Ибн Аббос) деди: Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Аллоҳга ҳамд айтди, сўнг (орқага) қайтди.