حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، أَنَّهُ رَأَى سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يُرَاطِلُ الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ فَيُفْرِغُ ذَهَبَهُ فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ وَيُفْرِغُ صَاحِبُهُ الَّذِي يُرَاطِلُهُ ذَهَبَهُ فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ الأُخْرَى فَإِذَا اعْتَدَلَ لِسَانُ الْمِيزَانِ أَخَذَ وَأَعْطَى . قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ بِالْوَرِقِ مُرَاطَلَةً أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ أَنْ يَأْخُذَ أَحَدَ عَشَرَ دِينَارًا بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ يَدًا بِيَدٍ إِذَا كَانَ وَزْنُ الذَّهَبَيْنِ سَوَاءً عَيْنًا بِعَيْنٍ وَإِنْ تَفَاضَلَ الْعَدَدُ وَالدَّرَاهِمُ أَيْضًا فِي ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الدَّنَانِيرِ . قَالَ مَالِكٌ مَنْ رَاطَلَ ذَهَبًا بِذَهَبٍ أَوْ وَرِقًا بِوَرِقٍ فَكَانَ بَيْنَ الذَّهَبَيْنِ فَضْلُ مِثْقَالٍ فَأَعْطَى صَاحِبَهُ قِيمَتَهُ مِنَ الْوَرِقِ أَوْ مِنْ غَيْرِهَا فَلاَ يَأْخُذُهُ فَإِنَّ ذَلِكَ قَبِيحٌ وَذَرِيعَةٌ إِلَى الرِّبَا لأَنَّهُ إِذَا جَازَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ الْمِثْقَالَ بِقِيمَتِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ اشْتَرَاهُ عَلَى حِدَتِهِ جَازَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ الْمِثْقَالَ بِقِيمَتِهِ مِرَارًا لأَنْ يُجِيزَ ذَلِكَ الْبَيْعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ صَاحِبِهِ . قَالَ مَالِكٌ وَلَوْ أَنَّهُ بَاعَهُ ذَلِكَ الْمِثْقَالَ مُفْرَدًا لَيْسَ مَعَهُ غَيْرُهُ لَمْ يَأْخُذْهُ بِعُشْرِ الثَّمَنِ الَّذِي أَخَذَهُ بِهِ لأَنْ يُجَوِّزَ لَهُ الْبَيْعَ فَذَلِكَ الذَّرِيعَةُ إِلَى إِحْلاَلِ الْحَرَامِ وَالأَمْرُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ . قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُرَاطِلُ الرَّجُلَ وَيُعْطِيهِ الذَّهَبَ الْعُتُقَ الْجِيَادَ وَيَجْعَلُ مَعَهَا تِبْرًا ذَهَبًا غَيْرَ جَيِّدَةٍ وَيَأْخُذُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَهَبًا كُوفِيَّةً مُقَطَّعَةً وَتِلْكَ الْكُوفِيَّةُ مَكْرُوهَةٌ عِنْدَ النَّاسِ فَيَتَبَايَعَانِ ذَلِكَ مِثْلاً بِمِثْلٍ إِنَّ ذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ . قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ مَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ صَاحِبَ الذَّهَبِ الْجِيَادِ أَخَذَ فَضْلَ عُيُونِ ذَهَبِهِ فِي التِّبْرِ الَّذِي طَرَحَ مَعَ ذَهَبِهِ وَلَوْلاَ فَضْلُ ذَهَبِهِ عَلَى ذَهَبِ صَاحِبِهِ لَمْ يُرَاطِلْهُ صَاحِبُهُ بِتِبْرِهِ ذَلِكَ إِلَى ذَهَبِهِ الْكُوفِيَّةِ فَامْتَنَعَ وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَرَادَ أَنْ يَبْتَاعَ ثَلاَثَةَ أَصْوُعٍ مِنْ تَمْرٍ عَجْوَةٍ بِصَاعَيْنِ وَمُدٍّ مِنْ تَمْرٍ كَبِيسٍ فَقِيلَ لَهُ هَذَا لاَ يَصْلُحُ . فَجَعَلَ صَاعَيْنِ مِنْ كَبِيسٍ وَصَاعًا مِنْ حَشَفٍ يُرِيدُ أَنْ يُجِيزَ بِذَلِكَ بَيْعَهُ فَذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُ الْعَجْوَةِ لِيُعْطِيَهُ صَاعًا مِنَ الْعَجْوَةِ بِصَاعٍ مِنْ حَشَفٍ وَلَكِنَّهُ إِنَّمَا أَعْطَاهُ ذَلِكَ لِفَضْلِ الْكَبِيسِ أَوْ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ بِعْنِي ثَلاَثَةَ أَصْوُعٍ مِنَ الْبَيْضَاءِ بِصَاعَيْنِ وَنِصْفٍ مِنْ حِنْطَةٍ شَامِيَّةٍ فَيَقُولُ هَذَا لاَ يَصْلُحُ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ . فَيَجْعَلُ صَاعَيْنِ مِنْ حِنْطَةٍ شَامِيَّةٍ وَصَاعًا مِنْ شَعِيرٍ يُرِيدُ أَنْ يُجِيزَ بِذَلِكَ الْبَيْعَ فِيمَا بَيْنَهُمَا فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيُعْطِيَهُ بِصَاعٍ مِنْ شَعِيرٍ صَاعًا مِنْ حِنْطَةٍ بَيْضَاءَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ الصَّاعُ مُفْرَدًا وَإِنَّمَا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ لِفَضْلِ الشَّامِيَّةِ عَلَى الْبَيْضَاءِ فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ وَهُوَ مِثْلُ مَا وَصَفْنَا مِنَ التِّبْرِ . قَالَ مَالِكٌ فَكُلُّ شَىْءٍ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ وَالطَّعَامِ كُلِّهِ الَّذِي لاَ يَنْبَغِي أَنْ يُبَاعَ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَلاَ يَنْبَغِي أَنْ يُجْعَلَ مَعَ الصِّنْفِ الْجَيِّدِ مِنَ الْمَرْغُوبِ فِيهِ الشَّىْءُ الرَّدِيءُ الْمَسْخُوطُ لِيُجَازَ الْبَيْعُ وَلِيُسْتَحَلَّ بِذَلِكَ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنَ الأَمْرِ الَّذِي لاَ يَصْلُحُ إِذَا جُعِلَ ذَلِكَ مَعَ الصِّنْفِ الْمَرْغُوبِ فِيهِ وَإِنَّمَا يُرِيدُ صَاحِبُ ذَلِكَ أَنْ يُدْرِكَ بِذَلِكَ فَضْلَ جَوْدَةِ مَا يَبِيعُ فَيُعْطِيَ الشَّىْءَ الَّذِي لَوْ أَعْطَاهُ وَحْدَهُ لَمْ يَقْبَلْهُ صَاحِبُهُ وَلَمْ يَهْمُمْ بِذَلِكَ وَإِنَّمَا يَقْبَلُهُ مِنْ أَجْلِ الَّذِي يَأْخُذُ مَعَهُ لِفَضْلِ سِلْعَةِ صَاحِبِهِ عَلَى سِلْعَتِهِ فَلاَ يَنْبَغِي لِشَىْءٍ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ وَالطَّعَامِ أَنْ يَدْخُلَهُ شَىْءٌ مِنْ هَذِهِ الصِّفَةِ فَإِنْ أَرَادَ صَاحِبُ الطَّعَامِ الرَّدِيءِ أَنْ يَبِيعَهُ بِغَيْرِهِ فَلْيَبِعْهُ عَلَى حِدَتِهِ وَلاَ يَجْعَلْ مَعَ ذَلِكَ شَيْئًا فَلاَ بَأْسَ بِهِ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ .
Yazid ibn Abdulloh ibn Qusaytdan rivoyat qilinadiki, u Said ibn al-Musayyabning oltinni oltinga vaznma-vazn (tarozida oʻlchab) almashtirayotganini koʻrdi: u oʻz oltinini tarozining bir pallasiga, u bilan almashayotgan hamrohi esa oʻz oltinini tarozining ikkinchi pallasiga solar edi; tarozining tili tik (barobar) boʻlganda oladi va berardi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda oltinni oltinga, kumushni kumushga vaznma-vazn sotishdagi hukm shuki, bunda zarar yoʻq — oʻn bir dinorni oʻn dinorga qoʻldan-qoʻlga olsa (boʻladi), agar ikkala oltinning vazni teng, ayni bilan ayni boʻlsa, garchi soni bir-biridan ortiq boʻlsa-da. Dirhamlar ham bu borada dinorlar oʻrnidadir». Molik aytdi: «Kim oltinni oltinga yoki kumushni kumushga vaznma-vazn almashtirsa-yu, ikki oltin orasida bir misqol ortiqchalik boʻlsa va u hamrohiga uning qiymatini kumushdan yoki boshqasidan bersa, uni olmasin. Chunki bu qabih (xunuk) ish va riboga eltuvchi vositadir. Zero, agar unga oʻsha misqolni qiymatiga — goʻyo uni alohida sotib olgandek — olishga ruxsat berilsa, oʻzi bilan hamrohi orasidagi savdoni oʻtkazish uchun misqolni qiymatiga bir necha marta olishiga ham ruxsat boʻlib qoladi». Molik aytdi: «Agar u oʻsha misqolni yolgʻiz oʻzini, boshqa narsasiz sotganida, savdoni oʻtkazish uchun olgan narxining oʻndan biriga ham olmas edi. Bas, bu — haromni halol qilishga va man etilgan ishga eltuvchi vositadir». Molik bir kishi haqida shunday dedi: u boshqa kishi bilan vaznma-vazn almashtirib, unga eski, sof (jayyid) oltinni beradi va uning yoniga sifatsiz xom oltin (tibr) qoʻshadi, hamrohidan esa kesilgan kufiy oltinni oladi — bu kufiy (oltin) odamlar oldida makruh (yoqtirilmaydigan) edi — ular buni misli-mislicha (teng) sotishadi; «Bu durust emas», dedi. Molik aytdi: «Bunda makruh sanalgan narsaning tafsiri shuki, sof oltin egasi oʻz oltinining sofligidagi ortiqchalikni, oltiniga qoʻshib tashlagan xom oltin (tibr)da olib qoldi. Agar uning oltinining hamrohi oltinidan ustunligi boʻlmaganida, hamrohi oʻsha xom oltinini uning kufiy oltiniga vaznma-vazn qoʻshmas — bosh tortar edi. Bunga misol xuddi shunday kishiga oʻxshaydi: u uch soʻ ajva xurmosini ikki soʻ va bir mudd kabis xurmosiga sotib olmoqchi boʻldi, unga: ‹Bu durust emas›, deyildi. Shunda u savdosini oʻtkazmoqchi boʻlib, ikki soʻ kabis va bir soʻ pastsifat (hashaf) xurmo qildi. Bu ham durust emas, chunki ajva egasi unga bir soʻ hashaf evaziga bir soʻ ajva bermas edi; balki unga buni faqat kabisning ortiqchaligi uchun berdi. Yoki bir kishi boshqasiga: ‹Menga uch soʻ oq (bugʻdoy)ni ikki yarim soʻ shom bugʻdoyiga sot›, deydi. U esa: ‹Bu faqat misli-mislicha boʻlsagina durust boʻladi›, deydi. Shunda u ikki soʻ shom bugʻdoyi va bir soʻ arpa qilib, oʻzaro savdoni oʻtkazmoqchi boʻladi. Bu durust emas, chunki oʻsha soʻ yolgʻiz boʻlganida, u bir soʻ arpa evaziga bir soʻ oq bugʻdoy bermas edi; unga buni faqat shom bugʻdoyining oq bugʻdoydan ustunligi uchun berdi. Bas, bu durust emas va bu biz tavsiflagan xom oltin (tibr) misolidir». Molik aytdi: «Oltin, kumush va barcha taomdan misli-mislicha (teng)dan boshqa yoʻsinda sotilmasligi lozim boʻlgan har bir narsaga kelsak, savdoni oʻtkazish hamda shu yoʻl bilan man etilgan, durust boʻlmagan ishni halol qilib olish uchun, matlub (talab qilinadigan) sifatli tur bilan birga sifatsiz, yomon narsani qoʻshish lozim emas. Zero, uning egasi bu bilan sotayotgan molining sifat ustunligidan foyda olishni istaydi, xolos: u shunday narsani beradiki, agar uni yolgʻiz oʻzini berganida, hamrohi uni qabul qilmas va unga koʻngil ham qoʻymas edi; uni faqat oʻzi bilan birga oladigan narsa uchun, hamrohi molining oʻz moliga ustunligi sababli qabul qiladi. Bas, oltin, kumush va taomdan biror narsaga bu sifatdagi (aralashma) kirishi lozim emas. Agar sifatsiz taom egasi uni boshqasiga sotmoqchi boʻlsa, uni alohida sotsin va uning yoniga hech narsa qoʻshmasin; shunday boʻlsa, zarari yoʻq».Язид ибн Абдуллоҳ ибн Қусайтдан ривоят қилинадики, у Саид ибн ал-Мусаййабнинг олтинни олтинга вазнма-вазн (тарозида ўлчаб) алмаштираётганини кўрди: у ўз олтинини тарозининг бир палласига, у билан алмашаётган ҳамроҳи эса ўз олтинини тарозининг иккинчи палласига солар эди; тарозининг тили тик (баробар) бўлганда олади ва берарди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда олтинни олтинга, кумушни кумушга вазнма-вазн сотишдаги ҳукм шуки, бунда зарар йўқ — ўн бир динорни ўн динорга қўлдан-қўлга олса (бўлади), агар иккала олтиннинг вазни тенг, айни билан айни бўлса, гарчи сони бир-биридан ортиқ бўлса-да. Дирҳамлар ҳам бу борада динорлар ўрнидадир». Молик айтди: «Ким олтинни олтинга ёки кумушни кумушга вазнма-вазн алмаштирса-ю, икки олтин орасида бир мисқол ортиқчалик бўлса ва у ҳамроҳига унинг қийматини кумушдан ёки бошқасидан берса, уни олмасин. Чунки бу қабиҳ (хунук) иш ва рибога элтувчи воситадир. Зеро, агар унга ўша мисқолни қийматига — гўё уни алоҳида сотиб олгандек — олишга рухсат берилса, ўзи билан ҳамроҳи орасидаги савдони ўтказиш учун мисқолни қийматига бир неча марта олишига ҳам рухсат бўлиб қолади». Молик айтди: «Агар у ўша мисқолни ёлғиз ўзини, бошқа нарсасиз сотганида, савдони ўтказиш учун олган нархининг ўндан бирига ҳам олмас эди. Бас, бу — ҳаромни ҳалол қилишга ва ман этилган ишга элтувчи воситадир». Молик бир киши ҳақида шундай деди: у бошқа киши билан вазнма-вазн алмаштириб, унга эски, соф (жаййид) олтинни беради ва унинг ёнига сифатсиз хом олтин (тибр) қўшади, ҳамроҳидан эса кесилган куфий олтинни олади — бу куфий (олтин) одамлар олдида макруҳ (ёқтирилмайдиган) эди — улар буни мисли-мислича (тенг) сотишади; «Бу дуруст эмас», деди. Молик айтди: «Бунда макруҳ саналган нарсанинг тафсири шуки, соф олтин эгаси ўз олтинининг софлигидаги ортиқчаликни, олтинига қўшиб ташлаган хом олтин (тибр)да олиб қолди. Агар унинг олтинининг ҳамроҳи олтинидан устунлиги бўлмаганида, ҳамроҳи ўша хом олтинини унинг куфий олтинига вазнма-вазн қўшмас — бош тортар эди. Бунга мисол худди шундай кишига ўхшайди: у уч сў ажва хурмосини икки сў ва бир мудд кабис хурмосига сотиб олмоқчи бўлди, унга: ‹Бу дуруст эмас›, дейилди. Шунда у савдосини ўтказмоқчи бўлиб, икки сў кабис ва бир сў пастсифат (ҳашаф) хурмо қилди. Бу ҳам дуруст эмас, чунки ажва эгаси унга бир сў ҳашаф эвазига бир сў ажва бермас эди; балки унга буни фақат кабиснинг ортиқчалиги учун берди. Ёки бир киши бошқасига: ‹Менга уч сў оқ (буғдой)ни икки ярим сў шом буғдойига сот›, дейди. У эса: ‹Бу фақат мисли-мислича бўлсагина дуруст бўлади›, дейди. Шунда у икки сў шом буғдойи ва бир сў арпа қилиб, ўзаро савдони ўтказмоқчи бўлади. Бу дуруст эмас, чунки ўша сў ёлғиз бўлганида, у бир сў арпа эвазига бир сў оқ буғдой бермас эди; унга буни фақат шом буғдойининг оқ буғдойдан устунлиги учун берди. Бас, бу дуруст эмас ва бу биз тавсифлаган хом олтин (тибр) мисолидир». Молик айтди: «Олтин, кумуш ва барча таомдан мисли-мислича (тенг)дан бошқа йўсинда сотилмаслиги лозим бўлган ҳар бир нарсага келсак, савдони ўтказиш ҳамда шу йўл билан ман этилган, дуруст бўлмаган ишни ҳалол қилиб олиш учун, матлуб (талаб қилинадиган) сифатли тур билан бирга сифатсиз, ёмон нарсани қўшиш лозим эмас. Зеро, унинг эгаси бу билан сотаётган молининг сифат устунлигидан фойда олишни истайди, холос: у шундай нарсани берадики, агар уни ёлғиз ўзини берганида, ҳамроҳи уни қабул қилмас ва унга кўнгил ҳам қўймас эди; уни фақат ўзи билан бирга оладиган нарса учун, ҳамроҳи молининг ўз молига устунлиги сабабли қабул қилади. Бас, олтин, кумуш ва таомдан бирор нарсага бу сифатдаги (аралашма) кириши лозим эмас. Агар сифатсиз таом эгаси уни бошқасига сотмоқчи бўлса, уни алоҳида сотсин ва унинг ёнига ҳеч нарса қўшмасин; шундай бўлса, зарари йўқ».