حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الثِّقَةِ، عِنْدَهُ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعُرْبَانِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ: وَذلِكَ فِيمَا نُرَى - وَاللهُ أَعْلَمُ - أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ الْعَبْدَ، أَوِ الْوَلِيدَةَ. أَوْ يَتَكَارَى الدَّابَّةَ. ثُمَّ يَقُولُ لِلَّذِي اشْتَرَى مِنْهُ، أَوْ تَكَارَى مِنْهُ: أُعْطِيكَ دِينَاراً، أَوْ دِرْهَماً، أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ، أَوْ أَقَلَّ. عَلَى أَنِّي إِنْ أَخَذْتُ السِّلْعَةَ، أَوْ رَكِبْتُ مَا تَكَارَيْتُ مِنْكَ، فَالَّذِي أَعْطَيْتُكَ هُوَ مِنْ ثَمَنِ السِّلْعَةِ. أَوْ مِنْ كِرَاءِ الدَّابَّةِ، وَإِنْ تَرَكْتُ ابْتِيَاعَ السِّلْعَةِ، أَوْ كِرَاءَ الدَّابَّةِ، فَمَا أَعْطَيْتُكَ لَكَ بَاطِلٌ بِغَيْرِ شَيْءٍ. قَالَ مَالِكٌ: وَالْأَمْرُ عِنْدَنَا، أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِأَنْ يَبْتَاعَ الْعَبْدَ التَّاجِرَ الْفَصِيحَ، بِالْأَعْبُدِ مِنَ الْحَبَشَةِ، أَوْ مِنْ جِنْسٍ مِنَ الْأَجْنَاسِ، لَيْسُوا مِثْلَهُ فِي الْفَصَاحَةِ، وَلاَ فِي التِّجَارَةِ، وَالنَّفَاذِ، وَالْمَعْرِفَةِ. لاَ بَأْسَ بِهذَا، أَنْ يَشْتَرِيَ مِنْهُ الْعَبْدَ بِالْعَبْدَيْنِ، أَوْ بِالْأَعْبُدِ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ. إِذَا اخْتَلَفَ، فَبَانَ اخْتِلاَفُهُ .فَإِنْ أَشْبَهَ بَعْضُ ذلِكَ بَعْضاً، حَتَّى يَتَقَارَبَ، فَلاَ تَأْخُذَنْ مِنْهُ اثْنَيْنِ بِوَاحِدٍ، إِلَى أَجَلٍ. وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَجْنَاسُهُمْ. قَالَ مَالِكٌ: وَلاَ بَأْسَ بِأَنْ تَبِيعَ مَا اشْتَرَيْتَ مِنْ ذلِكَ، قَبْلَ أَنْ تَسْتَوْفِيَهُ. إِذَا انْتَقَدْتَ ثَمَنَهُ مِنْ غَيْرِ صَاحِبِهِ الَّذِي اشْتَرَيْتَهُ مِنْهُ. قَالَ مَالِكٌ: لاَ يَنْبَغِي أَنْ يُسْتَثْنَى جَنِينٌ فِي بَطْنِ أُمِّهِ، إِذَا بِيعَتْ. لِأَنَّ ذلِكَ غَرَرٌ. لاَ يُدْرَى أَذَكَرٌ هُوَ أَمْ (1) أُنْثَى أو حَسَنٌ (2) أَوْ قَبِيحٌ، أَوْ نَاقِصٌ، أَوْ تَامٌّ، أَوْ حَيٌّ أَوْ مَيِّتٌ؟. وَذلِكَ يَضَعُ مِنْ ثَمَنِهَا. قَالَ مَالِكٌ، فِي الرَّجُلِ يَبْتَاعُ الْعَبْدَ، أَوِ الْوَلِيدَةَ، بِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى أَجَلٍ. ثُمَّ يَنْدَمُ الْبَائِعُ. فَيَسْأَلُ الْمُبْتَاعَ أَنْ يُقِيلَهُ بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ، يَدْفَعُهَا إِلَيْهِ نَقْداً. أَوْ إِلَى أَجَلٍ. وَيَمْحُو عَنْهُ الْمِائَةَ دِينَارٍ الَّتِي لَهُ. قَالَ مَالِكٌ: لاَ بَأْسَ بِذلِكَ. وَإِنْ نَدِمَ الْمُبْتَاعُ، فَسَأَلَ الْبَائِعَ أَنْ يُقِيلَهُ فِي الْجَارِيَةِ، أَوِ الْعَبْدِ، وَيَزِيدَهُ عَشَرَةَ دَنَانِيرَ نَقْداً، أَوْ إِلَى أَجَلٍ أَبْعَدَ مِنَ الْأَجَلِ الَّذِي اشْتَرَى إِلَيْهِ الْعَبْدَ، أَوِ الْوَلِيدَةَ. فَإِنَّ ذلِكَ لاَ يَنْبَغِي. وَإِنَّمَا كَرِهَ ذلِكَ؛ لِأَنَّ الْبَائِعَ كَأَنَّهُ بَاعَ مِنْهُ مِائَةَ دِينَارٍ لَهُ، إِلَى سَنَةٍ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ، بِجَارِيَةٍ، وَبِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ نَقْداً. أَوْ إِلَى أَجَلٍ أَبْعَدَ مِنَ السَّنَةِ. فَدَخَلَ فِي ذلِكَ بَيْعُ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ إِلَى أَجَلٍ. قَالَ مَالِكٌ، فِي الرَّجُلِ يَبِيعُ مِنَ الرَّجُلِ الْجَارِيَةَ بِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى أَجَلٍ، ثُمَّ يَشْتَرِيهَا بِأَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ الثَّمَنِ الَّذِي بَاعَهَا بِهِ إِلَى أَبْعَدَ مِنْ ذلِكَ الْأَجَلِ، الَّذِي بَاعَهَا إِلَيْهِ: إِنَّ ذلِكَ لاَ يَصْلُحُ. وَتَفْسِيرُ مَا كَرِهَ مِنْ ذلِكَ، أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ الْجَارِيَةَ إِلَى أَجَلٍ. ثُمَّ يَبْتَاعُهَا إِلَى أَجَلٍ أَبْعَدَ مِنْهُ. يَبِيعُهَا بِثَلاَثِينَ دِينَاراً إِلَى شَهْرٍ، ثُمَّ يَبْتَاعُهَا بِسِتِّينَ دِينَاراً، إِلَى سَنَةٍ، أَوْ إِلَى نِصْفِ سَنَةٍ. فَصَارَ، إِنْ رَجَعَتْ إِلَيْهِ سِلْعَتُهُ بِعَيْنِهَا، وَأَعْطَاهُ صَاحِبُهُ ثَلاَثِينَ دِينَاراً، إِلَى شَهْرٍ؛ بِسِتِّينَ دِينَاراً، إِلَى سَنَةٍ، أَوْ إِلَى نِصْفِ سَنَةٍ. فَهذَا لاَ يَنْبَغِي

Molikka ishonchli (bir roviy) Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan (yetkazishicha), Rasululloh ﷺ bayʼul-urbon (garov puli evaziga savdo)dan qaytardilar. Molik aytdi: «Bu — bizningcha, Alloh yaxshi biluvchi — kishi qul yoki joriyani sotib olishi, yoxud ulovni ijaraga olishi, soʻng oʻzidan sotib olgan yoki ijaraga olgan kishiga: ‹Senga bir dinor yoki bir dirham, yoxud undan koʻp yoki oz beraman, shu shart bilanki: agar men molni olsam yoki sendan ijaraga olganimga minsam, senga bergan (pulim) mol bahosidan yoxud ulov ijarasidan (hisoblanadi); agar molni sotib olishni yoki ulovni ijaraga olishni tark etsam, senga bergan (pulim) sen uchun hech narsasiz behuda (ketadi)›, deyishidir». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda (odat) shuki: chechan (savdoni yaxshi biladigan) tijoratchi qulni Habashadan boʻlgan qullarga yoki (unga oʻxshamaydigan) boshqa turdagi — tildagi ravonlik, tijorat, ish bilarmonligi va bilimda unga teng boʻlmagan — qullarga almashtirib sotib olishda zarar yoʻq. Bunda undan bir qulni ikki qulga yoki (bir necha) qullarga maʼlum muddatga (nasiyaga) sotib olishda zarar yoʻq — (mollar) turlicha boʻlib, farqi ochiq boʻlsa. Agar ularning baʼzisi baʼzisiga oʻxshab, bir-biriga yaqin boʻlsa, undan ikkitasini bittasiga muddatga olma — garchi ularning turlari xilma-xil boʻlsa ham». Molik aytdi: «Shu (tarzda) sotib olganingni oʻzing toʻliq qabul qilib olmasingdan avval sotishingda ham zarar yoʻq — agar bahosini oʻzidan sotib olgan sohibingdan boshqa (kishi)dan naqd olgan boʻlsang». Molik aytdi: «(Homilador joriya) sotilganda, uning qornidagi homila (bola)ni istisno qilish (sotuvdan ajratib qoldirish) toʻgʻri emas. Chunki bu — gʻaror (noaniqlik)dir: u erkakmi yoki urgʻochimi, chiroylimi yoki xunukmi, nuqsonlimi yoki mukammalmi, tirikmi yoki oʻlikmi — bilinmaydi. Bu esa uning bahosini kamaytiradi». Molik kishi qul yoki joriyani yuz dinorga muddatga sotib olib, soʻng sotuvchi pushaymon boʻlib, xaridordan oʻn dinorga — uni naqd yoki muddatga toʻlab — savdoni bekor qilishini (iqola) va oʻzidagi yuz dinorni oʻchirishini soʻrashi haqida dedi: Molik aytdi: «Bunda zarar yoʻq». Ammo xaridor pushaymon boʻlib, sotuvchidan joriya yoki qul (savdosi)ni bekor qilishini va unga oʻn dinor naqd yoxud qulni sotib olgan muddatidan uzoqroq muddatga qoʻshib berishini soʻrasa — bu toʻgʻri emas. Bu makruh qilindi, chunki bunda sotuvchi goʻyo oʻzining bir yillik (muddati hali) yetmagan yuz dinorini joriya va oʻn dinor naqdga — yoxud bir yildan uzoqroq muddatga — sotgan boʻladi. Shunday qilib bunga oltinni oltinga muddatga sotish kirib qoladi. Molik kishi boshqa kishiga joriyani yuz dinorga muddatga sotib, soʻng uni sotgan bahosidan koʻproqqa, uni sotgan muddatidan uzoqroq muddatga qaytarib sotib olishi haqida dedi: «Bu durust boʻlmaydi». Bundagi makruhning izohi: kishi joriyani (bir) muddatga sotib, soʻng uni undan uzoqroq muddatga sotib olishidir — uni bir oyga oʻttiz dinorga sotib, soʻng bir yilga yoki yarim yilga oltmish dinorga sotib olsa. Natijada, agar oʻsha moli (joriyasi) oʻziga aynan qaytsa, u bir oyga (bergan) oʻttiz dinorni bir yilga yoki yarim yilga oltmish dinorga (sotib) bergan boʻladi. Bu esa toʻgʻri emas.Моликка ишончли (бир ровий) Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (етказишича), Расулуллоҳ ﷺ байъул-урбон (гаров пули эвазига савдо)дан қайтардилар. Молик айтди: «Бу — бизнингча, Аллоҳ яхши билувчи — киши қул ёки жорияни сотиб олиши, ёхуд уловни ижарага олиши, сўнг ўзидан сотиб олган ёки ижарага олган кишига: ‹Сенга бир динор ёки бир дирҳам, ёхуд ундан кўп ёки оз бераман, шу шарт биланки: агар мен молни олсам ёки сендан ижарага олганимга минсам, сенга берган (пулим) мол баҳосидан ёхуд улов ижарасидан (ҳисобланади); агар молни сотиб олишни ёки уловни ижарага олишни тарк этсам, сенга берган (пулим) сен учун ҳеч нарсасиз беҳуда (кетади)›, дейишидир». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда (одат) шуки: чечан (савдони яхши биладиган) тижоратчи қулни Ҳабашадан бўлган қулларга ёки (унга ўхшамайдиган) бошқа турдаги — тилдаги равонлик, тижорат, иш билармонлиги ва билимда унга тенг бўлмаган — қулларга алмаштириб сотиб олишда зарар йўқ. Бунда ундан бир қулни икки қулга ёки (бир неча) қулларга маълум муддатга (насияга) сотиб олишда зарар йўқ — (моллар) турлича бўлиб, фарқи очиқ бўлса. Агар уларнинг баъзиси баъзисига ўхшаб, бир-бирига яқин бўлса, ундан иккитасини биттасига муддатга олма — гарчи уларнинг турлари хилма-хил бўлса ҳам». Молик айтди: «Шу (тарзда) сотиб олганингни ўзинг тўлиқ қабул қилиб олмасингдан аввал сотишингда ҳам зарар йўқ — агар баҳосини ўзидан сотиб олган соҳибингдан бошқа (киши)дан нақд олган бўлсанг». Молик айтди: «(Ҳомиладор жория) сотилганда, унинг қорнидаги ҳомила (бола)ни истисно қилиш (сотувдан ажратиб қолдириш) тўғри эмас. Чунки бу — ғарор (ноаниқлик)дир: у эркакми ёки урғочими, чиройлими ёки хунукми, нуқсонлими ёки мукаммалми, тирикми ёки ўликми — билинмайди. Бу эса унинг баҳосини камайтиради». Молик киши қул ёки жорияни юз динорга муддатга сотиб олиб, сўнг сотувчи пушаймон бўлиб, харидордан ўн динорга — уни нақд ёки муддатга тўлаб — савдони бекор қилишини (иқола) ва ўзидаги юз динорни ўчиришини сўраши ҳақида деди: Молик айтди: «Бунда зарар йўқ». Аммо харидор пушаймон бўлиб, сотувчидан жория ёки қул (савдоси)ни бекор қилишини ва унга ўн динор нақд ёхуд қулни сотиб олган муддатидан узоқроқ муддатга қўшиб беришини сўраса — бу тўғри эмас. Бу макруҳ қилинди, чунки бунда сотувчи гўё ўзининг бир йиллик (муддати ҳали) етмаган юз динорини жория ва ўн динор нақдга — ёхуд бир йилдан узоқроқ муддатга — сотган бўлади. Шундай қилиб бунга олтинни олтинга муддатга сотиш кириб қолади. Молик киши бошқа кишига жорияни юз динорга муддатга сотиб, сўнг уни сотган баҳосидан кўпроққа, уни сотган муддатидан узоқроқ муддатга қайтариб сотиб олиши ҳақида деди: «Бу дуруст бўлмайди». Бундаги макруҳнинг изоҳи: киши жорияни (бир) муддатга сотиб, сўнг уни ундан узоқроқ муддатга сотиб олишидир — уни бир ойга ўттиз динорга сотиб, сўнг бир йилга ёки ярим йилга олтмиш динорга сотиб олса. Натижада, агар ўша моли (жорияси) ўзига айнан қайтса, у бир ойга (берган) ўттиз динорни бир йилга ёки ярим йилга олтмиш динорга (сотиб) берган бўлади. Бу эса тўғри эмас.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ مَنْ بَاعَ عَبْدًا وَلَهُ مَالٌ فَمَالُهُ لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَهُ الْمُبْتَاعُ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Kim moli bor qulni sotsa, uning moli sotuvchiga (tegishli); magar xaridor uni (qulga qoʻshib olishni) shart qilib qoʻysa (bundan mustasno)», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Ким моли бор қулни сотса, унинг моли сотувчига (тегишли); магар харидор уни (қулга қўшиб олишни) шарт қилиб қўйса (бундан мустасно)», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، أَنَّ أَبَانَ بْنَ عُثْمَانَ، وَهِشَامَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ، كَانَا يَذْكُرَانِ فِي خُطْبَتِهِمَا عُهْدَةَ الرَّقِيقِ فِي الأَيَّامِ الثَّلاَثَةِ مِنْ حِينِ يُشْتَرَى الْعَبْدُ أَوِ الْوَلِيدَةُ وَعُهْدَةَ السَّنَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَا أَصَابَ الْعَبْدُ أَوِ الْوَلِيدَةُ فِي الأَيَّامِ الثَّلاَثَةِ مِنْ حِينِ يُشْتَرَيَانِ حَتَّى تَنْقَضِيَ الأَيَّامُ الثَّلاَثَةُ فَهُوَ مِنَ الْبَائِعِ وَإِنَّ عُهْدَةَ السَّنَةِ مِنَ الْجُنُونِ وَالْجُذَامِ وَالْبَرَصِ فَإِذَا مَضَتِ السَّنَةُ فَقَدْ بَرِئَ الْبَائِعُ مِنَ الْعُهْدَةِ كُلِّهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ بَاعَ عَبْدًا أَوْ وَلِيدَةً مِنْ أَهْلِ الْمِيرَاثِ أَوْ غَيْرِهِمْ بِالْبَرَاءَةِ فَقَدْ بَرِئَ مِنْ كُلِّ عَيْبٍ وَلاَ عُهْدَةَ عَلَيْهِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَلِمَ عَيْبًا فَكَتَمَهُ فَإِنْ كَانَ عَلِمَ عَيْبًا فَكَتَمَهُ لَمْ تَنْفَعْهُ الْبَرَاءَةُ وَكَانَ ذَلِكَ الْبَيْعُ مَرْدُودًا وَلاَ عُهْدَةَ عِنْدَنَا إِلاَّ فِي الرَّقِيقِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abon ibn Usmon va Hishom ibn Ismoil oʻz xutbalarida qul yoki joriya sotib olingan paytdan boshlab uch kunlik uhda (kafolat) va bir yillik uhdani zikr qilar edilar. Molik aytdi: «Qul yoki joriya sotib olingan paytdan boshlab uch kun oʻtguncha ularga yetgan (nuqson) sotuvchining zimmasidadir. Bir yillik uhda esa — junun (jinnilik), juzom (moxov) va baras (pes kasalligi)dan (kafolat)dir. Bir yil oʻtgach, sotuvchi butun uhdadan xoli boʻladi». Molik aytdi: «Kim meros egalaridan yoki boshqalardan qul yoki joriyani baroat (kafolatsizlik sharti) bilan sotsa, u har qanday aybdan xoli (masʼuliyatsiz) boʻladi va unga uhda yoʻq; magar biror aybni bilib turib yashirgan boʻlsa (bundan mustasno). Agar aybni bilib turib yashirgan boʻlsa, baroat unga foyda bermaydi va u savdo qaytariladi (bekor qilinadi). Bizning nazdimizda uhda faqat qullarda (boʻladi)».Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абон ибн Усмон ва Ҳишом ибн Исмоил ўз хутбаларида қул ёки жория сотиб олинган пайтдан бошлаб уч кунлик уҳда (кафолат) ва бир йиллик уҳдани зикр қилар эдилар. Молик айтди: «Қул ёки жория сотиб олинган пайтдан бошлаб уч кун ўтгунча уларга етган (нуқсон) сотувчининг зиммасидадир. Бир йиллик уҳда эса — жунун (жиннилик), жузом (мохов) ва барас (пес касаллиги)дан (кафолат)дир. Бир йил ўтгач, сотувчи бутун уҳдадан холи бўлади». Молик айтди: «Ким мерос эгаларидан ёки бошқалардан қул ёки жорияни бароат (кафолатсизлик шарти) билан сотса, у ҳар қандай айбдан холи (масъулиятсиз) бўлади ва унга уҳда йўқ; магар бирор айбни билиб туриб яширган бўлса (бундан мустасно). Агар айбни билиб туриб яширган бўлса, бароат унга фойда бермайди ва у савдо қайтарилади (бекор қилинади). Бизнинг наздимизда уҳда фақат қулларда (бўлади)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، بَاعَ غُلاَمًا لَهُ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ وَبَاعَهُ بِالْبَرَاءَةِ فَقَالَ الَّذِي ابْتَاعَهُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بِالْغُلاَمِ دَاءٌ لَمْ تُسَمِّهِ لِي ‏.‏ فَاخْتَصَمَا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ بَاعَنِي عَبْدًا وَبِهِ دَاءٌ لَمْ يُسَمِّهِ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بِعْتُهُ بِالْبَرَاءَةِ ‏.‏ فَقَضَى عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنْ يَحْلِفَ لَهُ لَقَدْ بَاعَهُ الْعَبْدَ وَمَا بِهِ دَاءٌ يَعْلَمُهُ فَأَبَى عَبْدُ اللَّهِ أَنْ يَحْلِفَ وَارْتَجَعَ الْعَبْدَ فَصَحَّ عِنْدَهُ فَبَاعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بَعْدَ ذَلِكَ بِأَلْفٍ وَخَمْسِمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ كُلَّ مَنِ ابْتَاعَ وَلِيدَةً فَحَمَلَتْ أَوْ عَبْدًا فَأَعْتَقَهُ وَكُلَّ أَمْرٍ دَخَلَهُ الْفَوْتُ حَتَّى لاَ يُسْتَطَاعَ رَدُّهُ فَقَامَتِ الْبَيِّنَةُ إِنَّهُ قَدْ كَانَ بِهِ عَيْبٌ عِنْدَ الَّذِي بَاعَهُ أَوْ عُلِمَ ذَلِكَ بِاعْتِرَافٍ مِنَ الْبَائِعِ أَوْ غَيْرِهِ فَإِنَّ الْعَبْدَ أَوِ الْوَلِيدَةَ يُقَوَّمُ وَبِهِ الْعَيْبُ الَّذِي كَانَ بِهِ يَوْمَ اشْتَرَاهُ فَيُرَدُّ مِنَ الثَّمَنِ قَدْرُ مَا بَيْنَ قِيمَتِهِ صَحِيحًا وَقِيمَتِهِ وَبِهِ ذَلِكَ الْعَيْبُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي الرَّجُلِ يَشْتَرِي الْعَبْدَ ثُمَّ يَظْهَرُ مِنْهُ عَلَى عَيْبٍ يَرُدُّهُ مِنْهُ وَقَدْ حَدَثَ بِهِ عِنْدَ الْمُشْتَرِي عَيْبٌ آخَرُ إِنَّهُ إِذَا كَانَ الْعَيْبُ الَّذِي حَدَثَ بِهِ مُفْسِدًا مِثْلُ الْقَطْعِ أَوِ الْعَوَرِ أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْعُيُوبِ الْمُفْسِدَةِ فَإِنَّ الَّذِي اشْتَرَى الْعَبْدَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِنْ أَحَبَّ أَنْ يُوضَعَ عَنْهُ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ بِقَدْرِ الْعَيْبِ الَّذِي كَانَ بِالْعَبْدِ يَوْمَ اشْتَرَاهُ وُضِعَ عَنْهُ وَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَغْرَمَ قَدْرَ مَا أَصَابَ الْعَبْدَ مِنَ الْعَيْبِ عِنْدَهُ ثُمَّ يَرُدُّ الْعَبْدَ فَذَلِكَ لَهُ وَإِنْ مَاتَ الْعَبْدُ عِنْدَ الَّذِي اشْتَرَاهُ أُقِيمَ الْعَبْدُ وَبِهِ الْعَيْبُ الَّذِي كَانَ بِهِ يَوْمَ اشْتَرَاهُ فَيُنْظَرُ كَمْ ثَمَنُهُ فَإِنْ كَانَتْ قِيمَةُ الْعَبْدِ يَوْمَ اشْتَرَاهُ بِغَيْرِ عَيْبٍ مِائَةَ دِينَارٍ وَقِيمَتُهُ يَوْمَ اشْتَرَاهُ وَبِهِ الْعَيْبُ ثَمَانُونَ دِينَارًا وُضِعَ عَنِ الْمُشْتَرِي مَا بَيْنَ الْقِيمَتَيْنِ وَإِنَّمَا تَكُونُ الْقِيمَةُ يَوْمَ اشْتُرِيَ الْعَبْدُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ مَنْ رَدَّ وَلِيدَةً مِنْ عَيْبٍ وَجَدَهُ بِهَا وَكَانَ قَدْ أَصَابَهَا أَنَّهَا إِنْ كَانَتْ بِكْرًا فَعَلَيْهِ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِهَا وَإِنْ كَانَتْ ثَيِّبًا فَلَيْسَ عَلَيْهِ فِي إِصَابَتِهِ إِيَّاهَا شَىْءٌ لأَنَّهُ كَانَ ضَامِنًا لَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِيمَنْ بَاعَ عَبْدًا أَوْ وَلِيدَةً أَوْ حَيَوَانًا بِالْبَرَاءَةِ مِنْ أَهْلِ الْمِيرَاثِ أَوْ غَيْرِهِمْ فَقَدْ بَرِئَ مِنْ كُلِّ عَيْبٍ فِيمَا بَاعَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَلِمَ فِي ذَلِكَ عَيْبًا فَكَتَمَهُ فَإِنْ كَانَ عَلِمَ عَيْبًا فَكَتَمَهُ لَمْ تَنْفَعْهُ تَبْرِئَتُهُ وَكَانَ مَا بَاعَ مَرْدُودًا عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْجَارِيَةِ تُبَاعُ بِالْجَارِيَتَيْنِ ثُمَّ يُوجَدُ بِإِحْدَى الْجَارِيَتَيْنِ عَيْبٌ تُرَدُّ مِنْهُ قَالَ تُقَامُ الْجَارِيَةُ الَّتِي كَانَتْ قِيمَةَ الْجَارِيَتَيْنِ فَيُنْظَرُ كَمْ ثَمَنُهَا ثُمَّ تُقَامُ الْجَارِيَتَانِ بِغَيْرِ الْعَيْبِ الَّذِي وُجِدَ بِإِحْدَاهُمَا تُقَامَانِ صَحِيحَتَيْنِ سَالِمَتَيْنِ ثُمَّ يُقْسَمُ ثَمَنُ الْجَارِيَةِ الَّتِي بِيعَتْ بِالْجَارِيَتَيْنِ عَلَيْهِمَا بِقَدْرِ ثَمَنِهِمَا حَتَّى يَقَعَ عَلَى كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا حِصَّتُهَا مِنْ ذَلِكَ عَلَى الْمُرْتَفِعَةِ بِقَدْرِ ارْتِفَاعِهَا وَعَلَى الأُخْرَى بِقَدْرِهَا ثُمَّ يُنْظَرُ إِلَى الَّتِي بِهَا الْعَيْبُ فَيُرَدُّ بِقَدْرِ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهَا مِنْ تِلْكَ الْحِصَّةِ إِنْ كَانَتْ كَثِيرَةً أَوْ قَلِيلَةً وَإِنَّمَا تَكُونُ قِيمَةُ الْجَارِيَتَيْنِ عَلَيْهِ يَوْمَ قَبْضِهِمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَشْتَرِي الْعَبْدَ فَيُؤَاجِرُهُ بِالإِجَارَةِ الْعَظِيمَةِ أَوِ الْغَلَّةِ الْقَلِيلَةِ ثُمَّ يَجِدُ بِهِ عَيْبًا يُرَدُّ مِنْهُ إِنَّهُ يَرُدُّهُ بِذَلِكَ الْعَيْبِ وَتَكُونُ لَهُ إِجَارَتُهُ وَغَلَّتُهُ وَهَذَا الأَمْرُ الَّذِي كَانَتْ عَلَيْهِ الْجَمَاعَةُ بِبَلَدِنَا وَذَلِكَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً ابْتَاعَ عَبْدًا فَبَنَى لَهُ دَارًا قِيمَةُ بِنَائِهَا ثَمَنُ الْعَبْدِ أَضْعَافًا ثُمَّ وَجَدَ بِهِ عَيْبًا يُرَدُّ مِنْهُ رَدَّهُ وَلاَ يُحْسَبُ لِلْعَبْدِ عَلَيْهِ إِجَارَةٌ فِيمَا عَمِلَ لَهُ فَكَذَلِكَ تَكُونُ لَهُ إِجَارَتُهُ إِذَا آجَرَهُ مِنْ غَيْرِهِ لأَنَّهُ ضَامِنٌ لَهُ وَهَذَا الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِيمَنِ ابْتَاعَ رَقِيقًا فِي صَفْقَةٍ وَاحِدَةٍ فَوَجَدَ فِي ذَلِكَ الرَّقِيقِ عَبْدًا مَسْرُوقًا أَوْ وَجَدَ بِعَبْدٍ مِنْهُمْ عَيْبًا أَنَّهُ يُنْظَرُ فِيمَا وُجِدَ مَسْرُوقًا أَوْ وَجَدَ بِهِ عَيْبًا فَإِنْ كَانَ هُوَ وَجْهَ ذَلِكَ الرَّقِيقِ أَوْ أَكْثَرَهُ ثَمَنًا أَوْ مِنْ أَجْلِهِ اشْتَرَى وَهُوَ الَّذِي فِيهِ الْفَضْلُ فِيمَا يَرَى النَّاسُ كَانَ ذَلِكَ الْبَيْعُ مَرْدُودًا كُلُّهُ وَإِنْ كَانَ الَّذِي وُجِدَ مَسْرُوقًا أَوْ وُجِدَ بِهِ الْعَيْبُ مِنْ ذَلِكَ الرَّقِيقِ فِي الشَّىْءِ الْيَسِيرِ مِنْهُ لَيْسَ هُوَ وَجْهَ ذَلِكَ الرَّقِيقِ وَلاَ مِنْ أَجْلِهِ اشْتُرِيَ وَلاَ فِيهِ الْفَضْلُ فِيمَا يَرَى النَّاسُ رُدَّ ذَلِكَ الَّذِي وُجِدَ بِهِ الْعَيْبُ أَوْ وُجِدَ مَسْرُوقًا بِعَيْنِهِ بِقَدْرِ قِيمَتِهِ مِنَ الثَّمَنِ الَّذِي اشْتَرَى بِهِ أُولَئِكَ الرَّقِيقَ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) oʻzining bir qulini sakkiz yuz dirhamga baroat (kafolatsizlik sharti) bilan sotdi. Uni sotib olgan kishi Abdulloh ibn Umarga: ‹Qulda menga aytmagan (yashiringan) kasalliging bor edi›, dedi. Ular Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning huzurida daʼvolashdilar. Haligi kishi: ‹U menga aytmagan kasalligi bor qulni sotdi›, dedi. Abdulloh esa: ‹Men uni baroat bilan sotdim›, dedi. Shunda Usmon ibn Affon Abdulloh ibn Umarga: qulni oʻzi biladigan hech qanday kasalligi yoʻq holda sotganiga qasam ichishni hukm qildi. Abdulloh qasam ichishdan bosh tortdi va qulni qaytarib oldi, u (qul) uning oldida sogʻaydi. Abdulloh keyin uni ming besh yuz dirhamga sotdi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi ittifoq qilingan hukm shuki: kim bir joriyani sotib olib, u homilador boʻlsa, yoki qulni (sotib olib) uni ozod qilsa, yoxud qaytarib boʻlmaydigan darajada (oʻzgarish) yuz bergan har qanday ishda — agar sotuvchining oldida (turgan)ida unda ayb boʻlgani haqida (guvohlik bilan) hujjat qoim boʻlsa yoki bu sotuvchining yoxud boshqaning eʼtirofi bilan bilinsa — qul yoki joriya, uni sotib olgan kunidagi aybi bilan (birga) baholanadi va bahodan uning sogʻ holdagi qiymati bilan oʻsha ayb bilangi qiymati orasidagi (farq) qaytariladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi ittifoq qilingan hukm shuki: kishi qulni sotib olib, soʻng unda uni qaytarishga (asos boʻladigan) ayb topsa, holbuki xaridorning oldida (qulga) boshqa bir ayb yuz bergan boʻlsa — agar xaridorning oldida yuz bergan ayb (aʼzo) kesilishi, koʻr boʻlishi yoki shunga oʻxshash buzuvchi (jiddiy) ayblardan boʻlsa, qulni sotib olgan kishiga ikki yaxshi (variant)dan biri (ixtiyor) beriladi: agar xohlasa, qulning bahosidan uni sotib olgan kunidagi ayb miqdoricha (narx) tushiriladi; agar xohlasa, uning oldida qulga yetgan ayb miqdoricha toʻlab, qulni qaytaradi. Bu uning ixtiyoridadir. Agar qul xaridorning oldida oʻlib qolsa, qul uni sotib olgan kunidagi aybi bilan baholanadi va bahosi qancha ekaniga qaraladi. Agar qulning aybsiz holda sotib olingan kunidagi qiymati yuz dinor boʻlib, aybi bilangi (oʻsha kundagi) qiymati sakson dinor boʻlsa, xaridordan ikki qiymat orasidagi (farq) tushiriladi. Qiymat faqat qul sotib olingan kunga (nisbatan) boʻladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi ittifoq qilingan hukm shuki: kim (bir joriyani) unda topgan aybi sababli qaytarsa, holbuki unga yaqinlik qilgan boʻlsa — agar u bokira boʻlsa, uning (yaqinlik sababli) kamaygan bahosini toʻlaydi; agar u dul (bokira boʻlmagan) boʻlsa, unga yaqinlik qilgani uchun hech narsa (toʻlash) yoʻq, chunki u (joriyaga) zomin (masʼul) edi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi ittifoq qilingan hukm shuki: kim meros egalaridan yoki boshqalardan qul, joriya yoki hayvonni baroat bilan sotsa, sotgan narsasidagi har qanday aybdan xoli boʻladi; magar unda biror aybni bilib turib yashirgan boʻlsa (bundan mustasno). Agar aybni bilib turib yashirgan boʻlsa, baroati unga foyda bermaydi va sotgan narsasi unga qaytariladi». Molik bir joriya ikki joriyaga (almashtirib) sotilib, soʻng ikki joriyaning birida qaytarishga (asos boʻladigan) ayb topilgani haqida dedi: «Ikki joriyaga (baho) boʻlgan joriya baholanib, bahosi qancha ekaniga qaraladi. Soʻng ikki joriya, birida topilgan aybsiz holda — ikkalasi ham sogʻ-salomat deb — baholanadi. Soʻng ikki joriyaga sotilgan joriyaning bahosi ular (ikkovi) ustiga baholari miqdoricha taqsimlanadi: har biriga oʻz ulushi tushadi — qimmatrogʻiga qimmati miqdoricha, boshqasiga oʻz miqdoricha. Soʻng aybi bori (joriya)ga qaralib, oʻsha ulushdan unga tushgan miqdorda — koʻp boʻladimi, oz boʻladimi — qaytariladi. Ikki joriyaning qiymati (xaridor) ularni qabul qilib olgan kunga (nisbatan) boʻladi». Molik kishi qulni sotib olib, uni katta ijaraga yoki oz daromadga ijaraga bergani, soʻng unda qaytarishga (asos boʻladigan) ayb topgani haqida dedi: «U qulni oʻsha aybi bilan qaytaradi, ijarasi va daromadi esa oʻziga (qoladi). Bu bizning yurtimizda jamoat amal qilib kelgan hukmdir. Bu — goʻyo bir kishi qulni sotib olib, unga (qul) qiymati necha barobar (turadigan) uy qurib bersa, soʻng u (kishi) qulda qaytarishga (asos boʻladigan) ayb topib, uni qaytarsa, qulning unga qilgan ishi uchun ijara hisoblanmagani kabidir. Xuddi shuningdek, uni boshqaga ijaraga bergan boʻlsa, ijarasi oʻziga (qoladi), chunki u (qulga) zomin edi. Bu bizning nazdimizdagi hukmdir». Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi hukm shuki: kim bir bitimda (bir necha) qullarni sotib olib, soʻng oʻsha qullar orasidan oʻgʻirlangan qulni topsa yoki ulardan biri (qul)da ayb topsa — oʻgʻirlangan yoki aybi topilgan (qul)ga qaraladi: agar u oʻsha qullarning eng asosiysi yoki eng qimmatlisi boʻlsa, yoxud u sababli (boshqalari) sotib olingan boʻlsa va odamlar nazdida ustunlik unda boʻlsa, u savdoning hammasi qaytariladi. Agar oʻgʻirlangan yoki aybi topilgan (qul) oʻsha qullardan arzimas (kichik) qismi boʻlib, ularning asosiysi ham, u sababli sotib olingani ham emas, odamlar nazdida undagi ustunlik ham boʻlmasa, aybi topilgani yoki oʻgʻirlangani — oʻzining qiymatiga koʻra, oʻsha qullarni sotib olgan bahodan (tegishli ulush) — qaytariladi».Солим ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ўзининг бир қулини саккиз юз дирҳамга бароат (кафолатсизлик шарти) билан сотди. Уни сотиб олган киши Абдуллоҳ ибн Умарга: ‹Қулда менга айтмаган (яширинган) касаллигинг бор эди›, деди. Улар Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида даъволашдилар. Ҳалиги киши: ‹У менга айтмаган касаллиги бор қулни сотди›, деди. Абдуллоҳ эса: ‹Мен уни бароат билан сотдим›, деди. Шунда Усмон ибн Аффон Абдуллоҳ ибн Умарга: қулни ўзи биладиган ҳеч қандай касаллиги йўқ ҳолда сотганига қасам ичишни ҳукм қилди. Абдуллоҳ қасам ичишдан бош тортди ва қулни қайтариб олди, у (қул) унинг олдида соғайди. Абдуллоҳ кейин уни минг беш юз дирҳамга сотди. Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги иттифоқ қилинган ҳукм шуки: ким бир жорияни сотиб олиб, у ҳомиладор бўлса, ёки қулни (сотиб олиб) уни озод қилса, ёхуд қайтариб бўлмайдиган даражада (ўзгариш) юз берган ҳар қандай ишда — агар сотувчининг олдида (турган)ида унда айб бўлгани ҳақида (гувоҳлик билан) ҳужжат қоим бўлса ёки бу сотувчининг ёхуд бошқанинг эътирофи билан билинса — қул ёки жория, уни сотиб олган кунидаги айби билан (бирга) баҳоланади ва баҳодан унинг соғ ҳолдаги қиймати билан ўша айб биланги қиймати орасидаги (фарқ) қайтарилади». Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги иттифоқ қилинган ҳукм шуки: киши қулни сотиб олиб, сўнг унда уни қайтаришга (асос бўладиган) айб топса, ҳолбуки харидорнинг олдида (қулга) бошқа бир айб юз берган бўлса — агар харидорнинг олдида юз берган айб (аъзо) кесилиши, кўр бўлиши ёки шунга ўхшаш бузувчи (жиддий) айблардан бўлса, қулни сотиб олган кишига икки яхши (вариант)дан бири (ихтиёр) берилади: агар хоҳласа, қулнинг баҳосидан уни сотиб олган кунидаги айб миқдорича (нарх) туширилади; агар хоҳласа, унинг олдида қулга етган айб миқдорича тўлаб, қулни қайтаради. Бу унинг ихтиёридадир. Агар қул харидорнинг олдида ўлиб қолса, қул уни сотиб олган кунидаги айби билан баҳоланади ва баҳоси қанча эканига қаралади. Агар қулнинг айбсиз ҳолда сотиб олинган кунидаги қиймати юз динор бўлиб, айби биланги (ўша кундаги) қиймати саксон динор бўлса, харидордан икки қиймат орасидаги (фарқ) туширилади. Қиймат фақат қул сотиб олинган кунга (нисбатан) бўлади». Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги иттифоқ қилинган ҳукм шуки: ким (бир жорияни) унда топган айби сабабли қайтарса, ҳолбуки унга яқинлик қилган бўлса — агар у бокира бўлса, унинг (яқинлик сабабли) камайган баҳосини тўлайди; агар у дул (бокира бўлмаган) бўлса, унга яқинлик қилгани учун ҳеч нарса (тўлаш) йўқ, чунки у (жорияга) зомин (масъул) эди». Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги иттифоқ қилинган ҳукм шуки: ким мерос эгаларидан ёки бошқалардан қул, жория ёки ҳайвонни бароат билан сотса, сотган нарсасидаги ҳар қандай айбдан холи бўлади; магар унда бирор айбни билиб туриб яширган бўлса (бундан мустасно). Агар айбни билиб туриб яширган бўлса, бароати унга фойда бермайди ва сотган нарсаси унга қайтарилади». Молик бир жория икки жорияга (алмаштириб) сотилиб, сўнг икки жориянинг бирида қайтаришга (асос бўладиган) айб топилгани ҳақида деди: «Икки жорияга (баҳо) бўлган жория баҳоланиб, баҳоси қанча эканига қаралади. Сўнг икки жория, бирида топилган айбсиз ҳолда — иккаласи ҳам соғ-саломат деб — баҳоланади. Сўнг икки жорияга сотилган жориянинг баҳоси улар (иккови) устига баҳолари миқдорича тақсимланади: ҳар бирига ўз улуши тушади — қимматроғига қиммати миқдорича, бошқасига ўз миқдорича. Сўнг айби бори (жория)га қаралиб, ўша улушдан унга тушган миқдорда — кўп бўладими, оз бўладими — қайтарилади. Икки жориянинг қиймати (харидор) уларни қабул қилиб олган кунга (нисбатан) бўлади». Молик киши қулни сотиб олиб, уни катта ижарага ёки оз даромадга ижарага бергани, сўнг унда қайтаришга (асос бўладиган) айб топгани ҳақида деди: «У қулни ўша айби билан қайтаради, ижараси ва даромади эса ўзига (қолади). Бу бизнинг юртимизда жамоат амал қилиб келган ҳукмдир. Бу — гўё бир киши қулни сотиб олиб, унга (қул) қиймати неча баробар (турадиган) уй қуриб берса, сўнг у (киши) қулда қайтаришга (асос бўладиган) айб топиб, уни қайтарса, қулнинг унга қилган иши учун ижара ҳисобланмагани кабидир. Худди шунингдек, уни бошқага ижарага берган бўлса, ижараси ўзига (қолади), чунки у (қулга) зомин эди. Бу бизнинг наздимиздаги ҳукмдир». Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги ҳукм шуки: ким бир битимда (бир неча) қулларни сотиб олиб, сўнг ўша қуллар орасидан ўғирланган қулни топса ёки улардан бири (қул)да айб топса — ўғирланган ёки айби топилган (қул)га қаралади: агар у ўша қулларнинг энг асосийси ёки энг қимматлиси бўлса, ёхуд у сабабли (бошқалари) сотиб олинган бўлса ва одамлар наздида устунлик унда бўлса, у савдонинг ҳаммаси қайтарилади. Агар ўғирланган ёки айби топилган (қул) ўша қуллардан арзимас (кичик) қисми бўлиб, уларнинг асосийси ҳам, у сабабли сотиб олингани ҳам эмас, одамлар наздида ундаги устунлик ҳам бўлмаса, айби топилгани ёки ўғирлангани — ўзининг қийматига кўра, ўша қулларни сотиб олган баҳодан (тегишли улуш) — қайтарилади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ ابْتَاعَ جَارِيَةً مِنِ امْرَأَتِهِ زَيْنَبَ الثَّقَفِيَّةِ وَاشْتَرَطَتْ عَلَيْهِ أَنَّكَ إِنْ بِعْتَهَا فَهِيَ لِي بِالثَّمَنِ الَّذِي تَبِيعُهَا بِهِ فَسَأَلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ عَنْ ذَلِكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لاَ تَقْرَبْهَا وَفِيهَا شَرْطٌ لأَحَدٍ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, unga Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud (rahimahulloh) xabar berishicha, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) xotini Zaynab as-Saqafiyadan bir joriya sotib oldi. (Zaynab) unga: ‹Agar uni sotsang, qaysi bahoga sotsang, oʻsha baho bilan u menga (qaytadi)›, deb shart qoʻydi. Abdulloh ibn Masʼud bu haqda Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan soʻradi. Umar ibn al-Xattob: ‹Unda birov uchun shart bor ekan, unga yaqinlashma›, dedi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, унга Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд (раҳимаҳуллоҳ) хабар беришича, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) хотини Зайнаб ас-Сақафиядан бир жория сотиб олди. (Зайнаб) унга: ‹Агар уни сотсанг, қайси баҳога сотсанг, ўша баҳо билан у менга (қайтади)›, деб шарт қўйди. Абдуллоҳ ибн Масъуд бу ҳақда Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан сўради. Умар ибн ал-Хаттоб: ‹Унда биров учун шарт бор экан, унга яқинлашма›, деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لاَ يَطَأُ الرَّجُلُ وَلِيدَةً إِلاَّ وَلِيدَةً إِنْ شَاءَ بَاعَهَا وَإِنْ شَاءَ وَهَبَهَا وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَهَا وَإِنْ شَاءَ صَنَعَ بِهَا مَا شَاءَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِيمَنِ اشْتَرَى جَارِيَةً عَلَى شَرْطِ أَنْ لاَ يَبِيعَهَا أَوْ لاَ يَهَبَهَا أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الشُّرُوطِ فَإِنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لِلْمُشْتَرِي أَنْ يَطَأَهَا وَذَلِكَ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَبِيعَهَا وَلاَ يَهَبَهَا فَإِذَا كَانَ لاَ يَمْلِكُ ذَلِكَ مِنْهَا فَلَمْ يَمْلِكْهَا مِلْكًا تَامًّا لأَنَّهُ قَدِ اسْتُثْنِيَ عَلَيْهِ فِيهَا مَا مَلَكَهُ بِيَدِ غَيْرِهِ فَإِذَا دَخَلَ هَذَا الشَّرْطُ لَمْ يَصْلُحْ وَكَانَ بَيْعًا مَكْرُوهًا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday derdi: «Kishi faqat shunday joriyagagina yaqinlik qiladiki, agar xohlasa uni sotadi, xohlasa hadya qiladi, xohlasa (oʻzida) saqlaydi, xohlasa u bilan xohlaganini qiladi». Molik joriyani — uni sotmaslik yoki hadya qilmaslik yoxud shunga oʻxshash shartlar bilan — sotib olgan kishi haqida dedi: «Xaridorga unga yaqinlik qilish toʻgʻri boʻlmaydi. Chunki uni sotishga ham, hadya qilishga ham haqi yoʻq; qachonki u (joriya)dan shu (ixtiyor)larga ega boʻlmasa, uni toʻliq mulk qilib egallamagan boʻladi — negaki unda oʻzgalarning qoʻlidagi (huquq) unga (nisbatan) istisno qilingan. Bu shart kirsa, (savdo) durust boʻlmaydi va u makruh savdodir».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай дерди: «Киши фақат шундай жориягагина яқинлик қиладики, агар хоҳласа уни сотади, хоҳласа ҳадя қилади, хоҳласа (ўзида) сақлайди, хоҳласа у билан хоҳлаганини қилади». Молик жорияни — уни сотмаслик ёки ҳадя қилмаслик ёхуд шунга ўхшаш шартлар билан — сотиб олган киши ҳақида деди: «Харидорга унга яқинлик қилиш тўғри бўлмайди. Чунки уни сотишга ҳам, ҳадя қилишга ҳам ҳақи йўқ; қачонки у (жория)дан шу (ихтиёр)ларга эга бўлмаса, уни тўлиқ мулк қилиб эгалламаган бўлади — негаки унда ўзгаларнинг қўлидаги (ҳуқуқ) унга (нисбатан) истисно қилинган. Бу шарт кирса, (савдо) дуруст бўлмайди ва у макруҳ савдодир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرٍ، أَهْدَى لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ جَارِيَةً وَلَهَا زَوْجٌ ابْتَاعَهَا بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ عُثْمَانُ لاَ أَقْرَبُهَا حَتَّى يُفَارِقَهَا زَوْجُهَا ‏.‏ فَأَرْضَى ابْنُ عَامِرٍ زَوْجَهَا فَفَارَقَهَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Omir Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ga bir joriyani hadya qildi — u (joriya)ning eri bor edi, uni Basrada sotib olgan edi. Usmon: ‹Eri undan ajralmaguncha unga yaqinlashmayman›, dedi. Shunda Ibn Omir uning erini rozi qildi (tovon berdi), u ham undan ajradi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Омир Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)га бир жорияни ҳадя қилди — у (жория)нинг эри бор эди, уни Басрада сотиб олган эди. Усмон: ‹Эри ундан ажралмагунча унга яқинлашмайман›, деди. Шунда Ибн Омир унинг эрини рози қилди (товон берди), у ҳам ундан ажради.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، ابْتَاعَ وَلِيدَةً فَوَجَدَهَا ذَاتَ زَوْجٍ فَرَدَّهَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu) bir joriya sotib olib, uning eri borligini bilib, uni qaytarib berdi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу) бир жория сотиб олиб, унинг эри борлигини билиб, уни қайтариб берди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنْ بَاعَ نَخْلاً قَدْ أُبِّرَتْ فَثَمَرُهَا لِلْبَائِعِ إِلاَّ أَنْ يَشْتَرِطَ الْمُبْتَاعُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim changlatilgan (urugʻlantirilgan) xurmo (daraxtlari)ni sotsa, uning mevasi sotuvchiga (tegishli); magar xaridor (mevani) shart qilib qoʻysa (bundan mustasno)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким чанглатилган (уруғлантирилган) хурмо (дарахтлари)ни сотса, унинг меваси сотувчига (тегишли); магар харидор (мевани) шарт қилиб қўйса (бундан мустасно)», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهَا نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِيَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mevalarni pishgani (yaroqliligi) koʻrinmaguncha sotishdan qaytardilar — sotuvchini ham, xaridorni ham qaytardilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ меваларни пишгани (яроқлилиги) кўринмагунча сотишдан қайтардилар — сотувчини ҳам, харидорни ҳам қайтардилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى تُزْهِيَ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا تُزْهِي فَقَالَ ‏"‏ حِينَ تَحْمَرُّ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَأَيْتَ إِذَا مَنَعَ اللَّهُ الثَّمَرَةَ فَبِمَ يَأْخُذُ أَحَدُكُمْ مَالَ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mevalarni «tuzhiy» boʻlmaguncha sotishdan qaytardilar. U zotdan: ‹Yo Rasululloh, «tuzhiy» nima?› deb soʻralganda: «U qizarganida (pisha boshlaganida)», dedilar. Rasululloh ﷺ (yana): «Aytingchi, agar Alloh mevani (yetilishdan) toʻssa, biringiz birodarining molini nima evaziga oladi?» dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ меваларни «тузҳий» бўлмагунча сотишдан қайтардилар. У зотдан: ‹Ё Расулуллоҳ, «тузҳий» нима?› деб сўралганда: «У қизарганида (пиша бошлаганида)», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ (яна): «Айтингчи, агар Аллоҳ мевани (етилишдан) тўсса, бирингиз биродарининг молини нима эвазига олади?» дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الرِّجَالِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَارِثَةَ عَنْ أُمِّهِ، عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى تَنْجُوَ مِنَ الْعَاهَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَبَيْعُ الثِّمَارِ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا مِنْ بَيْعِ الْغَرَرِ ‏.‏

Abu ar-Rijol Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Horisa (rahimahulloh) onasi Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ mevalarni ofatdan xoli (omon) boʻlmaguncha sotishdan qaytardilar. Molik aytdi: «Mevalarni pishgani koʻrinishidan avval sotish — bayʼul-gʻaror (noaniq savdo)dandir».Абу ар-Рижол Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Ҳориса (раҳимаҳуллоҳ) онаси Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ меваларни офатдан холи (омон) бўлмагунча сотишдан қайтардилар. Молик айтди: «Меваларни пишгани кўринишидан аввал сотиш — байъул-ғарор (ноаниқ савдо)дандир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ كَانَ لاَ يَبِيعُ ثِمَارَهُ حَتَّى تَطْلُعَ الثُّرَيَّا ‏.‏

Abu az-Zinod (rahimahulloh) Xorija ibn Zayd ibn Sobit (rahimahulloh) orqali Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, u (Zayd) Surayyo (Hulkar yulduzi) chiqmaguncha oʻz mevalarini sotmas edi.Абу аз-Зинод (раҳимаҳуллоҳ) Хорижа ибн Зайд ибн Собит (раҳимаҳуллоҳ) орқали Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, у (Зайд) Сурайё (Ҳулкар юлдузи) чиқмагунча ўз меваларини сотмас эди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ لِصَاحِبِ الْعَرِيَّةِ أَنْ يَبِيعَهَا بِخَرْصِهَا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ ariya (birovga tortiq qilingan xurmo daraxti mevasi) egasiga uni xars (taxminiy oʻlchov) bilan sotishga ruxsat berdilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ ария (бировга тортиқ қилинган хурмо дарахти меваси) эгасига уни харс (тахминий ўлчов) билан сотишга рухсат бердилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ فِي خَمْسَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏ يَشُكُّ دَاوُدُ قَالَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏

Dovud ibn al-Husayn (rahimahulloh) Abu Sufyon — Ibn Abu Ahmadning mavlosi — orqali Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ arayalarni besh vasqdan kam yoki besh vasq (miqdorida) xars (taxminiy oʻlchov) bilan sotishga ruxsat berdilar. Dovud (roviy) shubhalanib: ‹Besh vasq› yoki ‹besh vasqdan kam› dedi.Довуд ибн ал-Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ) Абу Суфён — Ибн Абу Аҳмаднинг мавлоси — орқали Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ араяларни беш васқдан кам ёки беш васқ (миқдорида) харс (тахминий ўлчов) билан сотишга рухсат бердилар. Довуд (ровий) шубҳаланиб: ‹Беш васқ› ёки ‹беш васқдан кам› деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الرِّجَالِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أُمِّهِ، عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّهُ سَمِعَهَا تَقُولُ، ابْتَاعَ رَجُلٌ ثَمَرَ حَائِطٍ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَالَجَهُ وَقَامَ فِيهِ حَتَّى تَبَيَّنَ لَهُ النُّقْصَانُ فَسَأَلَ رَبَّ الْحَائِطِ أَنْ يَضَعَ لَهُ أَوْ أَنْ يُقِيلَهُ فَحَلَفَ أَنْ لاَ يَفْعَلَ فَذَهَبَتْ أُمُّ الْمُشْتَرِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ تَأَلَّى أَنْ لاَ يَفْعَلَ خَيْرًا ‏"‏ ‏.‏ فَسَمِعَ بِذَلِكَ رَبُّ الْحَائِطِ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ لَهُ ‏.‏

Abu ar-Rijol Muhammad ibn Abdurrahmon (rahimahulloh) onasi Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh)ning shunday deganini eshitdi: Bir kishi Rasululloh ﷺ zamonlarida bir bogʻning mevasini sotib oldi. U (mevani) parvarish qilib, unda ish boshlab turdi, toki unga zarar (koʻrishi) ayon boʻldi. Shunda u bogʻ egasidan (bahoni) tushirishini yoki savdoni bekor qilishini (iqola) soʻradi, biroq u (egasi) bunday qilmaslikka qasam ichdi. Xaridorning onasi Rasululloh ﷺ ning oldilariga borib, buni u zotga aytdi. Rasululloh ﷺ: «U yaxshilik qilmaslikka qasam ichibdi», dedilar. Buni bogʻ egasi eshitib qoldi-da, Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib: ‹Yo Rasululloh, u (meva) uniki (unga bergin)›, dedi.Абу ар-Рижол Муҳаммад ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) онаси Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: Бир киши Расулуллоҳ ﷺ замонларида бир боғнинг мевасини сотиб олди. У (мевани) парвариш қилиб, унда иш бошлаб турди, токи унга зарар (кўриши) аён бўлди. Шунда у боғ эгасидан (баҳони) туширишини ёки савдони бекор қилишини (иқола) сўради, бироқ у (эгаси) бундай қилмасликка қасам ичди. Харидорнинг онаси Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига бориб, буни у зотга айтди. Расулуллоҳ ﷺ: «У яхшилик қилмасликка қасам ичибди», дедилар. Буни боғ эгаси эшитиб қолди-да, Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, у (мева) уники (унга бергин)›, деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَضَى بِوَضْعِ الْجَائِحَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالْجَائِحَةُ الَّتِي تُوضَعُ عَنِ الْمُشْتَرِي الثُّلُثُ فَصَاعِدًا وَلاَ يَكُونُ مَا دُونَ ذَلِكَ جَائِحَةً ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) joiha (ofat zararini bahodan) tushirish haqida hukm qilgan. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ham (amal) shundaydir». Molik aytdi: «Xaridordan tushiriladigan joiha — uchdan bir yoki undan koʻpidir; undan ozi joiha (hisoblanmaydi)».Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) жоиҳа (офат зарарини баҳодан) тушириш ҳақида ҳукм қилган. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ҳам (амал) шундайдир». Молик айтди: «Харидордан тушириладиган жоиҳа — учдан бир ёки ундан кўпидир; ундан ози жоиҳа (ҳисобланмайди)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، كَانَ يَبِيعُ ثَمَرَ حَائِطِهِ وَيَسْتَثْنِي مِنْهُ ‏.‏

Rabiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, al-Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh) oʻz bogʻining mevasini sotib, undan (bir qismini oʻziga) istisno qilib qoldirar edi.Рабиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, ал-Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) ўз боғининг мевасини сотиб, ундан (бир қисмини ўзига) истисно қилиб қолдирар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ جَدَّهُ، مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ بَاعَ ثَمَرَ حَائِطٍ لَهُ يُقَالُ لَهُ الأَفْرَاقُ بِأَرْبَعَةِ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَاسْتَثْنَى مِنْهُ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ تَمْرًا ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, uning bobosi Muhammad ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh) oʻzining al-Afroq deb ataladigan bogʻining mevasini toʻrt ming dirhamga sotib, undan sakkiz yuz dirhamlik xurmoni (oʻziga) istisno qilib qoldirdi.Абдуллоҳ ибн Абу Бакр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, унинг бобоси Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ) ўзининг ал-Афроқ деб аталадиган боғининг мевасини тўрт минг дирҳамга сотиб, ундан саккиз юз дирҳамлик хурмони (ўзига) истисно қилиб қолдирди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الرِّجَالِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَارِثَةَ أَنَّ أُمَّهُ، عَمْرَةَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كَانَتْ تَبِيعُ ثِمَارَهَا وَتَسْتَثْنِي مِنْهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا بَاعَ ثَمَرَ حَائِطِهِ أَنَّ لَهُ أَنْ يَسْتَثْنِيَ مِنْ ثَمَرِ حَائِطِهِ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ ثُلُثِ الثَّمَرِ لاَ يُجَاوِزُ ذَلِكَ وَمَا كَانَ دُونَ الثُّلُثِ فَلاَ بَأْسَ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا الرَّجُلُ يَبِيعُ ثَمَرَ حَائِطِهِ وَيَسْتَثْنِي مِنْ ثَمَرِ حَائِطِهِ ثَمَرَ نَخْلَةٍ أَوْ نَخَلاَتٍ يَخْتَارُهَا وَيُسَمِّي عَدَدَهَا فَلاَ أَرَى بِذَلِكَ بَأْسًا لأَنَّ رَبَّ الْحَائِطِ إِنَّمَا اسْتَثْنَى شَيْئًا مِنْ ثَمَرِ حَائِطِ نَفْسِهِ وَإِنَّمَا ذَلِكَ شَىْءٌ احْتَبَسَهُ مِنْ حَائِطِهِ وَأَمْسَكَهُ لَمْ يَبِعْهُ وَبَاعَ مِنْ حَائِطِهِ مَا سِوَى ذَلِكَ ‏.‏

Abu ar-Rijol Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Horisa (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, uning onasi Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh) oʻz mevalarini sotib, undan (bir qismini oʻziga) istisno qilib qoldirar edi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi ittifoq qilingan hukm shuki: kishi bogʻining mevasini sotsa, mevaning uchdan birigacha (boʻlgan qismini) oʻziga istisno qilib qoldirishi mumkin, undan oshirmaydi; uchdan birdan kami boʻlsa, unda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Kishi bogʻining mevasini sotib, oʻzi tanlagan va sonini aytgan bir yoki bir necha xurmo daraxtining mevasini istisno qilib qoldirsa, men bunda zarar yoʻq deb bilaman. Chunki bogʻ egasi faqat oʻz bogʻining mevasidan bir narsani istisno qilgan — u bogʻidan ushlab qolib, sotmagan narsasidir, bogʻidan boshqasini esa sotgan».Абу ар-Рижол Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Ҳориса (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, унинг онаси Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ) ўз меваларини сотиб, ундан (бир қисмини ўзига) истисно қилиб қолдирар эди. Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги иттифоқ қилинган ҳукм шуки: киши боғининг мевасини сотса, меванинг учдан биригача (бўлган қисмини) ўзига истисно қилиб қолдириши мумкин, ундан оширмайди; учдан бирдан ками бўлса, унда зарар йўқ». Молик айтди: «Киши боғининг мевасини сотиб, ўзи танлаган ва сонини айтган бир ёки бир неча хурмо дарахтининг мевасини истисно қилиб қолдирса, мен бунда зарар йўқ деб биламан. Чунки боғ эгаси фақат ўз боғининг мевасидан бир нарсани истисно қилган — у боғидан ушлаб қолиб, сотмаган нарсасидир, боғидан бошқасини эса сотган».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ التَّمْرُ بِالتَّمْرِ مِثْلاً بِمِثْلٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ عَامِلَكَ عَلَى خَيْبَرَ يَأْخُذُ الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادْعُوهُ لِي ‏"‏ ‏.‏ فَدُعِيَ لَهُ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَأْخُذُ الصَّاعَ بِالصَّاعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لاَ يَبِيعُونَنِي الْجَنِيبَ بِالْجَمْعِ صَاعًا بِصَاعٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا ‏"‏ ‏.‏

Ato ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Xurmoni xurmoga tenglama-teng (sotinglar)», dedilar. U zotga: ‹Xaybardagi omilingiz bir saʼ (xurmo)ni ikki saʼga olyapti›, deyildi. Rasululloh ﷺ: «Uni menga chaqiringlar», dedilar. U chaqirildi. Rasululloh ﷺ unga: «Bir saʼni ikki saʼga olyapsanmi?» dedilar. U: ‹Yo Rasululloh, ular menga janib (sifatli xurmo)ni jamʼ (aralash xurmo)ga saʼma-saʼ sotmayaptilar-da›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Jamʼ (aralash xurmo)ni dirhamlarga sot, soʻng dirhamlarga janib (sifatli xurmo) sotib ol», dedilar.Ато ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Хурмони хурмога тенглама-тенг (сотинглар)», дедилар. У зотга: ‹Хайбардаги омилингиз бир саъ (хурмо)ни икки саъга оляпти›, дейилди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни менга чақиринглар», дедилар. У чақирилди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бир саъни икки саъга оляпсанми?» дедилар. У: ‹Ё Расулуллоҳ, улар менга жаниб (сифатли хурмо)ни жамъ (аралаш хурмо)га саъма-саъ сотмаяптилар-да›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Жамъ (аралаш хурмо)ни дирҳамларга сот, сўнг дирҳамларга жаниб (сифатли хурмо) сотиб ол», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ سُهَيْلِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَ رَجُلاً عَلَى خَيْبَرَ فَجَاءَهُ بِتَمْرٍ جَنِيبٍ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكُلُّ تَمْرِ خَيْبَرَ هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لاَ وَاللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا لَنَأْخُذُ الصَّاعَ مِنْ هَذَا بِالصَّاعَيْنِ وَالصَّاعَيْنِ بِالثَّلاَثَةِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَفْعَلْ بِعِ الْجَمْعَ بِالدَّرَاهِمِ ثُمَّ ابْتَعْ بِالدَّرَاهِمِ جَنِيبًا ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kishini Xaybarga (zakot yigʻishga) ishchi qilib tayinladilar. U u zotga yaxshi navli xurmo olib keldi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Xaybarning hamma xurmosi shundaymi?» — dedilar. U: «Yoʻq, Allohga qasam, yo Rasululloh! Biz bundan bir soʼini ikki soʼga, ikki soʼini uchga (uch soʼga) olamiz», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bunday qilma, (aralash) toʻplamni dirhamlarga sot, soʻng dirhamlarga yaxshi navli (xurmo) sotib ol», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир кишини Хайбарга (закот йиғишга) ишчи қилиб тайинладилар. У у зотга яхши навли хурмо олиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Хайбарнинг ҳамма хурмоси шундайми?» — дедилар. У: «Йўқ, Аллоҳга қасам, ё Расулуллоҳ! Биз бундан бир сўини икки сўга, икки сўини учга (уч сўга) оламиз», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундай қилма, (аралаш) тўпламни дирҳамларга сот, сўнг дирҳамларга яхши навли (хурмо) сотиб ол», — дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ زَيْدًا أَبَا عَيَّاشٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَأَلَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ الْبَيْضَاءِ، بِالسُّلْتِ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ أَيَّتُهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الْبَيْضَاءُ ‏.‏ فَنَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ وَقَالَ سَعْدٌ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسْأَلُ عَنِ اشْتِرَاءِ التَّمْرِ بِالرُّطَبِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا يَبِسَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, unga Zayd Abu Ayyosh (rahimahulloh) xabar berishicha, u Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan oq bugʻdoyni (al-bayzo) arpaga (as-sult) (almashtirib sotish) haqida soʻradi. Saʼd unga: ‹Bu ikkovidan qaysi biri afzalroq?› dedi. U: ‹Oq bugʻdoy›, dedi. Shunda (Saʼd) uni bundan qaytardi. Saʼd dedi: ‹Men Rasululloh ﷺ dan quruq xurmoni yangi (hoʻl) xurmoga (almashtirib) sotib olish haqida soʻralganda eshitdim, Rasululloh ﷺ: «Hoʻl xurmo qurigach kamayadimi?» dedilar. Ular: ‹Ha›, deyishdi. Shunda u zot bundan qaytardilar›.Абдуллоҳ ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, унга Зайд Абу Айёш (раҳимаҳуллоҳ) хабар беришича, у Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан оқ буғдойни (ал-байзо) арпага (ас-султ) (алмаштириб сотиш) ҳақида сўради. Саъд унга: ‹Бу икковидан қайси бири афзалроқ?› деди. У: ‹Оқ буғдой›, деди. Шунда (Саъд) уни бундан қайтарди. Саъд деди: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ дан қуруқ хурмони янги (ҳўл) хурмога (алмаштириб) сотиб олиш ҳақида сўралганда эшитдим, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳўл хурмо қуригач камаядими?» дедилар. Улар: ‹Ҳа›, дейишди. Шунда у зот бундан қайтардилар›.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ كَيْلاً وَبَيْعُ الْكَرْمِ بِالزَّبِيبِ كَيْلاً ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muzabanadan qaytardilar. Muzabana — (daraxtdagi) yangi xurmoni quruq xurmoga oʻlchov bilan sotish, hamda uzumni mayiz (quruq uzum)ga oʻlchov bilan sotishdir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ музабанадан қайтардилар. Музабана — (дарахтдаги) янги хурмони қуруқ хурмога ўлчов билан сотиш, ҳамда узумни майиз (қуруқ узум)га ўлчов билан сотишдир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ وَالْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةُ اشْتِرَاءُ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ فِي رُءُوسِ النَّخْلِ وَالْمُحَاقَلَةُ كِرَاءُ الأَرْضِ بِالْحِنْطَةِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muzabana va muhaqaladan qaytardilar. Muzabana — daraxt boshidagi (yangi) xurmoni quruq xurmoga sotib olishdir; muhaqala esa — yerni bugʻdoyga ijaraga berishdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ музабана ва муҳақаладан қайтардилар. Музабана — дарахт бошидаги (янги) хурмони қуруқ хурмога сотиб олишдир; муҳақала эса — ерни буғдойга ижарага беришдир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ وَالْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةُ اشْتِرَاءُ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ وَالْمُحَاقَلَةُ اشْتِرَاءُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ وَاسْتِكْرَاءُ الأَرْضِ بِالْحِنْطَةِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَسَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ عَنِ اسْتِكْرَاءِ الأَرْضِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُزَابَنَةِ وَتَفْسِيرُ الْمُزَابَنَةِ أَنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنَ الْجِزَافِ الَّذِي لاَ يُعْلَمُ كَيْلُهُ وَلاَ وَزْنُهُ وَلاَ عَدَدُهُ ابْتِيعَ بِشَىْءٍ مُسَمًّى مِنَ الْكَيْلِ أَوِ الْوَزْنِ أَوِ الْعَدَدِ وَذَلِكَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ الطَّعَامُ الْمُصَبَّرُ الَّذِي لاَ يُعْلَمُ كَيْلُهُ مِنَ الْحِنْطَةِ أَوِ التَّمْرِ أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الأَطْعِمَةِ أَوْ يَكُونُ لِلرَّجُلِ السِّلْعَةُ مِنَ الْحِنْطَةِ أَوِ النَّوَى أَوِ الْقَضْبِ أَوِ الْعُصْفُرِ أَوِ الْكُرْسُفِ أَوِ الْكَتَّانِ أَوِ الْقَزِّ أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ السِّلَعِ لاَ يُعْلَمُ كَيْلُ شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ وَلاَ وَزْنُهُ وَلاَ عَدَدُهُ فَيَقُولُ الرَّجُلُ لِرَبِّ تِلْكَ السِّلْعَةِ كِلْ سِلْعَتَكَ هَذِهِ أَوْ مُرْ مَنْ يَكِيلُهَا أَوْ زِنْ مِنْ ذَلِكَ مَا يُوزَنُ أَوْ عُدَّ مِنْ ذَلِكَ مَا كَانَ يُعَدُّ فَمَا نَقَصَ عَنْ كَيْلِ كَذَا وَكَذَا صَاعًا - لِتَسْمِيَةٍ يُسَمِّيهَا - أَوْ وَزْنِ كَذَا وَكَذَا رِطْلاً أَوْ عَدَدِ كَذَا وَكَذَا فَمَا نَقَصَ مِنْ ذَلِكَ فَعَلَىَّ غُرْمُهُ لَكَ حَتَّى أُوفِيَكَ تِلْكَ التَّسْمِيَةَ فَمَا زَادَ عَلَى تِلْكَ التَّسْمِيَةِ فَهُوَ لِي أَضْمَنُ مَا نَقَصَ مِنْ ذَلِكَ عَلَى أَنْ يَكُونَ لِي مَا زَادَ ‏.‏ فَلَيْسَ ذَلِكَ بَيْعًا وَلَكِنَّهُ الْمُخَاطَرَةُ وَالْغَرَرُ وَالْقِمَارُ يَدْخُلُ هَذَا لأَنَّهُ لَمْ يَشْتَرِ مِنْهُ شَيْئًا بِشَىْءٍ أَخْرَجَهُ وَلَكِنَّهُ ضَمِنَ لَهُ مَا سُمِّيَ مِنْ ذَلِكَ الْكَيْلِ أَوِ الْوَزْنِ أَوِ الْعَدَدِ عَلَى أَنْ يَكُونَ لَهُ مَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَإِنْ نَقَصَتْ تِلْكَ السِّلْعَةُ عَنْ تِلْكَ التَّسْمِيَةِ أَخَذَ مِنْ مَالِ صَاحِبِهِ مَا نَقَصَ بِغَيْرِ ثَمَنٍ وَلاَ هِبَةٍ طَيِّبَةٍ بِهَا نَفْسُهُ فَهَذَا يُشْبِهُ الْقِمَارَ وَمَا كَانَ مِثْلَ هَذَا مِنَ الأَشْيَاءِ فَذَلِكَ يَدْخُلُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ لَهُ الثَّوْبُ أَضْمَنُ لَكَ مِنْ ثَوْبِكَ هَذَا كَذَا وَكَذَا ظِهَارَةَ قَلَنْسُوَةٍ قَدْرُ كُلِّ ظِهَارَةٍ كَذَا وَكَذَا - لِشَىْءٍ يُسَمِّيهِ - فَمَا نَقَصَ مِنْ ذَلِكَ فَعَلَىَّ غُرْمُهُ حَتَّى أُوفِيَكَ وَمَا زَادَ فَلِي ‏.‏ أَوْ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ أَضْمَنُ لَكَ مِنْ ثِيَابِكَ هَذِي كَذَا وَكَذَا قَمِيصًا ذَرْعُ كُلِّ قَمِيصٍ كَذَا وَكَذَا فَمَا نَقَصَ مِنْ ذَلِكَ فَعَلَىَّ غُرْمُهُ وَمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَلِي ‏.‏ أَوْ أَنْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ لَهُ الْجُلُودُ مِنْ جُلُودِ الْبَقَرِ أَوِ الإِبِلِ أُقَطِّعُ جُلُودَكَ هَذِهِ نِعَالاً عَلَى إِمَامٍ يُرِيهِ إِيَّاهُ ‏.‏ فَمَا نَقَصَ مِنْ مِائَةِ زَوْجٍ فَعَلَىَّ غُرْمُهُ وَمَا زَادَ فَهُوَ لِي بِمَا ضَمِنْتُ لَكَ ‏.‏ وَمِمَّا يُشْبِهُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ عِنْدَهُ حَبُّ الْبَانِ اعْصُرْ حَبَّكَ هَذَا فَمَا نَقَصَ مِنْ كَذَا وَكَذَا رِطْلاً فَعَلَىَّ أَنْ أُعْطِيَكَهُ وَمَا زَادَ فَهُوَ لِي ‏.‏ فَهَذَا كُلُّهُ وَمَا أَشْبَهَهُ مِنَ الأَشْيَاءِ أَوْ ضَارَعَهُ مِنَ الْمُزَابَنَةِ الَّتِي لاَ تَصْلُحُ وَلاَ تَجُوزُ ‏.‏ وَكَذَلِكَ - أَيْضًا - إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ لَهُ الْخَبَطُ أَوِ النَّوَى أَوِ الْكُرْسُفُ أَوِ الْكَتَّانُ أَوِ الْقَضْبُ أَوِ الْعُصْفُرُ أَبْتَاعُ مِنْكَ هَذَا الْخَبَطَ بِكَذَا وَكَذَا صَاعًا مِنْ خَبَطٍ يُخْبَطُ مِثْلَ خَبَطِهِ أَوْ هَذَا النَّوَى بِكَذَا وَكَذَا صَاعًا مِنْ نَوًى مِثْلِهِ وَفِي الْعُصْفُرِ وَالْكُرْسُفِ وَالْكَتَّانِ وَالْقَضْبِ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ فَهَذَا كُلُّهُ يَرْجِعُ إِلَى مَا وَصَفْنَا مِنَ الْمُزَابَنَةِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ muzabana va muhaqaladan qaytardilar. Muzabana — (yangi) xurmoni quruq xurmoga sotib olishdir; muhaqala esa — (yerdagi) ekinni bugʻdoyga sotib olish va yerni bugʻdoyga ijaraga olishdir. Ibn Shihob dedi: Men Said ibn al-Musayyabdan yerni oltin va kumushga ijaraga olish haqida soʻradim, u: ‹Bunda zarar yoʻq›, dedi. Molik aytdi: «Rasululloh ﷺ muzabanadan qaytardilar. Muzabananing izohi shuki: oʻlchovi, ogʻirligi va soni bilinmaydigan chamalab (dona-koʻra sotiladigan) har qanday narsani oʻlchov, ogʻirlik yoki sondan maʼlum (miqdordagi) narsaga sotib olishdir. Bu — kishi (boshqa) kishiga: oʻlchovi bilinmaydigan uyum (toʻda) taomi — bugʻdoy, xurmo yoki shunga oʻxshash taomlardan — boʻlsa, yoxud kishida bugʻdoy, (xurmo) danagi, yem-xashak, saflor (usfur), paxta, zigʻir, xom ipak (qazz) yoki shunga oʻxshash — oʻlchovi ham, ogʻirligi ham, soni ham bilinmaydigan mol boʻlsa, oʻsha mol egasiga: ‹Bu molingni oʻlcha yoki oʻlchaydiganga buyur, yoxud undan tortiladiganini tort, yoxud undan sanaladiganini sana. Falon-falon saʼ oʻlchovdan — u aytgan (miqdordan) — yoki falon-falon ritl ogʻirlikdan yoxud falon-falon sondan kam chiqsa, kamini men senga toʻlab beraman, toki senga oʻsha (aytilgan) miqdorni toʻliq (yetkazaman); oʻsha miqdordan ortgani esa meniki. Kamini men zomin boʻlaman, ortgani meniki boʻlishi sharti bilan›, deyishidir. Bu — savdo emas, balki xatarga urish, gʻaror va qimordir; bunga (qimor) kiradi, chunki u undan biror narsani oʻzi bergan biror narsaga sotib olgani yoʻq, balki u aytilgan oʻsha oʻlchov, ogʻirlik yoki sonni zomin boʻldi — ortgani oʻziga boʻlishi sharti bilan. Agar u mol oʻsha (aytilgan) miqdordan kam chiqsa, u sherigining molidan kamini bahosiz va koʻngil rozi boʻlgan hadyasiz oladi. Bu esa qimorga oʻxshaydi, va shunga oʻxshagan har qanday narsaga bu (hukm) kiradi». Molik aytdi: «Yana shundan (misol): kishi mato egasi boʻlgan (boshqa) kishiga: ‹Bu matoyingdan senga falon-falon (dona) telpak astarini zomin boʻlaman, har bir astar shuncha (oʻlchamda) — u (oʻlcham)ni aytadi — kamini men toʻlab beraman, toki senga toʻliq (yetkazaman), ortgani esa meniki›, deyishidir. Yoxud kishi (boshqa) kishiga: ‹Bu matolaringdan senga falon-falon (dona) koʻylak zomin boʻlaman, har bir koʻylakning oʻlchami shuncha; kamini men toʻlab beraman, undan ortgani meniki›, deyishidir. Yoxud kishi mol yoki tuya terilaridan (teri) egasi boʻlgan kishiga: ‹Bu terilaringni men (unga koʻrsatadigan) namuna asosida kavsh (poyabzal) qilib kesaman; yuz juftdan kami boʻlsa, kamini men toʻlayman, ortgani esa senga zomin boʻlganim evaziga meniki›, deyishidir. Shunga oʻxshash (yana bir misol): kishi oʻzida bon (yogʻli) urugʻi boʻlgan kishiga: ‹Bu urugʻingni siqib (yogʻ chiqarib) beraman; falon-falon ritldan kam chiqsa, oʻshani men senga (toʻlab) beraman, ortgani meniki›, deyishidir. Bularning hammasi va shunga oʻxshagan yoxud yaqin (boʻlgan) narsalar — durust ham, joiz ham boʻlmagan muzabanadandir. Shuningdek, kishi (yem) barg, (xurmo) danagi, paxta, zigʻir, yem-xashak yoki saflor egasi boʻlgan kishiga: ‹Bu bargingni oʻshanga oʻxshab qoqib olinadigan falon-falon saʼ bargga sotib olaman›, yoxud ‹bu danangni oʻshanga oʻxshash falon-falon saʼ danaga›, deyishi ham — saflor, paxta, zigʻir va yem-xashakda ham xuddi shunday. Bularning hammasi biz taʼriflagan muzabanaga qaytadi».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ музабана ва муҳақаладан қайтардилар. Музабана — (янги) хурмони қуруқ хурмога сотиб олишдир; муҳақала эса — (ердаги) экинни буғдойга сотиб олиш ва ерни буғдойга ижарага олишдир. Ибн Шиҳоб деди: Мен Саид ибн ал-Мусайябдан ерни олтин ва кумушга ижарага олиш ҳақида сўрадим, у: ‹Бунда зарар йўқ›, деди. Молик айтди: «Расулуллоҳ ﷺ музабанадан қайтардилар. Музабананинг изоҳи шуки: ўлчови, оғирлиги ва сони билинмайдиган чамалаб (дона-кўра сотиладиган) ҳар қандай нарсани ўлчов, оғирлик ёки сондан маълум (миқдордаги) нарсага сотиб олишдир. Бу — киши (бошқа) кишига: ўлчови билинмайдиган уюм (тўда) таоми — буғдой, хурмо ёки шунга ўхшаш таомлардан — бўлса, ёхуд кишида буғдой, (хурмо) данаги, ем-хашак, сафлор (усфур), пахта, зиғир, хом ипак (қазз) ёки шунга ўхшаш — ўлчови ҳам, оғирлиги ҳам, сони ҳам билинмайдиган мол бўлса, ўша мол эгасига: ‹Бу молингни ўлча ёки ўлчайдиганга буюр, ёхуд ундан тортиладиганини торт, ёхуд ундан саналадиганини сана. Фалон-фалон саъ ўлчовдан — у айтган (миқдордан) — ёки фалон-фалон ритл оғирликдан ёхуд фалон-фалон сондан кам чиқса, камини мен сенга тўлаб бераман, токи сенга ўша (айтилган) миқдорни тўлиқ (етказаман); ўша миқдордан ортгани эса меники. Камини мен зомин бўламан, ортгани меники бўлиши шарти билан›, дейишидир. Бу — савдо эмас, балки хатарга уриш, ғарор ва қимордир; бунга (қимор) киради, чунки у ундан бирор нарсани ўзи берган бирор нарсага сотиб олгани йўқ, балки у айтилган ўша ўлчов, оғирлик ёки сонни зомин бўлди — ортгани ўзига бўлиши шарти билан. Агар у мол ўша (айтилган) миқдордан кам чиқса, у шеригининг молидан камини баҳосиз ва кўнгил рози бўлган ҳадясиз олади. Бу эса қиморга ўхшайди, ва шунга ўхшаган ҳар қандай нарсага бу (ҳукм) киради». Молик айтди: «Яна шундан (мисол): киши мато эгаси бўлган (бошқа) кишига: ‹Бу матойингдан сенга фалон-фалон (дона) телпак астарини зомин бўламан, ҳар бир астар шунча (ўлчамда) — у (ўлчам)ни айтади — камини мен тўлаб бераман, токи сенга тўлиқ (етказаман), ортгани эса меники›, дейишидир. Ёхуд киши (бошқа) кишига: ‹Бу матоларингдан сенга фалон-фалон (дона) кўйлак зомин бўламан, ҳар бир кўйлакнинг ўлчами шунча; камини мен тўлаб бераман, ундан ортгани меники›, дейишидир. Ёхуд киши мол ёки туя териларидан (тери) эгаси бўлган кишига: ‹Бу териларингни мен (унга кўрсатадиган) намуна асосида кавш (поябзал) қилиб кесаман; юз жуфтдан ками бўлса, камини мен тўлайман, ортгани эса сенга зомин бўлганим эвазига меники›, дейишидир. Шунга ўхшаш (яна бир мисол): киши ўзида бон (ёғли) уруғи бўлган кишига: ‹Бу уруғингни сиқиб (ёғ чиқариб) бераман; фалон-фалон ритлдан кам чиқса, ўшани мен сенга (тўлаб) бераман, ортгани меники›, дейишидир. Буларнинг ҳаммаси ва шунга ўхшаган ёхуд яқин (бўлган) нарсалар — дуруст ҳам, жоиз ҳам бўлмаган музабанадандир. Шунингдек, киши (ем) барг, (хурмо) данаги, пахта, зиғир, ем-хашак ёки сафлор эгаси бўлган кишига: ‹Бу баргингни ўшанга ўхшаб қоқиб олинадиган фалон-фалон саъ баргга сотиб оламан›, ёхуд ‹бу данангни ўшанга ўхшаш фалон-фалон саъ данага›, дейиши ҳам — сафлор, пахта, зиғир ва ем-хашакда ҳам худди шундай. Буларнинг ҳаммаси биз таърифлаган музабанага қайтади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم السَّعْدَيْنِ أَنْ يَبِيعَا آنِيَةً مِنَ الْمَغَانِمِ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ فَبَاعَا كُلَّ ثَلاَثَةٍ بِأَرْبَعَةٍ عَيْنًا أَوْ كُلَّ أَرْبَعَةٍ بِثَلاَثَةٍ عَيْنًا فَقَالَ لَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْبَيْتُمَا فَرُدَّا

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Rasululloh ﷺ ikki Saʼdga oʻljadan boʻlgan oltin yoki kumushdan (yasalgan) idishni sotishni buyurdilar. Ular har uch (miqdor)ni toʻrt (miqdor)ga naqd, yoxud har toʻrtni uchga naqd sotishdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga: «Ribo (foyda) oldingiz, (uni) qaytaringlar!» dedilar.Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Расулуллоҳ ﷺ икки Саъдга ўлжадан бўлган олтин ёки кумушдан (ясалган) идишни сотишни буюрдилар. Улар ҳар уч (миқдор)ни тўрт (миқдор)га нақд, ёхуд ҳар тўртни учга нақд сотишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Рибо (фойда) олдингиз, (уни) қайтаринглар!» дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي تَمِيمٍ، عَنْ أَبِي الْحُبَابِ، سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ لاَ فَضْلَ بَيْنَهُمَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Dinor dinorga, dirham dirhamga (sotiladi); ular orasida ortiqchalik yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Динор динорга, дирҳам дирҳамга (сотилади); улар орасида ортиқчалик йўқ», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلاَ تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلاَ تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا مِنْهَا شَيْئًا غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oltinni oltinga faqat misli-misliga sotinglar va birini ikkinchisidan ortiq qilmanglar. Kumushni kumushga faqat misli-misliga sotinglar va ulardan birontasini gʻoyib (keyin beriladigan)ni naqdga sotmanglar», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни олтинга фақат мисли-мислига сотинглар ва бирини иккинчисидан ортиқ қилманглар. Кумушни кумушга фақат мисли-мислига сотинглар ва улардан биронтасини ғойиб (кейин бериладиган)ни нақдга сотманглар», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّهُ قَالَ كُنْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَجَاءَهُ صَائِغٌ فَقَالَ لَهُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي أَصُوغُ الذَّهَبَ ثُمَّ أَبِيعُ الشَّىْءَ مِنْ ذَلِكَ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهِ فَأَسْتَفْضِلُ مِنْ ذَلِكَ قَدْرَ عَمَلِ يَدِي ‏.‏ فَنَهَاهُ عَبْدُ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ فَجَعَلَ الصَّائِغُ يُرَدِّدُ عَلَيْهِ الْمَسْأَلَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ يَنْهَاهُ حَتَّى انْتَهَى إِلَى بَابِ الْمَسْجِدِ أَوْ إِلَى دَابَّةٍ يُرِيدُ أَنْ يَرْكَبَهَا ثُمَّ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ لاَ فَضْلَ بَيْنَهُمَا هَذَا عَهْدُ نَبِيِّنَا إِلَيْنَا وَعَهْدُنَا إِلَيْكُمْ ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Men Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan birga edim. Uning oldiga bir zargar kelib: ‹Ey Abu Abdurrahmon, men oltinni (buyum qilib) yasab, soʻng shundan bir narsani ogʻirligidan koʻproqqa sotaman, shundan qoʻl mehnatim miqdoricha ortiqcha (foyda) olaman›, dedi. Abdulloh uni bundan qaytardi. Zargar masalani unga qayta-qayta soʻrayverdi, Abdulloh esa uni qaytaraverdi — toki masjid eshigiga yoki minmoqchi boʻlgan uloviga yetgunga qadar. Soʻng Abdulloh ibn Umar: ‹Dinor dinorga, dirham dirhamga — ular orasida ortiqcha (foyda) yoʻq. Bu — Paygʻambarimizning bizga (bergan) ahdi va bizning sizlarga ahdimizdir›, dedi.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Мен Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бирга эдим. Унинг олдига бир заргар келиб: ‹Эй Абу Абдурраҳмон, мен олтинни (буюм қилиб) ясаб, сўнг шундан бир нарсани оғирлигидан кўпроққа сотаман, шундан қўл меҳнатим миқдорича ортиқча (фойда) оламан›, деди. Абдуллоҳ уни бундан қайтарди. Заргар масалани унга қайта-қайта сўрайверди, Абдуллоҳ эса уни қайтараверди — токи масжид эшигига ёки минмоқчи бўлган уловига етгунга қадар. Сўнг Абдуллоҳ ибн Умар: ‹Динор динорга, дирҳам дирҳамга — улар орасида ортиқча (фойда) йўқ. Бу — Пайғамбаримизнинг бизга (берган) аҳди ва бизнинг сизларга аҳдимиздир›, деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ جَدِّهِ، مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ لاَ تَبِيعُوا الدِّينَارَ بِالدِّينَارَيْنِ وَلاَ الدِّرْهَمَ بِالدِّرْهَمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka bobosi Molik ibn Abu Omir (rahimahulloh)dan yetib kelishicha, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu): ‹Rasululloh ﷺ menga: «Bir dinorni ikki dinorga, bir dirhamni ikki dirhamga sotmanglar», dedilar›, dedi.Моликка бобоси Молик ибн Абу Омир (раҳимаҳуллоҳ)дан етиб келишича, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу): ‹Расулуллоҳ ﷺ менга: «Бир динорни икки динорга, бир дирҳамни икки дирҳамга сотманглар», дедилар›, деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ، بَاعَ سِقَايَةً مِنْ ذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ بِأَكْثَرَ مِنْ وَزْنِهَا فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَى عَنْ مِثْلِ هَذَا إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ مَا أَرَى بِمِثْلِ هَذَا بَأْسًا ‏.‏ فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ مَنْ يَعْذِرُنِي مِنْ مُعَاوِيَةَ أَنَا أُخْبِرُهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيُخْبِرُنِي عَنْ رَأْيِهِ لاَ أُسَاكِنُكَ بِأَرْضٍ أَنْتَ بِهَا ‏.‏ ثُمَّ قَدِمَ أَبُو الدَّرْدَاءِ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى مُعَاوِيَةَ أَنْ لاَ تَبِيعَ ذَلِكَ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَزْنًا بِوَزْنٍ ‏.‏

Ato ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) oltin yoki kumushdan (yasalgan) suv idishini oʻz ogʻirligidan koʻproqqa sotdi. Shunda Abu Dardo (roziyallohu anhu): ‹Men Rasululloh ﷺ shu kabini tenglama-tengdan boshqa (tarzda sotish)dan qaytarganlarini eshitganman›, dedi. Muoviya unga: ‹Men bu kabida zarar koʻrmayman›, dedi. Abu Dardo: ‹Meni Muoviyadan kim (uzrli deb) qutqaradi? Men unga Rasululloh ﷺ dan xabar beryapman, u menga oʻz raʼyidan xabar beryapti! Sen boʻlgan yerda sen bilan birga yashamayman›, dedi. Soʻng Abu Dardo Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, buni unga aytdi. Umar ibn al-Xattob Muoviyaga: ‹Uni faqat tenglama-teng, ogʻirlik-ogʻirlikka (barobar) sotgin›, deb xat yozdi.Ато ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) олтин ёки кумушдан (ясалган) сув идишини ўз оғирлигидан кўпроққа сотди. Шунда Абу Дардо (розияллоҳу анҳу): ‹Мен Расулуллоҳ ﷺ шу кабини тенглама-тенгдан бошқа (тарзда сотиш)дан қайтарганларини эшитганман›, деди. Муовия унга: ‹Мен бу кабида зарар кўрмайман›, деди. Абу Дардо: ‹Мени Муовиядан ким (узрли деб) қутқаради? Мен унга Расулуллоҳ ﷺ дан хабар беряпман, у менга ўз раъйидан хабар беряпти! Сен бўлган ерда сен билан бирга яшамайман›, деди. Сўнг Абу Дардо Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, буни унга айтди. Умар ибн ал-Хаттоб Муовияга: ‹Уни фақат тенглама-тенг, оғирлик-оғирликка (баробар) сотгин›, деб хат ёзди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلاَ تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلاَ تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا الْوَرِقَ بِالذَّهَبِ أَحَدُهُمَا غَائِبٌ وَالآخَرُ نَاجِزٌ وَإِنِ اسْتَنْظَرَكَ إِلَى أَنْ يَلِجَ بَيْتَهُ فَلاَ تُنْظِرْهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمُ الرَّمَاءَ وَالرَّمَاءُ هُوَ الرِّبَا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): ‹Oltinni oltinga faqat tenglama-teng soting, birini ikkinchisidan ortiq qilmang. Kumushni kumushga faqat tenglama-teng soting, birini ikkinchisidan ortiq qilmang. Kumushni oltinga — biri gʻoyib, biri naqd (holida) — sotmang. Agar kimdir sizdan uyiga kirib chiqquncha muhlat soʻrasa, unga muhlat bermang. Men sizlarga «ramoʼ»dan qoʻrqaman›, dedi. «Ramoʼ» — bu ribo (sudxoʻrlik)dir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): ‹Олтинни олтинга фақат тенглама-тенг сотинг, бирини иккинчисидан ортиқ қилманг. Кумушни кумушга фақат тенглама-тенг сотинг, бирини иккинчисидан ортиқ қилманг. Кумушни олтинга — бири ғойиб, бири нақд (ҳолида) — сотманг. Агар кимдир сиздан уйига кириб чиққунча муҳлат сўраса, унга муҳлат берманг. Мен сизларга «рамоъ»дан қўрқаман›, деди. «Рамоъ» — бу рибо (судхўрлик)дир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلاَ تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا الْوَرِقَ بِالْوَرِقِ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلاَ تُشِفُّوا بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ وَلاَ تَبِيعُوا شَيْئًا مِنْهَا غَائِبًا بِنَاجِزٍ ‏.‏ وَإِنِ اسْتَنْظَرَكَ إِلَى أَنْ يَلِجَ بَيْتَهُ فَلاَ تُنْظِرْهُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمُ الرَّمَاءَ وَالرَّمَاءُ هُوَ الرِّبَا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): ‹Oltinni oltinga faqat tenglama-teng soting, birini ikkinchisidan ortiq qilmang. Kumushni kumushga faqat tenglama-teng soting, birini ikkinchisidan ortiq qilmang. Ulardan (biror) gʻoyib (narsa)ni naqdga sotmang. Agar kimdir sizdan uyiga kirib chiqquncha muhlat soʻrasa, unga muhlat bermang. Men sizlarga «ramoʼ»dan qoʻrqaman›, dedi. «Ramoʼ» — bu ribodir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): ‹Олтинни олтинга фақат тенглама-тенг сотинг, бирини иккинчисидан ортиқ қилманг. Кумушни кумушга фақат тенглама-тенг сотинг, бирини иккинчисидан ортиқ қилманг. Улардан (бирор) ғойиб (нарса)ни нақдга сотманг. Агар кимдир сиздан уйига кириб чиққунча муҳлат сўраса, унга муҳлат берманг. Мен сизларга «рамоъ»дан қўрқаман›, деди. «Рамоъ» — бу рибодир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ الدِّينَارُ بِالدِّينَارِ وَالدِّرْهَمُ بِالدِّرْهَمِ وَالصَّاعُ بِالصَّاعِ وَلاَ يُبَاعُ كَالِئٌ بِنَاجِزٍ ‏.‏

Molikka al-Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh)dan yetib kelishicha, u shunday degan: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): ‹Dinor dinorga, dirham dirhamga, saʼ saʼga (barobar). Nasiya (keyin olinadigan narsa) naqdga sotilmaydi›, dedi.Моликка ал-Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан етиб келишича, у шундай деган: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): ‹Динор динорга, дирҳам дирҳамга, саъ саъга (баробар). Насия (кейин олинадиган нарса) нақдга сотилмайди›, деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ لاَ رِبًا إِلاَّ فِي ذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ أَوْ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ بِمَا يُؤْكَلُ أَوْ يُشْرَبُ ‏.‏

Abu az-Zinod (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: ‹Ribo faqat oltin yoki kumushda, yoxud yeyiladigan yoki ichiladigan narsalardan oʻlchanadigan yoxud tortiladiganida boʻladi, boshqasida emas›.Абу аз-Зинод (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: ‹Рибо фақат олтин ёки кумушда, ёхуд ейиладиган ёки ичиладиган нарсалардан ўлчанадиган ёхуд тортиладиганида бўлади, бошқасида эмас›.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ قَطْعُ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ مِنَ الْفَسَادِ فِي الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ الذَّهَبَ بِالْفِضَّةِ وَالْفِضَّةَ بِالذَّهَبِ جِزَافًا إِذَا كَانَ تِبْرًا أَوْ حَلْيًا قَدْ صِيغَ فَأَمَّا الدَّرَاهِمُ الْمَعْدُودَةُ وَالدَّنَانِيرُ الْمَعْدُودَةُ فَلاَ يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَشْتَرِيَ ذَلِكَ جِزَافًا حَتَّى يُعْلَمَ وَيُعَدَّ فَإِنِ اشْتُرِيَ ذَلِكَ جِزَافًا فَإِنَّمَا يُرَادُ بِهِ الْغَرَرُ حِينَ يُتْرَكُ عَدُّهُ وَيُشْتَرَى جِزَافًا وَلَيْسَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ الْمُسْلِمِينَ فَأَمَّا مَا كَانَ يُوزَنُ مِنَ التِّبْرِ وَالْحَلْىِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُبَاعَ ذَلِكَ جِزَافًا وَإِنَّمَا ابْتِيَاعُ ذَلِكَ جِزَافًا كَهَيْئَةِ الْحِنْطَةِ وَالتَّمْرِ وَنَحْوِهِمَا مِنَ الأَطْعِمَةِ الَّتِي تُبَاعُ جِزَافًا وَمِثْلُهَا يُكَالُ فَلَيْسَ بِابْتِيَاعِ ذَلِكَ جِزَافًا بَأْسٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنِ اشْتَرَى مُصْحَفًا أَوْ سَيْفًا أَوْ خَاتَمًا وَفِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ ذَهَبٌ أَوْ فِضَّةٌ بِدَنَانِيرَ أَوْ دَرَاهِمَ فَإِنَّ مَا اشْتُرِيَ مِنْ ذَلِكَ وَفِيهِ الذَّهَبُ بِدَنَانِيرَ فَإِنَّهُ يُنْظَرُ إِلَى قِيمَتِهِ فَإِنْ كَانَتْ قِيمَةُ ذَلِكَ الثُّلُثَيْنِ وَقِيمَةُ مَا فِيهِ مِنَ الذَّهَبِ الثُّلُثَ فَذَلِكَ جَائِزٌ لاَ بَأْسَ بِهِ إِذَا كَانَ ذَلِكَ يَدًا بِيَدٍ وَلاَ يَكُونُ فِيهِ تَأْخِيرٌ وَمَا اشْتُرِيَ مِنْ ذَلِكَ بِالْوَرِقِ مِمَّا فِيهِ الْوَرِقُ نُظِرَ إِلَى قِيمَتِهِ فَإِنْ كَانَ قِيمَةُ ذَلِكَ الثُّلُثَيْنِ وَقِيمَةُ مَا فِيهِ مِنَ الْوَرِقِ الثُّلُثَ فَذَلِكَ جَائِزٌ لاَ بَأْسَ بِهِ إِذَا كَانَ ذَلِكَ يَدًا بِيَدٍ وَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ مِنْ أَمْرِ النَّاسِ عِنْدَنَا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Oltin va kumushni (muomaladan) toʻxtatib qoʻyish yer yuzidagi fasoddandir», derdi. Molik aytdi: «Kishining oltinni kumushga, kumushni oltinga jizof (oʻlchamay) sotib olishida zarar yoʻq — agar u tibr (quyilmagan xom oltin) yoki ishlab tayyorlangan taqinchoq boʻlsa. Ammo sanaladigan dirhamlar va sanaladigan dinorlarga kelsak, ular maʼlum boʻlib, sanalmagunicha hech kimga ularni jizof sotib olish durust emas. Agar ular jizof sotib olinsa, sanoq tark etilib jizof sotib olingani uchun bunda gʻarar (notaʼinlik) koʻzda tutilgan boʻladi, bu esa musulmonlarning oldi-sotdilaridan emas. Vaznlanadigan tibr va taqinchoqqa kelsak, uni jizof sotishda zarar yoʻq. Uni jizof sotib olish xuddi bugʻdoy, xurmo va shunga oʻxshash — jizof sotiladigan, lekin oʻlchash mumkin boʻlgan taomlarni sotib olishga oʻxshaydi. Bularni jizof sotib olishda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Kim mushaf (Qurʼon), qilich yoki uzuk sotib olsa-yu, ularning birortasida oltin yoxud kumush boʻlsa va uni dinor yoki dirhamlarga olsa: dinorlarga sotib olingan, ichida oltin boʻlgan narsaning qiymatiga qaraladi. Agar oʻsha (narsa)ning qiymati uchdan ikki, ichidagi oltinning qiymati uchdan bir boʻlsa, bu joizdir, agar qoʻldan-qoʻlga boʻlib, unda kechiktirish boʻlmasa, zarari yoʻq. Ichida kumush boʻlgan narsalardan kumushga sotib olingani boʻlsa, uning qiymatiga qaraladi. Agar oʻsha (narsa)ning qiymati uchdan ikki, ichidagi kumushning qiymati uchdan bir boʻlsa, bu joizdir, agar qoʻldan-qoʻlga boʻlsa, zarari yoʻq. Bizning oldimizda odamlarning ishi hamisha shunday boʻlib kelgan».Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Олтин ва кумушни (муомаладан) тўхтатиб қўйиш ер юзидаги фасоддандир», дерди. Молик айтди: «Кишининг олтинни кумушга, кумушни олтинга жизоф (ўлчамай) сотиб олишида зарар йўқ — агар у тибр (қуйилмаган хом олтин) ёки ишлаб тайёрланган тақинчоқ бўлса. Аммо саналадиган дирҳамлар ва саналадиган динорларга келсак, улар маълум бўлиб, саналмагунича ҳеч кимга уларни жизоф сотиб олиш дуруст эмас. Агар улар жизоф сотиб олинса, саноқ тарк этилиб жизоф сотиб олингани учун бунда ғарар (нотаъинлик) кўзда тутилган бўлади, бу эса мусулмонларнинг олди-сотдиларидан эмас. Вазнланадиган тибр ва тақинчоққа келсак, уни жизоф сотишда зарар йўқ. Уни жизоф сотиб олиш худди буғдой, хурмо ва шунга ўхшаш — жизоф сотиладиган, лекин ўлчаш мумкин бўлган таомларни сотиб олишга ўхшайди. Буларни жизоф сотиб олишда зарар йўқ». Молик айтди: «Ким мусҳаф (Қуръон), қилич ёки узук сотиб олса-ю, уларнинг бирортасида олтин ёхуд кумуш бўлса ва уни динор ёки дирҳамларга олса: динорларга сотиб олинган, ичида олтин бўлган нарсанинг қийматига қаралади. Агар ўша (нарса)нинг қиймати учдан икки, ичидаги олтиннинг қиймати учдан бир бўлса, бу жоиздир, агар қўлдан-қўлга бўлиб, унда кечиктириш бўлмаса, зарари йўқ. Ичида кумуш бўлган нарсалардан кумушга сотиб олингани бўлса, унинг қийматига қаралади. Агар ўша (нарса)нинг қиймати учдан икки, ичидаги кумушнинг қиймати учдан бир бўлса, бу жоиздир, агар қўлдан-қўлга бўлса, зарари йўқ. Бизнинг олдимизда одамларнинг иши ҳамиша шундай бўлиб келган».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ النَّصْرِيِّ، أَنَّهُ الْتَمَسَ صَرْفًا بِمِائَةِ دِينَارٍ قَالَ فَدَعَانِي طَلْحَةُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ فَتَرَاوَضْنَا حَتَّى اصْطَرَفَ مِنِّي وَأَخَذَ الذَّهَبَ يُقَلِّبُهَا فِي يَدِهِ ثُمَّ قَالَ حَتَّى يَأْتِيَنِي خَازِنِي مِنَ الْغَابَةِ ‏.‏ وَعُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَسْمَعُ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ لاَ تُفَارِقْهُ حَتَّى تَأْخُذَ مِنْهُ - ثُمَّ قَالَ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ الذَّهَبُ بِالْوَرِقِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Molik ibn Avs ibn al-Hadason an-Nasriydan rivoyat qilinadiki, u yuz dinorni almashtirmoqchi (sarf qilmoqchi) boʻldi. U dedi: «Talha ibn Ubaydulloh meni chaqirdi va biz kelishdik, u men bilan almashdi. Oltinni olib, qoʻlida agʻdarib koʻrdi-da, soʻng: ‹Xazinabonim Gʻobadan kelgunicha (kutib turgin)›, dedi. Umar ibn al-Xattob esa (buni) eshitib turardi. Shunda Umar: ‹Allohga qasamki, undan (haqingni) olmaguningcha undan ajralma!› dedi. Soʻng u dedi: Rasululloh ﷺ: ‹Oltinni kumushga (sotish) ribodir, magar qoʻldan-qoʻlga (naqd) boʻlsa; bugʻdoyni bugʻdoyga (sotish) ribodir, magar qoʻldan-qoʻlga boʻlsa; xurmoni xurmoga (sotish) ribodir, magar qoʻldan-qoʻlga boʻlsa; arpani arpaga (sotish) ribodir, magar qoʻldan-qoʻlga boʻlsa›, dedilar».Молик ибн Авс ибн ал-Ҳадасон ан-Насрийдан ривоят қилинадики, у юз динорни алмаштирмоқчи (сарф қилмоқчи) бўлди. У деди: «Талҳа ибн Убайдуллоҳ мени чақирди ва биз келишдик, у мен билан алмашди. Олтинни олиб, қўлида ағдариб кўрди-да, сўнг: ‹Хазинабоним Ғобадан келгуница (кутиб тургин)›, деди. Умар ибн ал-Хаттоб эса (буни) эшитиб турарди. Шунда Умар: ‹Аллоҳга қасамки, ундан (ҳақингни) олмагунингча ундан ажралма!› деди. Сўнг у деди: Расулуллоҳ ﷺ: ‹Олтинни кумушга (сотиш) рибодир, магар қўлдан-қўлга (нақд) бўлса; буғдойни буғдойга (сотиш) рибодир, магар қўлдан-қўлга бўлса; хурмони хурмога (сотиш) рибодир, магар қўлдан-қўлга бўлса; арпани арпага (сотиш) рибодир, магар қўлдан-қўлга бўлса›, дедилар».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، أَنَّهُ رَأَى سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ يُرَاطِلُ الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ فَيُفْرِغُ ذَهَبَهُ فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ وَيُفْرِغُ صَاحِبُهُ الَّذِي يُرَاطِلُهُ ذَهَبَهُ فِي كِفَّةِ الْمِيزَانِ الأُخْرَى فَإِذَا اعْتَدَلَ لِسَانُ الْمِيزَانِ أَخَذَ وَأَعْطَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي بَيْعِ الذَّهَبِ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ بِالْوَرِقِ مُرَاطَلَةً أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ أَنْ يَأْخُذَ أَحَدَ عَشَرَ دِينَارًا بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ يَدًا بِيَدٍ إِذَا كَانَ وَزْنُ الذَّهَبَيْنِ سَوَاءً عَيْنًا بِعَيْنٍ وَإِنْ تَفَاضَلَ الْعَدَدُ وَالدَّرَاهِمُ أَيْضًا فِي ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الدَّنَانِيرِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ رَاطَلَ ذَهَبًا بِذَهَبٍ أَوْ وَرِقًا بِوَرِقٍ فَكَانَ بَيْنَ الذَّهَبَيْنِ فَضْلُ مِثْقَالٍ فَأَعْطَى صَاحِبَهُ قِيمَتَهُ مِنَ الْوَرِقِ أَوْ مِنْ غَيْرِهَا فَلاَ يَأْخُذُهُ فَإِنَّ ذَلِكَ قَبِيحٌ وَذَرِيعَةٌ إِلَى الرِّبَا لأَنَّهُ إِذَا جَازَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ الْمِثْقَالَ بِقِيمَتِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ اشْتَرَاهُ عَلَى حِدَتِهِ جَازَ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ الْمِثْقَالَ بِقِيمَتِهِ مِرَارًا لأَنْ يُجِيزَ ذَلِكَ الْبَيْعَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ صَاحِبِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَوْ أَنَّهُ بَاعَهُ ذَلِكَ الْمِثْقَالَ مُفْرَدًا لَيْسَ مَعَهُ غَيْرُهُ لَمْ يَأْخُذْهُ بِعُشْرِ الثَّمَنِ الَّذِي أَخَذَهُ بِهِ لأَنْ يُجَوِّزَ لَهُ الْبَيْعَ فَذَلِكَ الذَّرِيعَةُ إِلَى إِحْلاَلِ الْحَرَامِ وَالأَمْرُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُرَاطِلُ الرَّجُلَ وَيُعْطِيهِ الذَّهَبَ الْعُتُقَ الْجِيَادَ وَيَجْعَلُ مَعَهَا تِبْرًا ذَهَبًا غَيْرَ جَيِّدَةٍ وَيَأْخُذُ مِنْ صَاحِبِهِ ذَهَبًا كُوفِيَّةً مُقَطَّعَةً وَتِلْكَ الْكُوفِيَّةُ مَكْرُوهَةٌ عِنْدَ النَّاسِ فَيَتَبَايَعَانِ ذَلِكَ مِثْلاً بِمِثْلٍ إِنَّ ذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ مَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ صَاحِبَ الذَّهَبِ الْجِيَادِ أَخَذَ فَضْلَ عُيُونِ ذَهَبِهِ فِي التِّبْرِ الَّذِي طَرَحَ مَعَ ذَهَبِهِ وَلَوْلاَ فَضْلُ ذَهَبِهِ عَلَى ذَهَبِ صَاحِبِهِ لَمْ يُرَاطِلْهُ صَاحِبُهُ بِتِبْرِهِ ذَلِكَ إِلَى ذَهَبِهِ الْكُوفِيَّةِ فَامْتَنَعَ وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ كَمَثَلِ رَجُلٍ أَرَادَ أَنْ يَبْتَاعَ ثَلاَثَةَ أَصْوُعٍ مِنْ تَمْرٍ عَجْوَةٍ بِصَاعَيْنِ وَمُدٍّ مِنْ تَمْرٍ كَبِيسٍ فَقِيلَ لَهُ هَذَا لاَ يَصْلُحُ ‏.‏ فَجَعَلَ صَاعَيْنِ مِنْ كَبِيسٍ وَصَاعًا مِنْ حَشَفٍ يُرِيدُ أَنْ يُجِيزَ بِذَلِكَ بَيْعَهُ فَذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُ الْعَجْوَةِ لِيُعْطِيَهُ صَاعًا مِنَ الْعَجْوَةِ بِصَاعٍ مِنْ حَشَفٍ وَلَكِنَّهُ إِنَّمَا أَعْطَاهُ ذَلِكَ لِفَضْلِ الْكَبِيسِ أَوْ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ بِعْنِي ثَلاَثَةَ أَصْوُعٍ مِنَ الْبَيْضَاءِ بِصَاعَيْنِ وَنِصْفٍ مِنْ حِنْطَةٍ شَامِيَّةٍ فَيَقُولُ هَذَا لاَ يَصْلُحُ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ ‏.‏ فَيَجْعَلُ صَاعَيْنِ مِنْ حِنْطَةٍ شَامِيَّةٍ وَصَاعًا مِنْ شَعِيرٍ يُرِيدُ أَنْ يُجِيزَ بِذَلِكَ الْبَيْعَ فِيمَا بَيْنَهُمَا فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيُعْطِيَهُ بِصَاعٍ مِنْ شَعِيرٍ صَاعًا مِنْ حِنْطَةٍ بَيْضَاءَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ الصَّاعُ مُفْرَدًا وَإِنَّمَا أَعْطَاهُ إِيَّاهُ لِفَضْلِ الشَّامِيَّةِ عَلَى الْبَيْضَاءِ فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ وَهُوَ مِثْلُ مَا وَصَفْنَا مِنَ التِّبْرِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَكُلُّ شَىْءٍ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ وَالطَّعَامِ كُلِّهِ الَّذِي لاَ يَنْبَغِي أَنْ يُبَاعَ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَلاَ يَنْبَغِي أَنْ يُجْعَلَ مَعَ الصِّنْفِ الْجَيِّدِ مِنَ الْمَرْغُوبِ فِيهِ الشَّىْءُ الرَّدِيءُ الْمَسْخُوطُ لِيُجَازَ الْبَيْعُ وَلِيُسْتَحَلَّ بِذَلِكَ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنَ الأَمْرِ الَّذِي لاَ يَصْلُحُ إِذَا جُعِلَ ذَلِكَ مَعَ الصِّنْفِ الْمَرْغُوبِ فِيهِ وَإِنَّمَا يُرِيدُ صَاحِبُ ذَلِكَ أَنْ يُدْرِكَ بِذَلِكَ فَضْلَ جَوْدَةِ مَا يَبِيعُ فَيُعْطِيَ الشَّىْءَ الَّذِي لَوْ أَعْطَاهُ وَحْدَهُ لَمْ يَقْبَلْهُ صَاحِبُهُ وَلَمْ يَهْمُمْ بِذَلِكَ وَإِنَّمَا يَقْبَلُهُ مِنْ أَجْلِ الَّذِي يَأْخُذُ مَعَهُ لِفَضْلِ سِلْعَةِ صَاحِبِهِ عَلَى سِلْعَتِهِ فَلاَ يَنْبَغِي لِشَىْءٍ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ وَالطَّعَامِ أَنْ يَدْخُلَهُ شَىْءٌ مِنْ هَذِهِ الصِّفَةِ فَإِنْ أَرَادَ صَاحِبُ الطَّعَامِ الرَّدِيءِ أَنْ يَبِيعَهُ بِغَيْرِهِ فَلْيَبِعْهُ عَلَى حِدَتِهِ وَلاَ يَجْعَلْ مَعَ ذَلِكَ شَيْئًا فَلاَ بَأْسَ بِهِ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ ‏.‏

Yazid ibn Abdulloh ibn Qusaytdan rivoyat qilinadiki, u Said ibn al-Musayyabning oltinni oltinga vaznma-vazn (tarozida oʻlchab) almashtirayotganini koʻrdi: u oʻz oltinini tarozining bir pallasiga, u bilan almashayotgan hamrohi esa oʻz oltinini tarozining ikkinchi pallasiga solar edi; tarozining tili tik (barobar) boʻlganda oladi va berardi. Molik aytdi: «Bizning oldimizda oltinni oltinga, kumushni kumushga vaznma-vazn sotishdagi hukm shuki, bunda zarar yoʻq — oʻn bir dinorni oʻn dinorga qoʻldan-qoʻlga olsa (boʻladi), agar ikkala oltinning vazni teng, ayni bilan ayni boʻlsa, garchi soni bir-biridan ortiq boʻlsa-da. Dirhamlar ham bu borada dinorlar oʻrnidadir». Molik aytdi: «Kim oltinni oltinga yoki kumushni kumushga vaznma-vazn almashtirsa-yu, ikki oltin orasida bir misqol ortiqchalik boʻlsa va u hamrohiga uning qiymatini kumushdan yoki boshqasidan bersa, uni olmasin. Chunki bu qabih (xunuk) ish va riboga eltuvchi vositadir. Zero, agar unga oʻsha misqolni qiymatiga — goʻyo uni alohida sotib olgandek — olishga ruxsat berilsa, oʻzi bilan hamrohi orasidagi savdoni oʻtkazish uchun misqolni qiymatiga bir necha marta olishiga ham ruxsat boʻlib qoladi». Molik aytdi: «Agar u oʻsha misqolni yolgʻiz oʻzini, boshqa narsasiz sotganida, savdoni oʻtkazish uchun olgan narxining oʻndan biriga ham olmas edi. Bas, bu — haromni halol qilishga va man etilgan ishga eltuvchi vositadir». Molik bir kishi haqida shunday dedi: u boshqa kishi bilan vaznma-vazn almashtirib, unga eski, sof (jayyid) oltinni beradi va uning yoniga sifatsiz xom oltin (tibr) qoʻshadi, hamrohidan esa kesilgan kufiy oltinni oladi — bu kufiy (oltin) odamlar oldida makruh (yoqtirilmaydigan) edi — ular buni misli-mislicha (teng) sotishadi; «Bu durust emas», dedi. Molik aytdi: «Bunda makruh sanalgan narsaning tafsiri shuki, sof oltin egasi oʻz oltinining sofligidagi ortiqchalikni, oltiniga qoʻshib tashlagan xom oltin (tibr)da olib qoldi. Agar uning oltinining hamrohi oltinidan ustunligi boʻlmaganida, hamrohi oʻsha xom oltinini uning kufiy oltiniga vaznma-vazn qoʻshmas — bosh tortar edi. Bunga misol xuddi shunday kishiga oʻxshaydi: u uch soʻ ajva xurmosini ikki soʻ va bir mudd kabis xurmosiga sotib olmoqchi boʻldi, unga: ‹Bu durust emas›, deyildi. Shunda u savdosini oʻtkazmoqchi boʻlib, ikki soʻ kabis va bir soʻ pastsifat (hashaf) xurmo qildi. Bu ham durust emas, chunki ajva egasi unga bir soʻ hashaf evaziga bir soʻ ajva bermas edi; balki unga buni faqat kabisning ortiqchaligi uchun berdi. Yoki bir kishi boshqasiga: ‹Menga uch soʻ oq (bugʻdoy)ni ikki yarim soʻ shom bugʻdoyiga sot›, deydi. U esa: ‹Bu faqat misli-mislicha boʻlsagina durust boʻladi›, deydi. Shunda u ikki soʻ shom bugʻdoyi va bir soʻ arpa qilib, oʻzaro savdoni oʻtkazmoqchi boʻladi. Bu durust emas, chunki oʻsha soʻ yolgʻiz boʻlganida, u bir soʻ arpa evaziga bir soʻ oq bugʻdoy bermas edi; unga buni faqat shom bugʻdoyining oq bugʻdoydan ustunligi uchun berdi. Bas, bu durust emas va bu biz tavsiflagan xom oltin (tibr) misolidir». Molik aytdi: «Oltin, kumush va barcha taomdan misli-mislicha (teng)dan boshqa yoʻsinda sotilmasligi lozim boʻlgan har bir narsaga kelsak, savdoni oʻtkazish hamda shu yoʻl bilan man etilgan, durust boʻlmagan ishni halol qilib olish uchun, matlub (talab qilinadigan) sifatli tur bilan birga sifatsiz, yomon narsani qoʻshish lozim emas. Zero, uning egasi bu bilan sotayotgan molining sifat ustunligidan foyda olishni istaydi, xolos: u shunday narsani beradiki, agar uni yolgʻiz oʻzini berganida, hamrohi uni qabul qilmas va unga koʻngil ham qoʻymas edi; uni faqat oʻzi bilan birga oladigan narsa uchun, hamrohi molining oʻz moliga ustunligi sababli qabul qiladi. Bas, oltin, kumush va taomdan biror narsaga bu sifatdagi (aralashma) kirishi lozim emas. Agar sifatsiz taom egasi uni boshqasiga sotmoqchi boʻlsa, uni alohida sotsin va uning yoniga hech narsa qoʻshmasin; shunday boʻlsa, zarari yoʻq».Язид ибн Абдуллоҳ ибн Қусайтдан ривоят қилинадики, у Саид ибн ал-Мусаййабнинг олтинни олтинга вазнма-вазн (тарозида ўлчаб) алмаштираётганини кўрди: у ўз олтинини тарозининг бир палласига, у билан алмашаётган ҳамроҳи эса ўз олтинини тарозининг иккинчи палласига солар эди; тарозининг тили тик (баробар) бўлганда олади ва берарди. Молик айтди: «Бизнинг олдимизда олтинни олтинга, кумушни кумушга вазнма-вазн сотишдаги ҳукм шуки, бунда зарар йўқ — ўн бир динорни ўн динорга қўлдан-қўлга олса (бўлади), агар иккала олтиннинг вазни тенг, айни билан айни бўлса, гарчи сони бир-биридан ортиқ бўлса-да. Дирҳамлар ҳам бу борада динорлар ўрнидадир». Молик айтди: «Ким олтинни олтинга ёки кумушни кумушга вазнма-вазн алмаштирса-ю, икки олтин орасида бир мисқол ортиқчалик бўлса ва у ҳамроҳига унинг қийматини кумушдан ёки бошқасидан берса, уни олмасин. Чунки бу қабиҳ (хунук) иш ва рибога элтувчи воситадир. Зеро, агар унга ўша мисқолни қийматига — гўё уни алоҳида сотиб олгандек — олишга рухсат берилса, ўзи билан ҳамроҳи орасидаги савдони ўтказиш учун мисқолни қийматига бир неча марта олишига ҳам рухсат бўлиб қолади». Молик айтди: «Агар у ўша мисқолни ёлғиз ўзини, бошқа нарсасиз сотганида, савдони ўтказиш учун олган нархининг ўндан бирига ҳам олмас эди. Бас, бу — ҳаромни ҳалол қилишга ва ман этилган ишга элтувчи воситадир». Молик бир киши ҳақида шундай деди: у бошқа киши билан вазнма-вазн алмаштириб, унга эски, соф (жаййид) олтинни беради ва унинг ёнига сифатсиз хом олтин (тибр) қўшади, ҳамроҳидан эса кесилган куфий олтинни олади — бу куфий (олтин) одамлар олдида макруҳ (ёқтирилмайдиган) эди — улар буни мисли-мислича (тенг) сотишади; «Бу дуруст эмас», деди. Молик айтди: «Бунда макруҳ саналган нарсанинг тафсири шуки, соф олтин эгаси ўз олтинининг софлигидаги ортиқчаликни, олтинига қўшиб ташлаган хом олтин (тибр)да олиб қолди. Агар унинг олтинининг ҳамроҳи олтинидан устунлиги бўлмаганида, ҳамроҳи ўша хом олтинини унинг куфий олтинига вазнма-вазн қўшмас — бош тортар эди. Бунга мисол худди шундай кишига ўхшайди: у уч сў ажва хурмосини икки сў ва бир мудд кабис хурмосига сотиб олмоқчи бўлди, унга: ‹Бу дуруст эмас›, дейилди. Шунда у савдосини ўтказмоқчи бўлиб, икки сў кабис ва бир сў пастсифат (ҳашаф) хурмо қилди. Бу ҳам дуруст эмас, чунки ажва эгаси унга бир сў ҳашаф эвазига бир сў ажва бермас эди; балки унга буни фақат кабиснинг ортиқчалиги учун берди. Ёки бир киши бошқасига: ‹Менга уч сў оқ (буғдой)ни икки ярим сў шом буғдойига сот›, дейди. У эса: ‹Бу фақат мисли-мислича бўлсагина дуруст бўлади›, дейди. Шунда у икки сў шом буғдойи ва бир сў арпа қилиб, ўзаро савдони ўтказмоқчи бўлади. Бу дуруст эмас, чунки ўша сў ёлғиз бўлганида, у бир сў арпа эвазига бир сў оқ буғдой бермас эди; унга буни фақат шом буғдойининг оқ буғдойдан устунлиги учун берди. Бас, бу дуруст эмас ва бу биз тавсифлаган хом олтин (тибр) мисолидир». Молик айтди: «Олтин, кумуш ва барча таомдан мисли-мислича (тенг)дан бошқа йўсинда сотилмаслиги лозим бўлган ҳар бир нарсага келсак, савдони ўтказиш ҳамда шу йўл билан ман этилган, дуруст бўлмаган ишни ҳалол қилиб олиш учун, матлуб (талаб қилинадиган) сифатли тур билан бирга сифатсиз, ёмон нарсани қўшиш лозим эмас. Зеро, унинг эгаси бу билан сотаётган молининг сифат устунлигидан фойда олишни истайди, холос: у шундай нарсани берадики, агар уни ёлғиз ўзини берганида, ҳамроҳи уни қабул қилмас ва унга кўнгил ҳам қўймас эди; уни фақат ўзи билан бирга оладиган нарса учун, ҳамроҳи молининг ўз молига устунлиги сабабли қабул қилади. Бас, олтин, кумуш ва таомдан бирор нарсага бу сифатдаги (аралашма) кириши лозим эмас. Агар сифатсиз таом эгаси уни бошқасига сотмоқчи бўлса, уни алоҳида сотсин ва унинг ёнига ҳеч нарса қўшмасин; шундай бўлса, зарари йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni toʻliq qabul qilib olmaguncha sotmasin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни тўлиқ қабул қилиб олмагунча сотмасин», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَقْبِضَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni qoʻlga olmagunicha sotmasin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни қўлга олмагунича сотмасин», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ كُنَّا فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَبْتَاعُ الطَّعَامَ فَيَبْعَثُ عَلَيْنَا مَنْ يَأْمُرُنَا بِانْتِقَالِهِ مِنَ الْمَكَانِ الَّذِي ابْتَعْنَاهُ فِيهِ إِلَى مَكَانٍ سِوَاهُ قَبْلَ أَنْ نَبِيعَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida taom sotib olardik. Shunda u zot bizni sotishimizdan avval, taomni sotib olgan joyimizdan boshqa joyga koʻchirishga buyuradigan kishini yuborar edilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида таом сотиб олардик. Шунда у зот бизни сотишимиздан аввал, таомни сотиб олган жойимиздан бошқа жойга кўчиришга буюрадиган кишини юборар эдилар», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، ‏.‏ أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، ابْتَاعَ طَعَامًا أَمَرَ بِهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِلنَّاسِ فَبَاعَ حَكِيمٌ الطَّعَامَ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَرَدَّهُ عَلَيْهِ وَقَالَ لاَ تَبِعْ طَعَامًا ابْتَعْتَهُ حَتَّى تَسْتَوْفِيَهُ ‏.‏

Nofeʼdan rivoyat qilinadiki, Hakim ibn Hizom Umar ibn al-Xattob odamlar uchun buyurgan taomni sotib oldi. Hakim taomni toʻliq qabul qilib olmasdan avval sotib yubordi. Bu (xabar) Umar ibn al-Xattobga yetib bordi, u esa uni (savdoni) qaytardi (bekor qildi) va: «Sotib olgan taomingni toʻliq qabul qilib olmaguningcha sotma», dedi.Нофеъдан ривоят қилинадики, Ҳаким ибн Ҳизом Умар ибн ал-Хаттоб одамлар учун буюрган таомни сотиб олди. Ҳаким таомни тўлиқ қабул қилиб олмасдан аввал сотиб юборди. Бу (хабар) Умар ибн ал-Хаттобга етиб борди, у эса уни (савдони) қайтарди (бекор қилди) ва: «Сотиб олган таомингни тўлиқ қабул қилиб олмагунингча сотма», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ ‏.‏ أَنَّ صُكُوكًا، خَرَجَتْ لِلنَّاسِ فِي زَمَانِ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ مِنْ طَعَامِ الْجَارِ فَتَبَايَعَ النَّاسُ تِلْكَ الصُّكُوكَ بَيْنَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفُوهَا فَدَخَلَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَقَالاَ أَتُحِلُّ بَيْعَ الرِّبَا يَا مَرْوَانُ ‏.‏ فَقَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ وَمَا ذَاكَ فَقَالاَ هَذِهِ الصُّكُوكُ تَبَايَعَهَا النَّاسُ ثُمَّ بَاعُوهَا قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفُوهَا فَبَعَثَ مَرْوَانُ الْحَرَسَ يَتْبَعُونَهَا يَنْزِعُونَهَا مِنْ أَيْدِي النَّاسِ وَيَرُدُّونَهَا إِلَى أَهْلِهَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam zamonida odamlarga Jor (bozori) taomidan sukuk (yozma tilxatlar) chiqarilgan edi. Odamlar oʻsha sukuklarni toʻliq qabul qilib olishdan avval oʻzaro sotisha boshladilar. Shunda Zayd ibn Sobit va Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan bir kishi Marvon ibn al-Hakamning oldiga kirib: «Ey Marvon, ribo savdosini halol qilyapsanmi?!» dedilar. U: «Allohdan panoh soʻrayman! Bu qanaqasi?» dedi. Ular: «Mana bu sukuklarni odamlar oʻzaro sotib olishib, soʻng ularni toʻliq qabul qilib olishdan avval sotmoqdalar», dedilar. Shunda Marvon ularning ortidan (odam) tushirib, ularni odamlarning qoʻlidan tortib olib, egalariga qaytaradigan qorovullarni yubordi.Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам замонида одамларга Жор (бозори) таомидан сукук (ёзма тилхатлар) чиқарилган эди. Одамлар ўша сукукларни тўлиқ қабул қилиб олишдан аввал ўзаро сотиша бошладилар. Шунда Зайд ибн Собит ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан бир киши Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдига кириб: «Эй Марвон, рибо савдосини ҳалол қиляпсанми?!» дедилар. У: «Аллоҳдан паноҳ сўрайман! Бу қанақаси?» деди. Улар: «Мана бу сукукларни одамлар ўзаро сотиб олишиб, сўнг уларни тўлиқ қабул қилиб олишдан аввал сотмоқдалар», дедилар. Шунда Марвон уларнинг ортидан (одам) тушириб, уларни одамларнинг қўлидан тортиб олиб, эгаларига қайтарадиган қоровулларни юборди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، أَرَادَ أَنْ يَبْتَاعَ طَعَامًا مِنْ رَجُلٍ إِلَى أَجَلٍ فَذَهَبَ بِهِ الرَّجُلُ الَّذِي يُرِيدُ أَنْ يَبِيعَهُ الطَّعَامَ إِلَى السُّوقِ فَجَعَلَ يُرِيهِ الصُّبَرَ وَيَقُولُ لَهُ مِنْ أَيِّهَا تُحِبُّ أَنْ أَبْتَاعَ لَكَ فَقَالَ الْمُبْتَاعُ أَتَبِيعُنِي مَا لَيْسَ عِنْدَكَ فَأَتَيَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَذَكَرَا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لِلْمُبْتَاعِ لاَ تَبْتَعْ مِنْهُ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ ‏.‏ وَقَالَ لِلْبَائِعِ لاَ تَبِعْ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi boshqa bir kishidan muddatga (nasiyaga) taom sotib olmoqchi boʻldi. Taomni sotmoqchi boʻlgan kishi uni bozorga olib bordi va unga uyumlarni koʻrsatib: «Qaysi biridan senga sotib berishimni istaysan?» dedi. Xaridor: «Sen menga oʻzingda yoʻq narsani sotyapsanmi?» dedi. Shunda ikkovi Abdulloh ibn Umarning oldiga kelib, buni unga aytishdi. Abdulloh ibn Umar xaridorga: «Undan oʻzida yoʻq narsani sotib olma», dedi. Sotuvchiga esa: «Oʻzingda yoʻq narsani sotma», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши бошқа бир кишидан муддатга (насияга) таом сотиб олмоқчи бўлди. Таомни сотмоқчи бўлган киши уни бозорга олиб борди ва унга уюмларни кўрсатиб: «Қайси биридан сенга сотиб беришимни истайсан?» деди. Харидор: «Сен менга ўзингда йўқ нарсани сотяпсанми?» деди. Шунда иккови Абдуллоҳ ибн Умарнинг олдига келиб, буни унга айтишди. Абдуллоҳ ибн Умар харидорга: «Ундан ўзида йўқ нарсани сотиб олма», деди. Сотувчига эса: «Ўзингда йўқ нарсани сотма», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ جَمِيلَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُؤَذِّنَ، يَقُولُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ إِنِّي رَجُلٌ أَبْتَاعُ مِنَ الأَرْزَاقِ الَّتِي تُعْطَى النَّاسُ بِالْجَارِ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ أُرِيدُ أَنْ أَبِيعَ الطَّعَامَ الْمَضْمُونَ عَلَىَّ إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ سَعِيدٌ أَتُرِيدُ أَنْ تُوَفِّيَهُمْ مِنْ تِلْكَ الأَرْزَاقِ الَّتِي ابْتَعْتَ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَنَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ أَنَّهُ مَنِ اشْتَرَى طَعَامًا بُرًّا أَوْ شَعِيرًا أَوْ سُلْتًا أَوْ ذُرَةً أَوْ دُخْنًا أَوْ شَيْئًا مِنَ الْحُبُوبِ الْقِطْنِيَّةِ أَوْ شَيْئًا مِمَّا يُشْبِهُ الْقِطْنِيَّةَ مِمَّا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ أَوْ شَيْئًا مِنَ الأُدْمِ كُلِّهَا الزَّيْتِ وَالسَّمْنِ وَالْعَسَلِ وَالْخَلِّ وَالْجُبْنِ وَالشَّبْرَقِ وَاللَّبَنِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الأُدْمِ فَإِنَّ الْمُبْتَاعَ لاَ يَبِيعُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ حَتَّى يَقْبِضَهُ وَيَسْتَوْفِيَهُ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Jamil ibn Abdurahmon al-Muazzinning Said ibn al-Musayyabga shunday deganini eshitdi: «Men Jorda odamlarga beriladigan taʼminot (rizq) cheklaridan Alloh xohlaganicha sotib olaman, soʻng zimmamga kafolat qilib olgan taomni muddatga sotmoqchi boʻlaman». Said unga: «Sen ularga oʻsha sotib olgan taʼminotlaringdan berib toʻlamoqchimisan?», dedi. U: «Ha», dedi. Shunda u buni qaytardi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda hech ixtilof yoʻq, ittifoq qilingan qoida shuki: kim taom — bugʻdoy, arpa, sult (poʻstsiz arpa), zurra (joʻxori), tariq (marjumak) yoki zakoti vojib boʻladigan dukkakli donlardan biror narsani, yoki dukkakka oʻxshash narsani, yoxud barcha udm (xushxoʻr qoʻshimchalar)dan — zaytun moyi, sariyogʻ, asal, sirka, pishloq, shabraq (kunjut moyi), sut va shunga oʻxshash udmlardan biror narsani sotib olsa, xaridor uni qoʻlga olib, toʻliq qabul qilib olmaguncha undan hech narsani sotmasin».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Жамил ибн Абдураҳмон ал-Муаззиннинг Саид ибн ал-Мусаййабга шундай деганини эшитди: «Мен Жорда одамларга бериладиган таъминот (ризқ) чекларидан Аллоҳ хоҳлаганича сотиб оламан, сўнг зиммамга кафолат қилиб олган таомни муддатга сотмоқчи бўламан». Саид унга: «Сен уларга ўша сотиб олган таъминотларингдан бериб тўламоқчимисан?», деди. У: «Ҳа», деди. Шунда у буни қайтарди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ҳеч ихтилоф йўқ, иттифоқ қилинган қоида шуки: ким таом — буғдой, арпа, султ (пўстсиз арпа), зурра (жўхори), тариқ (маржумак) ёки закоти вожиб бўладиган дуккакли донлардан бирор нарсани, ёки дуккакка ўхшаш нарсани, ёхуд барча удм (хушхўр қўшимчалар)дан — зайтун мойи, сариёғ, асал, сирка, пишлоқ, шабрақ (кунжут мойи), сут ва шунга ўхшаш удмлардан бирор нарсани сотиб олса, харидор уни қўлга олиб, тўлиқ қабул қилиб олмагунча ундан ҳеч нарсани сотмасин».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، يَنْهَيَانِ أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ، حِنْطَةً بِذَهَبٍ إِلَى أَجَلٍ ثُمَّ يَشْتَرِيَ بِالذَّهَبِ تَمْرًا قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَ الذَّهَبَ

Abuz-Zinod (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Said ibn al-Musayyab va Sulaymon ibn Yasar (rahimahumalloh)ning kishi bugʻdoyni oltinga muddatga sotib, soʻng oltinni qoʻlga olishdan avval u bilan xurmo sotib olishidan qaytarganlarini eshitdi.Абуз-Зинод (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Саид ибн ал-Мусаййаб ва Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳумаллоҳ)нинг киши буғдойни олтинга муддатга сотиб, сўнг олтинни қўлга олишдан аввал у билан хурмо сотиб олишидан қайтарганларини эшитди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ فَرْقَدٍ، ‏.‏ أَنَّهُ سَأَلَ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ عَنِ الرَّجُلِ، يَبِيعُ الطَّعَامَ مِنَ الرَّجُلِ بِذَهَبٍ إِلَى أَجَلٍ ثُمَّ يَشْتَرِي بِالذَّهَبِ تَمْرًا قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَ الذَّهَبَ فَكَرِهَ ذَلِكَ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِمِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا نَهَى سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَابْنُ شِهَابٍ عَنْ أَنْ لاَ يَبِيعَ الرَّجُلُ حِنْطَةً بِذَهَبٍ ثُمَّ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ بِالذَّهَبِ تَمْرًا قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَ الذَّهَبَ مِنْ بَيْعِهِ الَّذِي اشْتَرَى مِنْهُ الْحِنْطَةَ فَأَمَّا أَنْ يَشْتَرِيَ بِالذَّهَبِ الَّتِي بَاعَ بِهَا الْحِنْطَةَ إِلَى أَجَلٍ تَمْرًا مِنْ غَيْرِ بَائِعِهِ الَّذِي بَاعَ مِنْهُ الْحِنْطَةَ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَ الذَّهَبَ وَيُحِيلَ الَّذِي اشْتَرَى مِنْهُ التَّمْرَ عَلَى غَرِيمِهِ الَّذِي بَاعَ مِنْهُ الْحِنْطَةَ بِالذَّهَبِ الَّتِي لَهُ عَلَيْهِ فِي ثَمَنِ التَّمْرِ فَلاَ بَأْسَ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَقَدْ سَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فَلَمْ يَرَوْا بِهِ بَأْسًا ‏

Kasir ibn Farqad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazmdan bir kishi — taomni boshqa bir kishiga oltinga muddatga sotib, soʻng oltinni qoʻlga olishdan avval u bilan xurmo sotib oladigan kishi — haqida soʻradi. U buni makruh sanab, undan qaytardi. Menga Molikdan, u Ibn Shihobdan shu kabi rivoyat qildi. Molik aytdi: «Said ibn al-Musayyab, Sulaymon ibn Yasar, Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm va Ibn Shihob faqat shundan — kishi bugʻdoyni oltinga sotib, soʻng oʻsha bugʻdoyni sotib olgan xaridoridan oltinni qoʻlga olishdan avval oʻsha oltin bilan xurmo sotib olishidan — qaytarganlar. Ammo bugʻdoyni muddatga sotgan oltini bilan, oltinni qoʻlga olishdan avval, bugʻdoyni sotgan kishisidan boshqa birovdan xurmo sotib olib, xurmoni sotgan kishini bugʻdoy bahosi uchun oʻz qarzdoriga — bugʻdoyni oltinga sotib olgan kishiga — havola qilsa, bunda hech qanday zarar yoʻq». Molik aytdi: «Men bu haqda bir necha ilm ahlidan soʻradim, ular unda hech qanday zarar koʻrmadilar».Касир ибн Фарқад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазмдан бир киши — таомни бошқа бир кишига олтинга муддатга сотиб, сўнг олтинни қўлга олишдан аввал у билан хурмо сотиб оладиган киши — ҳақида сўради. У буни макруҳ санаб, ундан қайтарди. Менга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан шу каби ривоят қилди. Молик айтди: «Саид ибн ал-Мусаййаб, Сулаймон ибн Ясар, Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм ва Ибн Шиҳоб фақат шундан — киши буғдойни олтинга сотиб, сўнг ўша буғдойни сотиб олган харидоридан олтинни қўлга олишдан аввал ўша олтин билан хурмо сотиб олишидан — қайтарганлар. Аммо буғдойни муддатга сотган олтини билан, олтинни қўлга олишдан аввал, буғдойни сотган кишисидан бошқа бировдан хурмо сотиб олиб, хурмони сотган кишини буғдой баҳоси учун ўз қарздорига — буғдойни олтинга сотиб олган кишига — ҳавола қилса, бунда ҳеч қандай зарар йўқ». Молик айтди: «Мен бу ҳақда бир неча илм аҳлидан сўрадим, улар унда ҳеч қандай зарар кўрмадилар».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ بِأَنْ يُسَلِّفَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فِي الطَّعَامِ الْمَوْصُوفِ بِسِعْرٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى مَا لَمْ يَكُنْ فِي زَرْعٍ لَمْ يَبْدُ صَلاَحُهُ أَوْ تَمْرٍ لَمْ يَبْدُ صَلاَحُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِيمَنْ سَلَّفَ فِي طَعَامٍ بِسِعْرٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَحَلَّ الأَجَلُ فَلَمْ يَجِدِ الْمُبْتَاعُ عِنْدَ الْبَائِعِ وَفَاءً مِمَّا ابْتَاعَ مِنْهُ فَأَقَالَهُ فَإِنَّهُ لاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهُ إِلاَّ وَرِقَهُ أَوْ ذَهَبَهُ أَوِ الثَّمَنَ الَّذِي دَفَعَ إِلَيْهِ بِعَيْنِهِ وَإِنَّهُ لاَ يَشْتَرِي مِنْهُ بِذَلِكَ الثَّمَنِ شَيْئًا حَتَّى يَقْبِضَهُ مِنْهُ وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا أَخَذَ غَيْرَ الثَّمَنِ الَّذِي دَفَعَ إِلَيْهِ أَوْ صَرَفَهُ فِي سِلْعَةٍ غَيْرِ الطَّعَامِ الَّذِي ابْتَاعَ مِنْهُ فَهُوَ بَيْعُ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَقَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ نَدِمَ الْمُشْتَرِي فَقَالَ لِلْبَائِعِ أَقِلْنِي وَأُنْظِرُكَ بِالثَّمَنِ الَّذِي دَفَعْتُ إِلَيْكَ ‏.‏ فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ وَأَهْلُ الْعِلْمِ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا حَلَّ الطَّعَامُ لِلْمُشْتَرِي عَلَى الْبَائِعِ أَخَّرَ عَنْهُ حَقَّهُ عَلَى أَنْ يُقِيلَهُ فَكَانَ ذَلِكَ بَيْعَ الطَّعَامِ إِلَى أَجَلٍ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنَّ الْمُشْتَرِيَ حِينَ حَلَّ الأَجَلُ وَكَرِهَ الطَّعَامَ أَخَذَ بِهِ دِينَارًا إِلَى أَجَلٍ وَلَيْسَ ذَلِكَ بِالإِقَالَةِ وَإِنَّمَا الإِقَالَةُ مَا لَمْ يَزْدَدْ فِيهِ الْبَائِعُ وَلاَ الْمُشْتَرِي فَإِذَا وَقَعَتْ فِيهِ الزِّيَادَةُ بِنَسِيئَةٍ إِلَى أَجَلٍ أَوْ بِشَىْءٍ يَزْدَادُهُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ أَوْ بِشَىْءٍ يَنْتَفِعُ بِهِ أَحَدُهُمَا فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِالإِقَالَةِ وَإِنَّمَا تَصِيرُ الإِقَالَةُ إِذَا فَعَلاَ ذَلِكَ بَيْعًا وَإِنَّمَا أُرْخِصَ فِي الإِقَالَةِ وَالشِّرْكِ وَالتَّوْلِيَةِ مَا لَمْ يَدْخُلْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ زِيَادَةٌ أَوْ نُقْصَانٌ أَوْ نَظِرَةٌ فَإِنْ دَخَلَ ذَلِكَ زِيَادَةٌ أَوْ نُقْصَانٌ أَوْ نَظِرَةٌ صَارَ بَيْعًا يُحِلُّهُ مَا يُحِلُّ الْبَيْعَ وَيُحَرِّمُهُ مَا يُحَرِّمُ الْبَيْعَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ سَلَّفَ فِي حِنْطَةٍ شَامِيَّةٍ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ مَحْمُولَةً بَعْدَ مَحِلِّ الأَجَلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ مَنْ سَلَّفَ فِي صِنْفٍ مِنَ الأَصْنَافِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ خَيْرًا مِمَّا سَلَّفَ فِيهِ أَوْ أَدْنَى بَعْدَ مَحِلِّ الأَجَلِ وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنْ يُسَلِّفَ الرَّجُلُ فِي حِنْطَةٍ مَحْمُولَةٍ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ شَعِيرًا أَوْ شَامِيَّةً وَإِنْ سَلَّفَ فِي تَمْرٍ عَجْوَةٍ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ صَيْحَانِيًّا أَوْ جَمْعًا وَإِنْ سَلَّفَ فِي زَبِيبٍ أَحْمَرَ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ أَسْوَدَ إِذَا كَانَ ذَلِكَ كُلُّهُ بَعْدَ مَحِلِّ الأَجَلِ إِذَا كَانَتْ مَكِيلَةُ ذَلِكَ سَوَاءً بِمِثْلِ كَيْلِ مَا سَلَّفَ فِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Kishi boshqa kishiga sifati aniqlangan taom uchun maʼlum narxda, belgilangan muddatga salaf berishida (oldindan toʻlab, keyin olishida) hech zarar yoʻq — bu hali pishmagan ekin yoki hali pishmagan xurmoda boʻlmasa», dedi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda, kim maʼlum narxda belgilangan muddatga taomga salaf bergan boʻlsa-yu, muddat kelganda xaridor sotuvchi oldida sotib olgan narsasini toʻldiradigan (taom) topmasa va (sotuvchi bitimni) bekor qilsa, u undan faqat oʻz kumushini yoki oltinini yoxud bergan bahosining aynan oʻzini olsin, boshqasini emas. U oʻsha baho bilan undan biror narsani, uni qoʻlga olmaguncha, sotib olmasin. Chunki u bergan bahodan boshqasini olsa yoki uni sotib olgan taomidan boshqa molga aylantirsa, bu — taom toʻliq qabul qilib olinishidan avval sotilishi boʻladi». Molik aytdi: «Rasululloh ﷺ taomni toʻliq qabul qilib olishdan avval sotishdan qaytarganlar». Molik aytdi: «Agar xaridor pushaymon boʻlib, sotuvchiga: ‹Meni (bitimdan) qaytar, men senga bergan bahomni (undirishda) muhlat beraman›, desa, bu durust emas, ilm ahli undan qaytaradilar. Chunki taom xaridor uchun sotuvchi zimmasida vojib boʻlgach, u sotuvchi bitimni bekor qilishi evaziga oʻz haqqini kechiktirgan boʻladi — bu esa taomni toʻliq qabul qilib olinishidan avval muddatga sotish boʻladi». Molik aytdi: «Buning tafsiri shuki, xaridor muddat kelib, taomni yoqtirmaganida uning evaziga muddatga bir dinor oldi — bu iqola (bitimni bekor qilish) emas. Iqola faqat sotuvchi ham, xaridor ham unda hech narsa ziyoda qilmagan holdagina boʻladi. Qachonki unga muddatli nasiya bilan ziyoda kirsa, yoki biri ikkinchisiga biror narsa ziyoda qilsa, yoki biri foydalanadigan biror narsa kirsa, u iqola boʻlmaydi. Ular buni qilsalar, iqola bayʼ (savdo)ga aylanadi. Iqola, sherikchilik (shirk) va tavliyaga faqat ularga ziyoda, nuqson yoki kechiktirish kirmagan taqdirdagina ruxsat berilgan. Agar unga ziyoda, nuqson yoki kechiktirish kirsa, u bayʼga aylanadi — savdoni halol qiladigan narsa uni halol qiladi, savdoni harom qiladigan narsa uni harom qiladi». Molik aytdi: «Kim shomiy bugʻdoyga salaf bersa, muddat kelgach mahmula (boshqa bugʻdoy navi) olishida zarar yoʻq». Molik aytdi: «Xuddi shunday, kim biror turdagi (mol)ga salaf bersa, muddat kelgach oʻzi salaf bergan narsadan yaxshiroq yoki pastroqini olishida zarar yoʻq. Buning tafsiri shuki: kishi mahmula bugʻdoyga salaf bersa, arpa yoki shomiy (bugʻdoy) olishida zarar yoʻq; agar ajva xurmosiga salaf bergan boʻlsa, sayhoniy yoki jamʼ (xurmo navlari) olishida zarar yoʻq; agar qizil mayizga salaf bergan boʻlsa, qora (mayiz) olishida zarar yoʻq — bularning bari muddat kelgandan soʻng boʻlsa va olgan narsasining oʻlchovi salaf bergan narsasining oʻlchoviga teng boʻlsa».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Киши бошқа кишига сифати аниқланган таом учун маълум нархда, белгиланган муддатга салаф беришида (олдиндан тўлаб, кейин олишида) ҳеч зарар йўқ — бу ҳали пишмаган экин ёки ҳали пишмаган хурмода бўлмаса», деди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда, ким маълум нархда белгиланган муддатга таомга салаф берган бўлса-ю, муддат келганда харидор сотувчи олдида сотиб олган нарсасини тўлдирадиган (таом) топмаса ва (сотувчи битимни) бекор қилса, у ундан фақат ўз кумушини ёки олтинини ёхуд берган баҳосининг айнан ўзини олсин, бошқасини эмас. У ўша баҳо билан ундан бирор нарсани, уни қўлга олмагунча, сотиб олмасин. Чунки у берган баҳодан бошқасини олса ёки уни сотиб олган таомидан бошқа молга айлантирса, бу — таом тўлиқ қабул қилиб олинишидан аввал сотилиши бўлади». Молик айтди: «Расулуллоҳ ﷺ таомни тўлиқ қабул қилиб олишдан аввал сотишдан қайтарганлар». Молик айтди: «Агар харидор пушаймон бўлиб, сотувчига: ‹Мени (битимдан) қайтар, мен сенга берган баҳомни (ундиришда) муҳлат бераман›, деса, бу дуруст эмас, илм аҳли ундан қайтарадилар. Чунки таом харидор учун сотувчи зиммасида вожиб бўлгач, у сотувчи битимни бекор қилиши эвазига ўз ҳаққини кечиктирган бўлади — бу эса таомни тўлиқ қабул қилиб олинишидан аввал муддатга сотиш бўлади». Молик айтди: «Бунинг тафсири шуки, харидор муддат келиб, таомни ёқтирмаганида унинг эвазига муддатга бир динор олди — бу иқола (битимни бекор қилиш) эмас. Иқола фақат сотувчи ҳам, харидор ҳам унда ҳеч нарса зиёда қилмаган ҳолдагина бўлади. Қачонки унга муддатли насия билан зиёда кирса, ёки бири иккинчисига бирор нарса зиёда қилса, ёки бири фойдаланадиган бирор нарса кирса, у иқола бўлмайди. Улар буни қилсалар, иқола байъ (савдо)га айланади. Иқола, шерикчилик (ширк) ва тавлияга фақат уларга зиёда, нуқсон ёки кечиктириш кирмаган тақдирдагина рухсат берилган. Агар унга зиёда, нуқсон ёки кечиктириш кирса, у байъга айланади — савдони ҳалол қиладиган нарса уни ҳалол қилади, савдони ҳаром қиладиган нарса уни ҳаром қилади». Молик айтди: «Ким шомий буғдойга салаф берса, муддат келгач маҳмула (бошқа буғдой нави) олишида зарар йўқ». Молик айтди: «Худди шундай, ким бирор турдаги (мол)га салаф берса, муддат келгач ўзи салаф берган нарсадан яхшироқ ёки пастроқини олишида зарар йўқ. Бунинг тафсири шуки: киши маҳмула буғдойга салаф берса, арпа ёки шомий (буғдой) олишида зарар йўқ; агар ажва хурмосига салаф берган бўлса, сайҳоний ёки жамъ (хурмо навлари) олишида зарар йўқ; агар қизил майизга салаф берган бўлса, қора (майиз) олишида зарар йўқ — буларнинг бари муддат келгандан сўнг бўлса ва олган нарсасининг ўлчови салаф берган нарсасининг ўлчовига тенг бўлса».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، قَالَ فَنِيَ عَلَفُ حِمَارِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ فَقَالَ لِغُلاَمِهِ خُذْ مِنْ حِنْطَةِ أَهْلِكَ فَابْتَعْ بِهَا شَعِيرًا وَلاَ تَأْخُذْ إِلاَّ مِثْلَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Sulaymon ibn Yasar (rahimahulloh) shunday degan: «Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)ning eshagining yemi tugab qoldi. Shunda u xizmatkoriga: ‹Ahlingning bugʻdoyidan olib, unga arpa sotib ol va faqat oʻshanga teng (miqdorda) ol›, dedi».Моликка етиб келишича, Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳуллоҳ) шундай деган: «Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)нинг эшагининг еми тугаб қолди. Шунда у хизматкорига: ‹Аҳлингнинг буғдойидан олиб, унга арпа сотиб ол ва фақат ўшанга тенг (миқдорда) ол›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ فَنِيَ عَلَفُ دَابَّتِهِ فَقَالَ لِغُلاَمِهِ خُذْ مِنْ حِنْطَةِ أَهْلِكَ طَعَامًا فَابْتَعْ بِهَا شَعِيرًا وَلاَ تَأْخُذْ إِلاَّ مِثْلَهُ ‏.‏

Sulaymon ibn Yasar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdurahmon ibn al-Asvad ibn Abd Yagʻusning ulovining yemi tugab qoldi. Shunda u xizmatkoriga: «Ahlingning bugʻdoyidan taom olib, unga arpa sotib ol va faqat oʻshanga teng (miqdorda) ol», dedi.Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдураҳмон ибн ал-Асвад ибн Абд Яғуснинг уловининг еми тугаб қолди. Шунда у хизматкорига: «Аҳлингнинг буғдойидан таом олиб, унга арпа сотиб ол ва фақат ўшанга тенг (миқдорда) ол», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ مُعَيْقِيبٍ الدَّوْسِيِّ، مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهُوَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنْ لاَ تُبَاعَ الْحِنْطَةُ بِالْحِنْطَةِ وَلاَ التَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَلاَ الْحِنْطَةُ بِالتَّمْرِ وَلاَ التَّمْرُ بِالزَّبِيبِ وَلاَ الْحِنْطَةُ بِالزَّبِيبِ وَلاَ شَىْءٌ مِنَ الطَّعَامِ كُلِّهِ إِلاَّ يَدًا بِيَدٍ فَإِنْ دَخَلَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ الأَجَلُ لَمْ يَصْلُحْ وَكَانَ حَرَامًا وَلاَ شَىْءَ مِنَ الأُدْمِ كُلِّهَا إِلاَّ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ يُبَاعُ شَىْءٌ مِنَ الطَّعَامِ وَالأُدْمِ إِذَا كَانَ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ فَلاَ يُبَاعُ مُدُّ حِنْطَةٍ بِمُدَّىْ حِنْطَةٍ وَلاَ مُدُّ تَمْرٍ بِمُدَّىْ تَمْرٍ وَلاَ مُدُّ زَبِيبٍ بِمُدَّىْ زَبِيبٍ وَلاَ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْحُبُوبِ وَالأُدْمِ كُلِّهَا إِذَا كَانَ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ وَإِنْ كَانَ يَدًا بِيَدٍ إِنَّمَا ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْوَرِقِ بِالْوَرِقِ وَالذَّهَبِ بِالذَّهَبِ لاَ يَحِلُّ فِي شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ الْفَضْلُ وَلاَ يَحِلُّ إِلاَّ مِثْلاً بِمِثْلٍ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِذَا اخْتَلَفَ مَا يُكَالُ أَوْ يُوزَنُ مِمَّا يُؤْكَلُ أَوْ يُشْرَبُ فَبَانَ اخْتِلاَفُهُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُؤْخَذَ مِنْهُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ يَدًا بِيَدٍ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يُؤْخَذَ صَاعٌ مِنْ تَمْرٍ بِصَاعَيْنِ مِنْ حِنْطَةٍ وَصَاعٌ مِنْ تَمْرٍ بِصَاعَيْنِ مِنْ زَبِيبٍ وَصَاعٌ مِنْ حِنْطَةٍ بِصَاعَيْنِ مِنْ سَمْنٍ فَإِذَا كَانَ الصِّنْفَانِ مِنْ هَذَا مُخْتَلِفَيْنِ فَلاَ بَأْسَ بِاثْنَيْنِ مِنْهُ بِوَاحِدٍ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ يَدًا بِيَدٍ فَإِنْ دَخَلَ ذَلِكَ الأَجَلُ فَلاَ يَحِلُّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ تَحِلُّ صُبْرَةُ الْحِنْطَةِ بِصُبْرَةِ الْحِنْطَةِ وَلاَ بَأْسَ بِصُبْرَةِ الْحِنْطَةِ بِصُبْرَةِ التَّمْرِ يَدًا بِيَدٍ وَذَلِكَ أَنَّهُ لاَ بَأْسَ أَنْ يُشْتَرَى الْحِنْطَةُ بِالتَّمْرِ جِزَافًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكُلُّ مَا اخْتَلَفَ مِنَ الطَّعَامِ وَالأُدْمِ فَبَانَ اخْتِلاَفُهُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُشْتَرَى بَعْضُهُ بِبَعْضٍ جِزَافًا يَدًا بِيَدٍ فَإِنْ دَخَلَهُ الأَجَلُ فَلاَ خَيْرَ فِيهِ وَإِنَّمَا اشْتِرَاءُ ذَلِكَ جِزَافًا كَاشْتِرَاءِ بَعْضِ ذَلِكَ بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ جِزَافًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَنَّكَ تَشْتَرِي الْحِنْطَةَ بِالْوَرِقِ جِزَافًا وَالتَّمْرَ بِالذَّهَبِ جِزَافًا فَهَذَا حَلاَلٌ لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ صَبَّرَ صُبْرَةَ طَعَامٍ وَقَدْ عَلِمَ كَيْلَهَا ثُمَّ بَاعَهَا جِزَافًا وَكَتَمَ الْمُشْتَرِي كَيْلَهَا فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ فَإِنْ أَحَبَّ الْمُشْتَرِي أَنْ يَرُدَّ ذَلِكَ الطَّعَامَ عَلَى الْبَائِعِ رَدَّهُ بِمَا كَتَمَهُ كَيْلَهُ وَغَرَّهُ وَكَذَلِكَ كُلُّ مَا عَلِمَ الْبَائِعُ كَيْلَهُ وَعَدَدَهُ مِنَ الطَّعَامِ وَغَيْرِهِ ثُمَّ بَاعَهُ جِزَافًا وَلَمْ يَعْلَمِ الْمُشْتَرِي ذَلِكَ فَإِنَّ الْمُشْتَرِيَ إِنْ أَحَبَّ أَنْ يَرُدَّ ذَلِكَ عَلَى الْبَائِعِ رَدَّهُ وَلَمْ يَزَلْ أَهْلُ الْعِلْمِ يَنْهَوْنَ عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ خَيْرَ فِي الْخُبْزِ قُرْصٍ بِقُرْصَيْنِ وَلاَ عَظِيمٍ بِصَغِيرٍ إِذَا كَانَ بَعْضُ ذَلِكَ أَكْبَرَ مِنْ بَعْضٍ فَأَمَّا إِذَا كَانَ يَتَحَرَّى أَنْ يَكُونَ مِثْلاً بِمِثْلٍ فَلاَ بَأْسَ بِهِ وَإِنْ لَمْ يُوزَنْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَصْلُحُ مُدُّ زُبْدٍ وَمُدُّ لَبَنٍ بِمُدَّىْ زُبْدٍ وَهُوَ مِثْلُ الَّذِي وَصَفْنَا مِنَ التَّمْرِ الَّذِي يُبَاعُ صَاعَيْنِ مِنْ كَبِيسٍ وَصَاعًا مِنْ حَشَفٍ بِثَلاَثَةِ أَصْوُعٍ مِنْ عَجْوَةٍ حِينَ قَالَ لِصَاحِبِهِ إِنَّ صَاعَيْنِ مِنْ كَبِيسٍ بِثَلاَثَةِ أَصْوُعٍ مِنَ الْعَجْوَةِ لاَ يَصْلُحُ ‏.‏ فَفَعَلَ ذَلِكَ لِيُجِيزَ بَيْعَهُ وَإِنَّمَا جَعَلَ صَاحِبُ اللَّبَنِ اللَّبَنَ مَعَ زُبْدِهِ لِيَأْخُذَ فَضْلَ زُبْدِهِ عَلَى زُبْدِ صَاحِبِهِ حِينَ أَدْخَلَ مَعَهُ اللَّبَنَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالدَّقِيقُ بِالْحِنْطَةِ مِثْلاً بِمِثْلٍ لاَ بَأْسَ بِهِ وَذَلِكَ لأَنَّهُ أَخْلَصَ الدَّقِيقَ فَبَاعَهُ بِالْحِنْطَةِ مِثْلاً بِمِثْلٍ وَلَوْ جَعَلَ نِصْفَ الْمُدِّ مِنْ دَقِيقٍ وَنِصْفَهُ مِنْ حِنْطَةٍ فَبَاعَ ذَلِكَ بِمُدٍّ مِنْ حِنْطَةٍ كَانَ ذَلِكَ مِثْلَ الَّذِي وَصَفْنَا لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ يَأْخُذَ فَضْلَ حِنْطَتِهِ الْجَيِّدَةِ حَتَّى جَعَلَ مَعَهَا الدَّقِيقَ فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ ‏.‏

Molikka al-Qosim ibn Muhammaddan, u Ibn Muayqib ad-Davsiydan shu kabi (rivoyat) yetib kelgan. Molik aytdi: «Bu bizning nazdimizdagi qoidadir». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan qoida shuki: bugʻdoy bugʻdoyga, xurmo xurmoga, bugʻdoy xurmoga, xurmo mayizga, bugʻdoy mayizga va butun taomdan hech narsa faqat qoʻldan-qoʻlga (naqd) boʻlmasa sotilmaydi. Agar bunga muddat kirsa, u durust boʻlmaydi va harom boʻladi. Barcha udmdan ham hech narsa qoʻldan-qoʻlgadan boshqa yoʻsinda sotilmaydi». Molik aytdi: «Taom va udm bir xil turdan boʻlsa, ikkitasi bittasiga sotilmaydi: bir mudd bugʻdoy ikki mudd bugʻdoyga, bir mudd xurmo ikki mudd xurmoga, bir mudd mayiz ikki mudd mayizga sotilmaydi, don va udmlardan shunga oʻxshash narsalar bir xil turdan boʻlsa, garchi qoʻldan-qoʻlga boʻlsa ham (sotilmaydi). Bu xuddi kumushni kumushga, oltinni oltinga (sotish) kabidir: bularning hech birida ortiqcha (fazl) halol emas, faqat teng-bar-teng, qoʻldan-qoʻlga boʻlsagina halol». Molik aytdi: «Yeyiladigan yoki ichiladigan, oʻlchanadigan yoki tortiladigan narsalarning (turi) har xil boʻlib, farqi aniq boʻlsa, undan ikkitasini bittasiga qoʻldan-qoʻlga olishda zarar yoʻq: bir saʼ xurmoni ikki saʼ bugʻdoyga, bir saʼ xurmoni ikki saʼ mayizga, bir saʼ bugʻdoyni ikki saʼ sariyogʻga olishda zarar yoʻq. Bu ikki tur har xil boʻlsa, ikkitasini bittasiga yoki undan koʻprogʻiga qoʻldan-qoʻlga (olishda) zarar yoʻq. Agar bunga muddat kirsa, halol boʻlmaydi». Molik aytdi: «Bir uyum bugʻdoyni bir uyum bugʻdoyga (sotish) halol emas. Bir uyum bugʻdoyni bir uyum xurmoga qoʻldan-qoʻlga (sotish)da zarar yoʻq, chunki bugʻdoyni xurmoga jizof (oʻlchamay, chamalab) sotib olishda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Taom va udmdan farqi aniq boʻlgan har bir narsani bir-biriga jizof, qoʻldan-qoʻlga sotib olishda zarar yoʻq. Agar unga muddat kirsa, unda yaxshilik yoʻq. Bunday narsani jizof sotib olish — uning bir qismini oltin va kumushga jizof sotib olish kabidir». Molik aytdi: «Bu shundayki, sen bugʻdoyni kumushga jizof, xurmoni oltinga jizof sotib olasan — bu halol, unda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Kim taom uyumini uyib, uning oʻlchovini bilgan holda soʻng uni jizof sotsa va xaridordan uning oʻlchovini yashirsa, bu durust emas. Agar xaridor oʻsha taomni sotuvchiga qaytarishni istasa, oʻlchovni yashirib, uni aldagani sababli qaytaradi. Xuddi shuningdek, sotuvchi taom va boshqa narsalarning oʻlchovi yoki sonini bilib turib, soʻng uni jizof sotsa va xaridor buni bilmasa, xaridor istasa uni sotuvchiga qaytaradi. Ilm ahli bundan hamisha qaytarib kelganlar». Molik aytdi: «Bir non ikki nonga, katta (non) kichigiga — baʼzisi baʼzisidan kattaroq boʻlsa — (sotishda) yaxshilik yoʻq. Ammo teng-bar-teng boʻlishiga harakat qilinsa, garchi tortilmasa ham, unda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Bir mudd yogʻ (zubd) va bir mudd sut — ikki mudd yogʻga (sotilishi) durust emas. Bu biz taʼriflagan xurmo (misoli) kabidir: ikki saʼ kabis (aʼlo xurmo) va bir saʼ hashaf (past sifatli quruq xurmo) uch saʼ ajvaga sotilgan — u (xaridor) sherigiga: ‹Ikki saʼ kabis uch saʼ ajvaga durust emas›, deb (aytgach), savdosini oʻtkazish uchun shuni qilgan. Sut egasi sutini yogʻi bilan qoʻshgani esa — sut qoʻshish orqali oʻz yogʻining ortigʻini sherigining yogʻidan (koʻra) olib qolish uchundir». Molik aytdi: «Un (daqiq)ni bugʻdoyga teng-bar-teng (almashtirish)da zarar yoʻq. Chunki u unni xolis qilib, uni bugʻdoyga teng-bar-teng sotdi. Agar u mudning yarmini undan, yarmini bugʻdoydan qilib, uni bir mudd bugʻdoyga sotsa, bu biz taʼriflagan (holat) kabi durust boʻlmaydi. Chunki u oʻzining sifatli bugʻdoyi ortigʻini olishni istab, uning yoniga un qoʻshgan — bu durust emas».Моликка ал-Қосим ибн Муҳаммаддан, у Ибн Муайқиб ад-Давсийдан шу каби (ривоят) етиб келган. Молик айтди: «Бу бизнинг наздимиздаги қоидадир». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган қоида шуки: буғдой буғдойга, хурмо хурмога, буғдой хурмога, хурмо майизга, буғдой майизга ва бутун таомдан ҳеч нарса фақат қўлдан-қўлга (нақд) бўлмаса сотилмайди. Агар бунга муддат кирса, у дуруст бўлмайди ва ҳаром бўлади. Барча удмдан ҳам ҳеч нарса қўлдан-қўлгадан бошқа йўсинда сотилмайди». Молик айтди: «Таом ва удм бир хил турдан бўлса, иккитаси биттасига сотилмайди: бир мудд буғдой икки мудд буғдойга, бир мудд хурмо икки мудд хурмога, бир мудд майиз икки мудд майизга сотилмайди, дон ва удмлардан шунга ўхшаш нарсалар бир хил турдан бўлса, гарчи қўлдан-қўлга бўлса ҳам (сотилмайди). Бу худди кумушни кумушга, олтинни олтинга (сотиш) кабидир: буларнинг ҳеч бирида ортиқча (фазл) ҳалол эмас, фақат тенг-бар-тенг, қўлдан-қўлга бўлсагина ҳалол». Молик айтди: «Ейиладиган ёки ичиладиган, ўлчанадиган ёки тортиладиган нарсаларнинг (тури) ҳар хил бўлиб, фарқи аниқ бўлса, ундан иккитасини биттасига қўлдан-қўлга олишда зарар йўқ: бир саъ хурмони икки саъ буғдойга, бир саъ хурмони икки саъ майизга, бир саъ буғдойни икки саъ сариёғга олишда зарар йўқ. Бу икки тур ҳар хил бўлса, иккитасини биттасига ёки ундан кўпроғига қўлдан-қўлга (олишда) зарар йўқ. Агар бунга муддат кирса, ҳалол бўлмайди». Молик айтди: «Бир уюм буғдойни бир уюм буғдойга (сотиш) ҳалол эмас. Бир уюм буғдойни бир уюм хурмога қўлдан-қўлга (сотиш)да зарар йўқ, чунки буғдойни хурмога жизоф (ўлчамай, чамалаб) сотиб олишда зарар йўқ». Молик айтди: «Таом ва удмдан фарқи аниқ бўлган ҳар бир нарсани бир-бирига жизоф, қўлдан-қўлга сотиб олишда зарар йўқ. Агар унга муддат кирса, унда яхшилик йўқ. Бундай нарсани жизоф сотиб олиш — унинг бир қисмини олтин ва кумушга жизоф сотиб олиш кабидир». Молик айтди: «Бу шундайки, сен буғдойни кумушга жизоф, хурмони олтинга жизоф сотиб оласан — бу ҳалол, унда зарар йўқ». Молик айтди: «Ким таом уюмини уюб, унинг ўлчовини билган ҳолда сўнг уни жизоф сотса ва харидордан унинг ўлчовини яширса, бу дуруст эмас. Агар харидор ўша таомни сотувчига қайтаришни истаса, ўлчовни яшириб, уни алдагани сабабли қайтаради. Худди шунингдек, сотувчи таом ва бошқа нарсаларнинг ўлчови ёки сонини билиб туриб, сўнг уни жизоф сотса ва харидор буни билмаса, харидор истаса уни сотувчига қайтаради. Илм аҳли бундан ҳамиша қайтариб келганлар». Молик айтди: «Бир нон икки нонга, катта (нон) кичигига — баъзиси баъзисидан каттароқ бўлса — (сотишда) яхшилик йўқ. Аммо тенг-бар-тенг бўлишига ҳаракат қилинса, гарчи тортилмаса ҳам, унда зарар йўқ». Молик айтди: «Бир мудд ёғ (зубд) ва бир мудд сут — икки мудд ёғга (сотилиши) дуруст эмас. Бу биз таърифлаган хурмо (мисоли) кабидир: икки саъ кабис (аъло хурмо) ва бир саъ ҳашаф (паст сифатли қуруқ хурмо) уч саъ ажвага сотилган — у (харидор) шеригига: ‹Икки саъ кабис уч саъ ажвага дуруст эмас›, деб (айтгач), савдосини ўтказиш учун шуни қилган. Сут эгаси сутини ёғи билан қўшгани эса — сут қўшиш орқали ўз ёғининг ортиғини шеригининг ёғидан (кўра) олиб қолиш учундир». Молик айтди: «Ун (дақиқ)ни буғдойга тенг-бар-тенг (алмаштириш)да зарар йўқ. Чунки у унни холис қилиб, уни буғдойга тенг-бар-тенг сотди. Агар у муднинг ярмини ундан, ярмини буғдойдан қилиб, уни бир мудд буғдойга сотса, бу биз таърифлаган (ҳолат) каби дуруст бўлмайди. Чунки у ўзининг сифатли буғдойи ортиғини олишни истаб, унинг ёнига ун қўшган — бу дуруст эмас».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، أَنَّهُ سَأَلَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ إِنِّي رَجُلٌ أَبْتَاعُ الطَّعَامَ يَكُونُ مِنَ الصُّكُوكِ بِالْجَارِ فَرُبَّمَا ابْتَعْتُ مِنْهُ بِدِينَارٍ وَنِصْفِ دِرْهَمٍ فَأُعْطَى بِالنِّصْفِ طَعَامًا ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ لاَ وَلَكِنْ أَعْطِ أَنْتَ دِرْهَمًا وَخُذْ بَقِيَّتَهُ طَعَامًا ‏.‏

Muhammad ibn Abdulloh ibn Abu Maryam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Said ibn al-Musayyabdan soʻrab: «Men Jordagi cheklardan (sukuk) boʻladigan taomni sotib oladigan kishiman. Baʼzan undan bir dinoru yarim dirhamga sotib olaman, shunda oʻsha yarim (dirham) evaziga menga taom beriladi», dedi. Said: «Yoʻq, balki sen bir (butun) dirham ber-da, uning qoldigʻini taom qilib ol», dedi.Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Абу Марям (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Саид ибн ал-Мусаййабдан сўраб: «Мен Жордаги чеклардан (сукук) бўладиган таомни сотиб оладиган кишиман. Баъзан ундан бир динору ярим дирҳамга сотиб оламан, шунда ўша ярим (дирҳам) эвазига менга таом берилади», деди. Саид: «Йўқ, балки сен бир (бутун) дирҳам бер-да, унинг қолдиғини таом қилиб ол», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ سِيرِينَ، كَانَ يَقُولُ لاَ تَبِيعُوا الْحَبَّ فِي سُنْبُلِهِ حَتَّى يَبْيَضَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنِ اشْتَرَى طَعَامًا بِسِعْرٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَلَمَّا حَلَّ الأَجَلُ قَالَ الَّذِي عَلَيْهِ الطَّعَامُ لِصَاحِبِهِ لَيْسَ عِنْدِي طَعَامٌ فَبِعْنِي الطَّعَامَ الَّذِي لَكَ عَلَىَّ إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ فَيَقُولُ صَاحِبُ الطَّعَامِ هَذَا لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ قَدْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الطَّعَامِ حَتَّى يُسْتَوْفَى ‏.‏ فَيَقُولُ الَّذِي عَلَيْهِ الطَّعَامُ لِغَرِيمِهِ فَبِعْنِي طَعَامًا إِلَى أَجَلٍ حَتَّى أَقْضِيَكَهُ ‏.‏ فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ إِنَّمَا يُعْطِيهِ طَعَامًا ثُمَّ يَرُدُّهُ إِلَيْهِ ‏.‏ فَيَصِيرُ الذَّهَبُ الَّذِي أَعْطَاهُ ثَمَنَ الَّذِي كَانَ لَهُ عَلَيْهِ وَيَصِيرُ الطَّعَامُ الَّذِي أَعْطَاهُ مُحَلَّلاً فِيمَا بَيْنَهُمَا وَيَكُونُ ذَلِكَ إِذَا فَعَلاَهُ بَيْعَ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ لَهُ عَلَى رَجُلٍ طَعَامٌ ابْتَاعَهُ مِنْهُ وَلِغَرِيمِهِ عَلَى رَجُلٍ طَعَامٌ مِثْلُ ذَلِكَ الطَّعَامِ فَقَالَ الَّذِي عَلَيْهِ الطَّعَامُ لِغَرِيمِهِ أُحِيلُكَ عَلَى غَرِيمٍ لِي عَلَيْهِ مِثْلُ الطَّعَامِ الَّذِي لَكَ عَلَىَّ بِطَعَامِكَ الَّذِي لَكَ عَلَىَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الطَّعَامُ إِنَّمَا هُوَ طَعَامٌ ابْتَاعَهُ فَأَرَادَ أَنْ يُحِيلَ غَرِيمَهُ بِطَعَامٍ ابْتَاعَهُ فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ وَذَلِكَ بَيْعُ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى فَإِنْ كَانَ الطَّعَامُ سَلَفًا حَالاًّ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُحِيلَ بِهِ غَرِيمَهُ لأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ بِبَيْعٍ وَلاَ يَحِلُّ بَيْعُ الطَّعَامِ قَبْلَ أَنْ يُسْتَوْفَى لِنَهْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ غَيْرَ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ قَدِ اجْتَمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِالشِّرْكِ وَالتَّوْلِيَةِ وَالإِقَالَةِ فِي الطَّعَامِ وَغَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَنَّ أَهْلَ الْعِلْمِ أَنْزَلُوهُ عَلَى وَجْهِ الْمَعْرُوفِ وَلَمْ يُنْزِلُوهُ عَلَى وَجْهِ الْبَيْعِ وَذَلِكَ مِثْلُ الرَّجُلِ يُسَلِّفُ الدَّرَاهِمَ النُّقَّصَ فَيُقْضَى دَرَاهِمَ وَازِنَةً فِيهَا فَضْلٌ فَيَحِلُّ لَهُ ذَلِكَ وَيَجُوزُ وَلَوِ اشْتَرَى مِنْهُ دَرَاهِمَ نُقَّصًا بِوَازِنَةٍ لَمْ يَحِلَّ ذَلِكَ وَلَوِ اشْتَرَطَ عَلَيْهِ حِينَ أَسْلَفَهُ وَازِنَةً وَإِنَّمَا أَعْطَاهُ نُقَّصًا لَمْ يَحِلَّ لَهُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُشْبِهُ ذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْمُزَابَنَةِ وَأَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا مِنَ التَّمْرِ وَإِنَّمَا فُرِقَ بَيْنَ ذَلِكَ أَنَّ بَيْعَ الْمُزَابَنَةِ بَيْعٌ عَلَى وَجْهِ الْمُكَايَسَةِ وَالتِّجَارَةِ وَأَنَّ بَيْعَ الْعَرَايَا عَلَى وَجْهِ الْمَعْرُوفِ لاَ مُكَايَسَةَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ يَنْبَغِي أَنْ يَشْتَرِيَ رَجُلٌ طَعَامًا بِرُبُعٍ أَوْ ثُلُثٍ أَوْ كِسْرٍ مِنْ دِرْهَمٍ عَلَى أَنْ يُعْطَى بِذَلِكَ طَعَامًا إِلَى أَجَلٍ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَبْتَاعَ الرَّجُلُ طَعَامًا بِكِسْرٍ مِنْ دِرْهَمٍ إِلَى أَجَلٍ ثُمَّ يُعْطَى دِرْهَمًا وَيَأْخُذُ بِمَا بَقِيَ لَهُ مِنْ دِرْهَمِهِ سِلْعَةً مِنَ السِّلَعِ لأَنَّهُ أَعْطَى الْكِسْرَ الَّذِي عَلَيْهِ فِضَّةً وَأَخَذَ بِبَقِيَّةِ دِرْهَمِهِ سِلْعَةً فَهَذَا لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ عِنْدَ الرَّجُلِ دِرْهَمًا ثُمَّ يَأْخُذُ مِنْهُ بِرُبُعٍ أَوْ بِثُلُثٍ أَوْ بِكِسْرٍ مَعْلُومٍ سِلْعَةً مَعْلُومَةً فَإِذَا لَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ سِعْرٌ مَعْلُومٌ وَقَالَ الرَّجُلُ آخُذُ مِنْكَ بِسِعْرِ كُلِّ يَوْمٍ فَهَذَا لاَ يَحِلُّ لأَنَّهُ غَرَرٌ يَقِلُّ مَرَّةً وَيَكْثُرُ مَرَّةً وَلَمْ يَفْتَرِقَا عَلَى بَيْعٍ مَعْلُومٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ بَاعَ طَعَامًا جِزَافًا وَلَمْ يَسْتَثْنِ مِنْهُ شَيْئًا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّهُ لاَ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مِنْهُ شَيْئًا إِلاَّ مَا كَانَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَسْتَثْنِيَ مِنْهُ وَذَلِكَ الثُّلُثُ فَمَا دُونَهُ فَإِنْ زَادَ عَلَى الثُّلُثِ صَارَ ذَلِكَ إِلَى الْمُزَابَنَةِ وَإِلَى مَا يُكْرَهُ فَلاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مِنْهُ شَيْئًا إِلاَّ مَا كَانَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَسْتَثْنِيَ مِنْهُ وَلاَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَسْتَثْنِيَ مِنْهُ إِلاَّ الثُّلُثَ فَمَا دُونَهُ وَهَذَا الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Muhammad ibn Sirin: «Donni boshogʻida oqarmaguncha sotmanglar», derdi. Molik aytdi: «Kim maʼlum narxda belgilangan muddatga taom sotib olsa, muddat kelganda taom zimmasida boʻlgan (qarzdor) egasiga: ‹Menda taom yoʻq, sen menga zimmamdagi taomni muddatga sotgin›, desa, taom egasi: ‹Bu durust emas, chunki Rasululloh ﷺ taomni toʻliq qabul qilinmaguncha sotishdan qaytarganlar›, deydi. Taom zimmasida boʻlgan (qarzdor) oʻz qarzdoriga: ‹Menga muddatga taom sotgin, toki men senga (qarzimni) toʻlay›, deydi. Bu durust emas, chunki u unga taom beradi, soʻng uni yana unga qaytaradi. Natijada u bergan oltin zimmasidagi haqning bahosiga aylanadi, u bergan taom esa ular oʻrtasida (bitimni) halol qiluvchi vosita boʻlib qoladi. Ular buni qilsalar, bu taomni toʻliq qabul qilinishidan avval sotish boʻladi». Molik bir kishi haqida (dedi): bir kishining boshqa bir kishi zimmasida undan sotib olgan taomi bor, uning qarzdorining esa uchinchi kishi zimmasida oʻsha taom kabi taomi bor. Taom zimmasida boʻlgan (qarzdor) oʻz qarzdoriga: «Zimmamdagi haqing boʻlgan taoming evaziga seni, zimmasida menga oʻshanday taomi bor qarzdorimga havola qilaman», dedi. Molik aytdi: «Agar taom zimmasida boʻlgan (kishi)ning taomi sotib olgan taom boʻlsa va u qarzdorini (yana) sotib olgan taomi bilan havola qilmoqchi boʻlsa, bu durust emas — bu taomni toʻliq qabul qilinishidan avval sotishdir. Ammo taom hal boʻlgan (muddati yetgan) salaf (qarz) boʻlsa, u bilan qarzdorini havola qilishida zarar yoʻq, chunki bu bayʼ emas. Rasululloh ﷺ shundan qaytarganlari sababli taomni toʻliq qabul qilinishidan avval sotish halol emas. Biroq ilm ahli taom va boshqa narsalarda sherikchilik (shirk), tavliya va iqolada zarar yoʻqligiga ittifoq qilganlar». Molik aytdi: «Bu shundayki, ilm ahli buni maʼruf (yaxshilik) yoʻsinida qabul qilganlar, uni bayʼ yoʻsinida qabul qilmaganlar. Bu — kishi vazni kam dirhamlarni qarzga berib, unga vazni toʻliq, ortigʻi bilan dirhamlar qaytarilishi kabidir: bu unga halol va joizdir. Agar u undan vazni kam dirhamlarni vazni toʻliq (dirham) evaziga sotib olsa, bu halol boʻlmaydi. Agar unga qarz berayotganda vazni toʻliq (qaytarishni) shart qilib, oʻzi unga vazni kamini bergan boʻlsa, bu unga halol boʻlmaydi». Molik aytdi: «Bunga oʻxshash (narsa shuki), Rasululloh ﷺ muzobana savdosidan qaytardilar va araya savdosini xurmo bilan taxminan oʻlchab (sotishga) ruxsat berdilar. Bularning orasi shu bilan farqlanadiki, muzobana savdosi tortishuv va tijorat yoʻsinidagi savdodir, araya savdosi esa maʼruf yoʻsinida boʻlib, unda tortishuv (mukoyasa) yoʻq». Molik aytdi: «Kishining taomni bir dirhamning choragi, uchdan biri yoki boʻlagiga — buning evaziga unga muddatga taom berilishi sharti bilan — sotib olishi durust emas. Ammo kishining taomni bir dirhamning boʻlagiga muddatga sotib olib, soʻng bir (butun) dirham berib, dirhamidan qolganiga mollardan biror mol olishida zarar yoʻq. Chunki u zimmasidagi boʻlakni kumush qilib berdi va dirhamining qoldigʻiga mol oldi — bunda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Kishining boshqa kishining oldiga bir dirham qoʻyib, soʻng undan chorak, uchdan bir yoki maʼlum boʻlakka maʼlum bir mol olishida zarar yoʻq. Ammo bunda maʼlum narx boʻlmasa va kishi: ‹Men sendan har kungi narxda olaman›, desa, bu halol emas, chunki bu gʻarar (noaniqlik) — baʼzan kamayadi, baʼzan koʻpayadi va ular maʼlum bir savdo ustida ajralmadilar». Molik aytdi: «Kim taomni jizof sotib, undan hech narsani istisno qilmasa, soʻng undan biror narsani sotib olishni istasa, unga faqat istisno qilishi joiz boʻlgan miqdordagina — yaʼni uchdan bir yoki undan kamigina — sotib olishi durust boʻladi. Agar uchdan birdan oshsa, bu muzobanaga va makruh (narsa)ga aylanadi. Shuning uchun unga faqat istisno qilishi joiz boʻlgan narsanigina sotib olish joiz, istisno qilishi esa faqat uchdan bir yoki undan kamgina joizdir. Bu bizning nazdimizda ixtilofsiz qoidadir».Моликка етиб келишича, Муҳаммад ибн Сирин: «Донни бошоғида оқармагунча сотманглар», дерди. Молик айтди: «Ким маълум нархда белгиланган муддатга таом сотиб олса, муддат келганда таом зиммасида бўлган (қарздор) эгасига: ‹Менда таом йўқ, сен менга зиммамдаги таомни муддатга сотгин›, деса, таом эгаси: ‹Бу дуруст эмас, чунки Расулуллоҳ ﷺ таомни тўлиқ қабул қилинмагунча сотишдан қайтарганлар›, дейди. Таом зиммасида бўлган (қарздор) ўз қарздорига: ‹Менга муддатга таом сотгин, токи мен сенга (қарзимни) тўлай›, дейди. Бу дуруст эмас, чунки у унга таом беради, сўнг уни яна унга қайтаради. Натижада у берган олтин зиммасидаги ҳақнинг баҳосига айланади, у берган таом эса улар ўртасида (битимни) ҳалол қилувчи восита бўлиб қолади. Улар буни қилсалар, бу таомни тўлиқ қабул қилинишидан аввал сотиш бўлади». Молик бир киши ҳақида (деди): бир кишининг бошқа бир киши зиммасида ундан сотиб олган таоми бор, унинг қарздорининг эса учинчи киши зиммасида ўша таом каби таоми бор. Таом зиммасида бўлган (қарздор) ўз қарздорига: «Зиммамдаги ҳақинг бўлган таоминг эвазига сени, зиммасида менга ўшандай таоми бор қарздоримга ҳавола қиламан», деди. Молик айтди: «Агар таом зиммасида бўлган (киши)нинг таоми сотиб олган таом бўлса ва у қарздорини (яна) сотиб олган таоми билан ҳавола қилмоқчи бўлса, бу дуруст эмас — бу таомни тўлиқ қабул қилинишидан аввал сотишдир. Аммо таом ҳал бўлган (муддати етган) салаф (қарз) бўлса, у билан қарздорини ҳавола қилишида зарар йўқ, чунки бу байъ эмас. Расулуллоҳ ﷺ шундан қайтарганлари сабабли таомни тўлиқ қабул қилинишидан аввал сотиш ҳалол эмас. Бироқ илм аҳли таом ва бошқа нарсаларда шерикчилик (ширк), тавлия ва иқолада зарар йўқлигига иттифоқ қилганлар». Молик айтди: «Бу шундайки, илм аҳли буни маъруф (яхшилик) йўсинида қабул қилганлар, уни байъ йўсинида қабул қилмаганлар. Бу — киши вазни кам дирҳамларни қарзга бериб, унга вазни тўлиқ, ортиғи билан дирҳамлар қайтарилиши кабидир: бу унга ҳалол ва жоиздир. Агар у ундан вазни кам дирҳамларни вазни тўлиқ (дирҳам) эвазига сотиб олса, бу ҳалол бўлмайди. Агар унга қарз бераётганда вазни тўлиқ (қайтаришни) шарт қилиб, ўзи унга вазни камини берган бўлса, бу унга ҳалол бўлмайди». Молик айтди: «Бунга ўхшаш (нарса шуки), Расулуллоҳ ﷺ музобана савдосидан қайтардилар ва арая савдосини хурмо билан тахминан ўлчаб (сотишга) рухсат бердилар. Буларнинг ораси шу билан фарқланадики, музобана савдоси тортишув ва тижорат йўсинидаги савдодир, арая савдоси эса маъруф йўсинида бўлиб, унда тортишув (мукояса) йўқ». Молик айтди: «Кишининг таомни бир дирҳамнинг чораги, учдан бири ёки бўлагига — бунинг эвазига унга муддатга таом берилиши шарти билан — сотиб олиши дуруст эмас. Аммо кишининг таомни бир дирҳамнинг бўлагига муддатга сотиб олиб, сўнг бир (бутун) дирҳам бериб, дирҳамидан қолганига моллардан бирор мол олишида зарар йўқ. Чунки у зиммасидаги бўлакни кумуш қилиб берди ва дирҳамининг қолдиғига мол олди — бунда зарар йўқ». Молик айтди: «Кишининг бошқа кишининг олдига бир дирҳам қўйиб, сўнг ундан чорак, учдан бир ёки маълум бўлакка маълум бир мол олишида зарар йўқ. Аммо бунда маълум нарх бўлмаса ва киши: ‹Мен сендан ҳар кунги нархда оламан›, деса, бу ҳалол эмас, чунки бу ғарар (ноаниқлик) — баъзан камаяди, баъзан кўпаяди ва улар маълум бир савдо устида ажралмадилар». Молик айтди: «Ким таомни жизоф сотиб, ундан ҳеч нарсани истисно қилмаса, сўнг ундан бирор нарсани сотиб олишни истаса, унга фақат истисно қилиши жоиз бўлган миқдордагина — яъни учдан бир ёки ундан камигина — сотиб олиши дуруст бўлади. Агар учдан бирдан ошса, бу музобанага ва макруҳ (нарса)га айланади. Шунинг учун унга фақат истисно қилиши жоиз бўлган нарсанигина сотиб олиш жоиз, истисно қилиши эса фақат учдан бир ёки ундан камгина жоиздир. Бу бизнинг наздимизда ихтилофсиз қоидадир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ لاَ حُكْرَةَ فِي سُوقِنَا لاَ يَعْمِدُ رِجَالٌ بِأَيْدِيهِمْ فُضُولٌ مِنْ أَذْهَابٍ إِلَى رِزْقٍ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ نَزَلَ بِسَاحَتِنَا فَيَحْتَكِرُونَهُ عَلَيْنَا وَلَكِنْ أَيُّمَا جَالِبٍ جَلَبَ عَلَى عَمُودِ كَبِدِهِ فِي الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ فَذَلِكَ ضَيْفُ عُمَرَ فَلْيَبِعْ كَيْفَ شَاءَ اللَّهُ وَلْيُمْسِكْ كَيْفَ شَاءَ اللَّهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Bozorimizda ehtikor (mahsulotni yigʻib-toʻplab qimmatlashini kutish) yoʻqdir. Qoʻllarida ortiqcha oltini boʻlgan kishilar Allohning bizning maydonimizga tushgan rizqlaridan biriga qasd qilib, uni bizga qarshi yigʻib-toʻplab qoʻymasinlar. Lekin qaysi bir keltiruvchi qish va yozda oʻz jigarining kuchi (mashaqqati) bilan (mol) keltirsa, u — Umarning mehmonidir; Alloh xohlaganicha sotsin va Alloh xohlaganicha ushlab tursin», dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Бозоримизда эҳтикор (маҳсулотни йиғиб-тўплаб қимматлашини кутиш) йўқдир. Қўлларида ортиқча олтини бўлган кишилар Аллоҳнинг бизнинг майдонимизга тушган ризқларидан бирига қасд қилиб, уни бизга қарши йиғиб-тўплаб қўймасинлар. Лекин қайси бир келтирувчи қиш ва ёзда ўз жигарининг кучи (машаққати) билан (мол) келтирса, у — Умарнинг меҳмонидир; Аллоҳ хоҳлаганича сотсин ва Аллоҳ хоҳлаганича ушлаб турсин», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يُوسُفَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، مَرَّ بِحَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ وَهُوَ يَبِيعُ زَبِيبًا لَهُ بِالسُّوقِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِمَّا أَنْ تَزِيدَ فِي السِّعْرِ وَإِمَّا أَنْ تُرْفَعَ مِنْ سُوقِنَا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bozorda oʻzining mayizini sotayotgan Hotib ibn Abu Baltaʼaning yonidan oʻtdi. Shunda Umar ibn al-Xattob unga: «Yo narxni koʻtarasan, yo bozorimizdan chiqarib yuborilasan», dedi.Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бозорда ўзининг майизини сотаётган Ҳотиб ибн Абу Балтаъанинг ёнидан ўтди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб унга: «Ё нархни кўтарасан, ё бозоримиздан чиқариб юбориласан», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، كَانَ يَنْهَى عَنِ الْحُكْرَةِ، ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) ehtikordan qaytarardi.Моликка етиб келишича, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) эҳтикордан қайтарарди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ حَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، بَاعَ جَمَلاً لَهُ يُدْعَى عُصَيْفِيرًا بِعِشْرِينَ بَعِيرًا إِلَى أَجَلٍ ‏.‏

Hasan ibn Muhammad ibn Ali ibn Abu Tolibdan rivoyat qilinishicha, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) oʻzining Usayfir deb nomlanuvchi bir tuyasini muddatga (nasiya) yigirma tuyaga sotdi.Ҳасан ибн Муҳаммад ибн Али ибн Абу Толибдан ривоят қилинишича, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) ўзининг Усайфир деб номланувчи бир туясини муддатга (насия) йигирма туяга сотди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، اشْتَرَى رَاحِلَةً بِأَرْبَعَةِ أَبْعِرَةٍ مَضْمُونَةٍ عَلَيْهِ يُوفِيهَا صَاحِبَهَا بِالرَّبَذَةِ ‏.‏

Nofeʼdan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) bir minadigan tuyani (rohilani) toʻrtta tuya evaziga — ularni egasiga ar-Rabazada toʻliq (ado etib) berishni oʻz zimmasiga olgan holda — sotib oldi.Нофеъдан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) бир минадиган туяни (роҳилани) тўртта туя эвазига — уларни эгасига ар-Рабазада тўлиқ (адо этиб) беришни ўз зиммасига олган ҳолда — сотиб олди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنْ بَيْعٍ الْحَيَوَانِ، اثْنَيْنِ بِوَاحِدٍ إِلَى أَجَلٍ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِالْجَمَلِ بِالْجَمَلِ مِثْلِهِ وَزِيَادَةِ دَرَاهِمَ يَدًا بِيَدٍ وَلاَ بَأْسَ بِالْجَمَلِ بِالْجَمَلِ مِثْلِهِ وَزِيَادَةِ دَرَاهِمَ الْجَمَلُ بِالْجَمَلِ يَدًا بِيَدٍ وَالدَّرَاهِمُ إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ قَالَ وَلاَ خَيْرَ فِي الْجَمَلِ بِالْجَمَلِ مِثْلِهِ وَزِيَادَةِ دَرَاهِمَ الدَّرَاهِمُ نَقْدًا وَالْجَمَلُ إِلَى أَجَلٍ وَإِنْ أَخَّرْتَ الْجَمَلَ وَالدَّرَاهِمَ لاَ خَيْرَ فِي ذَلِكَ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَبْتَاعَ الْبَعِيرَ النَّجِيبَ بِالْبَعِيرَيْنِ أَوْ بِالأَبْعِرَةِ مِنَ الْحَمُولَةِ مِنْ مَاشِيَةِ الإِبِلِ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ نَعَمٍ وَاحِدَةٍ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُشْتَرَى مِنْهَا اثْنَانِ بِوَاحِدٍ إِلَى أَجَلٍ إِذَا اخْتَلَفَتْ فَبَانَ اخْتِلاَفُهَا وَإِنْ أَشْبَهَ بَعْضُهَا بَعْضًا وَاخْتَلَفَتْ أَجْنَاسُهَا أَوْ لَمْ تَخْتَلِفْ فَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا اثْنَانِ بِوَاحِدٍ إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ مَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يُؤْخَذَ الْبَعِيرُ بِالْبَعِيرَيْنِ لَيْسَ بَيْنَهُمَا تَفَاضُلٌ فِي نَجَابَةٍ وَلاَ رِحْلَةٍ فَإِذَا كَانَ هَذَا عَلَى مَا وَصَفْتُ لَكَ فَلاَ يُشْتَرَى مِنْهُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ إِلَى أَجَلٍ وَلاَ بَأْسَ أَنْ تَبِيعَ مَا اشْتَرَيْتَ مِنْهَا قَبْلَ أَنْ تَسْتَوْفِيَهُ مِنْ غَيْرِ الَّذِي اشْتَرَيْتَهُ مِنْهُ إِذَا انْتَقَدْتَ ثَمَنَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ سَلَّفَ فِي شَىْءٍ مِنَ الْحَيَوَانِ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَوَصَفَهُ وَحَلاَّهُ وَنَقَدَ ثَمَنَهُ فَذَلِكَ جَائِزٌ وَهُوَ لاَزِمٌ لِلْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعِ عَلَى مَا وَصَفَا وَحَلَّيَا وَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ مِنْ عَمَلِ النَّاسِ الْجَائِزِ بَيْنَهُمْ وَالَّذِي لَمْ يَزَلْ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏.‏

Molik Ibn Shihob (az-Zuhriy)dan hayvonni — ikkitasini bittasiga muddatga (nasiya) — sotish haqida soʻradi. U: «Bunda zarar yoʻq», dedi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki: bir tuyani oʻziga oʻxshash tuyaga hamda ustiga qoʻshimcha dirhamlar bilan qoʻldan-qoʻlga (almashishda) zarar yoʻq; bir tuyani oʻziga oʻxshash tuyaga qoʻshimcha dirhamlar bilan — tuya tuyaga qoʻldan-qoʻlga, dirhamlar esa muddatga (kechiktirilib) boʻlishida ham zarar yoʻq». U aytdi: «Bir tuyani oʻziga oʻxshash tuyaga qoʻshimcha dirhamlar bilan — dirhamlar naqd, tuya esa muddatga (keyin beriladigan) boʻlsa, unda yaxshilik yoʻq; agar tuya bilan dirhamlarning ikkovini ham kechiktirsang, bunda ham yaxshilik yoʻq». Molik aytdi: «Najib (asl zotli, chopqir) tuyani ikkita yoki bir necha yuk tashuvchi tuyaga sotib olishda zarar yoʻq. Agar ular bir toʻda (nasl)dan boʻlsa-da, bir-biridan farq qilib, farqi ravshan boʻlsa, ulardan ikkitasini bittasiga muddatga sotib olishda zarar yoʻq. Agar baʼzisi baʼzisiga oʻxshab, jinslari (turlari) har xil boʻlsin yoki boʻlmasin, ulardan ikkitasi bittasiga muddatga olinmaydi». Molik aytdi: «Bunda makruh sanalgan narsaning izohi shuki: bir tuya ikki tuyaga olinib, ular orasida najoblik (zot) yoki minish-yuk tashishda hech qanday ortiqlik (farq) boʻlmasligidir. Agar ish men senga taʼriflaganimdek boʻlsa, undan ikkitasini bittasiga muddatga sotib olinmaydi. Ulardan sotib olganingni — narxini naqd toʻlagan boʻlsang — qabzga toʻliq olishdan oldin, oʻzidan sotib olgan kishingdan boshqasiga sotishingda zarar yoʻq». Molik aytdi: «Kim hayvondan biror narsani belgilangan muddatga selef (oldindan toʻlab) olsa, uni taʼriflab, xususiyatini bayon qilib, narxini naqd toʻlasa — bu joizdir; va u sotuvchi hamda oluvchi uchun ular taʼriflab, bayon qilgan sifat asosida lozim (bogʻlovchi) boʻladi. Bu doimo odamlar orasidagi joiz amal boʻlib kelgan hamda bizning yurtimizdagi ilm ahli doimo shu asosda ish tutib kelgandir».Молик Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий)дан ҳайвонни — иккитасини биттасига муддатга (насия) — сотиш ҳақида сўради. У: «Бунда зарар йўқ», деди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки: бир туяни ўзига ўхшаш туяга ҳамда устига қўшимча дирҳамлар билан қўлдан-қўлга (алмашишда) зарар йўқ; бир туяни ўзига ўхшаш туяга қўшимча дирҳамлар билан — туя туяга қўлдан-қўлга, дирҳамлар эса муддатга (кечиктирилиб) бўлишида ҳам зарар йўқ». У айтди: «Бир туяни ўзига ўхшаш туяга қўшимча дирҳамлар билан — дирҳамлар нақд, туя эса муддатга (кейин бериладиган) бўлса, унда яхшилик йўқ; агар туя билан дирҳамларнинг икковини ҳам кечиктирсанг, бунда ҳам яхшилик йўқ». Молик айтди: «Нажиб (асл зотли, чопқир) туяни иккита ёки бир неча юк ташувчи туяга сотиб олишда зарар йўқ. Агар улар бир тўда (насл)дан бўлса-да, бир-биридан фарқ қилиб, фарқи равшан бўлса, улардан иккитасини биттасига муддатга сотиб олишда зарар йўқ. Агар баъзиси баъзисига ўхшаб, жинслари (турлари) ҳар хил бўлсин ёки бўлмасин, улардан иккитаси биттасига муддатга олинмайди». Молик айтди: «Бунда макруҳ саналган нарсанинг изоҳи шуки: бир туя икки туяга олиниб, улар орасида нажоблик (зот) ёки миниш-юк ташишда ҳеч қандай ортиқлик (фарқ) бўлмаслигидир. Агар иш мен сенга таърифлаганимдек бўлса, ундан иккитасини биттасига муддатга сотиб олинмайди. Улардан сотиб олганингни — нархини нақд тўлаган бўлсанг — қабзга тўлиқ олишдан олдин, ўзидан сотиб олган кишингдан бошқасига сотишингда зарар йўқ». Молик айтди: «Ким ҳайвондан бирор нарсани белгиланган муддатга селеф (олдиндан тўлаб) олса, уни таърифлаб, хусусиятини баён қилиб, нархини нақд тўласа — бу жоиздир; ва у сотувчи ҳамда олувчи учун улар таърифлаб, баён қилган сифат асосида лозим (боғловчи) бўлади. Бу доимо одамлар орасидаги жоиз амал бўлиб келган ҳамда бизнинг юртимиздаги илм аҳли доимо шу асосда иш тутиб келгандир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ حَبَلِ الْحَبَلَةِ ‏.‏ وَكَانَ بَيْعًا يَتَبَايَعُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ الرَّجُلُ يَبْتَاعُ الْجَزُورَ إِلَى أَنْ تُنْتَجَ النَّاقَةُ ‏.‏ ثُمَّ تُنْتَجَ الَّتِي فِي بَطْنِهَا ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ habal al-habala (homilaning homilasini sotish) savdosidan qaytardilar. Bu johiliyat ahli oʻzaro qilib yuradigan savdo edi: kishi soʻyiladigan tuyani — toki (urgʻochi) tuya tugʻib, soʻng uning qornidagi (bola) tugʻadigan vaqtga (nasiyaga) — sotib olardi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳабал ал-ҳабала (ҳомиланинг ҳомиласини сотиш) савдосидан қайтардилар. Бу жоҳилият аҳли ўзаро қилиб юрадиган савдо эди: киши сўйиладиган туяни — токи (урғочи) туя туғиб, сўнг унинг қорнидаги (бола) туғадиган вақтга (насияга) — сотиб оларди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ لاَ رِبًا فِي الْحَيَوَانِ وَإِنَّمَا نُهِيَ مِنَ الْحَيَوَانِ عَنْ ثَلاَثَةٍ عَنِ الْمَضَامِينِ وَالْمَلاَقِيحِ وَحَبَلِ الْحَبَلَةِ ‏.‏ وَالْمَضَامِينُ بَيْعُ مَا فِي بُطُونِ إِنَاثِ الإِبِلِ وَالْمَلاَقِيحُ بَيْعُ مَا فِي ظُهُورِ الْجِمَالِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يَشْتَرِيَ أَحَدٌ شَيْئًا مِنَ الْحَيَوَانِ بِعَيْنِهِ إِذَا كَانَ غَائِبًا عَنْهُ وَإِنْ كَانَ قَدْ رَآهُ وَرَضِيَهُ عَلَى أَنْ يَنْقُدَ ثَمَنَهُ لاَ قَرِيبًا وَلاَ بَعِيدًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا كُرِهَ ذَلِكَ لأَنَّ الْبَائِعَ يَنْتَفِعُ بِالثَّمَنِ وَلاَ يُدْرَى هَلْ تُوجَدُ تِلْكَ السِّلْعَةُ عَلَى مَا رَآهَا الْمُبْتَاعُ أَمْ لاَ فَلِذَلِكَ كُرِهَ ذَلِكَ وَلاَ بَأْسَ بِهِ إِذَا كَانَ مَضْمُونًا مَوْصُوفًا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Hayvonlarda ribo yoʻqdir. Hayvonlardan faqat uch narsadan qaytarilgan: al-mazomin, al-malaqih va habal al-habaladan. Al-mazomin — urgʻochi tuyalarning qornidagi (homila)ni sotishdir; al-malaqih esa erkak tuyalarning belidagi (nasl-urugʻ)ni sotishdir». Molik aytdi: «Hech kimga oʻzidan gʻoyib boʻlgan muayyan bir hayvonni — garchi uni yaqinda yo ancha ilgari koʻrib, undan rozi boʻlgan va narxini naqd toʻlash niyatida boʻlsa ham — sotib olishi durust emas». Molik aytdi: «Bu makruh qilingani shuning uchunki, sotuvchi (oldindan olgan) narxdan foydalanadi, oʻsha mol esa xaridor koʻrgan holida topiladimi yoki yoʻqmi — bilinmaydi. Shu sababdan bu makruh qilindi. Ammo (mol) zimmaga (kafolatga) olingan va (sifati) taʼriflangan boʻlsa, unda zarar yoʻq».Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Ҳайвонларда рибо йўқдир. Ҳайвонлардан фақат уч нарсадан қайтарилган: ал-мазомин, ал-малақиҳ ва ҳабал ал-ҳабаладан. Ал-мазомин — урғочи туяларнинг қорнидаги (ҳомила)ни сотишдир; ал-малақиҳ эса эркак туяларнинг белидаги (насл-уруғ)ни сотишдир». Молик айтди: «Ҳеч кимга ўзидан ғойиб бўлган муайян бир ҳайвонни — гарчи уни яқинда ё анча илгари кўриб, ундан рози бўлган ва нархини нақд тўлаш ниятида бўлса ҳам — сотиб олиши дуруст эмас». Молик айтди: «Бу макруҳ қилингани шунинг учунки, сотувчи (олдиндан олган) нархдан фойдаланади, ўша мол эса харидор кўрган ҳолида топиладими ёки йўқми — билинмайди. Шу сабабдан бу макруҳ қилинди. Аммо (мол) зиммага (кафолатга) олинган ва (сифати) таърифланган бўлса, унда зарар йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ tirik hayvonni goʻsht evaziga sotishdan qaytardilar.Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ тирик ҳайвонни гўшт эвазига сотишдан қайтардилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ مِنْ مَيْسِرِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ بَيْعُ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ بِالشَّاةِ وَالشَّاتَيْنِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Johiliyat ahlining qimoridan (biri) tirik hayvonni goʻsht evaziga sotish — bir qoʻyni ikki qoʻy (goʻshti)ga almashtirish edi», derdi.Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Жоҳилият аҳлининг қиморидан (бири) тирик ҳайвонни гўшт эвазига сотиш — бир қўйни икки қўй (гўшти)га алмаштириш эди», дерди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ نُهِيَ عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ، بِاللَّحْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو الزِّنَادِ فَقُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً اشْتَرَى شَارِفًا بِعَشَرَةِ شِيَاهٍ فَقَالَ سَعِيدٌ إِنْ كَانَ اشْتَرَاهَا لِيَنْحَرَهَا فَلاَ خَيْرَ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو الزِّنَادِ وَكُلُّ مَنْ أَدْرَكْتُ مِنَ النَّاسِ يَنْهَوْنَ عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِاللَّحْمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو الزِّنَادِ وَكَانَ ذَلِكَ يُكْتَبُ فِي عُهُودِ الْعُمَّالِ فِي زَمَانِ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ وَهِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ يَنْهَوْنَ عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Tirik hayvonni goʻshtga (almashtirib) sotish taqiqlangan», derdi. Abuz-Zinod aytdi: Men Said ibn al-Musayyabga: ‹Bir kishi qari tuyani oʻnta qoʻyga sotib olsa, bunga nima deysiz?› dedim. Said: ‹Agar uni soʻyish uchun sotib olgan boʻlsa, bunda yaxshilik yoʻq›, dedi. Abuz-Zinod aytdi: Men koʻrgan kishilarning barchasi tirik hayvonni goʻshtga sotishdan qaytarardilar. Abuz-Zinod aytdi: Bu narsa Abon ibn Usmon va Hishom ibn Ismoil zamonida amaldorlarning ahdnomalariga yozib qoʻyilardi — ular bundan qaytarardilar.Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Тирик ҳайвонни гўштга (алмаштириб) сотиш тақиқланган», дерди. Абуз-Зинод айтди: Мен Саид ибн ал-Мусаййабга: ‹Бир киши қари туяни ўнта қўйга сотиб олса, бунга нима дейсиз?› дедим. Саид: ‹Агар уни сўйиш учун сотиб олган бўлса, бунда яхшилик йўқ›, деди. Абуз-Зинод айтди: Мен кўрган кишиларнинг барчаси тирик ҳайвонни гўштга сотишдан қайтарардилар. Абуз-Зинод айтди: Бу нарса Абон ибн Усмон ва Ҳишом ибн Исмоил замонида амалдорларнинг аҳдномаларига ёзиб қўйиларди — улар бундан қайтарардилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَمَهْرِ الْبَغِيِّ وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ ‏.‏ يَعْنِي بِمَهْرِ الْبَغِيِّ مَا تُعْطَاهُ الْمَرْأَةُ عَلَى الزِّنَا وَحُلْوَانُ الْكَاهِنِ رَشْوَتُهُ وَمَا يُعْطَى عَلَى أَنْ يَتَكَهَّنَ ‏.‏

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ itning bahosidan, buzuq ayolning haqqi (zino haqi)dan va kohinning haqqidan qaytardilar. Bagʻiyning mahri deganda — ayolga zino evaziga beriladigan narsa, kohinning hulvoni esa — uning porasi va folbinlik qilgani uchun beriladigan narsa (koʻzda tutiladi).Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ итнинг баҳосидан, бузуқ аёлнинг ҳаққи (зино ҳақи)дан ва коҳиннинг ҳаққидан қайтардилар. Бағийнинг маҳри деганда — аёлга зино эвазига бериладиган нарса, коҳиннинг ҳулвони эса — унинг пораси ва фолбинлик қилгани учун бериладиган нарса (кўзда тутилади).

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعٍ وَسَلَفٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ آخُذُ سِلْعَتَكَ بِكَذَا وَكَذَا عَلَى أَنْ تُسْلِفَنِي كَذَا وَكَذَا ‏.‏ فَإِنْ عَقَدَا بَيْعَهُمَا عَلَى هَذَا فَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ فَإِنْ تَرَكَ الَّذِي اشْتَرَطَ السَّلَفَ مَا اشْتَرَطَ مِنْهُ كَانَ ذَلِكَ الْبَيْعُ جَائِزًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يُشْتَرَى الثَّوْبُ مِنَ الْكَتَّانِ أَوِ الشَّطَوِيِّ أَوِ الْقَصَبِيِّ بِالأَثْوَابِ مِنَ الإِتْرِيبِيِّ أَوِ الْقَسِّيِّ أَوِ الزِّيقَةِ أَوِ الثَّوْبِ الْهَرَوِيِّ أَوِ الْمَرْوِيِّ بِالْمَلاَحِفِ الْيَمَانِيَّةِ وَالشَّقَائِقِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ الْوَاحِدُ بِالاِثْنَيْنِ أَوِ الثَّلاَثَةِ يَدًا بِيَدٍ أَوْ إِلَى أَجَلٍ وَإِنْ كَانَ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ فَإِنْ دَخَلَ ذَلِكَ نَسِيئَةٌ فَلاَ خَيْرَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ يَصْلُحُ حَتَّى يَخْتَلِفَ فَيَبِينَ اخْتِلاَفُهُ فَإِذَا أَشْبَهَ بَعْضُ ذَلِكَ بَعْضًا وَإِنِ اخْتَلَفَتْ أَسْمَاؤُهُ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ اثْنَيْنِ بِوَاحِدٍ إِلَى أَجَلٍ وَذَلِكَ أَنْ يَأْخُذَ الثَّوْبَيْنِ مِنَ الْهَرَوِيِّ بِالثَّوْبِ مِنَ الْمَرْوِيِّ أَوِ الْقُوهِيِّ إِلَى أَجَلٍ أَوْ يَأْخُذَ الثَّوْبَيْنِ مِنَ الْفُرْقُبِيِّ بِالثَّوْبِ مِنَ الشَّطَوِيِّ فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الأَجْنَاسُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ فَلاَ يُشْتَرَى مِنْهَا اثْنَانِ بِوَاحِدٍ إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ تَبِيعَ مَا اشْتَرَيْتَ مِنْهَا قَبْلَ أَنْ تَسْتَوْفِيَهُ مِنْ غَيْرِ صَاحِبِهِ الَّذِي اشْتَرَيْتَهُ مِنْهُ إِذَا انْتَقَدْتَ ثَمَنَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ bayʼ va salafdan (bir muomalada sotuv bilan qarzni qoʻshishdan) qaytardilar. Molik aytdi: «Buning tafsiri shuki, bir kishi boshqasiga: ‹Molingni shuncha-shunchaga olaman, shu shart bilanki, sen menga shuncha-shuncha qarz berasan›, deydi. Agar ular sotuvlarini shu asosda tuzsalar, bu joiz emas. Agar qarzni shart qilgan kishi oʻz shartidan voz kechsa, u holda bu sotuv joiz boʻladi». Molik aytdi: «Zigʻir yoki shatoviy yoki qasabiy matodan boʻlgan kiyimni itribiy yoki qassiy yoki ziyqa yoki haraviy yoxud marviy kiyimlarga, Yaman ridolari (malhafalar) va shaqoiqqa hamda shunga oʻxshash matolarga birni ikki yoki uchga qoʻldan-qoʻlga yoki muddatga — garchi bir jinsdan boʻlsa ham — zarari yoʻq. Ammo bunga nasiya kirsa, bunda yaxshilik yoʻq». Molik aytdi: «Ular bir-biridan farq qilib, farqi ochiq boʻlmaguncha bu toʻgʻri boʻlmaydi. Agar ularning baʼzisi baʼzisiga oʻxshasa — nomlari har xil boʻlsa ham — undan ikkitani bittaga muddatga olmasin. Bu, masalan, ikkita haraviy kiyimni bitta marviy yoki quhiy kiyimga muddatga olish yoki ikkita furqubiy kiyimni bitta shatoviy kiyimga olishdir. Bu jinslar shu sifatda boʻlsa, ulardan ikkitasi bittaga muddatga sotib olinmaydi». Molik aytdi: «Bulardan sotib olgan narsangni toʻliq qabul qilib olishingdan oldin, bahosini naqd toʻlagan boʻlsang, uni oʻzing sotib olgan egasidan boshqasiga sotishingda zarar yoʻq».Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ байъ ва салафдан (бир муомалада сотув билан қарзни қўшишдан) қайтардилар. Молик айтди: «Бунинг тафсири шуки, бир киши бошқасига: ‹Молингни шунча-шунчага оламан, шу шарт биланки, сен менга шунча-шунча қарз берасан›, дейди. Агар улар сотувларини шу асосда тузсалар, бу жоиз эмас. Агар қарзни шарт қилган киши ўз шартидан воз кечса, у ҳолда бу сотув жоиз бўлади». Молик айтди: «Зиғир ёки шатовий ёки қасабий матодан бўлган кийимни итрибий ёки қассий ёки зийқа ёки ҳаравий ёхуд марвий кийимларга, Яман ридолари (малҳафалар) ва шақоиққа ҳамда шунга ўхшаш матоларга бирни икки ёки учга қўлдан-қўлга ёки муддатга — гарчи бир жинсдан бўлса ҳам — зарари йўқ. Аммо бунга насия кирса, бунда яхшилик йўқ». Молик айтди: «Улар бир-биридан фарқ қилиб, фарқи очиқ бўлмагунча бу тўғри бўлмайди. Агар уларнинг баъзиси баъзисига ўхшаса — номлари ҳар хил бўлса ҳам — ундан иккитани биттага муддатга олмасин. Бу, масалан, иккита ҳаравий кийимни битта марвий ёки қуҳий кийимга муддатга олиш ёки иккита фурқубий кийимни битта шатовий кийимга олишдир. Бу жинслар шу сифатда бўлса, улардан иккитаси биттага муддатга сотиб олинмайди». Молик айтди: «Булардан сотиб олган нарсангни тўлиқ қабул қилиб олишингдан олдин, баҳосини нақд тўлаган бўлсанг, уни ўзинг сотиб олган эгасидан бошқасига сотишингда зарар йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، وَرَجُلٌ، يَسْأَلُهُ عَنْ رَجُلٍ، سَلَّفَ فِي سَبَائِبَ فَأَرَادَ بَيْعَهَا قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تِلْكَ الْوَرِقُ بِالْوَرِقِ ‏.‏ وَكَرِهَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ فِيمَا نُرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَبِيعَهَا مِنْ صَاحِبِهَا الَّذِي اشْتَرَاهَا مِنْهُ بِأَكْثَرَ مِنَ الثَّمَنِ الَّذِي ابْتَاعَهَا بِهِ وَلَوْ أَنَّهُ بَاعَهَا مِنْ غَيْرِ الَّذِي اشْتَرَاهَا مِنْهُ لَمْ يَكُنْ بِذَلِكَ بَأْسٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِيمَنْ سَلَّفَ فِي رَقِيقٍ أَوْ مَاشِيَةٍ أَوْ عُرُوضٍ فَإِذَا كَانَ كُلُّ شَىْءٍ مِنْ ذَلِكَ مَوْصُوفًا فَسَلَّفَ فِيهِ إِلَى أَجَلٍ فَحَلَّ الأَجَلُ فَإِنَّ الْمُشْتَرِيَ لاَ يَبِيعُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ مِنَ الَّذِي اشْتَرَاهُ مِنْهُ بِأَكْثَرَ مِنَ الثَّمَنِ الَّذِي سَلَّفَهُ فِيهِ قَبْلَ أَنْ يَقْبِضَ مَا سَلَّفَهُ فِيهِ وَذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا فَعَلَهُ فَهُوَ الرِّبَا صَارَ الْمُشْتَرِي إِنْ أَعْطَى الَّذِي بَاعَهُ دَنَانِيرَ أَوْ دَرَاهِمَ فَانْتَفَعَ بِهَا فَلَمَّا حَلَّتْ عَلَيْهِ السِّلْعَةُ وَلَمْ يَقْبِضْهَا الْمُشْتَرِي بَاعَهَا مِنْ صَاحِبِهَا بِأَكْثَرَ مِمَّا سَلَّفَهُ فِيهَا فَصَارَ أَنْ رَدَّ إِلَيْهِ مَا سَلَّفَهُ وَزَادَهُ مِنْ عِنْدِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ سَلَّفَ ذَهَبًا أَوْ وَرِقًا فِي حَيَوَانٍ أَوْ عُرُوضٍ إِذَا كَانَ مَوْصُوفًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ حَلَّ الأَجَلُ فَإِنَّهُ لاَ بَأْسَ أَنْ يَبِيعَ الْمُشْتَرِي تِلْكَ السِّلْعَةَ مِنَ الْبَائِعِ قَبْلَ أَنْ يَحِلَّ الأَجَلُ أَوْ بَعْدَ مَا يَحِلُّ بِعَرْضٍ مِنَ الْعُرُوضِ يُعَجِّلُهُ وَلاَ يُؤَخِّرُهُ بَالِغًا مَا بَلَغَ ذَلِكَ الْعَرْضُ إِلاَّ الطَّعَامَ فَإِنَّهُ لاَ يَحِلُّ أَنْ يَبِيعَهُ حَتَّى يَقْبِضَهُ وَلِلْمُشْتَرِي أَنْ يَبِيعَ تِلْكَ السِّلْعَةَ مِنْ غَيْرِ صَاحِبِهِ الَّذِي ابْتَاعَهَا مِنْهُ بِذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ أَوْ عَرْضٍ مِنَ الْعُرُوضِ يَقْبِضُ ذَلِكَ وَلاَ يُؤَخِّرُهُ لأَنَّهُ إِذَا أَخَّرَ ذَلِكَ قَبُحَ وَدَخَلَهُ مَا يُكْرَهُ مِنَ الْكَالِئِ بِالْكَالِئِ وَالْكَالِئُ بِالْكَالِئِ أَنْ يَبِيعَ الرَّجُلُ دَيْنًا لَهُ عَلَى رَجُلٍ بِدَيْنٍ عَلَى رَجُلٍ آخَرَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ سَلَّفَ فِي سِلْعَةٍ إِلَى أَجَلٍ وَتِلْكَ السِّلْعَةُ مِمَّا لاَ يُؤْكَلُ وَلاَ يُشْرَبُ فَإِنَّ الْمُشْتَرِيَ يَبِيعُهَا مِمَّنْ شَاءَ بِنَقْدٍ أَوْ عَرْضٍ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَهَا مِنْ غَيْرِ صَاحِبِهَا الَّذِي اشْتَرَاهَا مِنْهُ وَلاَ يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَبِيعَهَا مِنَ الَّذِي ابْتَاعَهَا مِنْهُ إِلاَّ بِعَرْضٍ يَقْبِضُهُ وَلاَ يُؤَخِّرُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ كَانَتِ السِّلْعَةُ لَمْ تَحِلَّ فَلاَ بَأْسَ بِأَنْ يَبِيعَهَا مِنْ صَاحِبِهَا بِعَرْضٍ مُخَالِفٍ لَهَا بَيِّنٍ خِلاَفُهُ يَقْبِضُهُ وَلاَ يُؤَخِّرُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِيمَنْ سَلَّفَ دَنَانِيرَ أَوْ دَرَاهِمَ فِي أَرْبَعَةِ أَثْوَابٍ مَوْصُوفَةٍ إِلَى أَجَلٍ فَلَمَّا حَلَّ الأَجَلُ تَقَاضَى صَاحِبَهَا فَلَمْ يَجِدْهَا عِنْدَهُ وَوَجَدَ عِنْدَهُ ثِيَابًا دُونَهَا مِنْ صِنْفِهَا فَقَالَ لَهُ الَّذِي عَلَيْهِ الأَثْوَابُ أُعْطِيكَ بِهَا ثَمَانِيَةَ أَثْوَابٍ مِنْ ثِيَابِي هَذِهِ ‏.‏ إِنَّهُ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا أَخَذَ تِلْكَ الأَثْوَابَ الَّتِي يُعْطِيهِ قَبْلَ أَنْ يَفْتَرِقَا فَإِنْ دَخَلَ ذَلِكَ الأَجَلُ فَإِنَّهُ لاَ يَصْلُحُ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ قَبْلَ مَحِلِّ الأَجَلِ فَإِنَّهُ لاَ يَصْلُحُ أَيْضًا إِلاَّ أَنْ يَبِيعَهُ ثِيَابًا لَيْسَتْ مِنْ صِنْفِ الثِّيَابِ الَّتِي سَلَّفَهُ فِيهَا ‏.‏

al-Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Men Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan eshitdim — bir kishi undan salaf (oldindan toʻlab) saboiblar (matolar) sotib olib, ularni qabul qilib olishdan oldin sotmoqchi boʻlgan kishi haqida soʻrardi. Ibn Abbos: «Bu — kumushni kumushga (sotish)dir», dedi va buni yoqtirmadi. Molik aytdi: «Bu — bizningcha, Alloh yaxshiroq biluvchi — u matolarni oʻzi sotib olgan egasiga, sotib olgan bahosidan koʻproqqa sotmoqchi boʻlgani uchundir. Agar uni oʻzi sotib olgan kishidan boshqasiga sotganida edi, bunda zarar boʻlmasdi». Molik aytdi: «Bizning oldimizda ittifoq qilingan narsa shuki, kim qul, chorva yoki (boshqa) mollarga salaf qilsa — ularning har biri sifatlab belgilangan boʻlib, muddatga salaf qilingan boʻlsa va muddat kelib yetsa, xaridor u salaf qilgan narsani qabul qilib olishidan oldin, uni oʻzi sotib olgan kishiga, salaf qilgan bahosidan koʻproqqa sotmaydi. Chunki u shunday qilsa, bu ribo boʻladi. Xaridor sotuvchiga dinor yoki dirhamlar bergan, sotuvchi ulardan foydalangan boʻladi; muddat kelib, mol uning zimmasiga tushganda esa xaridor uni qabul qilib olmay, egasiga salaf qilgan bahosidan koʻproqqa sotib yuborsa — bu, u salaf qilgan narsasini qaytarib olib, ustiga oʻzidan ziyoda qoʻshib olgani boʻladi». Molik aytdi: «Kim oltin yoki kumushni hayvon yoxud mollarga — sifatlab, belgilangan muddatga — salaf qilsa, soʻng muddat kelib yetsa, xaridor u molni sotuvchiga muddat kelishidan oldin yoki kelganidan keyin, darhol beriladigan, kechiktirilmaydigan biror mol evaziga — u mol qanchaga yetsa ham — sotishida zarar yoʻq; faqat taomdan boshqa, chunki taomni qoʻlga olib qabul qilmaguncha sotish halol emas. Xaridor u molni oʻzi sotib olgan egasidan boshqasiga oltin, kumush yoki mollardan biri evaziga sotishi mumkin — buni darhol qabul qilib oladi, kechiktirmaydi; chunki kechiktirsa, bu xunuk boʻlib, unga makruh boʻlgan ‹qarzni qarzga (sotish)› kiradi. Qarzni qarzga (sotish) — kishining bir odam zimmasidagi qarzini boshqa odam zimmasidagi qarzga sotishidir». Molik aytdi: «Kim biror molga muddatga salaf qilsa va u mol yeyilmaydigan, ichilmaydigan narsadan boʻlsa, xaridor uni toʻliq qabul qilib olishidan oldin, oʻzi sotib olgan egasidan boshqasiga naqd yoki mol evaziga xohlaganiga sotadi. Ammo uni oʻzi sotib olgan kishiga faqat darhol qabul qilib oladigan, kechiktirmaydigan mol evazigagina sotishi joiz». Molik aytdi: «Agar mol (muddati) hali kelmagan boʻlsa, uni egasiga oʻziga xilof, farqi ochiq boʻlgan mol evaziga — darhol qabul qilib olib, kechiktirmay — sotishida zarar yoʻq». Molik sifatlab belgilangan toʻrtta kiyimga muddatga dinor yoki dirham salaf qilib, muddat kelganda egasidan talab qilgan, biroq ularni topolmay, uning oldida oʻsha jinsdan boʻlgan pastroq kiyimlarni topgan kishi haqida (soʻralganda) — kiyimlar zimmasida boʻlgan kishi unga: ‹Bularning evaziga senga shu kiyimlarimdan sakkiztasini beray›, desa: «Agar u beradigan kiyimlarni ular ajralishmasdan oldin olsa, bunda zarar yoʻq; ammo bunga muddat kirsa, toʻgʻri boʻlmaydi. Muddat kelishidan oldin boʻlsa ham, unga salaf qilgan kiyimlarning jinsidan boshqa kiyimlarni sotmasa, bu ham toʻgʻri boʻlmaydi», dedi.ал-Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Мен Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан эшитдим — бир киши ундан салаф (олдиндан тўлаб) сабоиблар (матолар) сотиб олиб, уларни қабул қилиб олишдан олдин сотмоқчи бўлган киши ҳақида сўрарди. Ибн Аббос: «Бу — кумушни кумушга (сотиш)дир», деди ва буни ёқтирмади. Молик айтди: «Бу — бизнингча, Аллоҳ яхшироқ билувчи — у матоларни ўзи сотиб олган эгасига, сотиб олган баҳосидан кўпроққа сотмоқчи бўлгани учундир. Агар уни ўзи сотиб олган кишидан бошқасига сотганида эди, бунда зарар бўлмасди». Молик айтди: «Бизнинг олдимизда иттифоқ қилинган нарса шуки, ким қул, чорва ёки (бошқа) молларга салаф қилса — уларнинг ҳар бири сифатлаб белгиланган бўлиб, муддатга салаф қилинган бўлса ва муддат келиб етса, харидор у салаф қилган нарсани қабул қилиб олишидан олдин, уни ўзи сотиб олган кишига, салаф қилган баҳосидан кўпроққа сотмайди. Чунки у шундай қилса, бу рибо бўлади. Харидор сотувчига динор ёки дирҳамлар берган, сотувчи улардан фойдаланган бўлади; муддат келиб, мол унинг зиммасига тушганда эса харидор уни қабул қилиб олмай, эгасига салаф қилган баҳосидан кўпроққа сотиб юборса — бу, у салаф қилган нарсасини қайтариб олиб, устига ўзидан зиёда қўшиб олгани бўлади». Молик айтди: «Ким олтин ёки кумушни ҳайвон ёхуд молларга — сифатлаб, белгиланган муддатга — салаф қилса, сўнг муддат келиб етса, харидор у молни сотувчига муддат келишидан олдин ёки келганидан кейин, дарҳол бериладиган, кечиктирилмайдиган бирор мол эвазига — у мол қанчага етса ҳам — сотишида зарар йўқ; фақат таомдан бошқа, чунки таомни қўлга олиб қабул қилмагунча сотиш ҳалол эмас. Харидор у молни ўзи сотиб олган эгасидан бошқасига олтин, кумуш ёки моллардан бири эвазига сотиши мумкин — буни дарҳол қабул қилиб олади, кечиктирмайди; чунки кечиктирса, бу хунук бўлиб, унга макруҳ бўлган ‹қарзни қарзга (сотиш)› киради. Қарзни қарзга (сотиш) — кишининг бир одам зиммасидаги қарзини бошқа одам зиммасидаги қарзга сотишидир». Молик айтди: «Ким бирор молга муддатга салаф қилса ва у мол ейилмайдиган, ичилмайдиган нарсадан бўлса, харидор уни тўлиқ қабул қилиб олишидан олдин, ўзи сотиб олган эгасидан бошқасига нақд ёки мол эвазига хоҳлаганига сотади. Аммо уни ўзи сотиб олган кишига фақат дарҳол қабул қилиб оладиган, кечиктирмайдиган мол эвазигагина сотиши жоиз». Молик айтди: «Агар мол (муддати) ҳали келмаган бўлса, уни эгасига ўзига хилоф, фарқи очиқ бўлган мол эвазига — дарҳол қабул қилиб олиб, кечиктирмай — сотишида зарар йўқ». Молик сифатлаб белгиланган тўртта кийимга муддатга динор ёки дирҳам салаф қилиб, муддат келганда эгасидан талаб қилган, бироқ уларни тополмай, унинг олдида ўша жинсдан бўлган пастроқ кийимларни топган киши ҳақида (сўралганда) — кийимлар зиммасида бўлган киши унга: ‹Буларнинг эвазига сенга шу кийимларимдан саккизтасини берай›, деса: «Агар у берадиган кийимларни улар ажралишмасдан олдин олса, бунда зарар йўқ; аммо бунга муддат кирса, тўғри бўлмайди. Муддат келишидан олдин бўлса ҳам, унга салаф қилган кийимларнинг жинсидан бошқа кийимларни сотмаса, бу ҳам тўғри бўлмайди», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ bir bayʼda ikki bayʼ (bir sotuvda ikki sotuv) qilishdan qaytardilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ бир байъда икки байъ (бир сотувда икки сотув) қилишдан қайтардилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِرَجُلٍ ابْتَعْ لِي هَذَا الْبَعِيرَ بِنَقْدٍ حَتَّى أَبْتَاعَهُ مِنْكَ إِلَى أَجَلٍ فَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَكَرِهَهُ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi boshqa bir kishiga: «Menga bu tuyani naqdga sotib olib bergin, soʻng men uni sendan muddatga sotib olay», dedi. Bu haqda Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan soʻralganda, u buni yoqtirmadi va undan qaytardi.Моликка етиб келишича, бир киши бошқа бир кишига: «Менга бу туяни нақдга сотиб олиб бергин, сўнг мен уни сендан муддатга сотиб олай», деди. Бу ҳақда Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан сўралганда, у буни ёқтирмади ва ундан қайтарди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، اشْتَرَى سِلْعَةً بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ نَقْدًا أَوْ بِخَمْسَةَ عَشَرَ دِينَارًا إِلَى أَجَلٍ فَكَرِهَ ذَلِكَ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ ابْتَاعَ سِلْعَةً مِنْ رَجُلٍ بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ نَقْدًا أَوْ بِخَمْسَةَ عَشَرَ دِينَارًا إِلَى أَجَلٍ قَدْ وَجَبَتْ لِلْمُشْتَرِي بِأَحَدِ الثَّمَنَيْنِ إِنَّهُ لاَ يَنْبَغِي ذَلِكَ لأَنَّهُ إِنْ أَخَّرَ الْعَشَرَةَ كَانَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ إِلَى أَجَلٍ وَإِنْ نَقَدَ الْعَشَرَةَ كَانَ إِنَّمَا اشْتَرَى بِهَا الْخَمْسَةَ عَشَرَ الَّتِي إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ اشْتَرَى مِنْ رَجُلٍ سِلْعَةً بِدِينَارٍ نَقْدًا أَوْ بِشَاةٍ مَوْصُوفَةٍ إِلَى أَجَلٍ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ بِأَحَدِ الثَّمَنَيْنِ إِنَّ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ لاَ يَنْبَغِي لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ نَهَى عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ وَهَذَا مِنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ قَالَ لِرَجُلٍ أَشْتَرِي مِنْكَ هَذِهِ الْعَجْوَةَ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا أَوِ الصَّيْحَانِيَّ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ أَوِ الْحِنْطَةَ الْمَحْمُولَةَ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا أَوِ الشَّامِيَّةَ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ بِدِينَارٍ قَدْ وَجَبَتْ لِي إِحْدَاهُمَا إِنَّ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ لاَ يَحِلُّ وَذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ أَوْجَبَ لَهُ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ صَيْحَانِيًّا فَهُوَ يَدَعُهَا وَيَأْخُذُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنَ الْعَجْوَةِ أَوْ تَجِبُ عَلَيْهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنَ الْحِنْطَةِ الْمَحْمُولَةِ فَيَدَعُهَا وَيَأْخُذُ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ مِنَ الشَّامِيَّةِ فَهَذَا أَيْضًا مَكْرُوهٌ لاَ يَحِلُّ وَهُوَ أَيْضًا يُشْبِهُ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ وَهُوَ أَيْضًا مِمَّا نُهِيَ عَنْهُ أَنْ يُبَاعَ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ مِنَ الطَّعَامِ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, al-Qosim ibn Muhammaddan bir kishi haqida — u molni oʻn dinorga naqd yoki oʻn besh dinorga muddatga sotib olgan edi — soʻralganda, u buni yoqtirmadi va undan qaytardi. Molik bir kishi boshqa bir kishidan molni oʻn dinorga naqd yoki oʻn besh dinorga muddatga — ikki bahoning biri bilan — sotib olib, mol xaridorga vojib boʻlgani haqida: «Bu toʻgʻri emas; chunki agar u oʻn (dinor)ni kechiktirsa, u muddatga oʻn besh boʻladi, agar oʻnni naqd toʻlasa, u bilan muddatga boʻlgan oʻn beshni sotib olgan boʻladi», dedi. Molik bir kishi boshqa bir kishidan molni bir dinorga naqd yoki sifatlab belgilangan bir qoʻyga muddatga — ikki bahoning biri bilan — sotib olib, bu unga vojib boʻlgani haqida: «Bu makruh, toʻgʻri emas; chunki Rasululloh ﷺ bir bayʼda ikki bayʼdan qaytardilar, bu esa bir bayʼda ikki bayʼdandir», dedi. Molik bir kishi boshqasiga: «Sendan shu ajva (xurmo)dan oʻn besh soʼ yoki sayhoniy (xurmo)dan oʻn soʼ, yoxud pastroq (mahmula) bugʻdoydan oʻn besh soʼ yoki shomiy (bugʻdoy)dan oʻn soʼni bir dinorga sotib olaman, ikkovidan biri menga vojib boʻldi», degani haqida: «Bu makruh, halol emas; chunki u oʻziga oʻn soʼ sayhoniyni vojib qilib, soʻng uni tashlab, oʻn besh soʼ ajvani oladi; yoki unga oʻn besh soʼ mahmula bugʻdoy vojib boʻlib, soʻng uni tashlab, oʻn soʼ shomiyni oladi. Bu ham makruh, halol emas. Bu ham bir bayʼda ikki bayʼdan qaytarilgan narsaga oʻxshaydi, va yana bu bir jins taomdan ikkitani bittaga sotishdan qaytarilgan narsalardandir», dedi.Моликка етиб келишича, ал-Қосим ибн Муҳаммаддан бир киши ҳақида — у молни ўн динорга нақд ёки ўн беш динорга муддатга сотиб олган эди — сўралганда, у буни ёқтирмади ва ундан қайтарди. Молик бир киши бошқа бир кишидан молни ўн динорга нақд ёки ўн беш динорга муддатга — икки баҳонинг бири билан — сотиб олиб, мол харидорга вожиб бўлгани ҳақида: «Бу тўғри эмас; чунки агар у ўн (динор)ни кечиктирса, у муддатга ўн беш бўлади, агар ўнни нақд тўласа, у билан муддатга бўлган ўн бешни сотиб олган бўлади», деди. Молик бир киши бошқа бир кишидан молни бир динорга нақд ёки сифатлаб белгиланган бир қўйга муддатга — икки баҳонинг бири билан — сотиб олиб, бу унга вожиб бўлгани ҳақида: «Бу макруҳ, тўғри эмас; чунки Расулуллоҳ ﷺ бир байъда икки байъдан қайтардилар, бу эса бир байъда икки байъдандир», деди. Молик бир киши бошқасига: «Сендан шу ажва (хурмо)дан ўн беш соъ ёки сайҳоний (хурмо)дан ўн соъ, ёхуд пастроқ (маҳмула) буғдойдан ўн беш соъ ёки шомий (буғдой)дан ўн соъни бир динорга сотиб оламан, икковидан бири менга вожиб бўлди», дегани ҳақида: «Бу макруҳ, ҳалол эмас; чунки у ўзига ўн соъ сайҳонийни вожиб қилиб, сўнг уни ташлаб, ўн беш соъ ажвани олади; ёки унга ўн беш соъ маҳмула буғдой вожиб бўлиб, сўнг уни ташлаб, ўн соъ шомийни олади. Бу ҳам макруҳ, ҳалол эмас. Бу ҳам бир байъда икки байъдан қайтарилган нарсага ўхшайди, ва яна бу бир жинс таомдан иккитани биттага сотишдан қайтарилган нарсалардандир», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي حَازِمِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنَ الْغَرَرِ وَالْمُخَاطَرَةِ أَنْ يَعْمِدَ الرَّجُلُ قَدْ ضَلَّتْ دَابَّتُهُ أَوْ أَبَقَ غُلاَمُهُ وَثَمَنُ الشَّىْءِ مِنْ ذَلِكَ خَمْسُونَ دِينَارًا فَيَقُولُ رَجُلٌ أَنَا آخُذُهُ مِنْكَ بِعِشْرِينَ دِينَارًا ‏.‏ فَإِنْ وَجَدَهُ الْمُبْتَاعُ ذَهَبَ مِنَ الْبَائِعِ ثَلاَثُونَ دِينَارًا وَإِنْ لَمْ يَجِدْهُ ذَهَبَ الْبَائِعُ مِنَ الْمُبْتَاعِ بِعِشْرِينَ دِينَارًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَفِي ذَلِكَ عَيْبٌ آخَرُ إِنَّ تِلْكَ الضَّالَّةَ إِنْ وُجِدَتْ لَمْ يُدْرَ أَزَادَتْ أَمْ نَقَصَتْ أَمْ مَا حَدَثَ بِهَا مِنَ الْعُيُوبِ فَهَذَا أَعْظَمُ الْمُخَاطَرَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ مِنَ الْمُخَاطَرَةِ وَالْغَرَرِ اشْتِرَاءَ مَا فِي بُطُونِ الإِنَاثِ مِنَ النِّسَاءِ وَالدَّوَابِّ لأَنَّهُ لاَ يُدْرَى أَيَخْرُجُ أَمْ لاَ يَخْرُجُ فَإِنْ خَرَجَ لَمْ يُدْرَ أَيَكُونُ حَسَنًا أَمْ قَبِيحًا أَمْ تَامًّا أَمْ نَاقِصًا أَمْ ذَكَرًا أَمْ أُنْثَى وَذَلِكَ كُلُّهُ يَتَفَاضَلُ إِنْ كَانَ عَلَى كَذَا فَقِيمَتُهُ كَذَا وَإِنْ كَانَ عَلَى كَذَا فَقِيمَتُهُ كَذَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ يَنْبَغِي بَيْعُ الإِنَاثِ وَاسْتِثْنَاءُ مَا فِي بُطُونِهَا وَذَلِكَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ ثَمَنُ شَاتِي الْغَزِيرَةِ ثَلاَثَةُ دَنَانِيرَ فَهِيَ لَكَ بِدِينَارَيْنِ وَلِي مَا فِي بَطْنِهَا ‏.‏ فَهَذَا مَكْرُوهٌ لأَنَّهُ غَرَرٌ وَمُخَاطَرَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ يَحِلُّ بَيْعُ الزَّيْتُونِ بِالزَّيْتِ وَلاَ الْجُلْجُلاَنِ بِدُهْنِ الْجُلْجُلاَنِ وَلاَ الزُّبْدِ بِالسَّمْنِ لأَنَّ الْمُزَابَنَةَ تَدْخُلُهُ وَلأَنَّ الَّذِي يَشْتَرِي الْحَبَّ وَمَا أَشْبَهَهُ بِشَىْءٍ مُسَمًّى مِمَّا يَخْرُجُ مِنْهُ لاَ يَدْرِي أَيَخْرُجُ مِنْهُ أَقَلُّ مِنْ ذَلِكَ أَوْ أَكْثَرُ فَهَذَا غَرَرٌ وَمُخَاطَرَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا اشْتِرَاءُ حَبِّ الْبَانِ بِالسَّلِيخَةِ فَذَلِكَ غَرَرٌ لأَنَّ الَّذِي يَخْرُجُ مِنْ حَبِّ الْبَانِ هُوَ السَّلِيخَةُ وَلاَ بَأْسَ بِحَبِّ الْبَانِ بِالْبَانِ الْمُطَيَّبِ لأَنَّ الْبَانَ الْمُطَيَّبَ قَدْ طُيِّبَ وَنُشَّ وَتَحَوَّلَ عَنْ حَالِ السَّلِيخَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ بَاعَ سِلْعَةً مِنْ رَجُلٍ عَلَى أَنَّهُ لاَ نُقْصَانَ عَلَى الْمُبْتَاعِ إِنَّ ذَلِكَ بَيْعٌ غَيْرُ جَائِزٍ وَهُوَ مِنَ الْمُخَاطَرَةِ وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنَّهُ كَأَنَّهُ اسْتَأْجَرَهُ بِرِبْحٍ إِنْ كَانَ فِي تِلْكَ السِّلْعَةِ وَإِنْ بَاعَ بِرَأْسِ الْمَالِ أَوْ بِنُقْصَانٍ فَلاَ شَىْءَ لَهُ وَذَهَبَ عَنَاؤُهُ بَاطِلاً فَهَذَا لاَ يَصْلُحُ وَلِلْمُبْتَاعِ فِي هَذَا أُجْرَةٌ بِمِقْدَارِ مَا عَالَجَ مِنْ ذَلِكَ وَمَا كَانَ فِي تِلْكَ السِّلْعَةِ مِنْ نُقْصَانٍ أَوْ رِبْحٍ فَهُوَ لِلْبَائِعِ وَعَلَيْهِ وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ إِذَا فَاتَتِ السِّلْعَةُ وَبِيعَتْ ‏.‏ فَإِنْ لَمْ تَفُتْ فُسِخَ الْبَيْعُ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا أَنْ يَبِيعَ رَجُلٌ مِنْ رَجُلٍ سِلْعَةً يَبُتُّ بَيْعَهَا ثُمَّ يَنْدَمُ الْمُشْتَرِي فَيَقُولُ لِلْبَائِعِ ضَعْ عَنِّي فَيَأْبَى الْبَائِعُ وَيَقُولُ بِعْ فَلاَ نُقْصَانَ عَلَيْكَ ‏.‏ فَهَذَا لاَ بَأْسَ بِهِ لأَنَّهُ لَيْسَ مِنَ الْمُخَاطَرَةِ وَإِنَّمَا هُوَ شَىْءٌ وَضَعَهُ لَهُ وَلَيْسَ عَلَى ذَلِكَ عَقَدَا بَيْعَهُمَا وَذَلِكَ الَّذِي عَلَيْهِ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ gʻarar (noaniqlik bor) savdodan qaytardilar. Molik aytdi: «Gʻarar va xatarli muomaladan (biri) shuki: bir kishining ulovi yoʻqolgan yoki quli qochib ketgan boʻlib, oʻsha narsaning bahosi ellik dinor boʻladi; shunda boshqa kishi: ‹Men uni sendan yigirma dinorga olaman›, deydi. Agar xaridor uni topsa, sotuvchidan oʻttiz dinor ketadi; topmasa, sotuvchi xaridordan yigirma dinorni oladi». Molik aytdi: «Bunda yana boshqa ayb bor: oʻsha yoʻqolgan narsa topilsa ham, uning qiymati oshdimi yo kamaydimi, yoki unga qanday ayblar yetganini bilib boʻlmaydi. Bu — xatarli muomalaning eng kattasi». Molik aytdi: «Bizning oldimizda(gi hukm) shuki, xatar va gʻarardan (biri) — ayollar va hayvonlarning qornidagi (bola)ni sotib olishdir; chunki u chiqadimi yo yoʻqmi — bilinmaydi, chiqsa ham chiroylimi yo xunukmi, butunmi yo nuqsonlimi, erkakmi yo urgʻochimi — bilinmaydi. Bularning hammasi turlicha qiymatga ega: agar u shunday boʻlsa qiymati shuncha, agar unday boʻlsa qiymati shuncha boʻladi». Molik aytdi: «Ayollarni (urgʻochilarni) sotib, qornidagini istisno qilib qoldirish toʻgʻri emas. Bu, kishining boshqasiga: ‹Sersut qoʻyimning bahosi uch dinor, u senga ikki dinorga, qornidagisi menga (qolishi sharti bilan)›, deyishidir. Bu makruh, chunki u gʻarar va xatardir». Molik aytdi: «Zaytunni zaytun moyiga, kunjutni kunjut moyiga, sariyogʻni sof yogʻ (samn)ga sotish halol emas; chunki bunga muzobana kiradi va donni yoki shunga oʻxshashni undan chiqadigan belgilangan narsaga sotib olgan kishi undan shundan kamroq chiqadimi yo koʻproqmi — bilmaydi; bu gʻarar va xatardir». Molik aytdi: «Shuningdek, bon (yogʻ) urugʻini saliyxaga sotib olish ham shundandir; bu gʻarardir, chunki bon urugʻidan chiqadigan narsa — saliyxadir. Bon urugʻini xushbuylangan bonga (sotish)da zarar yoʻq, chunki xushbuylangan bon xushbuy qilingan, qaynatilib bugʻlangan va saliyxa holatidan oʻzgargan». Molik bir kishi boshqasiga molni ‹xaridorga nuqson yoʻq› sharti bilan sotgani haqida: «Bu sotuv joiz emas, u xatardir. Buning tafsiri shuki, bu goʻyo (sotuvchi) uni oʻsha molda foyda boʻlsa, foyda evaziga yollaganday boʻladi; agar (xaridor) asl sarmoya bahosiga yoki zarar bilan sotsa, unga hech narsa yoʻq va mehnati behuda ketadi. Bu toʻgʻri emas. Bunda xaridorga oʻzi ishlagan miqdoricha haq beriladi; u molda boʻlgan zarar yoki foyda esa sotuvchiga (tegishli) va uning zimmasida. Bu faqat mol qoʻldan chiqib, sotilgan boʻlsagina shunday boʻladi. Agar chiqmagan boʻlsa, ular orasidagi sotuv bekor qilinadi», dedi. Molik aytdi: «Ammo bir kishi boshqasiga molni qatʼiy sotib boʻlgach, xaridor pushaymon boʻlib, sotuvchiga: ‹Mendan (bahodan) tushirgin›, desa, sotuvchi esa bosh tortib: ‹Sotaver, senga nuqson yoʻq›, desa — bunda zarar yoʻq, chunki bu xatardan emas; bu faqat u (sotuvchi) unga tushirib bergan narsadir, ular sotuvlarini shu asosda tuzishmagan edi. Bizning oldimizda(gi hukm) shu».Саид ибн ал-Мусаййаб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ғарар (ноаниқлик бор) савдодан қайтардилар. Молик айтди: «Ғарар ва хатарли муомаладан (бири) шуки: бир кишининг улови йўқолган ёки қули қочиб кетган бўлиб, ўша нарсанинг баҳоси эллик динор бўлади; шунда бошқа киши: ‹Мен уни сендан йигирма динорга оламан›, дейди. Агар харидор уни топса, сотувчидан ўттиз динор кетади; топмаса, сотувчи харидордан йигирма динорни олади». Молик айтди: «Бунда яна бошқа айб бор: ўша йўқолган нарса топилса ҳам, унинг қиймати ошдими ё камайдими, ёки унга қандай айблар етганини билиб бўлмайди. Бу — хатарли муомаланинг энг каттаси». Молик айтди: «Бизнинг олдимизда(ги ҳукм) шуки, хатар ва ғарардан (бири) — аёллар ва ҳайвонларнинг қорнидаги (бола)ни сотиб олишдир; чунки у чиқадими ё йўқми — билинмайди, чиқса ҳам чиройлими ё хунукми, бутунми ё нуқсонлими, эркакми ё урғочими — билинмайди. Буларнинг ҳаммаси турлича қийматга эга: агар у шундай бўлса қиймати шунча, агар ундай бўлса қиймати шунча бўлади». Молик айтди: «Аёлларни (урғочиларни) сотиб, қорнидагини истисно қилиб қолдириш тўғри эмас. Бу, кишининг бошқасига: ‹Серсут қўйимнинг баҳоси уч динор, у сенга икки динорга, қорнидагиси менга (қолиши шарти билан)›, дейишидир. Бу макруҳ, чунки у ғарар ва хатардир». Молик айтди: «Зайтунни зайтун мойига, кунжутни кунжут мойига, сариёғни соф ёғ (самн)га сотиш ҳалол эмас; чунки бунга музобана киради ва донни ёки шунга ўхшашни ундан чиқадиган белгиланган нарсага сотиб олган киши ундан шундан камроқ чиқадими ё кўпроқми — билмайди; бу ғарар ва хатардир». Молик айтди: «Шунингдек, бон (ёғ) уруғини салийхага сотиб олиш ҳам шундандир; бу ғарардир, чунки бон уруғидан чиқадиган нарса — салийхадир. Бон уруғини хушбуйланган бонга (сотиш)да зарар йўқ, чунки хушбуйланган бон хушбуй қилинган, қайнатилиб буғланган ва салийха ҳолатидан ўзгарган». Молик бир киши бошқасига молни ‹харидорга нуқсон йўқ› шарти билан сотгани ҳақида: «Бу сотув жоиз эмас, у хатардир. Бунинг тафсири шуки, бу гўё (сотувчи) уни ўша молда фойда бўлса, фойда эвазига ёллагандай бўлади; агар (харидор) асл сармоя баҳосига ёки зарар билан сотса, унга ҳеч нарса йўқ ва меҳнати беҳуда кетади. Бу тўғри эмас. Бунда харидорга ўзи ишлаган миқдорича ҳақ берилади; у молда бўлган зарар ёки фойда эса сотувчига (тегишли) ва унинг зиммасида. Бу фақат мол қўлдан чиқиб, сотилган бўлсагина шундай бўлади. Агар чиқмаган бўлса, улар орасидаги сотув бекор қилинади», деди. Молик айтди: «Аммо бир киши бошқасига молни қатъий сотиб бўлгач, харидор пушаймон бўлиб, сотувчига: ‹Мендан (баҳодан) туширгин›, деса, сотувчи эса бош тортиб: ‹Сотавер, сенга нуқсон йўқ›, деса — бунда зарар йўқ, чунки бу хатардан эмас; бу фақат у (сотувчи) унга тушириб берган нарсадир, улар сотувларини шу асосда тузишмаган эди. Бизнинг олдимизда(ги ҳукм) шу».

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، وَعَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُلاَمَسَةِ وَالْمُنَابَذَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ mulomasa va munobaza (savdolari)dan qaytardilar. Molik aytdi: «Mulomasa — kishi kiyimni (qoʻli bilan) ushlab koʻrishi, lekin uni yozib, ichida nima borligini koʻrishga imkoni boʻlmasligi; yoki kechasi, ichida nima borligini bilmay turib sotib olishidir. Munobaza esa — kishi oʻz kiyimini boshqasiga uloqtirib, u ham oʻz kiyimini unga uloqtirishi va ikkovi ham (matoni) koʻzdan kechirmasligi; har biri: ‹Bu — buning evaziga›, deyishidir. Mulomasa va munobazadan qaytarilgani mana shudir». Molik aytdi: Ichidagi narsalari sanab koʻrsatilgan tugunlarni (jamlab) sotish — xaltaga solingan yopiq kiyim yoki taxlangan mato va shu kabilarni sotishdan farq qiladi. Farqi shundaki, bu — odamlar orasida keng tarqalgan, tanish odat boʻlib, ilgaridan davom etib kelayotgan va odamlar hech qanday zarar koʻrmaydigan, ruxsat etilgan muomalalardandir; chunki ichidagisi sanab koʻrsatilgan tugunlarni ochmasdan sotishda gʻarar (noaniqlik) koʻzda tutilmaydi va bu mulomasaga oʻxshamaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муломаса ва мунобаза (савдолари)дан қайтардилар. Молик айтди: «Муломаса — киши кийимни (қўли билан) ушлаб кўриши, лекин уни ёзиб, ичида нима борлигини кўришга имкони бўлмаслиги; ёки кечаси, ичида нима борлигини билмай туриб сотиб олишидир. Мунобаза эса — киши ўз кийимини бошқасига улоқтириб, у ҳам ўз кийимини унга улоқтириши ва иккови ҳам (матони) кўздан кечирмаслиги; ҳар бири: ‹Бу — бунинг эвазига›, дейишидир. Муломаса ва мунобазадан қайтарилгани мана шудир». Молик айтди: Ичидаги нарсалари санаб кўрсатилган тугунларни (жамлаб) сотиш — халтага солинган ёпиқ кийим ёки тахланган мато ва шу кабиларни сотишдан фарқ қилади. Фарқи шундаки, бу — одамлар орасида кенг тарқалган, таниш одат бўлиб, илгаридан давом этиб келаётган ва одамлар ҳеч қандай зарар кўрмайдиган, рухсат этилган муомалалардандир; чунки ичидагиси санаб кўрсатилган тугунларни очмасдан сотишда ғарар (ноаниқлик) кўзда тутилмайди ва бу муломасага ўхшамайди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ الْمُتَبَايِعَانِ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ عَلَى صَاحِبِهِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا إِلاَّ بَيْعَ الْخِيَارِ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Oldi-sotdi qiluvchi ikki kishidan har biri, toki ular ajralib ketmagunlaricha, bir-birining (ustidan savdoni bekor qilishda) ixtiyorlidir, magar (oldindan) ixtiyor sharti qoʻyilgan savdo boʻlmasa».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Олди-сотди қилувчи икки кишидан ҳар бири, токи улар ажралиб кетмагунларича, бир-бирининг (устидан савдони бекор қилишда) ихтиёрлидир, магар (олдиндан) ихтиёр шарти қўйилган савдо бўлмаса».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا بَيِّعَيْنِ تَبَايَعَا فَالْقَوْلُ مَا قَالَ الْبَائِعُ أَوْ يَتَرَادَّانِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺ shunday deganlarini rivoyat qilar edi: «Qaysi ikki oldi-sotdi qiluvchi oʻzaro savdolashib (narsa haqida ixtilof qilsalar), soʻz — sotuvchi aytgan soʻzdir, yoki ular (savdoni bekor qilib mollarini) bir-biriga qaytaradilar». Molik savdo tuzilishi paytida: ‹Men senga sotaman, lekin falonchi bilan maslahatlashsam; agar u rozi boʻlsa, savdo joizdir, agar yoqtirmasa, oramizda savdo yoʻq›, deb molni bir kishiga sotgan, soʻng sotuvchi oʻsha kishi bilan maslahatlashishidan avval xaridor pushaymon boʻlgan holat haqida (shunday) dedi: «Oʻsha savdo, ular taʼriflaganidek, ularga lozimdir. Xaridorga (savdoni buzish) ixtiyori yoʻq va sotuvchi shart qilgan kishi unga ruxsat bersa, savdo unga lozim boʻladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda, boshqa bir kishidan mol sotib olib, narx borasida ixtilof qilgan — sotuvchi: ‹Men senga oʻn dinorga sotdim›, xaridor esa: ‹Men sendan besh dinorga sotib oldim›, degan kishilar haqidagi qoida shuki, sotuvchiga: ‹Agar xohlasang, molni xaridorga u aytgan narxga ber; agar xohlasang, molingni faqat oʻzing aytgan narxga sotganingga Alloh nomi bilan qasam ich›, deyiladi. Agar u qasam ichsa, xaridorga: ‹Yo molni sotuvchi aytgan narxga olasan, yo uni faqat oʻzing aytgan narxga sotib olganingga Alloh nomi bilan qasam ichasan›, deyiladi. Agar u qasam ichsa, molni qaytarishda erkindir. Bu — har biri ikkinchisiga qarshi (bir-birini inkor etib) guvohlik bergan holatdadir».Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини ривоят қилар эди: «Қайси икки олди-сотди қилувчи ўзаро савдолашиб (нарса ҳақида ихтилоф қилсалар), сўз — сотувчи айтган сўздир, ёки улар (савдони бекор қилиб молларини) бир-бирига қайтарадилар». Молик савдо тузилиши пайтида: ‹Мен сенга сотаман, лекин фалончи билан маслаҳатлашсам; агар у рози бўлса, савдо жоиздир, агар ёқтирмаса, орамизда савдо йўқ›, деб молни бир кишига сотган, сўнг сотувчи ўша киши билан маслаҳатлашишидан аввал харидор пушаймон бўлган ҳолат ҳақида (шундай) деди: «Ўша савдо, улар таърифлаганидек, уларга лозимдир. Харидорга (савдони бузиш) ихтиёри йўқ ва сотувчи шарт қилган киши унга рухсат берса, савдо унга лозим бўлади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда, бошқа бир кишидан мол сотиб олиб, нарх борасида ихтилоф қилган — сотувчи: ‹Мен сенга ўн динорга сотдим›, харидор эса: ‹Мен сендан беш динорга сотиб олдим›, деган кишилар ҳақидаги қоида шуки, сотувчига: ‹Агар хоҳласанг, молни харидорга у айтган нархга бер; агар хоҳласанг, молингни фақат ўзинг айтган нархга сотганингга Аллоҳ номи билан қасам ич›, дейилади. Агар у қасам ичса, харидорга: ‹Ё молни сотувчи айтган нархга оласан, ё уни фақат ўзинг айтган нархга сотиб олганингга Аллоҳ номи билан қасам ичасан›, дейилади. Агар у қасам ичса, молни қайтаришда эркиндир. Бу — ҳар бири иккинчисига қарши (бир-бирини инкор этиб) гувоҳлик берган ҳолатдадир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدٍ أَبِي صَالِحٍ، مَوْلَى السَّفَّاحِ أَنَّهُ قَالَ بِعْتُ بَزًّا لِي مِنْ أَهْلِ دَارِ نَخْلَةَ إِلَى أَجَلٍ ثُمَّ أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى الْكُوفَةِ فَعَرَضُوا عَلَىَّ أَنْ أَضَعَ عَنْهُمْ بَعْضَ الثَّمَنِ وَيَنْقُدُونِي فَسَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَقَالَ لاَ آمُرُكَ أَنْ تَأْكُلَ هَذَا وَلاَ تُوكِلَهُ ‏.‏

Saffohning ozod qilingan quli Ubayd Abu Solih (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Doru Naxladagi kishilarga oʻzimning matoyimni muddatga (nasiyaga) sotdim. Soʻng Kufaga chiqmoqchi boʻldim, shunda ular menga narxning bir qismini kamaytirib, (qolganini) naqd toʻlashni taklif qilishdi. Men bu haqda Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan soʻradim. U: ‹Men senga buni yeyishingni ham, boshqaga yedirishingni ham buyurmayman›, dedi».Саффоҳнинг озод қилинган қули Убайд Абу Солиҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Дору Нахладаги кишиларга ўзимнинг матойимни муддатга (насияга) сотдим. Сўнг Куфага чиқмоқчи бўлдим, шунда улар менга нархнинг бир қисмини камайтириб, (қолганини) нақд тўлашни таклиф қилишди. Мен бу ҳақда Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан сўрадим. У: ‹Мен сенга буни ейишингни ҳам, бошқага едиришингни ҳам буюрмайман›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَفْصِ بْنِ خَلْدَةَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ، يَكُونُ لَهُ الدَّيْنُ عَلَى الرَّجُلِ إِلَى أَجَلٍ فَيَضَعُ عَنْهُ صَاحِبُ الْحَقِّ وَيُعَجِّلُهُ الآخَرُ فَكَرِهَ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, undan bir kishi haqida soʻralgan edi: uning zimmasida boshqa bir kishiga muddatli qarz boʻlsa-yu, haq egasi (qarz beruvchi) qarzning bir qismini kamaytirib, qarzdor uni muddatidan oldin (tezroq) toʻlab bersa (boʻladimi, deb). Abdulloh ibn Umar buni yoqtirmadi va undan qaytardi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, ундан бир киши ҳақида сўралган эди: унинг зиммасида бошқа бир кишига муддатли қарз бўлса-ю, ҳақ эгаси (қарз берувчи) қарзнинг бир қисмини камайтириб, қарздор уни муддатидан олдин (тезроқ) тўлаб берса (бўладими, деб). Абдуллоҳ ибн Умар буни ёқтирмади ва ундан қайтарди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ الرِّبَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ يَكُونَ لِلرَّجُلِ عَلَى الرَّجُلِ الْحَقُّ إِلَى أَجَلٍ فَإِذَا حَلَّ الأَجَلُ قَالَ أَتَقْضِي أَمْ تُرْبِي فَإِنْ قَضَى أَخَذَ وَإِلاَّ زَادَهُ فِي حَقِّهِ وَأَخَّرَ عَنْهُ فِي الأَجَلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ الْمَكْرُوهُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا أَنْ يَكُونَ لِلرَّجُلِ عَلَى الرَّجُلِ الدَّيْنُ إِلَى أَجَلٍ فَيَضَعُ عَنْهُ الطَّالِبُ وَيُعَجِّلُهُ الْمَطْلُوبُ وَذَلِكَ عِنْدَنَا بِمَنْزِلَةِ الَّذِي يُؤَخِّرُ دَيْنَهُ بَعْدَ مَحِلِّهِ عَنْ غَرِيمِهِ وَيَزِيدُهُ الْغَرِيمُ فِي حَقِّهِ قَالَ فَهَذَا الرِّبَا بِعَيْنِهِ لاَ شَكَّ فِيهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ عَلَى الرَّجُلِ مِائَةُ دِينَارٍ إِلَى أَجَلٍ فَإِذَا حَلَّتْ قَالَ لَهُ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ بِعْنِي سِلْعَةً يَكُونُ ثَمَنُهَا مِائَةَ دِينَارٍ نَقْدًا بِمِائَةٍ وَخَمْسِينَ إِلَى أَجَلٍ هَذَا بَيْعٌ لاَ يَصْلُحُ وَلَمْ يَزَلْ أَهْلُ الْعِلْمِ يَنْهَوْنَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا كُرِهَ ذَلِكَ لأَنَّهُ إِنَّمَا يُعْطِيهِ ثَمَنَ مَا بَاعَهُ بِعَيْنِهِ وَيُؤَخِّرُ عَنْهُ الْمِائَةَ الأُولَى إِلَى الأَجَلِ الَّذِي ذَكَرَ لَهُ آخِرَ مَرَّةٍ وَيَزْدَادُ عَلَيْهِ خَمْسِينَ دِينَارًا فِي تَأْخِيرِهِ عَنْهُ فَهَذَا مَكْرُوهٌ وَلاَ يَصْلُحُ وَهُوَ أَيْضًا يُشْبِهُ حَدِيثَ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ فِي بَيْعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا حَلَّتْ دُيُونُهُمْ قَالُوا لِلَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ إِمَّا أَنْ تَقْضِيَ وَإِمَّا أَنْ تُرْبِيَ ‏.‏ فَإِنْ قَضَى أَخَذُوا وَإِلاَّ زَادُوهُمْ فِي حُقُوقِهِمْ وَزَادُوهُمْ فِي الأَجَلِ ‏.‏

Zayd ibn Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Johiliyyatdagi ribo shunday edi: kishining zimmasida boshqa kishiga muddatli haq (qarz) boʻlar, muddat kelganda (haq egasi): ‹Toʻlaysanmi yoki (muddatni uzaytirib) ribo qoʻshasanmi?› der edi. Agar (qarzdor) toʻlasa, olar; boʻlmasa, uning qarziga (miqdorni) qoʻshib, muddatni unga kechiktirar edi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda hech ixtilof yoʻq boʻlgan, makruh ish shuki, kishining zimmasida boshqasiga muddatli qarz boʻlsa-yu, talab qiluvchi (qarz egasi) undan (bir qismini) kamaytirib, qarzdor uni muddatidan oldin toʻlab bersa. Bu bizning nazdimizda, qarzi muddati kelib boʻlganidan soʻng uni qarzdoridan kechiktirib, qarzdor esa uning haqqiga (miqdorini) qoʻshib beradigan kishining hukmidadir». U aytdi: «Bu — aynan ribodir, unda shubha yoʻq». Molik zimmasida boshqasiga muddatli yuz dinor (qarz) boʻlgan, muddat kelganda qarzdor unga: ‹Menga naqd narxi yuz dinor boʻladigan molni bir yuz ellik dinorga, muddatga (nasiyaga) sotgin›, degan kishi haqida (shunday) dedi: «Bu — durust boʻlmaydigan savdodir, ilm ahli undan doim qaytarib kelganlar». Molik aytdi: «Bu makruh sanalgani shundanki, (qarz egasi) unga aslida oʻzi sotgan narsaning bahosini beradi, dastlabki yuz dinorni esa oxirgi marta unga zikr qilgan muddatga qadar kechiktiradi va uni kechiktirgani evaziga uning zimmasiga ellik dinor ziyoda qoʻyadi. Bu makruhdir va durust emas. Bu, shuningdek, Zayd ibn Aslamning johiliyyat ahli savdosi haqidagi hadisiga oʻxshaydi: ular qarzlari muddati kelganda, qarzdorga: ‹Yo toʻlaysan, yo ribo qoʻshasan›, der edilar. Agar toʻlasa, olar; boʻlmasa, uning haqqiga (miqdorini) qoʻshib, muddatni ham unga uzaytirar edilar».Зайд ибн Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Жоҳилиятдаги рибо шундай эди: кишининг зиммасида бошқа кишига муддатли ҳақ (қарз) бўлар, муддат келганда (ҳақ эгаси): ‹Тўлайсанми ёки (муддатни узайтириб) рибо қўшасанми?› дер эди. Агар (қарздор) тўласа, олар; бўлмаса, унинг қарзига (миқдорни) қўшиб, муддатни унга кечиктирар эди». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ҳеч ихтилоф йўқ бўлган, макруҳ иш шуки, кишининг зиммасида бошқасига муддатли қарз бўлса-ю, талаб қилувчи (қарз эгаси) ундан (бир қисмини) камайтириб, қарздор уни муддатидан олдин тўлаб берса. Бу бизнинг наздимизда, қарзи муддати келиб бўлганидан сўнг уни қарздоридан кечиктириб, қарздор эса унинг ҳаққига (миқдорини) қўшиб берадиган кишининг ҳукмидадир». У айтди: «Бу — айнан рибодир, унда шубҳа йўқ». Молик зиммасида бошқасига муддатли юз динор (қарз) бўлган, муддат келганда қарздор унга: ‹Менга нақд нархи юз динор бўладиган молни бир юз эллик динорга, муддатга (насияга) сотгин›, деган киши ҳақида (шундай) деди: «Бу — дуруст бўлмайдиган савдодир, илм аҳли ундан доим қайтариб келганлар». Молик айтди: «Бу макруҳ саналгани шунданки, (қарз эгаси) унга аслида ўзи сотган нарсанинг баҳосини беради, дастлабки юз динорни эса охирги марта унга зикр қилган муддатга қадар кечиктиради ва уни кечиктиргани эвазига унинг зиммасига эллик динор зиёда қўяди. Бу макруҳдир ва дуруст эмас. Бу, шунингдек, Зайд ибн Асламнинг жоҳилият аҳли савдоси ҳақидаги ҳадисига ўхшайди: улар қарзлари муддати келганда, қарздорга: ‹Ё тўлайсан, ё рибо қўшасан›, дер эдилар. Агар тўласа, олар; бўлмаса, унинг ҳаққига (миқдорини) қўшиб, муддатни ҳам унга узайтирар эдилар».

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيءٍ فَلْيَتْبَعْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Abuz-Zinoddan, u al-Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Boyning (qarzni) kechiktirishi zulmdir. Sizlardan biringiz toʻlovga qodir boy kishiga (qarz uchun) havola qilinsa, unga (havolaga) ergashsin (yaʼni qabul qilsin)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бойнинг (қарзни) кечиктириши зулмдир. Сизлардан бирингиз тўловга қодир бой кишига (қарз учун) ҳавола қилинса, унга (ҳаволага) эргашсин (яъни қабул қилсин)», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ مَيْسَرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً، يَسْأَلُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ فَقَالَ إِنِّي رَجُلٌ أَبِيعُ بِالدَّيْنِ ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ لاَ تَبِعْ إِلاَّ مَا آوَيْتَ إِلَى رَحْلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الَّذِي يَشْتَرِي السِّلْعَةَ مِنَ الرَّجُلِ عَلَى أَنْ يُوَفِّيَهُ تِلْكَ السِّلْعَةَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِمَّا لِسُوقٍ يَرْجُو نَفَاقَهَا فِيهِ وَإِمَّا لِحَاجَةٍ فِي ذَلِكَ الزَّمَانِ الَّذِي اشْتَرَطَ عَلَيْهِ ثُمَّ يُخْلِفُهُ الْبَائِعُ عَنْ ذَلِكَ الأَجَلِ فَيُرِيدُ الْمُشْتَرِي رَدَّ تِلْكَ السِّلْعَةِ عَلَى الْبَائِعِ إِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ لِلْمُشْتَرِي وَإِنَّ الْبَيْعَ لاَزِمٌ لَهُ وَإِنَّ الْبَائِعَ لَوْ جَاءَ بِتِلْكَ السِّلْعَةِ قَبْلَ مَحِلِّ الأَجَلِ لَمْ يُكْرَهِ الْمُشْتَرِي عَلَى أَخْذِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الَّذِي يَشْتَرِي الطَّعَامَ فَيَكْتَالُهُ ثُمَّ يَأْتِيهِ مَنْ يَشْتَرِيهِ مِنْهُ فَيُخْبِرُ الَّذِي يَأْتِيهِ أَنَّهُ قَدِ اكْتَالَهُ لِنَفْسِهِ وَاسْتَوْفَاهُ فَيُرِيدُ الْمُبْتَاعُ أَنْ يُصَدِّقَهُ وَيَأْخُذَهُ بِكَيْلِهِ إِنَّ مَا بِيعَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ بِنَقْدٍ فَلاَ بَأْسَ بِهِ وَمَا بِيعَ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ إِلَى أَجَلٍ فَإِنَّهُ مَكْرُوهٌ حَتَّى يَكْتَالَهُ الْمُشْتَرِي الآخَرُ لِنَفْسِهِ وَإِنَّمَا كُرِهَ الَّذِي إِلَى أَجَلٍ لأَنَّهُ ذَرِيعَةٌ إِلَى الرِّبَا وَتَخَوُّفٌ أَنْ يُدَارَ ذَلِكَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بِغَيْرِ كَيْلٍ وَلاَ وَزْنٍ فَإِنْ كَانَ إِلَى أَجَلٍ فَهُوَ مَكْرُوهٌ وَلاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يُشْتَرَى دَيْنٌ عَلَى رَجُلٍ غَائِبٍ وَلاَ حَاضِرٍ إِلاَّ بِإِقْرَارٍ مِنَ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ وَلاَ عَلَى مَيِّتٍ وَإِنْ عَلِمَ الَّذِي تَرَكَ الْمَيِّتُ وَذَلِكَ أَنَّ اشْتِرَاءَ ذَلِكَ غَرَرٌ لاَ يُدْرَى أَيَتِمُّ أَمْ لاَ يَتِمُّ ‏.‏ قَالَ وَتَفْسِيرُ مَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ إِذَا اشْتَرَى دَيْنًا عَلَى غَائِبٍ أَوْ مَيِّتٍ أَنَّهُ لاَ يُدْرَى مَا يَلْحَقُ الْمَيِّتَ مِنَ الدَّيْنِ الَّذِي لَمْ يُعْلَمْ بِهِ فَإِنْ لَحِقَ الْمَيِّتَ دَيْنٌ ذَهَبَ الثَّمَنُ الَّذِي أَعْطَى الْمُبْتَاعُ بَاطِلاً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَفِي ذَلِكَ أَيْضًا عَيْبٌ آخَرُ أَنَّهُ اشْتَرَى شَيْئًا لَيْسَ بِمَضْمُونٍ لَهُ وَإِنْ لَمْ يَتِمَّ ذَهَبَ ثَمَنُهُ بَاطِلاً فَهَذَا غَرَرٌ لاَ يَصْلُحُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا فُرِقَ بَيْنَ أَنْ لاَ يَبِيعَ الرَّجُلُ إِلاَّ مَا عِنْدَهُ وَأَنْ يُسَلِّفَ الرَّجُلُ فِي شَىْءٍ لَيْسَ عِنْدَهُ أَصْلُهُ أَنَّ صَاحِبَ الْعِينَةِ إِنَّمَا يَحْمِلُ ذَهَبَهُ الَّتِي يُرِيدُ أَنْ يَبْتَاعَ بِهَا فَيَقُولُ هَذِهِ عَشَرَةُ دَنَانِيرَ فَمَا تُرِيدُ أَنْ أَشْتَرِيَ لَكَ بِهَا فَكَأَنَّهُ يَبِيعُ عَشَرَةَ دَنَانِيرَ نَقْدًا بِخَمْسَةَ عَشَرَ دِينَارًا إِلَى أَجَلٍ فَلِهَذَا كُرِهَ هَذَا وَإِنَّمَا تِلْكَ الدُّخْلَةُ وَالدُّلْسَةُ ‏.‏

Muso ibn Maysara (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u bir kishining Said ibn al-Musayyabdan: ‹Men qarzga (nasiyaga) sotadigan kishiman›, deb soʻraganini eshitdi. Shunda Said (rahimahulloh): «Faqat oʻz ulovingga (qoʻling ostiga) keltirib olgan narsangnigina sot», dedi. Molik bir kishidan, oʻsha molni belgilangan muddatga yetkazib berish sharti bilan — yo sotilishini umid qilgan bozor uchun, yo oʻsha shart qilgan vaqtdagi ehtiyoji uchun — mol sotib olgan, soʻng sotuvchi oʻsha muddatda (yetkazib berishni) bajarmagani uchun xaridor oʻsha molni sotuvchiga qaytarmoqchi boʻlgan holat haqida (shunday) dedi: «Bu — xaridorning (haqqi) emas; savdo unga lozimdir. Agar sotuvchi oʻsha molni muddat kelishidan oldin keltirsa ham, xaridor uni olishga majbur qilinmaydi». Molik taomni sotib olib, uni oʻlchab olgan, soʻng oʻsha taomni undan sotib oladigan kishi kelib, u kelgan kishiga taomni oʻzi uchun oʻlchab, toʻliq olib boʻlganini xabar qilgan, xaridor esa uni tasdiqlab, taomni uning (birinchi) oʻlchoviga koʻra olmoqchi boʻlgan holat haqida (shunday) dedi: «Bu sifatda naqdga sotilgan narsada zarar yoʻq; ammo bu sifatda muddatga (nasiyaga) sotilgan narsa, ikkinchi xaridor uni oʻzi uchun oʻlchab olmagunicha, makruhdir. Muddatga sotilgani makruh sanaldi, chunki u riboga eltuvchi vositadir; bu (savdo) oʻlchovsiz va tortishsiz shu tarzda aylantirilishidan xavf bor. Bas, u muddatga boʻlsa, makruhdir va bizning nazdimizda bunda ixtilof yoʻq». Molik aytdi: «Gʻoyib yoki hozir boʻlgan kishi zimmasidagi qarzni — qarzdorning iqrori boʻlmagunicha — sotib olish durust emas; oʻlgan kishi zimmasidagi qarzni ham, garchi u qoldirgan narsa maʼlum boʻlsa-da, (sotib olish durust emas). Chunki buni sotib olish gʻarardir: u (savdo) toʻla amalga oshadimi yoki yoʻqmi — bilinmaydi». U aytdi: «Bundan makruh sanalganining tafsiri shuki, gʻoyib yoki oʻlgan kishi zimmasidagi qarzni sotib olganda, oʻlgan kishiga bilinmagan qanday qarz taalluqli ekani maʼlum boʻlmaydi. Agar oʻlganning zimmasida (boshqa) qarz chiqib qolsa, xaridor bergan baho bekorga ketadi». Molik aytdi: «Bunda yana boshqa bir ayb ham bor: u oʻziga (yetkazib berilishi) kafolatlanmagan narsani sotib olyapti; agar (savdo) toʻla amalga oshmasa, uning bahosi bekorga ketadi. Bu — gʻarardir, durust emas». Molik aytdi: «Kishi faqat oʻzida bor narsani sotishi bilan, kishining asli oʻzida yoʻq narsaga (pulni oldindan berib) salaf (buyurtma) berishi orasidagi farq shuki, iyna (ayyorlik savdosi) egasi ochigʻi oʻsha ‹bu bilan sotib olmoqchiman› degan oltinini olib kelib: ‹Mana bu oʻn dinor, shuning evaziga senga nima sotib olib berishimni xohlaysan?› deydi. Bu — goʻyo u oʻn dinorni naqd, oʻn besh dinorga muddatga sotayotgani kabidir. Mana shuning uchun bu makruh sanaldi; bu — aslida (yashirin) hiyla va aldovdir».Мусо ибн Майсара (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у бир кишининг Саид ибн ал-Мусаййабдан: ‹Мен қарзга (насияга) сотадиган кишиман›, деб сўраганини эшитди. Шунда Саид (раҳимаҳуллоҳ): «Фақат ўз уловингга (қўлинг остига) келтириб олган нарсангнигина сот», деди. Молик бир кишидан, ўша молни белгиланган муддатга етказиб бериш шарти билан — ё сотилишини умид қилган бозор учун, ё ўша шарт қилган вақтдаги эҳтиёжи учун — мол сотиб олган, сўнг сотувчи ўша муддатда (етказиб беришни) бажармагани учун харидор ўша молни сотувчига қайтармоқчи бўлган ҳолат ҳақида (шундай) деди: «Бу — харидорнинг (ҳаққи) эмас; савдо унга лозимдир. Агар сотувчи ўша молни муддат келишидан олдин келтирса ҳам, харидор уни олишга мажбур қилинмайди». Молик таомни сотиб олиб, уни ўлчаб олган, сўнг ўша таомни ундан сотиб оладиган киши келиб, у келган кишига таомни ўзи учун ўлчаб, тўлиқ олиб бўлганини хабар қилган, харидор эса уни тасдиқлаб, таомни унинг (биринчи) ўлчовига кўра олмоқчи бўлган ҳолат ҳақида (шундай) деди: «Бу сифатда нақдга сотилган нарсада зарар йўқ; аммо бу сифатда муддатга (насияга) сотилган нарса, иккинчи харидор уни ўзи учун ўлчаб олмагунича, макруҳдир. Муддатга сотилгани макруҳ саналди, чунки у рибога элтувчи воситадир; бу (савдо) ўлчовсиз ва тортишсиз шу тарзда айлантирилишидан хавф бор. Бас, у муддатга бўлса, макруҳдир ва бизнинг наздимизда бунда ихтилоф йўқ». Молик айтди: «Ғойиб ёки ҳозир бўлган киши зиммасидаги қарзни — қарздорнинг иқрори бўлмагунича — сотиб олиш дуруст эмас; ўлган киши зиммасидаги қарзни ҳам, гарчи у қолдирган нарса маълум бўлса-да, (сотиб олиш дуруст эмас). Чунки буни сотиб олиш ғарардир: у (савдо) тўла амалга ошадими ёки йўқми — билинмайди». У айтди: «Бундан макруҳ саналганининг тафсири шуки, ғойиб ёки ўлган киши зиммасидаги қарзни сотиб олганда, ўлган кишига билинмаган қандай қарз тааллуқли экани маълум бўлмайди. Агар ўлганнинг зиммасида (бошқа) қарз чиқиб қолса, харидор берган баҳо бекорга кетади». Молик айтди: «Бунда яна бошқа бир айб ҳам бор: у ўзига (етказиб берилиши) кафолатланмаган нарсани сотиб оляпти; агар (савдо) тўла амалга ошмаса, унинг баҳоси бекорга кетади. Бу — ғарардир, дуруст эмас». Молик айтди: «Киши фақат ўзида бор нарсани сотиши билан, кишининг асли ўзида йўқ нарсага (пулни олдиндан бериб) салаф (буюртма) бериши орасидаги фарқ шуки, ийна (айёрлик савдоси) эгаси очиғи ўша ‹бу билан сотиб олмоқчиман› деган олтинини олиб келиб: ‹Мана бу ўн динор, шунинг эвазига сенга нима сотиб олиб беришимни хоҳлайсан?› дейди. Бу — гўё у ўн динорни нақд, ўн беш динорга муддатга сотаётгани кабидир. Мана шунинг учун бу макруҳ саналди; бу — аслида (яширин) ҳийла ва алдовдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا رَجُلٍ بَاعَ مَتَاعًا فَأَفْلَسَ الَّذِي ابْتَاعَهُ مِنْهُ وَلَمْ يَقْبِضِ الَّذِي بَاعَهُ مِنْ ثَمَنِهِ شَيْئًا فَوَجَدَهُ بِعَيْنِهِ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ وَإِنْ مَاتَ الَّذِي ابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ الْمَتَاعِ فِيهِ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ ‏"‏ ‏.‏

Molik aytdi: «Mato sotgan kishi baʼzi kiyimlarni belgilariga koʻra (savdodan) istisno qilib, oʻzi uchun belgilanganlarini oʻshalardan tanlab olishni shart qilsa, bunda zarar yoʻq. Agar istisno qilayotganda ulardan tanlab olishni shart qilmagan boʻlsa, mening fikrimcha, u sotilgan matolar soniga sherik boʻladi. Chunki ikki kiyim belgisida bir xil boʻlib, narxida katta farq qilishi mumkin». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda qoida shuki, taom va boshqa narsalarda sherikchilik (shirka), (molni tan narxida oʻtkazib) vakillikka topshirish (tavliya) va savdoni bekor qilish (iqola) — mol qoʻlga olingan boʻladimi, yoʻqmi — savdo naqd bilan boʻlib, unda foyda, zarar yoki narxni kechiktirish boʻlmasa, zarar yoʻq. Agar bu muomalalarning biriga ikki tarafning biridan foyda, zarar yoki narxni kechiktirish kirsa, u savdoga aylanadi — savdoni halol qiladigan narsa uni halol qiladi, savdoni harom qiladigan narsa uni harom qiladi; va bu (endi) shirka, tavliya yoki iqola emas». Molik mato yoki qullar sotib olgan, savdo tugallangan, soʻng bir kishi undan sherik boʻlishni soʻrab, u rozi boʻlgan, yangi sherik butun bahoni sotuvchiga toʻlagan, keyin molga uni (ikkovining) qoʻlidan chiqaradigan biror narsa yuz bergan holat haqida (shunday) dedi: «Yangi sherik bahoni dastlabki sherikdan oladi, dastlabki sherik esa butun bahoni sotuvchidan talab qiladi — magar dastlabki sherik savdo paytida, sotuvchi bilan muomala tugallanishidan avval, yangi sherikka sotuvchi unga (mol uchun) javobgar ekanini shart qilib qoʻygan boʻlsa (bu boshqa). Agar muomala tugab, sotuvchi ketib boʻlgan boʻlsa, dastlabki sherikning sharti botildir va javobgarlik uning zimmasidadir». Molik bir kishidan, ular oʻrtasida boʻlishish uchun biror mol sotib olishni soʻragan, oʻzi uchun ham (sotuvchiga) toʻlab berishini istagan va oʻsha molni u kishi uchun sotib beradigan boʻlgan kishi haqida (shunday) dedi: «Bu durust emas. U: ‹Men uchun toʻlab ber, men uni sen uchun sotaman›, deganida, bu — u uchun sotib berishi evaziga bergan qarzga aylanadi; agar oʻsha mol nobud boʻlsa yoki (qoʻldan) chiqib ketsa, bahoni toʻlagan kishi sherigidan oʻzi uning oʻrniga qoʻshgan mablagʻni talab qiladi. Bu — foyda keltiradigan qarz turkumidandir». Molik aytdi: «Agar kishi mol sotib olib, u oʻziga (toʻla) qaror topgan boʻlsa, soʻng boshqa kishi unga: ‹Bu molning yarmini men bilan boʻlish, men ularning barchasini sen uchun sotaman›, desa, bu haloldir, unda zarar yoʻq. Buning izohi shuki, bu — yangi savdodir: u molning yarmini, uning barchasini sotishi sharti bilan unga sotmoqda». Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishom (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi mol sotsa-yu, uni sotib olgan (xaridor) sinib (muflis boʻlib) qolsa, sotuvchi esa bahosidan hech narsa olmagan boʻlsa, keyin u (molini) aynan oʻsha holida topsa — u molga (boshqalardan) haqliroqdir. Agar uni sotib olgan kishi vafot etsa, mol egasi unda boshqa qarz beruvchilar bilan barobardir (teng huquqli)», dedilar.Молик айтди: «Мато сотган киши баъзи кийимларни белгиларига кўра (савдодан) истисно қилиб, ўзи учун белгиланганларини ўшалардан танлаб олишни шарт қилса, бунда зарар йўқ. Агар истисно қилаётганда улардан танлаб олишни шарт қилмаган бўлса, менинг фикримча, у сотилган матолар сонига шерик бўлади. Чунки икки кийим белгисида бир хил бўлиб, нархида катта фарқ қилиши мумкин». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда қоида шуки, таом ва бошқа нарсаларда шерикчилик (ширка), (молни тан нархида ўтказиб) вакилликка топшириш (тавлия) ва савдони бекор қилиш (иқола) — мол қўлга олинган бўладими, йўқми — савдо нақд билан бўлиб, унда фойда, зарар ёки нархни кечиктириш бўлмаса, зарар йўқ. Агар бу муомалаларнинг бирига икки тарафнинг биридан фойда, зарар ёки нархни кечиктириш кирса, у савдога айланади — савдони ҳалол қиладиган нарса уни ҳалол қилади, савдони ҳаром қиладиган нарса уни ҳаром қилади; ва бу (энди) ширка, тавлия ёки иқола эмас». Молик мато ёки қуллар сотиб олган, савдо тугалланган, сўнг бир киши ундан шерик бўлишни сўраб, у рози бўлган, янги шерик бутун баҳони сотувчига тўлаган, кейин молга уни (икковининг) қўлидан чиқарадиган бирор нарса юз берган ҳолат ҳақида (шундай) деди: «Янги шерик баҳони дастлабки шерикдан олади, дастлабки шерик эса бутун баҳони сотувчидан талаб қилади — магар дастлабки шерик савдо пайтида, сотувчи билан муомала тугалланишидан аввал, янги шерикка сотувчи унга (мол учун) жавобгар эканини шарт қилиб қўйган бўлса (бу бошқа). Агар муомала тугаб, сотувчи кетиб бўлган бўлса, дастлабки шерикнинг шарти ботилдир ва жавобгарлик унинг зиммасидадир». Молик бир кишидан, улар ўртасида бўлишиш учун бирор мол сотиб олишни сўраган, ўзи учун ҳам (сотувчига) тўлаб беришини истаган ва ўша молни у киши учун сотиб берадиган бўлган киши ҳақида (шундай) деди: «Бу дуруст эмас. У: ‹Мен учун тўлаб бер, мен уни сен учун сотаман›, деганида, бу — у учун сотиб бериши эвазига берган қарзга айланади; агар ўша мол нобуд бўлса ёки (қўлдан) чиқиб кетса, баҳони тўлаган киши шеригидан ўзи унинг ўрнига қўшган маблағни талаб қилади. Бу — фойда келтирадиган қарз туркумидандир». Молик айтди: «Агар киши мол сотиб олиб, у ўзига (тўла) қарор топган бўлса, сўнг бошқа киши унга: ‹Бу молнинг ярмини мен билан бўлиш, мен уларнинг барчасини сен учун сотаман›, деса, бу ҳалолдир, унда зарар йўқ. Бунинг изоҳи шуки, бу — янги савдодир: у молнинг ярмини, унинг барчасини сотиши шарти билан унга сотмоқда». Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишом (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши мол сотса-ю, уни сотиб олган (харидор) синиб (муфлис бўлиб) қолса, сотувчи эса баҳосидан ҳеч нарса олмаган бўлса, кейин у (молини) айнан ўша ҳолида топса — у молга (бошқалардан) ҳақлироқдир. Агар уни сотиб олган киши вафот этса, мол эгаси унда бошқа қарз берувчилар билан баробардир (тенг ҳуқуқли)», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أَفْلَسَ فَأَدْرَكَ الرَّجُلُ مَالَهُ بِعَيْنِهِ فَهُوَ أَحَقُّ بِهِ مِنْ غَيْرِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi iflos (sinib, qashshoq) boʻlib qolsa-yu, (unga mol sotgan) kishi oʻz molini aynan oʻzicha (buzilmagan holda) topsa, u oʻsha molga boshqalardan koʻra haqliroqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши ифлос (синиб, қашшоқ) бўлиб қолса-ю, (унга мол сотган) киши ўз молини айнан ўзича (бузилмаган ҳолда) топса, у ўша молга бошқалардан кўра ҳақлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكْرًا فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنَ الصَّدَقَةِ قَالَ أَبُو رَافِعٍ فَأَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ فَقُلْتُ لَمْ أَجِدْ فِي الإِبِلِ إِلاَّ جَمَلاً خِيَارًا رَبَاعِيًا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏

Rasululloh ﷺ ning ozod qilgan quli Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ (qarzga) yosh tuya oldilar, soʻng u zotga sadaqa tuyalari keldi. Abu Rofeʼ aytdi: Rasululloh ﷺ menga oʻsha kishiga uning yosh tuyasini qaytarib berishni buyurdilar. Men: ‹Tuyalar ichida faqat yaxshi, toʻrt yoshli (rabaiy) tuyani topdim, xolos›, dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Unga oʻshani bergin, chunki odamlarning yaxshisi qarzini eng chiroyli ado etadiganidir», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ нинг озод қилган қули Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ (қарзга) ёш туя олдилар, сўнг у зотга садақа туялари келди. Абу Рофеъ айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга ўша кишига унинг ёш туясини қайтариб беришни буюрдилар. Мен: ‹Туялар ичида фақат яхши, тўрт ёшли (рабаий) туяни топдим, холос›, дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Унга ўшани бергин, чунки одамларнинг яхшиси қарзини энг чиройли адо этадиганидир», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّهُ قَالَ اسْتَسْلَفَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مِنْ رَجُلٍ دَرَاهِمَ ثُمَّ قَضَاهُ دَرَاهِمَ خَيْرًا مِنْهَا فَقَالَ الرَّجُلُ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذِهِ خَيْرٌ مِنْ دَرَاهِمِي الَّتِي أَسْلَفْتُكَ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَدْ عَلِمْتُ وَلَكِنْ نَفْسِي بِذَلِكَ طَيِّبَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ بَأْسَ بِأَنْ يُقْبِضَ مَنْ أُسْلِفَ شَيْئًا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوِ الطَّعَامِ أَوِ الْحَيَوَانِ مِمَّنْ أَسْلَفَهُ ذَلِكَ أَفْضَلَ مِمَّا أَسْلَفَهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَلَى شَرْطٍ مِنْهُمَا أَوْ عَادَةٍ فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى شَرْطٍ أَوْ وَأْىٍ أَوْ عَادَةٍ فَذَلِكَ مَكْرُوهٌ وَلاَ خَيْرَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى جَمَلاً رَبَاعِيًا خِيَارًا مَكَانَ بَكْرٍ اسْتَسْلَفَهُ وَأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ اسْتَسْلَفَ دَرَاهِمَ فَقَضَى خَيْرًا مِنْهَا فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى طِيبِ نَفْسٍ مِنَ الْمُسْتَسْلِفِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ عَلَى شَرْطٍ وَلاَ وَأْىٍ وَلاَ عَادَةٍ كَانَ ذَلِكَ حَلاَلاً لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) bir kishidan dirhamlar qarz oldi, soʻng unga oʻshalardan yaxshiroq dirhamlarni qaytardi. Shunda u kishi: ‹Ey Abu Abdurrahmon, bular men senga qarz bergan dirhamlarimdan yaxshiroq-ku›, dedi. Abdulloh ibn Umar: ‹Bilaman, lekin koʻnglim shunga xushdir (roziman)›, dedi. Molik aytdi: «Oltin, kumush, taom yoki hayvondan biror narsa qarz olgan kishi, agar bu ular oʻrtasida shart yoki odat asosida boʻlmasa, qarz bergan kishiga qarzidan afzalroq narsani berishida hech qanday zarar yoʻq. Agar bu shart, kelishuv yoki odat asosida boʻlsa, u makruhdir va unda hech qanday yaxshilik yoʻq». U aytdi: «Buning sababi shuki, Rasululloh ﷺ oʻzlari qarz olgan yosh tuya oʻrniga toʻrt yoshli yaxshi tuyani qaytardilar, Abdulloh ibn Umar esa dirhamlar qarz olib, ulardan yaxshiroqni qaytardi. Bas, agar bu qarz oluvchining koʻngil xushligi bilan boʻlsa va shart, kelishuv yoki odat asosida boʻlmasa, u halol boʻlib, unda hech qanday zarar yoʻqdir».Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) бир кишидан дирҳамлар қарз олди, сўнг унга ўшалардан яхшироқ дирҳамларни қайтарди. Шунда у киши: ‹Эй Абу Абдурраҳмон, булар мен сенга қарз берган дирҳамларимдан яхшироқ-ку›, деди. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹Биламан, лекин кўнглим шунга хушдир (розиман)›, деди. Молик айтди: «Олтин, кумуш, таом ёки ҳайвондан бирор нарса қарз олган киши, агар бу улар ўртасида шарт ёки одат асосида бўлмаса, қарз берган кишига қарзидан афзалроқ нарсани беришида ҳеч қандай зарар йўқ. Агар бу шарт, келишув ёки одат асосида бўлса, у макруҳдир ва унда ҳеч қандай яхшилик йўқ». У айтди: «Бунинг сабаби шуки, Расулуллоҳ ﷺ ўзлари қарз олган ёш туя ўрнига тўрт ёшли яхши туяни қайтардилар, Абдуллоҳ ибн Умар эса дирҳамлар қарз олиб, улардан яхшироқни қайтарди. Бас, агар бу қарз олувчининг кўнгил хушлиги билан бўлса ва шарт, келишув ёки одат асосида бўлмаса, у ҳалол бўлиб, унда ҳеч қандай зарар йўқдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ فِي رَجُلٍ أَسْلَفَ رَجُلاً طَعَامًا عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهُ فِي بَلَدٍ آخَرَ فَكَرِهَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَقَالَ فَأَيْنَ الْحَمْلُ يَعْنِي حُمْلاَنَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bir kishiga taomni boshqa shaharda qaytarib berish sharti bilan qarz bergan kishi haqida (soʻz) aytib, buni yoqtirmadi va: ‹Uni tashib keltirish (xarajati) qani?› dedi — yaʼni uning tashib kelinishini nazarda tutdi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бир кишига таомни бошқа шаҳарда қайтариб бериш шарти билан қарз берган киши ҳақида (сўз) айтиб, буни ёқтирмади ва: ‹Уни ташиб келтириш (харажати) қани?› деди — яъни унинг ташиб келинишини назарда тутди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، أَتَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي أَسْلَفْتُ رَجُلاً سَلَفًا وَاشْتَرَطْتُ عَلَيْهِ أَفْضَلَ مِمَّا أَسْلَفْتُهُ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَذَلِكَ الرِّبَا ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ السَّلَفُ عَلَى ثَلاَثَةِ وُجُوهٍ سَلَفٌ تُسْلِفُهُ تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ فَلَكَ وَجْهُ اللَّهِ وَسَلَفٌ تُسْلِفُهُ تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ صَاحِبِكَ فَلَكَ وَجْهُ صَاحِبِكَ وَسَلَفٌ تُسْلِفُهُ لِتَأْخُذَ خَبِيثًا بِطَيِّبٍ فَذَلِكَ الرِّبَا ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ أَرَى أَنْ تَشُقَّ الصَّحِيفَةَ فَإِنْ أَعْطَاكَ مِثْلَ الَّذِي أَسْلَفْتَهُ قَبِلْتَهُ وَإِنْ أَعْطَاكَ دُونَ الَّذِي أَسْلَفْتَهُ فَأَخَذْتَهُ أُجِرْتَ وَإِنْ أَعْطَاكَ أَفْضَلَ مِمَّا أَسْلَفْتَهُ طَيِّبَةً بِهِ نَفْسُهُ فَذَلِكَ شُكْرٌ شَكَرَهُ لَكَ وَلَكَ أَجْرُ مَا أَنْظَرْتَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib: ‹Ey Abu Abdurrahmon, men bir kishiga qarz berib, unga qarz berganimdan afzalroqni (qaytarishni) shart qildim›, dedi. Abdulloh ibn Umar: ‹Bu — ribodir›, dedi. U: ‹Unda menga nima buyurasiz, ey Abu Abdurrahmon?› dedi. Abdulloh: ‹Qarz uch xil boʻladi: bir qarz borki, uni Allohning yuzini (roziligini) istab berasan — senga Allohning yuzi (bordir); yana bir qarz borki, uni doʻstingning yuzini (koʻnglini) istab berasan — senga doʻstingning yuzi (koʻngli bordir); yana bir qarz borki, uni pok narsa evaziga nopok (ortiqcha)ni olish uchun berasan — bu esa ribodir›, dedi. U: ‹Unda menga nima buyurasiz, ey Abu Abdurrahmon?› dedi. U: ‹Sahifani (bitimni) yirtib tashlashingni maslahat beraman. Agar u senga qarz berganingning mislini bersa — qabul qilgin; agar qarz berganingdan kamroq bersa-yu, uni olsang — ajr olasan; agar qarz berganingdan afzalroqni koʻngil xushligi bilan bersa — bu uning senga bildirgan minnatdorchiligidir va senga muhlat bergan vaqting uchun ajr bordir›, dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб: ‹Эй Абу Абдурраҳмон, мен бир кишига қарз бериб, унга қарз берганимдан афзалроқни (қайтаришни) шарт қилдим›, деди. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹Бу — рибодир›, деди. У: ‹Унда менга нима буюрасиз, эй Абу Абдурраҳмон?› деди. Абдуллоҳ: ‹Қарз уч хил бўлади: бир қарз борки, уни Аллоҳнинг юзини (розилигини) истаб берасан — сенга Аллоҳнинг юзи (бордир); яна бир қарз борки, уни дўстингнинг юзини (кўнглини) истаб берасан — сенга дўстингнинг юзи (кўнгли бордир); яна бир қарз борки, уни пок нарса эвазига нопок (ортиқча)ни олиш учун берасан — бу эса рибодир›, деди. У: ‹Унда менга нима буюрасиз, эй Абу Абдурраҳмон?› деди. У: ‹Саҳифани (битимни) йиртиб ташлашингни маслаҳат бераман. Агар у сенга қарз берганингнинг мислини берса — қабул қилгин; агар қарз берганингдан камроқ берса-ю, уни олсанг — ажр оласан; агар қарз берганингдан афзалроқни кўнгил хушлиги билан берса — бу унинг сенга билдирган миннатдорчилигидир ва сенга муҳлат берган вақтинг учун ажр бордир›, деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يَقُولُ مَنْ أَسْلَفَ سَلَفًا فَلاَ يَشْتَرِطْ إِلاَّ قَضَاءَهُ ‏.‏

Molik Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qiladi: u Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning shunday deganini eshitgan: ‹Kim qarz bersa, faqat uning qaytarilishinigina shart qilsin (boshqa narsani emas)›.Молик Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилади: у Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитган: ‹Ким қарз берса, фақат унинг қайтарилишинигина шарт қилсин (бошқа нарсани эмас)›.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، كَانَ يَقُولُ مَنْ أَسْلَفَ سَلَفًا فَلاَ يَشْتَرِطْ أَفْضَلَ مِنْهُ وَإِنْ كَانَتْ قَبْضَةً مِنْ عَلَفٍ فَهُوَ رِبًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ مَنِ اسْتَسْلَفَ شَيْئًا مِنَ الْحَيَوَانِ بِصِفَةٍ وَتَحْلِيَةٍ مَعْلُومَةٍ فَإِنَّهُ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ وَعَلَيْهِ أَنْ يَرُدَّ مِثْلَهُ إِلاَّ مَا كَانَ مِنَ الْوَلاَئِدِ فَإِنَّهُ يُخَافُ فِي ذَلِكَ الذَّرِيعَةُ إِلَى إِحْلاَلِ مَا لاَ يَحِلُّ فَلاَ يَصْلُحُ وَتَفْسِيرُ مَا كُرِهَ مِنْ ذَلِكَ أَنْ يَسْتَسْلِفَ الرَّجُلُ الْجَارِيَةَ فَيُصِيبُهَا مَا بَدَا لَهُ ثُمَّ يَرُدُّهَا إِلَى صَاحِبِهَا بِعَيْنِهَا فَذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ وَلاَ يَحِلُّ وَلَمْ يَزَلْ أَهْلُ الْعِلْمِ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَلاَ يُرَخِّصُونَ فِيهِ لأَحَدٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) shunday derdi: ‹Kim qarz bersa, undan afzalroqni shart qilmasin; agar u bir siqim (hayvon) yemi boʻlsa ham, u ribodir›. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan narsa shuki, kim biror hayvonni maʼlum sifat va tavsif bilan qarz olsa, unda hech qanday zarar yoʻq va uning mislini qaytarishi lozim. Faqat choʻrilar (qiz qullar) bundan mustasno, chunki bunda — halol boʻlmagan narsani halol qilishga vosita boʻlishidan qoʻrqiladi, shuning uchun u durust emas. Bunda yoqtirilmagan narsaning izohi shuki, kishi choʻrini qarz olib, undan istaganicha (jinsiy) bahramand boʻlgach, uni egasiga aynan oʻzini qaytarib beradi — bu durust ham, halol ham emas. Ilm ahli buni doimo taqiqlab kelgan va hech kimga bunga ruxsat bermagan».Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) шундай дерди: ‹Ким қарз берса, ундан афзалроқни шарт қилмасин; агар у бир сиқим (ҳайвон) еми бўлса ҳам, у рибодир›. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган нарса шуки, ким бирор ҳайвонни маълум сифат ва тавсиф билан қарз олса, унда ҳеч қандай зарар йўқ ва унинг мислини қайтариши лозим. Фақат чўрилар (қиз қуллар) бундан мустасно, чунки бунда — ҳалол бўлмаган нарсани ҳалол қилишга восита бўлишидан қўрқилади, шунинг учун у дуруст эмас. Бунда ёқтирилмаган нарсанинг изоҳи шуки, киши чўрини қарз олиб, ундан истаганича (жинсий) баҳраманд бўлгач, уни эгасига айнан ўзини қайтариб беради — бу дуруст ҳам, ҳалол ҳам эмас. Илм аҳли буни доимо тақиқлаб келган ва ҳеч кимга бунга рухсат бермаган».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz boshqasining savdosi ustidan (savdolashib) sotmasin», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз бошқасининг савдоси устидан (савдолашиб) сотмасин», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَلَقَّوُا الرُّكْبَانَ لِلْبَيْعِ وَلاَ يَبِعْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَيْعِ بَعْضٍ وَلاَ تَنَاجَشُوا وَلاَ يَبِعْ حَاضِرٌ لِبَادٍ وَلاَ تُصَرُّوا الإِبِلَ وَالْغَنَمَ فَمَنِ ابْتَاعَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ بَعْدَ أَنْ يَحْلُبَهَا إِنْ رَضِيَهَا أَمْسَكَهَا وَإِنْ سَخِطَهَا رَدَّهَا وَصَاعًا مِنْ تَمْرٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Savdo qilish uchun (mol keltirayotgan) karvonlarni qarshi olib chiqmanglar; biringiz boshqangizning savdosi ustidan sotmasin; najsh qilmanglar (sotib olish niyati boʻlmay narxni koʻtarmanglar); shaharlik kishi choʻllik (badaviy) uchun sotmasin; tuya va qoʻylarning yelinini (sut yigʻilib koʻp koʻrinsin deb) bogʻlab qoʻymanglar. Kim shundan keyin bunday (hayvon)ni sotib olsa, uni sogʻib koʻrgach, ikki narsaning yaxshirogʻini ixtiyor qiladi: agar rozi boʻlsa, oʻzida saqlaydi; agar norozi boʻlsa, uni bir soʻ xurmo bilan (birga) qaytaradi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Савдо қилиш учун (мол келтираётган) карвонларни қарши олиб чиқманглар; бирингиз бошқангизнинг савдоси устидан сотмасин; нажш қилманглар (сотиб олиш нияти бўлмай нархни кўтарманглар); шаҳарлик киши чўллик (бадавий) учун сотмасин; туя ва қўйларнинг елинини (сут йиғилиб кўп кўринсин деб) боғлаб қўйманглар. Ким шундан кейин бундай (ҳайвон)ни сотиб олса, уни соғиб кўргач, икки нарсанинг яхшироғини ихтиёр қилади: агар рози бўлса, ўзида сақлайди; агар норози бўлса, уни бир сў хурмо билан (бирга) қайтаради», дедилар.

قَالَ مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ النَّجْشِ ‏.‏

Molik Nofeʼ (rahimahulloh)dan, u Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ najshdan qaytardilar.Молик Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан, у Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ нажшдан қайтардилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، ذَكَرَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يُخْدَعُ فِي الْبُيُوعِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِذَا بَايَعْتَ فَقُلْ لاَ خِلاَبَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا بَايَعَ يَقُولُ لاَ خِلاَبَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺga savdolarda aldanib qolayotganini aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Savdolashganingda: ‹Aldash yoʻq (lo xiloba)›, degin», dedilar. (Rovi) aytdi: Shundan keyin u kishi savdolashganida: ‹Aldash yoʻq›, deydigan boʻldi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺга савдоларда алданиб қолаётганини айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Савдолашганингда: ‹Алдаш йўқ (ло хилоба)›, дегин», дедилар. (Рови) айтди: Шундан кейин у киши савдолашганида: ‹Алдаш йўқ›, дейдиган бўлди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ إِذَا جِئْتَ أَرْضًا يُوفُونَ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ فَأَطِلِ الْمُقَامَ بِهَا وَإِذَا جِئْتَ أَرْضًا يُنَقِّصُونَ الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ فَأَقْلِلِ الْمُقَامَ بِهَا ‏.‏

Molik Yahyo ibn Saʼiddan rivoyat qiladi: u Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitgan: ‹Oʻlchov va tarozini toʻla oʻlchaydigan yurtga borsang, unda turishingni uzaytir; oʻlchov va tarozidan kamaytiradigan yurtga borsang, unda turishingni qisqartir›.Молик Яҳё ибн Саъиддан ривоят қилади: у Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитган: ‹Ўлчов ва тарозини тўла ўлчайдиган юртга борсанг, унда туришингни узайтир; ўлчов ва тарозидан камайтирадиган юртга борсанг, унда туришингни қисқартир›.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُنْكَدِرِ، يَقُولُ أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا سَمْحًا إِنْ بَاعَ سَمْحًا إِنِ ابْتَاعَ سَمْحًا إِنْ قَضَى سَمْحًا إِنِ اقْتَضَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَشْتَرِي الإِبِلَ أَوِ الْغَنَمَ أَوِ الْبَزَّ أَوِ الرَّقِيقَ أَوْ شَيْئًا مِنَ الْعُرُوضِ جِزَافًا إِنَّهُ لاَ يَكُونُ الْجِزَافُ فِي شَىْءٍ مِمَّا يُعَدُّ عَدًّا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُعْطِي الرَّجُلَ السِّلْعَةَ يَبِيعُهَا لَهُ وَقَدْ قَوَّمَهَا صَاحِبُهَا قِيمَةً فَقَالَ إِنْ بِعْتَهَا بِهَذَا الثَّمَنِ الَّذِي أَمَرْتُكَ بِهِ فَلَكَ دِينَارٌ - أَوْ شَىْءٌ يُسَمِّيهِ لَهُ يَتَرَاضَيَانِ عَلَيْهِ - وَإِنْ لَمْ تَبِعْهَا فَلَيْسَ لَكَ شَىْءٌ إِنَّهُ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ إِذَا سَمَّى ثَمَنًا يَبِيعُهَا بِهِ وَسَمَّى أَجْرًا مَعْلُومًا إِذَا بَاعَ أَخَذَهُ وَإِنْ لَمْ يَبِعْ فَلاَ شَىْءَ لَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِثْلُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ إِنْ قَدَرْتَ عَلَى غُلاَمِي الآبِقِ أَوْ جِئْتَ بِجَمَلِي الشَّارِدِ فَلَكَ كَذَا ‏.‏ فَهَذَا مِنْ بَابِ الْجُعْلِ وَلَيْسَ مِنْ بَابِ الإِجَارَةِ وَلَوْ كَانَ مِنْ بَابِ الإِجَارَةِ لَمْ يَصْلُحْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا الرَّجُلُ يُعْطَى السِّلْعَةَ فَيُقَالُ لَهُ بِعْهَا وَلَكَ كَذَا وَكَذَا فِي كُلِّ دِينَارٍ ‏.‏ لِشَىْءٍ يُسَمِّيهِ فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَصْلُحُ لأَنَّهُ كُلَّمَا نَقَصَ دِينَارٌ مِنْ ثَمَنِ السِّلْعَةِ نَقَصَ مِنْ حَقِّهِ الَّذِي سَمَّى لَهُ فَهَذَا غَرَرٌ لاَ يَدْرِي كَمْ جَعَلَ لَهُ ‏.‏

Molik Yahyo ibn Saʼiddan rivoyat qiladi: u Muhammad ibn al-Munkadir (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitgan: ‹Alloh sotganda saxiy, sotib olganda saxiy, (qarzini) toʻlaganda saxiy, (haqqini) talab qilganda saxiy boʻlgan bandani sevadi›. Molik tuya, qoʻy, mato (bazz), qul yoki biror molni chamalab (donasini sanamay, jizof) sotib oladigan kishi haqida aytdi: «Sanab hisoblanadigan narsada chamalab (jizof) olish boʻlmaydi». Molik bir kishi boshqa kishiga molni sotish uchun berib, mol egasi uning narxini belgilab: ‹Agar buni men buyurgan mana shu narxda sotsang — senga bir dinor (yoki oʻzi aytadigan, ikkalasi rozi boʻladigan narsa) bor; agar sotmasang — senga hech narsa yoʻq›, degan hol haqida aytdi: «Agar u sotadigan narxni belgilab, maʼlum haq (ish haqi)ni ham belgilagan boʻlsa, bunda zarar yoʻq: sotsa — oʻshani oladi, sotmasa — unga hech narsa yoʻq». Molik aytdi: «Bunga oʻxshash narsa — kishining boshqa kishiga: ‹Agar qochgan qulimni topsang yoki adashib ketgan tuyamni keltirsang — senga shuncha bor›, deyishidir. Bu — juʼl (mukofot) bobidandir, ijara bobidan emas; agar ijara bobidan boʻlganida, durust boʻlmasdi». Molik aytdi: «Ammo bir kishiga mol berilib, unga: ‹Buni sotgin, har bir dinorga senga shuncha-shuncha (foiz) bor›, deb oʻzi biror narsani belgilansa, bu durust emas; chunki mol narxidan har bir dinor kamaygan sayin, unga belgilangan haqidan ham kamayadi. Bu esa — garar (nomaʼlumlik)dir, u oʻziga qancha belgilanganini bilmaydi».Молик Яҳё ибн Саъиддан ривоят қилади: у Муҳаммад ибн ал-Мункадир (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитган: ‹Аллоҳ сотганда сахий, сотиб олганда сахий, (қарзини) тўлаганда сахий, (ҳаққини) талаб қилганда сахий бўлган бандани севади›. Молик туя, қўй, мато (базз), қул ёки бирор молни чамалаб (донасини санамай, жизоф) сотиб оладиган киши ҳақида айтди: «Санаб ҳисобланадиган нарсада чамалаб (жизоф) олиш бўлмайди». Молик бир киши бошқа кишига молни сотиш учун бериб, мол эгаси унинг нархини белгилаб: ‹Агар буни мен буюрган мана шу нархда сотсанг — сенга бир динор (ёки ўзи айтадиган, иккаласи рози бўладиган нарса) бор; агар сотмасанг — сенга ҳеч нарса йўқ›, деган ҳол ҳақида айтди: «Агар у сотадиган нархни белгилаб, маълум ҳақ (иш ҳақи)ни ҳам белгилаган бўлса, бунда зарар йўқ: сотса — ўшани олади, сотмаса — унга ҳеч нарса йўқ». Молик айтди: «Бунга ўхшаш нарса — кишининг бошқа кишига: ‹Агар қочган қулимни топсанг ёки адашиб кетган туямни келтирсанг — сенга шунча бор›, дейишидир. Бу — жуъл (мукофот) бобидандир, ижара бобидан эмас; агар ижара бобидан бўлганида, дуруст бўлмасди». Молик айтди: «Аммо бир кишига мол берилиб, унга: ‹Буни сотгин, ҳар бир динорга сенга шунча-шунча (фоиз) бор›, деб ўзи бирор нарсани белгиланса, бу дуруст эмас; чунки мол нархидан ҳар бир динор камайган сайин, унга белгиланган ҳақидан ҳам камаяди. Бу эса — гарар (номаълумлик)дир, у ўзига қанча белгиланганини билмайди».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ سَأَلَهُ عَنِ الرَّجُلِ، يَتَكَارَى الدَّابَّةَ ثُمَّ يُكْرِيهَا بِأَكْثَرَ مِمَّا تَكَارَاهَا بِهِ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِذَلِكَ ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qiladiki, undan bir kishi haqida — u hayvonni ijaraga olib, soʻng uni oʻzi olgan ijara haqidan koʻra koʻproqqa ijaraga bersa (boʻladimi, deb) soʻralgan edi. U: ‹Bunda hech qanday zarar yoʻq›, dedi.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қиладики, ундан бир киши ҳақида — у ҳайвонни ижарага олиб, сўнг уни ўзи олган ижара ҳақидан кўра кўпроққа ижарага берса (бўладими, деб) сўралган эди. У: ‹Бунда ҳеч қандай зарар йўқ›, деди.