حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَتَبَ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ يَذْكُرُ أَنَّهُ أُتِيَ بِسَكْرَانَ قَدْ قَتَلَ رَجُلاً فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَنِ اقْتُلْهُ بِهِ . قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الآيَةِ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ } فَهَؤُلاَءِ الذُّكُورُ {وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى} أَنَّ الْقِصَاصَ يَكُونُ بَيْنَ الإِنَاثِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْمَرْأَةُ الْحُرَّةُ تُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ كَمَا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالأَمَةُ تُقْتَلُ بِالأَمَةِ كَمَا يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْقِصَاصُ يَكُونُ بَيْنَ النِّسَاءِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالْقِصَاصُ أَيْضًا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ {وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنْفَ بِالأَنْفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ } فَذَكَرَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ فَنَفْسُ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ بِنَفْسِ الرَّجُلِ الْحُرِّ وَجُرْحُهَا بِجُرْحِهِ . قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُمْسِكُ الرَّجُلَ لِلرَّجُلِ فَيَضْرِبُهُ فَيَمُوتُ مَكَانَهُ أَنَّهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ يُرِيدُ قَتْلَهُ قُتِلاَ بِهِ جَمِيعًا وَإِنْ أَمْسَكَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ إِنَّمَا يُرِيدُ الضَّرْبَ مِمَّا يَضْرِبُ بِهِ النَّاسُ لاَ يَرَى أَنَّهُ عَمَدَ لِقَتْلِهِ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ الْقَاتِلُ وَيُعَاقَبُ الْمُمْسِكُ أَشَدَّ الْعُقُوبَةِ وَيُسْجَنُ سَنَةً لأَنَّهُ أَمْسَكَهُ وَلاَ يَكُونُ عَلَيْهِ الْقَتْلُ . قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقْتُلُ الرَّجُلَ عَمْدًا أَوْ يَفْقَأُ عَيْنَهُ عَمْدًا فَيُقْتَلُ الْقَاتِلُ أَوْ تُفْقَأُ عَيْنُ الْفَاقِئِ
Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam (rahimahulloh) Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ga yozib, oldiga bir kishini oʻldirgan mast (kishi) keltirilganini aytdi. Muoviya unga: «Uni (oʻldirilgan kishi evaziga) oʻldir», deb yozdi. Yahyo aytdi: Molik dedi: «Bu oyatning — Alloh tabaraka va taoloning: {Ozod kishi ozod kishi evaziga, qul qul evaziga} — bular erkaklardir — {ayol ayol evaziga} (Baqara 178) — degan soʻzining tafsirida men eshitgan eng yaxshi (soʻz) shuki, qasos ayollar orasida ham erkaklar orasidagi kabidir: ozod ayol ozod ayol evaziga oʻldiriladi, xuddi ozod erkak ozod erkak evaziga oʻldirilgani kabi; choʻri choʻri evaziga oʻldiriladi, xuddi qul qul evaziga oʻldirilgani kabi; qasos ayollar orasida erkaklar orasidagi kabidir, qasos yana erkaklar bilan ayollar orasida ham (boʻladi). Chunki Alloh tabaraka va taolo Kitobida: {Va Biz ularga unda: jon jon evaziga, koʻz koʻz evaziga, burun burun evaziga, quloq quloq evaziga, tish tish evaziga (olinishini), jarohatlar (uchun) esa qasos borligini yozib qoʻydik} (Moida 45) — degan. Alloh tabaraka va taolo jon jon evaziga (olinishini) zikr qildi: ozod ayolning joni ozod erkakning joni evaziga, uning jarohati uning jarohati evaziga (olinadi)». Molik bir kishini boshqa bir kishi uchun (urishga) ushlab turgan — (haligi) uni urib, u shu joyda oʻlgan (holat) haqida shunday dedi: «Agar u (haligini) oʻldirmoqchi ekanini bilib turib ushlagan boʻlsa, ikkovi ham u (oʻlgan) evaziga oʻldiriladi. Agar u faqat odamlar (odatda) uradigan (darajada) urmoqchi ekanini oʻylab, uni oʻldirmoqchi deb bilmay ushlagan boʻlsa, u holda oʻldirgan qotil oʻldiriladi, ushlab turgan esa eng qattiq jazolanadi va ushlagani uchun bir yil qamaladi, ammo uning zimmasida oʻldirilish yoʻq». Molik bir kishini qasddan oʻldirgan yoki uning koʻzini qasddan chiqargan, soʻng (qasos yetishidan avval) qotilning oʻzi oʻldirilgan yoxud koʻz chiqargan (kishi)ning koʻzi chiqarilgan (holat) haqida (soʻz yuritdi).Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам (раҳимаҳуллоҳ) Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)га ёзиб, олдига бир кишини ўлдирган маст (киши) келтирилганини айтди. Муовия унга: «Уни (ўлдирилган киши эвазига) ўлдир», деб ёзди. Яҳё айтди: Молик деди: «Бу оятнинг — Аллоҳ табарака ва таолонинг: {Озод киши озод киши эвазига, қул қул эвазига} — булар эркаклардир — {аёл аёл эвазига} (Бақара 178) — деган сўзининг тафсирида мен эшитган энг яхши (сўз) шуки, қасос аёллар орасида ҳам эркаклар орасидаги кабидир: озод аёл озод аёл эвазига ўлдирилади, худди озод эркак озод эркак эвазига ўлдирилгани каби; чўри чўри эвазига ўлдирилади, худди қул қул эвазига ўлдирилгани каби; қасос аёллар орасида эркаклар орасидаги кабидир, қасос яна эркаклар билан аёллар орасида ҳам (бўлади). Чунки Аллоҳ табарака ва таоло Китобида: {Ва Биз уларга унда: жон жон эвазига, кўз кўз эвазига, бурун бурун эвазига, қулоқ қулоқ эвазига, тиш тиш эвазига (олинишини), жароҳатлар (учун) эса қасос борлигини ёзиб қўйдик} (Моида 45) — деган. Аллоҳ табарака ва таоло жон жон эвазига (олинишини) зикр қилди: озод аёлнинг жони озод эркакнинг жони эвазига, унинг жароҳати унинг жароҳати эвазига (олинади)». Молик бир кишини бошқа бир киши учун (уришга) ушлаб турган — (ҳалиги) уни уриб, у шу жойда ўлган (ҳолат) ҳақида шундай деди: «Агар у (ҳалигини) ўлдирмоқчи эканини билиб туриб ушлаган бўлса, иккови ҳам у (ўлган) эвазига ўлдирилади. Агар у фақат одамлар (одатда) урадиган (даражада) урмоқчи эканини ўйлаб, уни ўлдирмоқчи деб билмай ушлаган бўлса, у ҳолда ўлдирган қотил ўлдирилади, ушлаб турган эса энг қаттиқ жазоланади ва ушлагани учун бир йил қамалади, аммо унинг зиммасида ўлдирилиш йўқ». Молик бир кишини қасддан ўлдирган ёки унинг кўзини қасддан чиқарган, сўнг (қасос етишидан аввал) қотилнинг ўзи ўлдирилган ёхуд кўз чиқарган (киши)нинг кўзи чиқарилган (ҳолат) ҳақида (сўз юритди).