حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ فِي الْكِتَابِ الَّذِي، كَتَبَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فِي الْعُقُولِ أَنَّ فِي النَّفْسِ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ وَفِي الأَنْفِ إِذَا أُوعِيَ جَدْعًا مِائَةٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الدِّيَةِ وَفِي الْجَائِفَةِ مِثْلُهَا وَفِي الْعَيْنِ خَمْسُونَ وَفِي الْيَدِ خَمْسُونَ وَفِي الرِّجْلِ خَمْسُونَ وَفِي كُلِّ أُصْبُعٍ مِمَّا هُنَالِكَ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي السِّنِّ خَمْسٌ وَفِي الْمُوضِحَةِ خَمْسٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ Amr ibn Hazm (roziyallohu anhu) uchun diyalar (xun haqlari) haqida yozgan maktubda shunday (bitilgan) edi: jon (qatl) uchun yuz tuya; burun, agar butunlay kesib tashlansa, yuz tuya; maʼmuma (miya pardasiga yetgan yara) uchun diyaning uchdan biri; joʼifa (ich boʻshligʻiga oʻtgan yara) uchun ham shuncha; koʻz uchun ellik; qoʻl uchun ellik; oyoq uchun ellik; ulardagi har bir barmoq uchun oʻntadan tuya; tish uchun besh; muviza (suyakni ochib qoʻygan yara) uchun besh.Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн Ҳазм (розияллоҳу анҳу) учун диялар (хун ҳақлари) ҳақида ёзган мактубда шундай (битилган) эди: жон (қатл) учун юз туя; бурун, агар бутунлай кесиб ташланса, юз туя; маъмума (мия пардасига етган яра) учун диянинг учдан бири; жоъифа (ич бўшлиғига ўтган яра) учун ҳам шунча; кўз учун эллик; қўл учун эллик; оёқ учун эллик; улардаги ҳар бир бармоқ учун ўнтадан туя; тиш учун беш; мувиза (суякни очиб қўйган яра) учун беш.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَوَّمَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى فَجَعَلَهَا عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَهْلُ الذَّهَبِ أَهْلُ الشَّامِ وَأَهْلُ مِصْرَ وَأَهْلُ الْوَرِقِ أَهْلُ الْعِرَاقِ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَّ الدِّيَةَ تُقْطَعُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ أَوْ أَرْبَعِ سِنِينَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّلاَثُ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ يُقْبَلُ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فِي الدِّيَةِ الإِبِلُ وَلاَ مِنْ أَهْلِ الْعَمُودِ الذَّهَبُ وَلاَ الْوَرِقُ وَلاَ مِنْ أَهْلِ الذَّهَبِ الْوَرِقُ وَلاَ مِنْ أَهْلِ الْوَرِقِ الذَّهَبُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) diyani qishloq (shahar) ahliga (mol turiga qarab) baholadi: uni oltin ahliga ming dinor, kumush ahliga oʻn ikki ming dirham qilib belgiladi. Molik aytdi: «Oltin ahli — Shom ahli va Misr ahli; kumush ahli esa Iroq ahlidir». Yahyo Molikdan rivoyat qilishicha, u diya uch yil yoki toʻrt yilda (boʻlib) uzilishini eshitgan. Molik aytdi: «Bu haqda eshitganlarimdan menga eng maʼqul boʻlgani — uch (yil)dir». Molik aytdi: «Bizda ittifoq qilingan hukm shuki, diyada qishloq ahlidan tuya, koʻchmanchi (chodir) ahlidan oltin yoki kumush, oltin ahlidan kumush, kumush ahlidan oltin qabul qilinmaydi».Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) дияни қишлоқ (шаҳар) аҳлига (мол турига қараб) баҳолади: уни олтин аҳлига минг динор, кумуш аҳлига ўн икки минг дирҳам қилиб белгилади. Молик айтди: «Олтин аҳли — Шом аҳли ва Миср аҳли; кумуш аҳли эса Ироқ аҳлидир». Яҳё Моликдан ривоят қилишича, у дия уч йил ёки тўрт йилда (бўлиб) узилишини эшитган. Молик айтди: «Бу ҳақда эшитганларимдан менга энг маъқул бўлгани — уч (йил)дир». Молик айтди: «Бизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, дияда қишлоқ аҳлидан туя, кўчманчи (чодир) аҳлидан олтин ёки кумуш, олтин аҳлидан кумуш, кумуш аҳлидан олтин қабул қилинмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، كَانَ يَقُولُ فِي دِيَةِ الْعَمْدِ إِذَا قُبِلَتْ خَمْسٌ وَعِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَخَمْسٌ وَعِشْرُونَ حِقَّةً وَخَمْسُ وَعِشْرُونَ جَذَعَةً ‏.‏

Molikdan rivoyat qilinadiki, Ibn Shihob (rahimahulloh) qasddan (qotillik) diyasi — agar (tuya bilan) qabul qilinsa — haqida: «Yigirma besh bint maxod (ikki yoshga qadam qoʻygan urgʻochi tuya), yigirma besh bint labun (uch yoshga qadam qoʻygan), yigirma besh hiqqa (toʻrt yoshga qadam qoʻygan) va yigirma besh jazaʼa (besh yoshga qadam qoʻygan)dir», der edi.Моликдан ривоят қилинадики, Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) қасддан (қотиллик) дияси — агар (туя билан) қабул қилинса — ҳақида: «Йигирма беш бинт маход (икки ёшга қадам қўйган урғочи туя), йигирма беш бинт лабун (уч ёшга қадам қўйган), йигирма беш ҳиққа (тўрт ёшга қадам қўйган) ва йигирма беш жазаъа (беш ёшга қадам қўйган)дир», дер эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَتَبَ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ أَنَّهُ أُتِيَ بِمَجْنُونٍ قَتَلَ رَجُلاً ‏.‏ فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَنِ اعْقِلْهُ وَلاَ تُقِدْ مِنْهُ فَإِنَّهُ لَيْسَ عَلَى مَجْنُونٍ قَوَدٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْكَبِيرِ وَالصَّغِيرِ إِذَا قَتَلاَ رَجُلاً جَمِيعًا عَمْدًا أَنَّ عَلَى الْكَبِيرِ أَنْ يُقْتَلَ وَعَلَى الصَّغِيرِ نِصْفُ الدِّيَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ الْحُرُّ وَالْعَبْدُ يَقْتُلاَنِ الْعَبْدَ فَيُقْتَلُ الْعَبْدُ وَيَكُونُ عَلَى الْحُرِّ نِصْفُ قِيمَتِهِ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Marvon ibn al-Hakam Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ga xat yozib, oldiga bir kishini oʻldirgan majnun (aqli noraso) keltirilganini (bildirdi). Muoviya unga: «Uning (diyasini) toʻla va undan qasos olma; zero, majnunga qasos yoʻq», deb yozdi. Molik katta (balogʻatga yetgan) va kichik (bola) haqida — ikkovi bir kishini qasddan birga oʻldirsa —: «Kattasi oʻldiriladi, kichigiga esa diyaning yarmi (toʻlash vojib) boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Ozod kishi va qul bir qulni oʻldirsalar ham shunday — qul oʻldiriladi, ozod kishiga esa uning (oʻldirilgan qulning) qiymatining yarmi (toʻlash) boʻladi».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Марвон ибн ал-Ҳакам Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)га хат ёзиб, олдига бир кишини ўлдирган мажнун (ақли норасо) келтирилганини (билдирди). Муовия унга: «Унинг (диясини) тўла ва ундан қасос олма; зеро, мажнунга қасос йўқ», деб ёзди. Молик катта (балоғатга етган) ва кичик (бола) ҳақида — иккови бир кишини қасддан бирга ўлдирса —: «Каттаси ўлдирилади, кичигига эса диянинг ярми (тўлаш вожиб) бўлади», деди. Молик айтди: «Озод киши ва қул бир қулни ўлдирсалар ҳам шундай — қул ўлдирилади, озод кишига эса унинг (ўлдирилган қулнинг) қийматининг ярми (тўлаш) бўлади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ بَنِي سَعْدِ بْنِ لَيْثٍ أَجْرَى فَرَسًا فَوَطِئَ عَلَى إِصْبَعِ رَجُلٍ مِنْ جُهَيْنَةَ فَنُزِيَ مِنْهَا فَمَاتَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِلَّذِي ادُّعِيَ عَلَيْهِمْ أَتَحْلِفُونَ بِاللَّهِ خَمْسِينَ يَمِينًا مَا مَاتَ مِنْهَا فَأَبَوْا وَتَحَرَّجُوا وَقَالَ لِلآخَرِينَ أَتَحْلِفُونَ أَنْتُمْ فَأَبَوْا فَقَضَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِشَطْرِ الدِّيَةِ عَلَى السَّعْدِيِّينَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَيْسَ الْعَمَلُ عَلَى هَذَا ‏.‏

Irok ibn Molik va Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qilinadiki, Banu Saʼd ibn Lays qabilasidan bir kishi otini choptirib, Juhayna qabilasidan bir kishining barmogʻini bosib oldi. Barmoq qonab ketib, u kishi vafot etdi. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) daʼvo qilingan (Saʼd qabilasi)ga: «Uning shu (jarohat) sababli oʻlmaganiga Alloh nomi bilan ellik marta qasam ichasizlarmi?» dedi. Ular (gunohdan qoʻrqib) bosh tortdilar. Soʻng boshqalarga (daʼvogarlarga): «Sizlar qasam ichasizlarmi?» dedi. Ular ham bosh tortdilar. Shunda Umar ibn al-Xattob Saʼd qabilasi zimmasiga diyaning yarmini hukm qildi. Molik aytdi: «Amal bunga (koʻra) emas».Ирок ибн Молик ва Сулаймон ибн Ясордан ривоят қилинадики, Бану Саъд ибн Лайс қабиласидан бир киши отини чоптириб, Жуҳайна қабиласидан бир кишининг бармоғини босиб олди. Бармоқ қонаб кетиб, у киши вафот этди. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) даъво қилинган (Саъд қабиласи)га: «Унинг шу (жароҳат) сабабли ўлмаганига Аллоҳ номи билан эллик марта қасам ичасизларми?» деди. Улар (гуноҳдан қўрқиб) бош тортдилар. Сўнг бошқаларга (даъвогарларга): «Сизлар қасам ичасизларми?» деди. Улар ҳам бош тортдилар. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Саъд қабиласи зиммасига диянинг ярмини ҳукм қилди. Молик айтди: «Амал бунга (кўра) эмас».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، وَرَبِيعَةَ بْنَ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، كَانُوا يَقُولُونَ دِيَةُ الْخَطَإِ عِشْرُونَ بِنْتَ مَخَاضٍ وَعِشْرُونَ بِنْتَ لَبُونٍ وَعِشْرُونَ ابْنَ لَبُونٍ ذَكَرًا وَعِشْرُونَ حِقَّةً وَعِشْرُونَ جَذَعَةً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ قَوَدَ بَيْنَ الصِّبْيَانِ وَإِنَّ عَمْدَهُمْ خَطَأٌ مَا لَمْ تَجِبْ عَلَيْهِمُ الْحُدُودُ وَيَبْلُغُوا الْحُلُمَ وَإِنَّ قَتْلَ الصَّبِيِّ لاَ يَكُونُ إِلاَّ خَطَأً وَذَلِكَ لَوْ أَنَّ صَبِيًّا وَكَبِيرًا قَتَلاَ رَجُلاً حُرًّا خَطَأً كَانَ عَلَى عَاقِلَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا نِصْفُ الدِّيَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ قَتَلَ خَطَأً فَإِنَّمَا عَقْلُهُ مَالٌ لاَ قَوَدَ فِيهِ وَإِنَّمَا هُوَ كَغَيْرِهِ مِنْ مَالِهِ يُقْضَى بِهِ دَيْنُهُ وَيُجَوَّزُ فِيهِ وَصِيَّتُهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ تَكُونُ الدِّيَةُ قَدْرَ ثُلُثِهِ ثُمَّ عُفِيَ عَنْ دِيَتِهِ فَذَلِكَ جَائِزٌ لَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرُ دِيَتِهِ جَازَ لَهُ مِنْ ذَلِكَ الثُّلُثُ إِذَا عُفِيَ عَنْهُ وَأَوْصَى بِهِ ‏.‏

Ibn Shihob, Sulaymon ibn Yasor va Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahumulloh) shunday der edilar: «Xato (bexosdan oʻldirish) diyasi — yigirmata bint maxod (bir yoshli urgʻochi tuya), yigirmata bint labun (ikki yoshli urgʻochi tuya), yigirmata ibn labun — erkak (ikki yoshli erkak tuya), yigirmata hiqqa (uch yoshli urgʻochi tuya) va yigirmata jazaʼa (toʻrt yoshli urgʻochi tuya)dir». Molik aytdi: «Bizda ittifoq qilingan amal shuki, bolalar orasida qasos yoʻq, ularning qasddan (qilgani) ham xato hisoblanadi — hadlar ular zimmasiga vojib boʻlmagunicha va ular balogʻatga yetmagunicha. Bolaning oʻldirilishi faqat xato (yoʻli) bilan boʻladi. Bu shuki, agar bir bola va bir katta (kishi) bir ozod kishini xato bilan oʻldirsalar, ularning har birining oqilasi zimmasiga diyaning yarmi (tushadi)». Molik aytdi: «Kim xato bilan oʻldirsa, uning diyasi (toʻlanadigan) moldir, unda qasos yoʻq; u xuddi molidan boshqa narsa kabi — undan qarzi uzatiladi va unda uning vasiyati ravo boʻladi. Agar uning moli boʻlib, diya oʻsha molning uchdan biri miqdorida boʻlsa, soʻng uning diyasi afv qilinsa, bu unga ravodir. Agar uning diyasidan boshqa moli boʻlmasa, afv qilinib, vasiyat qilinganda undan uchdan biri unga ravo boʻladi».Ибн Шиҳоб, Сулаймон ибн Ясор ва Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳумуллоҳ) шундай дер эдилар: «Хато (бехосдан ўлдириш) дияси — йигирмата бинт маход (бир ёшли урғочи туя), йигирмата бинт лабун (икки ёшли урғочи туя), йигирмата ибн лабун — эркак (икки ёшли эркак туя), йигирмата ҳиққа (уч ёшли урғочи туя) ва йигирмата жазаъа (тўрт ёшли урғочи туя)дир». Молик айтди: «Бизда иттифоқ қилинган амал шуки, болалар орасида қасос йўқ, уларнинг қасддан (қилгани) ҳам хато ҳисобланади — ҳадлар улар зиммасига вожиб бўлмагунича ва улар балоғатга етмагунича. Боланинг ўлдирилиши фақат хато (йўли) билан бўлади. Бу шуки, агар бир бола ва бир катта (киши) бир озод кишини хато билан ўлдирсалар, уларнинг ҳар бирининг оқиласи зиммасига диянинг ярми (тушади)». Молик айтди: «Ким хато билан ўлдирса, унинг дияси (тўланадиган) молдир, унда қасос йўқ; у худди молидан бошқа нарса каби — ундан қарзи узатилади ва унда унинг васияти раво бўлади. Агар унинг моли бўлиб, дия ўша молнинг учдан бири миқдорида бўлса, сўнг унинг дияси афв қилинса, бу унга раводир. Агар унинг диясидан бошқа моли бўлмаса, афв қилиниб, васият қилинганда ундан учдан бири унга раво бўлади».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ تُعَاقِلُ الْمَرْأَةُ الرَّجُلَ إِلَى ثُلُثِ الدِّيَةِ إِصْبَعُهَا كَإِصْبَعِهِ وَسِنُّهَا كَسِنِّهِ وَمُوضِحَتُهَا كَمُوضِحَتِهِ وَمُنَقِّلَتُهَا كَمُنَقَّلَتِهِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) shunday der edi: «Ayol diyaning uchdan biriga qadar erkak bilan teng (diya oladi): uning barmogʻi erkakning barmogʻi kabi, tishi tishi kabi, muvzihasi (suyagini ochib yuboradigan jarohati) muvzihasi kabi va munaqqilasi (suyagini siljitadigan jarohati) munaqqilasi kabidir».Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) шундай дер эди: «Аёл диянинг учдан бирига қадар эркак билан тенг (дия олади): унинг бармоғи эркакнинг бармоғи каби, тиши тиши каби, мувзиҳаси (суягини очиб юборадиган жароҳати) мувзиҳаси каби ва мунаққиласи (суягини силжитадиган жароҳати) мунаққиласи кабидир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، وَبَلَغَهُ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُمَا كَانَا يَقُولاَنِ مِثْلَ قَوْلِ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فِي الْمَرْأَةِ أَنَّهَا تُعَاقِلُ الرَّجُلَ إِلَى ثُلُثِ دِيَةِ الرَّجُلِ فَإِذَا بَلَغَتْ ثُلُثَ دِيَةِ الرَّجُلِ كَانَتْ إِلَى النِّصْفِ مِنْ دِيَةِ الرَّجُلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنَّهَا تُعَاقِلُهُ فِي الْمُوضِحَةِ وَالْمُنَقَّلَةِ وَمَا دُونَ الْمَأْمُومَةِ وَالْجَائِفَةِ وَأَشْبَاهِهِمَا مِمَّا يَكُونُ فِيهِ ثُلُثُ الدِّيَةِ فَصَاعِدًا فَإِذَا بَلَغَتْ ذَلِكَ كَانَ عَقْلُهَا فِي ذَلِكَ النِّصْفَ مِنْ عَقْلِ الرَّجُلِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi, shuningdek Molikka Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan ham yetib kelishicha, ikkovi ayol xususida Said ibn al-Musayyab aytgani kabi: ayol erkak bilan erkak diyasining uchdan biriga qadar teng (diya oladi), erkak diyasining uchdan biriga yetgach esa erkak diyasining yarmigacha (oladi), deb aytishardi. Molik aytdi: «Buning tafsiri shuki, u (ayol) muvziha, munaqqila hamda maʼmuma va joifadan pastdagi, ularga oʻxshash — uchdan bir diya yoki undan koʻp (diya) boʻladigan (jarohat)larda erkak bilan teng (diya oladi); shu (uchdan bir)ga yetganda esa uning oʻsha (jarohat)dagi diyasi erkak diyasining yarmi boʻladi».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади, шунингдек Моликка Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳам етиб келишича, иккови аёл хусусида Саид ибн ал-Мусайяб айтгани каби: аёл эркак билан эркак диясининг учдан бирига қадар тенг (дия олади), эркак диясининг учдан бирига етгач эса эркак диясининг ярмигача (олади), деб айтишарди. Молик айтди: «Бунинг тафсири шуки, у (аёл) мувзиҳа, мунаққила ҳамда маъмума ва жоифадан пастдаги, уларга ўхшаш — учдан бир дия ёки ундан кўп (дия) бўладиган (жароҳат)ларда эркак билан тенг (дия олади); шу (учдан бир)га етганда эса унинг ўша (жароҳат)даги дияси эркак диясининг ярми бўлади».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ مَضَتِ السُّنَّةُ أَنَّ الرَّجُلَ، إِذَا أَصَابَ امْرَأَتَهُ بِجُرْحٍ أَنَّ عَلَيْهِ عَقْلَ ذَلِكَ الْجُرْحِ وَلاَ يُقَادُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الْخَطَإِ أَنْ يَضْرِبَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فَيُصِيبَهَا مِنْ ضَرْبِهِ مَا لَمْ يَتَعَمَّدْ كَمَا يَضْرِبُهَا بِسَوْطٍ فَيَفْقَأُ عَيْنَهَا وَنَحْوَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمَرْأَةِ يَكُونُ لَهَا زَوْجٌ وَوَلَدٌ مِنْ غَيْرِ عَصَبَتِهَا وَلاَ قَوْمِهَا فَلَيْسَ عَلَى زَوْجِهَا إِذَا كَانَ مِنْ قَبِيلَةٍ أُخْرَى مِنْ عَقْلِ جِنَايَتِهَا شَىْءٌ وَلاَ عَلَى وَلَدِهَا إِذَا كَانُوا مِنْ غَيْرِ قَوْمِهَا وَلاَ عَلَى إِخْوَتِهَا مِنْ أُمِّهَا إِذَا كَانُوا مِنْ غَيْرِ عَصَبَتِهَا وَلاَ قَوْمِهَا فَهَؤُلاَءِ أَحَقُّ بِمِيرَاثِهَا وَالْعَصَبَةُ عَلَيْهِمُ الْعَقْلُ مُنْذُ زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَوْمِ وَكَذَلِكَ مَوَالِي الْمَرْأَةِ مِيرَاثُهُمْ لِوَلَدِ الْمَرْأَةِ وَإِنْ كَانُوا مِنْ غَيْرِ قَبِيلَتِهَا وَعَقْلُ جِنَايَةِ الْمَوَالِي عَلَى قَبِيلَتِهَا ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: «Sunnat shunday oʻtganki, kishi xotinini jarohatlab qoʻysa, oʻsha jarohatning diyasi uning zimmasida boʻladi va undan qasos olinmaydi». Molik aytdi: «Bu faqat xato (bexosdan) holatda boʻladi — kishi xotinini urib, urishidan qasd qilmagan narsani unga yetkazsa, masalan, uni qamchi bilan urib, koʻzini chiqarib yuborsa va shunga oʻxshash». Molik ayol haqida — uning eri va oʻz asabasidan (ota tarafidagi qarindoshlaridan) hamda qavmidan boʻlmagan farzandi boʻlsa — shunday dedi: eri boshqa qabiladan boʻlsa, uning jinoyati diyasidan eri zimmasiga hech narsa (tushmaydi), qavmidan boʻlmagan boʻlsa farzandlari zimmasiga ham, asabasi va qavmidan boʻlmagan boʻlsa ona tarafidagi (bir ona) birodarlari zimmasiga ham (tushmaydi). Bular uning merosiga haqliroqdir, diya esa Rasululloh ﷺ zamonlaridan to bugungacha asaba zimmasidadir. Xuddi shunday, ayolning mavlolari (ozod qilgan qullari)ning merosi — garchi ular uning qabilasidan boʻlmasa-da — ayolning farzandiga (tegadi), mavlolar jinoyatining diyasi esa uning qabilasi zimmasidadir.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: «Суннат шундай ўтганки, киши хотинини жароҳатлаб қўйса, ўша жароҳатнинг дияси унинг зиммасида бўлади ва ундан қасос олинмайди». Молик айтди: «Бу фақат хато (бехосдан) ҳолатда бўлади — киши хотинини уриб, уришидан қасд қилмаган нарсани унга етказса, масалан, уни қамчи билан уриб, кўзини чиқариб юборса ва шунга ўхшаш». Молик аёл ҳақида — унинг эри ва ўз асабасидан (ота тарафидаги қариндошларидан) ҳамда қавмидан бўлмаган фарзанди бўлса — шундай деди: эри бошқа қабиладан бўлса, унинг жинояти диясидан эри зиммасига ҳеч нарса (тушмайди), қавмидан бўлмаган бўлса фарзандлари зиммасига ҳам, асабаси ва қавмидан бўлмаган бўлса она тарафидаги (бир она) биродарлари зиммасига ҳам (тушмайди). Булар унинг меросига ҳақлироқдир, дия эса Расулуллоҳ ﷺ замонларидан то бугунгача асаба зиммасидадир. Худди шундай, аёлнинг мавлолари (озод қилган қуллари)нинг мероси — гарчи улар унинг қабиласидан бўлмаса-да — аёлнинг фарзандига (тегади), мавлолар жиноятининг дияси эса унинг қабиласи зиммасидадир.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ امْرَأَتَيْنِ، مِنْ هُذَيْلٍ رَمَتْ إِحْدَاهُمَا الأُخْرَى فَطَرَحَتْ جَنِينَهَا فَقَضَى فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ وَلِيدَةٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Huzayl qabilasidan boʻlgan ikki ayolning biri ikkinchisiga (tosh) otib, uning homilasini tushirib yubordi. Shunda Rasululloh ﷺ uning (homilasi) haqida gʻurra — bir qul yoki bir choʻri (berilishini) hukm qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Ҳузайл қабиласидан бўлган икки аёлнинг бири иккинчисига (тош) отиб, унинг ҳомиласини тушириб юборди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг (ҳомиласи) ҳақида ғурра — бир қул ёки бир чўри (берилишини) ҳукм қилдилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي الْجَنِينَ يُقْتَلُ فِي بَطْنِ أُمِّهِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ وَلِيدَةٍ فَقَالَ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ كَيْفَ أَغْرَمُ مَا لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلْ وَلاَ نَطَقَ وَلاَ اسْتَهَلّ وَمِثْلُ ذَلِكَ بَطَلْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ إِنَّمَا هَذَا مِنْ إِخْوَانِ الْكُهَّانِ ‏"‏ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ onasining qornida oʻldirilgan homila haqida gʻurra — bir qul yoki bir choʻri (berilishini) hukm qildilar. Shunda hukm chiqarilgan (toʻlashi kerak boʻlgan) kishi: «Ichmagan, yemagan, gapirmagan va (tugʻilib) ovoz chiqarmagan (jon) uchun qanday toʻlov toʻlayman? Bunday narsa botil (behuda)-ku!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Bu — kohinlarning birodarlaridan biri, xolos», dedilar.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ онасининг қорнида ўлдирилган ҳомила ҳақида ғурра — бир қул ёки бир чўри (берилишини) ҳукм қилдилар. Шунда ҳукм чиқарилган (тўлаши керак бўлган) киши: «Ичмаган, емаган, гапирмаган ва (туғилиб) овоз чиқармаган (жон) учун қандай тўлов тўлайман? Бундай нарса ботил (беҳуда)-ку!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу — коҳинларнинг биродарларидан бири, холос», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ الْغُرَّةُ تُقَوَّمُ خَمْسِينَ دِينَارًا أَوْ سِتَّمِائَةِ دِرْهَمٍ وَدِيَةُ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ خَمْسُمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ سِتَّةُ آلاَفِ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَدِيَةُ جَنِينِ الْحُرَّةِ عُشْرُ دِيَتِهَا وَالْعُشْرُ خَمْسُونَ دِينَارًا أَوْ سِتُّمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا يُخَالِفُ فِي أَنَّ الْجَنِينَ لاَ تَكُونُ فِيهِ الْغُرَّةُ حَتَّى يُزَايِلَ بَطْنَ

Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh) shunday der edi: «Gʻurra ellik dinor yoki olti yuz dirhamga baholanadi. Ozod musulmon ayolning diyasi besh yuz dinor yoki olti ming dirhamdir». Molik aytdi: «Ozod ayol homilasining diyasi uning diyasining oʻndan biridir, oʻndan bir esa ellik dinor yoki olti yuz dirhamdir». Molik aytdi: «Homila onasining qornidan ajralib chiqmagunicha unda gʻurra boʻlmasligi (haqida) hech kim ixtilof qilganini eshitmadim».Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) шундай дер эди: «Ғурра эллик динор ёки олти юз дирҳамга баҳоланади. Озод мусулмон аёлнинг дияси беш юз динор ёки олти минг дирҳамдир». Молик айтди: «Озод аёл ҳомиласининг дияси унинг диясининг ўндан биридир, ўндан бир эса эллик динор ёки олти юз дирҳамдир». Молик айтди: «Ҳомила онасининг қорнидан ажралиб чиқмагунича унда ғурра бўлмаслиги (ҳақида) ҳеч ким ихтилоф қилганини эшитмадим».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ كَامِلَةً فَإِذَا قُطِعَتِ السُّفْلَى فَفِيهَا ثُلُثَا الدِّيَةِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) ikki lab haqida shunday der edi: «(Ikki lab kesilsa) toʻliq diya (boʻladi); agar faqat pastki lab kesilsa, unda diyaning uchdan ikkisi (boʻladi)».Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) икки лаб ҳақида шундай дер эди: «(Икки лаб кесилса) тўлиқ дия (бўлади); агар фақат пастки лаб кесилса, унда диянинг учдан иккиси (бўлади)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ الرَّجُلِ الأَعْوَرِ، يَفْقَأُ عَيْنَ الصَّحِيحِ فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ إِنْ أَحَبَّ الصَّحِيحُ أَنْ يَسْتَقِيدَ، مِنْهُ فَلَهُ الْقَوَدُ وَإِنْ أَحَبَّ فَلَهُ الدِّيَةُ أَلْفُ دِينَارٍ أَوِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ فِي كُلِّ زَوْجٍ مِنَ الإِنْسَانِ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَأَنَّ فِي اللِّسَانِ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَأَنَّ فِي الأُذُنَيْنِ إِذَا ذَهَبَ سَمْعُهُمَا الدِّيَةَ كَامِلَةً اصْطُلِمَتَا أَوْ لَمْ تُصْطَلَمَا وَفِي ذَكَرِ الرَّجُلِ الدِّيَةُ كَامِلَةً وَفِي الأُنْثَيَيْنِ الدِّيَةُ كَامِلَةً ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ فِي ثَدْيَىِ الْمَرْأَةِ الدِّيَةَ كَامِلَةً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَأَخَفُّ ذَلِكَ عِنْدِي الْحَاجِبَانِ وَثَدْيَا الرَّجُلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أُصِيبَ مِنْ أَطْرَافِهِ أَكْثَرُ مِنْ دِيَتِهِ فَذَلِكَ لَهُ إِذَا أُصِيبَتْ يَدَاهُ وَرِجْلاَهُ وَعَيْنَاهُ فَلَهُ ثَلاَثُ دِيَاتٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي عَيْنِ الأَعْوَرِ الصَّحِيحَةِ إِذَا فُقِئَتْ خَطَأً إِنَّ فِيهَا الدِّيَةَ كَامِلَةً ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)dan koʻzi bitta (aʼvar) kishi haqida — u sogʻlom kishining koʻzini chiqarib yuborsa — soʻradi. Ibn Shihob: «Agar sogʻlom kishi undan qasos olishni istasa, qasos oladi; istasa, diya — ming dinor yoki oʻn ikki ming dirham (oladi)», dedi. Molikka yetib kelishicha, insondagi har bir juft (aʼzo)da toʻliq diya bor, tilda toʻliq diya bor, ikki quloqda — eshitishi ketsa, kesib tashlangan boʻladimi yoki yoʻqmi — toʻliq diya bor, erkakning zakarida (jinsiy aʼzosida) toʻliq diya bor, ikki moyakda toʻliq diya bor. Yana Molikka yetib kelishicha, ayolning ikki koʻkragida toʻliq diya bor. Molik aytdi: «Bularning menimcha eng yengili qoshlar va erkakning (ikki) koʻkragidir». Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, kishi aʼzolaridan oʻz diyasidan koʻproq (miqdorda) jarohatlansa, bu uning haqqidir: agar ikki qoʻli, ikki oyogʻi va ikki koʻzi jarohatlansa, unga uch (baravar) diya (beriladi)». Molik koʻzi bitta kishining sogʻlom koʻzi haqida — u xato (bexosdan) chiqarib yuborilsa — «Unda toʻliq diya bor», dedi.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан кўзи битта (аъвар) киши ҳақида — у соғлом кишининг кўзини чиқариб юборса — сўради. Ибн Шиҳоб: «Агар соғлом киши ундан қасос олишни истаса, қасос олади; истаса, дия — минг динор ёки ўн икки минг дирҳам (олади)», деди. Моликка етиб келишича, инсондаги ҳар бир жуфт (аъзо)да тўлиқ дия бор, тилда тўлиқ дия бор, икки қулоқда — эшитиши кетса, кесиб ташланган бўладими ёки йўқми — тўлиқ дия бор, эркакнинг закарида (жинсий аъзосида) тўлиқ дия бор, икки моякда тўлиқ дия бор. Яна Моликка етиб келишича, аёлнинг икки кўкрагида тўлиқ дия бор. Молик айтди: «Буларнинг менимча энг енгили қошлар ва эркакнинг (икки) кўкрагидир». Молик айтди: «Биздаги амал шуки, киши аъзоларидан ўз диясидан кўпроқ (миқдорда) жароҳатланса, бу унинг ҳаққидир: агар икки қўли, икки оёғи ва икки кўзи жароҳатланса, унга уч (баравар) дия (берилади)». Молик кўзи битта кишининг соғлом кўзи ҳақида — у хато (бехосдан) чиқариб юборилса — «Унда тўлиқ дия бор», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، كَانَ يَقُولُ فِي الْعَيْنِ الْقَائِمَةِ إِذَا طَفِئَتْ مِائَةُ دِينَارٍ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَسُئِلَ مَالِكٌ عَنْ شَتَرِ الْعَيْنِ وَحِجَاجِ الْعَيْنِ فَقَالَ لَيْسَ فِي ذَلِكَ إِلاَّ الاِجْتِهَادُ إِلاَّ أَنْ يَنْقُصَ بَصَرُ الْعَيْنِ فَيَكُونُ لَهُ بِقَدْرِ مَا نَقَصَ مِنْ بَصَرِ الْعَيْنِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْعَيْنِ الْقَائِمَةِ الْعَوْرَاءِ إِذَا طَفِئَتْ وَفِي الْيَدِ الشَّلاَّءِ إِذَا قُطِعَتْ إِنَّهُ لَيْسَ فِي ذَلِكَ إِلاَّ الاِجْتِهَادُ وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ عَقْلٌ مُسَمًّى ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) koʻrmay qolgan, ammo joyida turgan koʻz (al-ayn al-qoima) haqida — u butunlay soʻngan (koʻrmaydigan) boʻlsa — «Yuz dinor», der edi. Yahyo aytdi: Molikdan koʻz qovogʻining yirtilishi (shatar) va koʻz kosasi (hijoj) haqida soʻralganda, u: «Bunda faqat ijtihod bor, magar koʻzning koʻrishi kamaygan boʻlsa, u holda koʻz koʻrishidan qancha kamaygan boʻlsa, shunga yarasha (diya beriladi)», dedi. Yahyo aytdi: Molik dedi: «Bizdagi amal shuki, koʻrmay joyida turgan koʻz — u soʻngan (butunlay koʻr) boʻlsa — hamda shol boʻlib qolgan qoʻl — u kesilgan boʻlsa — bularda faqat ijtihod bor, ularda belgilangan (muayyan) diya yoʻq».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) кўрмай қолган, аммо жойида турган кўз (ал-айн ал-қоима) ҳақида — у бутунлай сўнган (кўрмайдиган) бўлса — «Юз динор», дер эди. Яҳё айтди: Моликдан кўз қовоғининг йиртилиши (шатар) ва кўз косаси (ҳижож) ҳақида сўралганда, у: «Бунда фақат ижтиҳод бор, магар кўзнинг кўриши камайган бўлса, у ҳолда кўз кўришидан қанча камайган бўлса, шунга яраша (дия берилади)», деди. Яҳё айтди: Молик деди: «Биздаги амал шуки, кўрмай жойида турган кўз — у сўнган (бутунлай кўр) бўлса — ҳамда шол бўлиб қолган қўл — у кесилган бўлса — буларда фақат ижтиҳод бор, уларда белгиланган (муайян) дия йўқ».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، يَذْكُرُ أَنَّ الْمُوضِحَةَ، فِي الْوَجْهِ مِثْلُ الْمُوضِحَةِ فِي الرَّأْسِ إِلاَّ أَنْ تَعِيبَ الْوَجْهَ فَيُزَادُ فِي عَقْلِهَا مَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ عَقْلِ نِصْفِ الْمُوضِحَةِ فِي الرَّأْسِ فَيَكُونُ فِيهَا خَمْسَةٌ وَسَبْعُونَ دِينَارًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ فِي الْمُنَقَّلَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ فَرِيضَةً ‏.‏ قَالَ وَالْمُنَقَّلَةُ الَّتِي يَطِيرُ فِرَاشُهَا مِنَ الْعَظْمِ وَلاَ تَخْرِقُ إِلَى الدِّمَاغِ وَهِيَ تَكُونُ فِي الرَّأْسِ وَفِي الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّ الْمَأْمُومَةَ وَالْجَائِفَةَ لَيْسَ فِيهِمَا قَوَدٌ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ لَيْسَ فِي الْمَأْمُومَةِ قَوَدٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالْمَأْمُومَةُ مَا خَرَقَ الْعَظْمَ إِلَى الدِّمَاغِ وَلاَ تَكُونُ الْمَأْمُومَةُ إِلاَّ فِي الرَّأْسِ وَمَا يَصِلُ إِلَى الدِّمَاغِ إِذَا خَرَقَ الْعَظْمَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّهُ لَيْسَ فِيمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ مِنَ الشِّجَاجِ عَقْلٌ حَتَّى تَبْلُغَ الْمُوضِحَةَ وَإِنَّمَا الْعَقْلُ فِي الْمُوضِحَةِ فَمَا فَوْقَهَا وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْتَهَى إِلَى الْمُوضِحَةِ فِي كِتَابِهِ لِعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ فَجَعَلَ فِيهَا خَمْسًا مِنَ الإِبِلِ وَلَمْ تَقْضِ الأَئِمَّةُ فِي الْقَدِيمِ وَلاَ فِي الْحَدِيثِ فِيمَا دُونَ الْمُوضِحَةِ بِعَقْلٍ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: yuzdagi muvziha (suyakni ochadigan jarohat) boshdagi muvziha kabidir, magar yuzni aybdor (chandiqli) qilib qoʻysa, u holda uning diyasiga boshdagi muvziha diyasining yarmi bilan oʻrtasidagi (miqdor) qoʻshiladi va unda yetmish besh dinor boʻladi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, munaqqilada oʻn besh farida (belgilangan tuya) bor». U dedi: munaqqila — suyakdan (parcha) uchib chiqadigan, ammo miyagacha teshib oʻtmaydigan (jarohat); u boshda va yuzda boʻladi. Molik aytdi: «Bizda ittifoq qilingan amal shuki, maʼmuma (miya pardasiga yetgan jarohat) va joifada (ich-tan boʻshligʻiga oʻtgan jarohatda) qasos yoʻq». Ibn Shihob ham: «Maʼmumada qasos yoʻq», degan. Molik aytdi: maʼmuma — suyakni teshib miyaga yetgan (jarohat); maʼmuma faqat boshda boʻladi, u suyak teshilganda miyaga yetadigan (jarohatdir). Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, muvzihadan pastdagi bosh jarohatlarida muvzihaga yetmaguncha diya yoʻq, diya faqat muvziha va undan yuqorisidadir. Chunki Rasululloh ﷺ Amr ibn Hazmga yozgan maktublarida muvzihada toʻxtab, unda besh tuya (belgilab) qoʻyganlar; imomlar esa qadimda ham, keyin ham muvzihadan pastdagi (jarohat) uchun diya hukm qilmaganlar».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: юздаги мувзиҳа (суякни очадиган жароҳат) бошдаги мувзиҳа кабидир, магар юзни айбдор (чандиқли) қилиб қўйса, у ҳолда унинг диясига бошдаги мувзиҳа диясининг ярми билан ўртасидаги (миқдор) қўшилади ва унда етмиш беш динор бўлади. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, мунаққилада ўн беш фарида (белгиланган туя) бор». У деди: мунаққила — суякдан (парча) учиб чиқадиган, аммо миягача тешиб ўтмайдиган (жароҳат); у бошда ва юзда бўлади. Молик айтди: «Бизда иттифоқ қилинган амал шуки, маъмума (мия пардасига етган жароҳат) ва жоифада (ич-тан бўшлиғига ўтган жароҳатда) қасос йўқ». Ибн Шиҳоб ҳам: «Маъмумада қасос йўқ», деган. Молик айтди: маъмума — суякни тешиб мияга етган (жароҳат); маъмума фақат бошда бўлади, у суяк тешилганда мияга етадиган (жароҳатдир). Молик айтди: «Биздаги амал шуки, мувзиҳадан пастдаги бош жароҳатларида мувзиҳага етмагунча дия йўқ, дия фақат мувзиҳа ва ундан юқорисидадир. Чунки Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн Ҳазмга ёзган мактубларида мувзиҳада тўхтаб, унда беш туя (белгилаб) қўйганлар; имомлар эса қадимда ҳам, кейин ҳам мувзиҳадан пастдаги (жароҳат) учун дия ҳукм қилмаганлар».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ كُلُّ نَافِذَةٍ فِي عُضْوٍ مِنَ الأَعْضَاءِ فَفِيهَا ثُلُثُ عَقْلِ ذَلِكَ الْعُضْوِ ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) aytdi: «Aʼzolardan biridagi har bir teshib oʻtuvchi jarohat (nofiza)da oʻsha aʼzo diyasining uchdan biri (boʻladi)».Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Аъзолардан биридаги ҳар бир тешиб ўтувчи жароҳат (нофиза)да ўша аъзо диясининг учдан бири (бўлади)».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، كَانَ ابْنُ شِهَابٍ لاَ يَرَى ذَلِكَ وَأَنَا لاَ، أَرَى فِي نَافِذَةٍ فِي عُضْوٍ مِنَ الأَعْضَاءِ فِي الْجَسَدِ أَمْرًا مُجْتَمَعًا عَلَيْهِ وَلَكِنِّي أَرَى فِيهَا الاِجْتِهَادَ يَجْتَهِدُ الإِمَامُ فِي ذَلِكَ وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ أَمْرٌ مُجْتَمَعٌ عَلَيْهِ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْمَأْمُومَةَ وَالْمُنَقَّلَةَ وَالْمُوضِحَةَ لاَ تَكُونُ إِلاَّ فِي الْوَجْهِ وَالرَّأْسِ فَمَا كَانَ فِي الْجَسَدِ مِنْ ذَلِكَ فَلَيْسَ فِيهِ إِلاَّ الاِجْتِهَادُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَلاَ أَرَى اللَّحْىَ الأَسْفَلَ وَالأَنْفَ مِنَ الرَّأْسِ فِي جِرَاحِهِمَا لأَنَّهُمَا عَظْمَانِ مُنْفَرِدَانِ وَالرَّأْسُ بَعْدَهُمَا عَظْمٌ وَاحِدٌ ‏.‏

Molik aytdi: Ibn Shihob buni (uchdan bir qoidasini) maʼqul koʻrmasdi, men ham tanadagi aʼzolardan biridagi teshib oʻtuvchi jarohatda ittifoq qilingan amal (bor) deb bilmayman, balki men unda ijtihod bor deb bilaman — imom bu haqda ijtihod qiladi, bunda bizda ittifoq qilingan amal yoʻq. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, maʼmuma, munaqqila va muvziha faqat yuz va boshda boʻladi; tanada bulardan nima boʻlsa, unda faqat ijtihod bordir». Molik aytdi: «Men pastki jagʻ va burunni jarohatlari (hukmi) jihatidan boshdan (bir qism) deb bilmayman, chunki ular ikki alohida suyakdir, bosh esa ulardan boshqasi bilan bitta suyakdir».Молик айтди: Ибн Шиҳоб буни (учдан бир қоидасини) маъқул кўрмасди, мен ҳам танадаги аъзолардан биридаги тешиб ўтувчи жароҳатда иттифоқ қилинган амал (бор) деб билмайман, балки мен унда ижтиҳод бор деб биламан — имом бу ҳақда ижтиҳод қилади, бунда бизда иттифоқ қилинган амал йўқ. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, маъмума, мунаққила ва мувзиҳа фақат юз ва бошда бўлади; танада булардан нима бўлса, унда фақат ижтиҳод бордир». Молик айтди: «Мен пастки жағ ва бурунни жароҳатлари (ҳукми) жиҳатидан бошдан (бир қисм) деб билмайман, чунки улар икки алоҳида суякдир, бош эса улардан бошқаси билан битта суякдир».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَقَادَ مِنَ الْمُنَقَّلَةِ ‏.‏

Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo) munaqqila (jarohati) uchun qasos oldirdi.Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо) мунаққила (жароҳати) учун қасос олдирди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ قَالَ سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ كَمْ فِي إِصْبَعِ الْمَرْأَةِ فَقَالَ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ فَقُلْتُ كَمْ فِي إِصْبَعَيْنِ قَالَ عِشْرُونَ مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ فَقُلْتُ كَمْ فِي ثَلاَثٍ فَقَالَ ثَلاَثُونَ مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ فَقُلْتُ كَمْ فِي أَرْبَعٍ قَالَ عِشْرُونَ مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ فَقُلْتُ حِينَ عَظُمَ جُرْحُهَا وَاشْتَدَّتْ مُصِيبَتُهَا نَقَصَ عَقْلُهَا فَقَالَ سَعِيدٌ أَعِرَاقِيٌّ أَنْتَ فَقُلْتُ بَلْ عَالِمٌ مُتَثَبِّتٌ أَوْ جَاهِلٌ مُتَعَلِّمٌ ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدٌ هِيَ السُّنَّةُ يَا ابْنَ أَخِي ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي أَصَابِعِ الْكَفِّ إِذَا قُطِعَتْ فَقَدْ تَمَّ عَقْلُهَا وَذَلِكَ أَنَّ خَمْسَ الأَصَابِعِ إِذَا قُطِعَتْ كَانَ عَقْلُهَا عَقْلَ الْكَفِّ خَمْسِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي كُلِّ إِصْبَعٍ عَشَرَةٌ مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَحِسَابُ الأَصَابِعِ ثَلاَثَةٌ وَثَلاَثُونَ دِينَارٍ وَثُلُثُ دِينَارٍ فِي كُلِّ أَنْمُلَةٍ وَهِيَ مِنَ الإِبِلِ ثَلاَثُ فَرَائِضَ وَثُلُثُ فَرِيضَةٍ ‏.‏

Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh) aytdi: «Men Said ibn al-Musayyabdan: ‹Ayolning barmogʻida qancha (diya) bor?› deb soʻradim. U: ‹Oʻn tuya›, dedi. Men: ‹Ikki barmoqda qancha?› dedim. U: ‹Yigirma tuya›, dedi. Men: ‹Uchtasida qancha?› dedim. U: ‹Oʻttiz tuya›, dedi. Men: ‹Toʻrttasida qancha?› dedim. U: ‹Yigirma tuya›, dedi. Men: ‹Jarohati kattalashib, musibati ogʻirlashganda diyasi kamayadimi?!› dedim. Said: ‹Sen iroqlikmisan?› dedi. Men: ‹Yoʻq, (men) tekshiruvchi olim yoki oʻrganuvchi johilman›, dedim. Said: ‹Bu sunnatdir, ey jiyanim›, dedi». Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, panjaning barmoqlari kesilsa, uning diyasi toʻliq (boʻladi); chunki besh barmoq kesilganda ularning diyasi panjaning diyasi — ellik tuya boʻladi, har bir barmoqda oʻn tuya (bor)». Molik aytdi: «Barmoqlarning hisobi — har bir boʻgʻin (anmula) uchun oʻttiz uch va uchdan bir dinordir, bu tuyada uch va uchdan bir faridadir».Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Мен Саид ибн ал-Мусайябдан: ‹Аёлнинг бармоғида қанча (дия) бор?› деб сўрадим. У: ‹Ўн туя›, деди. Мен: ‹Икки бармоқда қанча?› дедим. У: ‹Йигирма туя›, деди. Мен: ‹Учтасида қанча?› дедим. У: ‹Ўттиз туя›, деди. Мен: ‹Тўрттасида қанча?› дедим. У: ‹Йигирма туя›, деди. Мен: ‹Жароҳати катталашиб, мусибати оғирлашганда дияси камаядими?!› дедим. Саид: ‹Сен ироқликмисан?› деди. Мен: ‹Йўқ, (мен) текширувчи олим ёки ўрганувчи жоҳилман›, дедим. Саид: ‹Бу суннатдир, эй жияним›, деди». Молик айтди: «Биздаги амал шуки, панжанинг бармоқлари кесилса, унинг дияси тўлиқ (бўлади); чунки беш бармоқ кесилганда уларнинг дияси панжанинг дияси — эллик туя бўлади, ҳар бир бармоқда ўн туя (бор)». Молик айтди: «Бармоқларнинг ҳисоби — ҳар бир бўғин (анмула) учун ўттиз уч ва учдан бир динордир, бу туяда уч ва учдан бир фаридадир».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ جُنْدُبٍ، عَنْ أَسْلَمَ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَضَى فِي الضِّرْسِ بِجَمَلٍ وَفِي التَّرْقُوَةِ بِجَمَلٍ وَفِي الضِّلَعِ بِجَمَلٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattobning mavlosi Aslam (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) oziq tish (jagʻ tishi) uchun bir tuya, oʻmrov suyagi uchun bir tuya va qovurgʻa uchun bir tuya (diya) hukm qildi.Умар ибн ал-Хаттобнинг мавлоси Аслам (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) озиқ тиш (жағ тиши) учун бир туя, ўмров суяги учун бир туя ва қовурға учун бир туя (дия) ҳукм қилди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، يَقُولُ قَضَى عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي الأَضْرَاسِ بِبَعِيرٍ بَعِيرٍ وَقَضَى مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ فِي الأَضْرَاسِ بِخَمْسَةِ أَبْعِرَةٍ خَمْسَةِ أَبْعِرَةٍ ‏.‏ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ فَالدِّيَةُ تَنْقُصُ فِي قَضَاءِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَتَزِيدُ فِي قَضَاءِ مُعَاوِيَةَ فَلَوْ كُنْتُ أَنَا لَجَعَلْتُ فِي الأَضْرَاسِ بَعِيرَيْنِ بَعِيرَيْنِ فَتِلْكَ الدِّيَةُ سَوَاءٌ وَكُلُّ مُجْتَهِدٍ مَأْجُورٌ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) oziq tishlar uchun bittadan tuya (diya) hukm qildi, Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu) esa oziq tishlar uchun beshtadan tuya hukm qildi. Said ibn al-Musayyab dedi: «Umar ibn al-Xattobning hukmida diya kamayadi, Muoviyaning hukmida esa koʻpayadi. Agar men boʻlsam, oziq tishlar uchun ikkitadan tuya (diya) qilardim — shunda diya barobar boʻlardi. Har bir ijtihod qiluvchi ajr oladi».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) озиқ тишлар учун биттадан туя (дия) ҳукм қилди, Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) эса озиқ тишлар учун бештадан туя ҳукм қилди. Саид ибн ал-Мусайяб деди: «Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳукмида дия камаяди, Муовиянинг ҳукмида эса кўпаяди. Агар мен бўлсам, озиқ тишлар учун иккитадан туя (дия) қилардим — шунда дия баробар бўларди. Ҳар бир ижтиҳод қилувчи ажр олади».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِذَا أُصِيبَتِ السِّنُّ فَاسْوَدَّتْ فَفِيهَا عَقْلُهَا تَامًّا فَإِنْ طُرِحَتْ بَعْدَ أَنْ تَسْوَدَّ فَفِيهَا عَقْلُهَا أَيْضًا تَامًّا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) shunday der edi: «Tish urilib qorayib qolsa, unda uning toʻliq diyasi (boʻladi); qorayganidan keyin tushib ketsa, unda ham uning toʻliq diyasi (boʻladi)».Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) шундай дер эди: «Тиш урилиб қорайиб қолса, унда унинг тўлиқ дияси (бўлади); қорайганидан кейин тушиб кетса, унда ҳам унинг тўлиқ дияси (бўлади)».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِي غَطَفَانَ بْنِ طَرِيفٍ الْمُرِّيِّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ بَعَثَهُ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ مَاذَا فِي الضِّرْسِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ فِيهِ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ قَالَ فَرَدَّنِي مَرْوَانُ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ أَتَجْعَلُ مُقَدَّمَ الْفَمِ مِثْلَ الأَضْرَاسِ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ لَوْ لَمْ تَعْتَبِرْ ذَلِكَ إِلاَّ بِالأَصَابِعِ عَقْلُهَا سَوَاءٌ ‏.‏

Dovud ibn al-Husayn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Abu Gʻatafon ibn Torif al-Murriy (rahimahulloh) unga xabar berdiki, Marvon ibn al-Hakam uni Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning oldiga oziq tishda qancha (diya) borligini soʻrash uchun yubordi. Abdulloh ibn Abbos: «Unda besh tuya bor», dedi. U (Abu Gʻatafon) aytdi: Marvon meni yana Abdulloh ibn Abbosning oldiga qaytardi va: «Ogʻiz oldidagi (tishlar)ni oziq tishlar kabi (teng) qilasanmi?» (deb soʻratdi). Abdulloh ibn Abbos: «Buni faqat barmoqlarga qiyoslasang ham (kifoya) — ularning diyasi barobardir», dedi.Довуд ибн ал-Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Абу Ғатафон ибн Ториф ал-Муррий (раҳимаҳуллоҳ) унга хабар бердики, Марвон ибн ал-Ҳакам уни Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига озиқ тишда қанча (дия) борлигини сўраш учун юборди. Абдуллоҳ ибн Аббос: «Унда беш туя бор», деди. У (Абу Ғатафон) айтди: Марвон мени яна Абдуллоҳ ибн Аббоснинг олдига қайтарди ва: «Оғиз олдидаги (тишлар)ни озиқ тишлар каби (тенг) қиласанми?» (деб сўратди). Абдуллоҳ ибн Аббос: «Буни фақат бармоқларга қиёсласанг ҳам (кифоя) — уларнинг дияси баробардир», деди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يُسَوِّي بَيْنَ الأَسْنَانِ فِي الْعَقْلِ وَلاَ يُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ مُقَدَّمَ الْفَمِ وَالأَضْرَاسِ وَالأَنْيَابِ عَقْلُهَا سَوَاءٌ وَذَلِكَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ فِي السِّنِّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏ وَالضِّرْسُ سِنٌّ مِنَ الأَسْنَانِ لاَ يَفْضُلُ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)ning otasi (Urva) (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u barcha tishlarni diyada teng qilar, baʼzisini baʼzisidan afzal (koʻp) qilmas edi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, ogʻiz oldidagi tishlar, oziq tishlar va qoziq tishlarning diyasi barobardir. Chunki Rasululloh ﷺ: ‹Tishda besh tuya bor›, deganlar. Oziq tish ham tishlardan bir tishdir, baʼzisi baʼzisidan afzal (koʻp) qilinmaydi».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)нинг отаси (Урва) (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у барча тишларни дияда тенг қилар, баъзисини баъзисидан афзал (кўп) қилмас эди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, оғиз олдидаги тишлар, озиқ тишлар ва қозиқ тишларнинг дияси баробардир. Чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Тишда беш туя бор›, деганлар. Озиқ тиш ҳам тишлардан бир тишдир, баъзиси баъзисидан афзал (кўп) қилинмайди».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كَانَا يَقُولاَنِ فِي مُوضِحَةِ الْعَبْدِ نِصْفُ عُشْرِ ثَمَنِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh) qulning muvzihasi (suyagini ochadigan jarohati) haqida: «Uning bahosining oʻndan birining yarmidir», deb aytishardi.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ) қулнинг мувзиҳаси (суягини очадиган жароҳати) ҳақида: «Унинг баҳосининг ўндан бирининг ярмидир», деб айтишарди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَانَ يَقْضِي فِي الْعَبْدِ يُصَابُ بِالْجِرَاحِ أَنَّ عَلَى مَنْ جَرَحَهُ قَدْرَ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ فِي مُوضِحَةِ الْعَبْدِ نِصْفَ عُشْرِ ثَمَنِهِ وَفِي مُنَقَّلَتِهِ الْعُشْرُ وَنِصْفُ الْعُشْرِ مِنْ ثَمَنِهِ وَفِي مَأْمُومَتِهِ وَجَائِفَتِهِ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا ثُلُثُ ثَمَنِهِ وَفِيمَا سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ الأَرْبَعِ مِمَّا يُصَابُ بِهِ الْعَبْدُ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِهِ يُنْظَرُ فِي ذَلِكَ بَعْدَ مَا يَصِحُّ الْعَبْدُ وَيَبْرَأُ كَمْ بَيْنَ قِيمَةِ الْعَبْدِ بَعْدَ أَنْ أَصَابَهُ الْجُرْحُ وَقِيمَتِهِ صَحِيحًا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَهُ هَذَا ثُمَّ يَغْرَمُ الَّذِي أَصَابَهُ مَا بَيْنَ الْقِيمَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ إِذَا كُسِرَتْ يَدُهُ أَوْ رِجْلُهُ ثُمَّ صَحَّ كَسْرُهُ فَلَيْسَ عَلَى مَنْ أَصَابَهُ شَىْءٌ فَإِنْ أَصَابَ كَسْرَهُ ذَلِكَ نَقْصٌ أَوْ عَثَلٌ كَانَ عَلَى مَنْ أَصَابَهُ قَدْرُ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْقِصَاصِ بَيْنَ الْمَمَالِيكِ كَهَيْئَةِ قِصَاصِ الأَحْرَارِ نَفْسُ الأَمَةِ بِنَفْسِ الْعَبْدِ وَجُرْحُهَا بِجُرْحِهِ فَإِذَا قَتَلَ الْعَبْدُ عَبْدًا عَمْدًا خُيِّرَ سَيِّدُ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءَ قَتَلَ وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الْعَقْلَ فَإِنْ أَخَذَ الْعَقْلَ أَخَذَ قِيمَةَ عَبْدِهِ وَإِنْ شَاءَ رَبُّ الْعَبْدِ الْقَاتِلِ أَنْ يُعْطِيَ ثَمَنَ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ فَعَلَ وَإِنْ شَاءَ أَسْلَمَ عَبْدَهُ فَإِذَا أَسْلَمَهُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ غَيْرُ ذَلِكَ وَلَيْسَ لِرَبِّ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ إِذَا أَخَذَ الْعَبْدَ الْقَاتِلَ وَرَضِيَ بِهِ أَنْ يَقْتُلَهُ وَذَلِكَ فِي الْقِصَاصِ كُلِّهِ بَيْنَ الْعَبِيدِ فِي قَطْعِ الْيَدِ وَالرِّجْلِ وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ بِمَنْزِلَتِهِ فِي الْقَتْلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ الْمُسْلِمِ يَجْرَحُ الْيَهُودِيَّ أَوِ النَّصْرَانِيَّ إِنَّ سَيِّدَ الْعَبْدِ إِنْ شَاءَ أَنْ يَعْقِلَ عَنْهُ مَا قَدْ أَصَابَ فَعَلَ أَوْ أَسْلَمَهُ فَيُبَاعُ فَيُعْطِي الْيَهُودِيَّ أَوِ النَّصْرَانِيَّ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ دِيَةَ جُرْحِهِ أَوْ ثَمَنَهُ كُلَّهُ إِنْ أَحَاطَ بِثَمَنِهِ وَلاَ يُعْطِي الْيَهُودِيَّ وَلاَ النَّصْرَانِيَّ عَبْدًا مُسْلِمًا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam (rahimahulloh) jarohatlangan qul haqida: uni jarohatlagan kishi zimmasida qulning bahosidan qancha kamaygan boʻlsa, shu (miqdor) boʻladi, deb hukm qilardi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, qulning muvzihasida bahosining oʻndan birining yarmi, munaqqilasida bahosining oʻndan biri va oʻndan birining yarmi, maʼmumasi va joifasida — har birida bahosining uchdan biri (boʻladi); shu toʻrt turdan boshqa, qulga yetgan (jarohat)larda esa bahosidan qancha kamayganiga qaraladi. Bunga qul sogʻayib, tuzalganidan soʻng nazar solinadi: qulning jarohat yetganidan keyingi qiymati bilan, bu (jarohat) yetishidan avvalgi sogʻ holdagi qiymati orasida qancha (farq bor) — soʻng uni jarohatlagan kishi ikki qiymat orasidagi (farqni) toʻlaydi». Molik qul haqida — uning qoʻli yoki oyogʻi sindirilib, soʻng sinigʻi tuzalsa — «Uni jarohatlagan kishi zimmasida hech narsa yoʻq; agar oʻsha sinishdan nuqson yoki oqsoqlik (asorat) qolsa, uni jarohatlagan kishi zimmasida qulning bahosidan qancha kamaygan boʻlsa, shu (miqdor) boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, qullar orasidagi qasos ozod kishilar orasidagi qasos kabidir: choʻrining joni qulning joniga, uning jarohati uning jarohatiga (barobar). Qul boshqa bir qulni qasddan oʻldirsa, oʻldirilgan qulning egasi ixtiyor qilinadi: istasa (qasos olib) oʻldiradi, istasa diyani oladi; diyani olsa, oʻz qulining qiymatini oladi. Oʻldirgan qulning egasi istasa, oʻldirilgan qulning bahosini bersa (boʻladi), istasa qulini (qasosga) topshiradi; topshirsa, undan boshqa (narsa) zimmasida qolmaydi. Oʻldirilgan qulning egasi qotil qulni olib, unga rozi boʻlsa, endi uni oʻldirishi mumkin emas. Bu — qullar orasidagi barcha qasosda: qoʻl, oyoqni kesishda va shunga oʻxshashlarda — xuddi oʻldirishdagi kabidir». Molik yahudiy yoki nasroniyni jarohatlagan musulmon qul haqida: «Qulning egasi istasa, u yetkazgan (jarohat) uchun uning oʻrniga diya toʻlasa (boʻladi), yoki uni (qulni) topshiradi va u sotiladi, soʻng qulning bahosidan yahudiy yoki nasroniyga jarohati diyasi beriladi, yoki bahosi (jarohat diyasiga) yetsa, butun bahosi beriladi; yahudiy yoki nasroniyga musulmon qul (mulk qilib) berilmaydi», dedi.Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам (раҳимаҳуллоҳ) жароҳатланган қул ҳақида: уни жароҳатлаган киши зиммасида қулнинг баҳосидан қанча камайган бўлса, шу (миқдор) бўлади, деб ҳукм қиларди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, қулнинг мувзиҳасида баҳосининг ўндан бирининг ярми, мунаққиласида баҳосининг ўндан бири ва ўндан бирининг ярми, маъмумаси ва жоифасида — ҳар бирида баҳосининг учдан бири (бўлади); шу тўрт турдан бошқа, қулга етган (жароҳат)ларда эса баҳосидан қанча камайганига қаралади. Бунга қул соғайиб, тузалганидан сўнг назар солинади: қулнинг жароҳат етганидан кейинги қиймати билан, бу (жароҳат) етишидан аввалги соғ ҳолдаги қиймати орасида қанча (фарқ бор) — сўнг уни жароҳатлаган киши икки қиймат орасидаги (фарқни) тўлайди». Молик қул ҳақида — унинг қўли ёки оёғи синдирилиб, сўнг синиғи тузалса — «Уни жароҳатлаган киши зиммасида ҳеч нарса йўқ; агар ўша синишдан нуқсон ёки оқсоқлик (асорат) қолса, уни жароҳатлаган киши зиммасида қулнинг баҳосидан қанча камайган бўлса, шу (миқдор) бўлади», деди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, қуллар орасидаги қасос озод кишилар орасидаги қасос кабидир: чўрининг жони қулнинг жонига, унинг жароҳати унинг жароҳатига (баробар). Қул бошқа бир қулни қасддан ўлдирса, ўлдирилган қулнинг эгаси ихтиёр қилинади: истаса (қасос олиб) ўлдиради, истаса дияни олади; дияни олса, ўз қулининг қийматини олади. Ўлдирган қулнинг эгаси истаса, ўлдирилган қулнинг баҳосини берса (бўлади), истаса қулини (қасосга) топширади; топширса, ундан бошқа (нарса) зиммасида қолмайди. Ўлдирилган қулнинг эгаси қотил қулни олиб, унга рози бўлса, энди уни ўлдириши мумкин эмас. Бу — қуллар орасидаги барча қасосда: қўл, оёқни кесишда ва шунга ўхшашларда — худди ўлдиришдаги кабидир». Молик яҳудий ёки насронийни жароҳатлаган мусулмон қул ҳақида: «Қулнинг эгаси истаса, у етказган (жароҳат) учун унинг ўрнига дия тўласа (бўлади), ёки уни (қулни) топширади ва у сотилади, сўнг қулнинг баҳосидан яҳудий ёки насронийга жароҳати дияси берилади, ёки баҳоси (жароҳат диясига) етса, бутун баҳоси берилади; яҳудий ёки насронийга мусулмон қул (мулк қилиб) берилмайди», деди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَضَى أَنَّ دِيَةَ الْيَهُودِيِّ، أَوِ النَّصْرَانِيِّ - إِذَا قُتِلَ أَحَدُهُمَا - مِثْلُ نِصْفِ دِيَةِ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنْ لاَ يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ إِلاَّ أَنْ يَقْتُلَهُ مُسْلِمٌ قَتْلَ غِيْلَةٍ فَيُقْتَلُ بِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) yahudiy yoki nasroniyning diyasi — ulardan biri oʻldirilsa — ozod musulmon diyasining yarmi kabidir, deb hukm qildi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, musulmon kofir (evaziga) oʻldirilmaydi, magar musulmon uni gʻiyla (yashirincha, hiyla) bilan oʻldirgan boʻlsa, u holda uning evaziga oʻldiriladi».Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) яҳудий ёки насронийнинг дияси — улардан бири ўлдирилса — озод мусулмон диясининг ярми кабидир, деб ҳукм қилди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, мусулмон кофир (эвазига) ўлдирилмайди, магар мусулмон уни ғийла (яширинча, ҳийла) билан ўлдирган бўлса, у ҳолда унинг эвазига ўлдирилади».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كَانَ يَقُولُ دِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثَمَانِي مِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهُوَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَجِرَاحُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ وَالْمَجُوسِيِّ فِي دِيَاتِهِمْ عَلَى حِسَابِ جِرَاحِ الْمُسْلِمِينَ فِي دِيَاتِهِمُ الْمُوضِحَةُ نِصْفُ عُشْرِ دِيَتِهِ وَالْمَأْمُومَةُ ثُلُثُ دِيَتِهِ وَالْجَائِفَةُ ثُلُثُ دِيَتِهِ فَعَلَى حِسَابِ ذَلِكَ جِرَاحَاتُهُمْ كُلُّهَا ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh): «Majusiy (otashparast)ning diyasi sakkiz yuz dirhamdir», der edi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shudir». Molik aytdi: «Yahudiy, nasroniy va majusiyning jarohatlari ularning diyalarida musulmonlarning jarohatlari oʻz diyalaridagi hisob boʻyichadir: muvziha uning diyasining oʻndan birining yarmi, maʼmuma diyasining uchdan biri, joifa diyasining uchdan biri; ularning barcha jarohatlari shu hisob boʻyichadir».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ): «Мажусий (оташпараст)нинг дияси саккиз юз дирҳамдир», дер эди. Молик айтди: «Биздаги амал шудир». Молик айтди: «Яҳудий, насроний ва мажусийнинг жароҳатлари уларнинг дияларида мусулмонларнинг жароҳатлари ўз дияларидаги ҳисоб бўйичадир: мувзиҳа унинг диясининг ўндан бирининг ярми, маъмума диясининг учдан бири, жоифа диясининг учдан бири; уларнинг барча жароҳатлари шу ҳисоб бўйичадир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لَيْسَ عَلَى الْعَاقِلَةِ عَقْلٌ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ إِنَّمَا عَلَيْهِمْ عَقْلُ قَتْلِ الْخَطَإِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)ning otasi (Urva) (rahimahulloh) shunday der edi: «Oqila (ota tarafidagi qarindoshlar) zimmasida qasddan oʻldirish diyasi yoʻq; ularning zimmasida faqat xato (bexosdan) oʻldirish diyasi bor».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)нинг отаси (Урва) (раҳимаҳуллоҳ) шундай дер эди: «Оқила (ота тарафидаги қариндошлар) зиммасида қасддан ўлдириш дияси йўқ; уларнинг зиммасида фақат хато (бехосдан) ўлдириш дияси бор».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ مَضَتِ السُّنَّةُ أَنَّ الْعَاقِلَةَ لاَ تَحْمِلُ شَيْئًا مِنْ دِيَةِ الْعَمْدِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءُوا ذَلِكَ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، مِثْلَ ذَلِكَ ‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) aytdi: «Sunnat shunday oʻtganki, oqila qasddan (oʻldirish) diyasidan hech narsani koʻtarmaydi, magar oʻzlari (rozi boʻlib) xohlasalargina». Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan ham xuddi shunday (rivoyat qilinadi).Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Суннат шундай ўтганки, оқила қасддан (ўлдириш) диясидан ҳеч нарсани кўтармайди, магар ўзлари (рози бўлиб) хоҳласаларгина». Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳам худди шундай (ривоят қилинади).

قَالَ مَالِكٌ إِنَّ ابْنَ شِهَابٍ قَالَ مَضَتِ السُّنَّةُ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ حِينَ يَعْفُو أَوْلِيَاءُ الْمَقْتُولِ أَنَّ الدِّيَةَ تَكُونُ عَلَى الْقَاتِلِ فِي مَالِهِ خَاصَّةً إِلاَّ أَنْ تُعِينَهُ الْعَاقِلَةُ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ مِنْهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الدِّيَةَ لاَ تَجِبُ عَلَى الْعَاقِلَةِ حَتَّى تَبْلُغَ الثُّلُثَ فَصَاعِدًا فَمَا بَلَغَ الثُّلُثَ فَهُوَ عَلَى الْعَاقِلَةِ وَمَا كَانَ دُونَ الثُّلُثِ فَهُوَ فِي مَالِ الْجَارِحِ خَاصَّةً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا فِيمَنْ قُبِلَتْ مِنْهُ الدِّيَةُ فِي قَتْلِ الْعَمْدِ أَوْ فِي شَىْءٍ مِنَ الْجِرَاحِ الَّتِي فِيهَا الْقِصَاصُ أَنَّ عَقْلَ ذَلِكَ لاَ يَكُونُ عَلَى الْعَاقِلَةِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءُوا وَإِنَّمَا عَقْلُ ذَلِكَ فِي مَالِ الْقَاتِلِ أَوِ الْجَارِحِ خَاصَّةً إِنْ وُجِدَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يُوجَدْ لَهُ مَالٌ كَانَ دَيْنًا عَلَيْهِ وَلَيْسَ عَلَى الْعَاقِلَةِ مِنْهُ شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءُوا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ تَعْقِلُ الْعَاقِلَةُ أَحَدًا أَصَابَ نَفْسَهُ عَمْدًا أَوْ خَطَأً بِشَىْءٍ وَعَلَى ذَلِكَ رَأْىُ أَهْلِ الْفِقْهِ عِنْدَنَا وَلَمْ أَسْمَعْ أَنَّ أَحَدًا ضَمَّنَ الْعَاقِلَةَ مِنْ دِيَةِ الْعَمْدِ شَيْئًا وَمِمَّا يُعْرَفُ بِهِ ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ ‏{‏فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ‏}‏ فَتَفْسِيرُ ذَلِكَ - فِيمَا نُرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ - أَنَّهُ مَنْ أُعْطِيَ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ مِنَ الْعَقْلِ فَلْيَتْبَعْهُ بِالْمَعْرُوفِ وَلْيُؤَدِّ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الصَّبِيِّ الَّذِي لاَ مَالَ لَهُ وَالْمَرْأَةِ الَّتِي لاَ مَالَ لَهَا إِذَا جَنَى أَحَدُهُمَا جِنَايَةً دُونَ الثُّلُثِ إِنَّهُ ضَامِنٌ عَلَى الصَّبِيِّ وَالْمَرْأَةِ فِي مَالِهِمَا خَاصَّةً إِنْ كَانَ لَهُمَا مَالٌ أُخِذَ مِنْهُ وَإِلاَّ فَجِنَايَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا دَيْنٌ عَلَيْهِ لَيْسَ عَلَى الْعَاقِلَةِ مِنْهُ شَىْءٌ وَلاَ يُؤْخَذُ أَبُو الصَّبِيِّ بِعَقْلِ جِنَايَةِ الصَّبِيِّ وَلَيْسَ ذَلِكَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا قُتِلَ كَانَتْ فِيهِ الْقِيمَةُ يَوْمَ يُقْتَلُ وَلاَ تَحْمِلُ عَاقِلَةُ قَاتِلِهِ مِنْ قِيمَةِ الْعَبْدِ شَيْئًا قَلَّ أَوْ كَثُرَ وَإِنَّمَا ذَلِكَ عَلَى الَّذِي أَصَابَهُ فِي مَالِهِ خَاصَّةً بَالِغًا مَا بَلَغَ وَإِنْ كَانَتْ قِيمَةُ الْعَبْدِ الدِّيَةَ أَوْ أَكْثَرَ فَذَلِكَ عَلَيْهِ فِي مَالِهِ وَذَلِكَ لأَنَّ الْعَبْدَ سِلْعَةٌ مِنَ السِّلَعِ ‏.‏

Molik aytdi: Ibn Shihob (rahimahulloh) shunday dedi: «Qasddan oʻldirishda — oʻldirilganning egalari (qasosni) afv qilganlarida — sunnat shunday oʻtganki, diya qotilning zimmasida, xususan uning molidan (toʻlanadi), magar oqila oʻz xohishi bilan unga yordam bergan boʻlsa (boshqa gap)». Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, diya oqila zimmasiga uchdan bir yoki undan koʻpga yetmaguncha vojib boʻlmaydi; uchdan birga yetgani oqila zimmasida, uchdan birdan pastdagisi esa jarohatlovchining, xususan uning molida (boʻladi)». Molik aytdi: «Bizda ixtilofsiz boʻlgan narsa shuki, qasddan oʻldirishda yoki qasos boʻladigan jarohatlarning baʼzisida oʻzidan diya qabul qilingan kishining oʻsha diyasi oqila zimmasida boʻlmaydi, magar oʻzlari xohlasalar (boshqa gap); uning diyasi faqat qotil yoki jarohatlovchining, xususan uning molida boʻladi, agar uning moli topilsa. Agar uning moli topilmasa, u zimmasidagi qarz boʻladi, oqila zimmasida undan hech narsa yoʻq, magar oʻzlari xohlasalar». Molik aytdi: «Oqila oʻzini qasddan yoki xato (bexosdan) biror narsa bilan jarohatlagan kishining (diyasini) koʻtarmaydi; bu bizdagi fiqh ahlining raʼyidir. Men hech kim oqilani qasddan (oʻldirish) diyasidan biror narsaga masʼul qilganini eshitmadim. Buni bildiradigan narsalardan biri shuki, Alloh tabaraka va taolo Kitobida shunday degan: {Kimga birodari tomonidan biror narsa afv qilinsa, yaxshilik bilan (haqni) taʼqib etsin va unga (haqni) chiroyli tarzda ado etsin} (Baqara 178). Buning tafsiri — bizningcha, Alloh eng bilguvchidir — shuki, kimga birodari tomonidan diyadan biror narsa berilsa, yaxshilik bilan (talab qilib) taʼqib etsin va unga chiroyli tarzda ado etsin». Molik moli yoʻq bola va moli yoʻq ayol haqida — ulardan biri uchdan birdan past jinoyat qilsa — shunday dedi: «Bu bola va ayolning zimmasida, xususan ularning molidadir; agar ularning moli boʻlsa, undan olinadi, boʻlmasa, har birining jinoyati zimmasidagi qarz boʻladi, oqila zimmasida undan hech narsa yoʻq. Bolaning otasi bola jinoyatining diyasi bilan (masʼul) tutilmaydi, bu uning zimmasida emas». Molik aytdi: «Bizda ixtilofsiz amal shuki, qul oʻldirilsa, unda oʻldirilgan kunidagi qiymati (toʻlanadi); qotilning oqilasi qulning qiymatidan oz boʻladimi, koʻp boʻladimi — hech narsani koʻtarmaydi; bu faqat uni (jarohatlab) oʻldirgan kishining zimmasida, xususan uning molida, qanchaga yetsa ham (shuncha). Agar qulning qiymati diya yoki undan koʻp boʻlsa, bu uning zimmasida, molidadir; chunki qul mollardan bir moldir».Молик айтди: Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: «Қасддан ўлдиришда — ўлдирилганнинг эгалари (қасосни) афв қилганларида — суннат шундай ўтганки, дия қотилнинг зиммасида, хусусан унинг молидан (тўланади), магар оқила ўз хоҳиши билан унга ёрдам берган бўлса (бошқа гап)». Молик айтди: «Биздаги амал шуки, дия оқила зиммасига учдан бир ёки ундан кўпга етмагунча вожиб бўлмайди; учдан бирга етгани оқила зиммасида, учдан бирдан пастдагиси эса жароҳатловчининг, хусусан унинг молида (бўлади)». Молик айтди: «Бизда ихтилофсиз бўлган нарса шуки, қасддан ўлдиришда ёки қасос бўладиган жароҳатларнинг баъзисида ўзидан дия қабул қилинган кишининг ўша дияси оқила зиммасида бўлмайди, магар ўзлари хоҳласалар (бошқа гап); унинг дияси фақат қотил ёки жароҳатловчининг, хусусан унинг молида бўлади, агар унинг моли топилса. Агар унинг моли топилмаса, у зиммасидаги қарз бўлади, оқила зиммасида ундан ҳеч нарса йўқ, магар ўзлари хоҳласалар». Молик айтди: «Оқила ўзини қасддан ёки хато (бехосдан) бирор нарса билан жароҳатлаган кишининг (диясини) кўтармайди; бу биздаги фиқҳ аҳлининг раъйидир. Мен ҳеч ким оқилани қасддан (ўлдириш) диясидан бирор нарсага масъул қилганини эшитмадим. Буни билдирадиган нарсалардан бири шуки, Аллоҳ табарака ва таоло Китобида шундай деган: {Кимга биродари томонидан бирор нарса афв қилинса, яхшилик билан (ҳақни) таъқиб этсин ва унга (ҳақни) чиройли тарзда адо этсин} (Бақара 178). Бунинг тафсири — бизнингча, Аллоҳ энг билгувчидир — шуки, кимга биродари томонидан диядан бирор нарса берилса, яхшилик билан (талаб қилиб) таъқиб этсин ва унга чиройли тарзда адо этсин». Молик моли йўқ бола ва моли йўқ аёл ҳақида — улардан бири учдан бирдан паст жиноят қилса — шундай деди: «Бу бола ва аёлнинг зиммасида, хусусан уларнинг молидадир; агар уларнинг моли бўлса, ундан олинади, бўлмаса, ҳар бирининг жинояти зиммасидаги қарз бўлади, оқила зиммасида ундан ҳеч нарса йўқ. Боланинг отаси бола жиноятининг дияси билан (масъул) тутилмайди, бу унинг зиммасида эмас». Молик айтди: «Бизда ихтилофсиз амал шуки, қул ўлдирилса, унда ўлдирилган кунидаги қиймати (тўланади); қотилнинг оқиласи қулнинг қийматидан оз бўладими, кўп бўладими — ҳеч нарсани кўтармайди; бу фақат уни (жароҳатлаб) ўлдирган кишининг зиммасида, хусусан унинг молида, қанчага етса ҳам (шунча). Агар қулнинг қиймати дия ёки ундан кўп бўлса, бу унинг зиммасида, молидадир; чунки қул моллардан бир молдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، نَشَدَ النَّاسَ بِمِنًى مَنْ كَانَ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الدِّيَةِ أَنْ يُخْبِرَنِي ‏.‏ فَقَامَ الضَّحَّاكُ بْنُ سُفْيَانَ الْكِلاَبِيُّ فَقَالَ كَتَبَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُوَرِّثَ امْرَأَةَ أَشْيَمَ الضِّبَابِيِّ مِنْ دِيَةِ زَوْجِهَا ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ادْخُلِ الْخِبَاءَ حَتَّى آتِيَكَ فَلَمَّا نَزَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَخْبَرَهُ الضَّحَّاكُ فَقَضَى بِذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَكَانَ قَتْلُ أَشْيَمَ خَطَأً ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Minoda odamlarga: «Kimda diya haqida bir ilm boʻlsa, menga xabar bersin», deb murojaat qildi. Shunda Zahhok ibn Sufyon al-Kilobiy (roziyallohu anhu) turib: «Rasululloh ﷺ menga Ashyam az-Zibobiyning xotinini eri diyasidan meros oldirishimni yozgan edilar», dedi. Umar ibn al-Xattob unga: «Chodirga kirib tur, oldingga kelaman», dedi. Umar (ishdan) tushgach, Zahhok unga xabar berdi, Umar ibn al-Xattob shunga koʻra hukm qildi. Ibn Shihob: «Ashyamning oʻldirilishi xato (bexosdan) edi», dedi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Минода одамларга: «Кимда дия ҳақида бир илм бўлса, менга хабар берсин», деб мурожаат қилди. Шунда Заҳҳок ибн Суфён ал-Килобий (розияллоҳу анҳу) туриб: «Расулуллоҳ ﷺ менга Ашям аз-Зибобийнинг хотинини эри диясидан мерос олдиришимни ёзган эдилар», деди. Умар ибн ал-Хаттоб унга: «Чодирга кириб тур, олдингга келаман», деди. Умар (ишдан) тушгач, Заҳҳок унга хабар берди, Умар ибн ал-Хаттоб шунга кўра ҳукм қилди. Ибн Шиҳоб: «Ашямнинг ўлдирилиши хато (бехосдан) эди», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ بَنِي مُدْلِجٍ - يُقَالُ لَهُ قَتَادَةُ - حَذَفَ ابْنَهُ بِالسَّيْفِ فَأَصَابَ سَاقَهُ فَنُزِيَ فِي جُرْحِهِ فَمَاتَ فَقَدِمَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ اعْدُدْ عَلَى مَاءِ قُدَيْدٍ عِشْرِينَ وَمِائَةَ بَعِيرٍ حَتَّى أَقْدَمَ عَلَيْكَ فَلَمَّا قَدِمَ إِلَيْهِ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَخَذَ مِنْ تِلْكَ الإِبِلِ ثَلاَثِينَ حِقَّةً وَثَلاَثِينَ جَذَعَةً وَأَرْبَعِينَ خَلِفَةً ثُمَّ قَالَ أَيْنَ أَخُو الْمَقْتُولِ قَالَ هَا أَنَا ذَا ‏.‏ قَالَ خُذْهَا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لَيْسَ لِقَاتِلٍ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan, u Amr ibn Shuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, Banu Mudlij (qabilasi)dan Qatoda deb atalgan bir kishi oʻgʻliga qilich (otib) urdi va uning boldiriga tegdi; (jarohat) qonab, u (oʻgʻil) vafot etdi. Suroqa ibn Juʼshum (roziyallohu anhu) Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib, buni unga aytdi. Umar unga: «Qudayd suvi (boʻyi)da bir yuz yigirmata tuya sanab tur, oldingga kelgunimcha», dedi. Umar uning oldiga kelganida, oʻsha tuyalardan oʻttizta hiqqa (uch yoshli), oʻttizta jazaʼa (toʻrt yoshli) va qirqta xalifa (boʻgʻoz tuya) oldi. Soʻng: «Oʻldirilganning ukasi qani?» dedi. U: «Mana men», dedi. U (Umar): «Bularni ol, chunki Rasululloh ﷺ: ‹Qotilga hech narsa yoʻq›, deganlar», dedi.Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан, у Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, Бану Мудлиж (қабиласи)дан Қатода деб аталган бир киши ўғлига қилич (отиб) урди ва унинг болдирига тегди; (жароҳат) қонаб, у (ўғил) вафот этди. Суроқа ибн Жуъшум (розияллоҳу анҳу) Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб, буни унга айтди. Умар унга: «Қудайд суви (бўйи)да бир юз йигирмата туя санаб тур, олдингга келгунимча», деди. Умар унинг олдига келганида, ўша туялардан ўттизта ҳиққа (уч ёшли), ўттизта жазаъа (тўрт ёшли) ва қирқта халифа (бўғоз туя) олди. Сўнг: «Ўлдирилганнинг укаси қани?» деди. У: «Мана мен», деди. У (Умар): «Буларни ол, чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қотилга ҳеч нарса йўқ›, деганлар», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ أَتُغَلَّظُ الدِّيَةُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَالاَ لاَ وَلَكِنْ يُزَادُ فِيهَا لِلْحُرْمَةِ ‏.‏ فَقِيلَ لِسَعِيدٍ هَلْ يُزَادُ فِي الْجِرَاحِ كَمَا يُزَادُ فِي النَّفْسِ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ أُرَاهُمَا أَرَادَا مِثْلَ الَّذِي صَنَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عَقْلِ الْمُدْلِجِيِّ حِينَ أَصَابَ ابْنَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan: «Harom oyda diya ogʻirlashtiriladimi (koʻpaytiriladimi)?» deb soʻralganda, ular: «Yoʻq, lekin (oyning) hurmati uchun unga (biroz) qoʻshiladi», dedilar. Saiddan: «Jon (diyasi)ga qoʻshilgani kabi jarohatlarga ham qoʻshiladimi?» deb soʻralganda, u: «Ha», dedi. Molik aytdi: «Menimcha, ikkovi Umar ibn al-Xattob al-Mudlijiyning diyasida — u oʻgʻliga (qilich) urganida — qilgan ishiga oʻxshashni koʻzda tutgan».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан: «Ҳаром ойда дия оғирлаштириладими (кўпайтириладими)?» деб сўралганда, улар: «Йўқ, лекин (ойнинг) ҳурмати учун унга (бироз) қўшилади», дедилар. Саиддан: «Жон (дияси)га қўшилгани каби жароҳатларга ҳам қўшиладими?» деб сўралганда, у: «Ҳа», деди. Молик айтди: «Менимча, иккови Умар ибн ал-Хаттоб ал-Мудлижийнинг диясида — у ўғлига (қилич) урганида — қилган ишига ўхшашни кўзда тутган».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ - يُقَالُ لَهُ أُحَيْحَةُ بْنُ الْجُلاَحِ - كَانَ لَهُ عَمٌّ صَغِيرٌ هُوَ أَصْغَرُ مِنْ أُحَيْحَةَ وَكَانَ عِنْدَ أَخْوَالِهِ فَأَخَذَهُ أُحَيْحَةُ فَقَتَلَهُ فَقَالَ أَخْوَالُهُ كُنَّا أَهْلَ ثُمِّهِ وَرُمِّهِ حَتَّى إِذَا اسْتَوَى عَلَى عُمَمِهِ غَلَبَنَا حَقُّ امْرِئٍ فِي عَمِّهِ ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَلِذَلِكَ لاَ يَرِثُ قَاتِلٌ مَنْ قَتَلَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا أَنَّ قَاتِلَ الْعَمْدِ لاَ يَرِثُ مِنْ دِيَةِ مَنْ قَتَلَ شَيْئًا وَلاَ مِنْ مَالِهِ وَلاَ يَحْجُبُ أَحَدًا وَقَعَ لَهُ مِيرَاثٌ وَأَنَّ الَّذِي يَقْتُلُ خَطَأً لاَ يَرِثُ مِنَ الدِّيَةِ شَيْئًا وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَنْ يَرِثَ مِنْ مَالِهِ لأَنَّهُ لاَ يُتَّهَمُ عَلَى أَنَّهُ قَتَلَهُ لِيَرِثَهُ وَلِيَأْخُذَ مَالَهُ فَأَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يَرِثَ مِنْ مَالِهِ وَلاَ يَرِثُ مِنْ دِيَتِهِ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan, u Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, Ansorlardan Uhayha ibn al-Juloh deb atalgan bir kishining Uhayhadan ham kichik, yosh amakisi bor edi; u (bola) tuppa-tugʻishgan togʻalarining oldida (tarbiyada) edi. Uhayha uni olib, oʻldirib qoʻydi. Uning togʻalari: «Biz uning ozigu-yozigʻiga (butun kichik-kattasiga) qaragan ahli edik, u ulgʻayib oyoqqa turgach, kishining oʻz amakisidagi haqqi bizdan ustun keldi (uni bizdan tortib oldi)», dedilar. Urva: «Shu sababdan qotil oʻzi oʻldirgan kishidan meros olmaydi», dedi. Molik aytdi: «Bizda ixtilofsiz amal shuki, qasddan oʻldirgan qotil oʻzi oʻldirgan kishining diyasidan ham, molidan ham hech narsa meros olmaydi, merosga haqli boʻlgan biror kishini (merosdan) toʻsmaydi ham. Xato (bexosdan) oʻldirgan kishi diyadan hech narsa meros olmaydi; molidan meros olishi haqida esa ixtilof qilingan, chunki u (kishi) meros olish va molini olish uchun uni oʻldirdi deb gumon qilinmaydi. Menga uning molidan meros olishi, ammo diyasidan meros olmasligi maʼqulroqdir».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан, у Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, Ансорлардан Уҳайҳа ибн ал-Жулоҳ деб аталган бир кишининг Уҳайҳадан ҳам кичик, ёш амакиси бор эди; у (бола) туппа-туғишган тоғаларининг олдида (тарбияда) эди. Уҳайҳа уни олиб, ўлдириб қўйди. Унинг тоғалари: «Биз унинг озигу-ёзиғига (бутун кичик-каттасига) қараган аҳли эдик, у улғайиб оёққа тургач, кишининг ўз амакисидаги ҳаққи биздан устун келди (уни биздан тортиб олди)», дедилар. Урва: «Шу сабабдан қотил ўзи ўлдирган кишидан мерос олмайди», деди. Молик айтди: «Бизда ихтилофсиз амал шуки, қасддан ўлдирган қотил ўзи ўлдирган кишининг диясидан ҳам, молидан ҳам ҳеч нарса мерос олмайди, меросга ҳақли бўлган бирор кишини (меросдан) тўсмайди ҳам. Хато (бехосдан) ўлдирган киши диядан ҳеч нарса мерос олмайди; молидан мерос олиши ҳақида эса ихтилоф қилинган, чунки у (киши) мерос олиш ва молини олиш учун уни ўлдирди деб гумон қилинмайди. Менга унинг молидан мерос олиши, аммо диясидан мерос олмаслиги маъқулроқдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ جَرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chorva hayvoni (yetkazgan) jarohat behuda (toʻlovsiz)dir, quduq (sabab boʻlgan halokat) behudadir, kon (sabab boʻlgan halokat) behudadir; dafina (yerdan topilgan xazina)da esa beshdan bir (zakot) bordir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чорва ҳайвони (етказган) жароҳат беҳуда (тўловсиз)дир, қудуқ (сабаб бўлган ҳалокат) беҳудадир, кон (сабаб бўлган ҳалокат) беҳудадир; дафина (ердан топилган хазина)да эса бешдан бир (закот) бордир», дедилар.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَتَلَ نَفَرًا خَمْسَةً أَوْ سَبْعَةً بِرَجُلٍ وَاحِدٍ قَتَلُوهُ قَتْلَ غِيلَةٍ وَقَالَ عُمَرُ لَوْ تَمَالأَ عَلَيْهِ أَهْلُ صَنْعَاءَ لَقَتَلْتُهُمْ جَمِيعًا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bir kishini gʻiyla (pistirma) yoʻli bilan oʻldirgan besh yoki yetti kishini oʻsha bitta kishi evaziga qasosan oʻldirdi. Umar: «Agar Sanʼo ahlining hammasi uni oʻldirishga til biriktirganida edi, ularning barchasini oʻldirardim», dedi. Molik rivoyat qilgan. Buxoriy ham Ibn Umardan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бир кишини ғийла (пистирма) йўли билан ўлдирган беш ёки етти кишини ўша битта киши эвазига қасосан ўлдирди. Умар: «Агар Санъо аҳлининг ҳаммаси уни ўлдиришга тил бириктирганида эди, уларнинг барчасини ўлдирардим», деди. Молик ривоят қилган. Бухорий ҳам Ибн Умардан шунга ўхшашини ривоят қилган.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ حَفْصَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَتَلَتْ جَارِيَةً لَهَا سَحَرَتْهَا وَقَدْ كَانَتْ دَبَّرَتْهَا فَأَمَرَتْ بِهَا فَقُتِلَتْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ السَّاحِرُ الَّذِي يَعْمَلُ السِّحْرَ وَلَمْ يَعْمَلْ ذَلِكَ لَهُ غَيْرُهُ هُوَ مَثَلُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي كِتَابِهِ ‏{‏وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاَقٍ‏}‏ فَأَرَى أَنْ يُقْتَلَ ذَلِكَ إِذَا عَمِلَ ذَلِكَ هُوَ نَفْسُهُ ‏.‏

Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Saʼd ibn Zurora (rahimahulloh)ga yetib kelishicha, Nabiy ﷺning zavjalari Hafsa (roziyallohu anho) oʻziga sehr qilgan bir choʻrisini oʻldirtirdi — u (choʻri) mudabbara (egasi vafotidan soʻng ozod boʻladigan) edi. Hafsa (uni oʻldirishga) buyurdi, u oʻldirildi. Molik aytdi: «Sehr qiladigan, buni oʻzidan boshqa birov unga qilib bermagan sehrgar — Alloh tabaraka va taolo Kitobida: {Batahqiq, ular uni (sehrni) sotib olgan kishiga oxiratda hech qanday nasiba yoʻqligini bilar edilar} (Baqara 102) — deb (sifatlagan) kishi kabidir. Shuning uchun men buni oʻzi (shaxsan) qilgan boʻlsa, oʻldirilishi (kerak) deb bilaman».Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Саъд ибн Зурора (раҳимаҳуллоҳ)га етиб келишича, Набий ﷺнинг завжалари Ҳафса (розияллоҳу анҳо) ўзига сеҳр қилган бир чўрисини ўлдиртирди — у (чўри) мудаббара (эгаси вафотидан сўнг озод бўладиган) эди. Ҳафса (уни ўлдиришга) буюрди, у ўлдирилди. Молик айтди: «Сеҳр қиладиган, буни ўзидан бошқа биров унга қилиб бермаган сеҳргар — Аллоҳ табарака ва таоло Китобида: {Батаҳқиқ, улар уни (сеҳрни) сотиб олган кишига охиратда ҳеч қандай насиба йўқлигини билар эдилар} (Бақара 102) — деб (сифатлаган) киши кабидир. Шунинг учун мен буни ўзи (шахсан) қилган бўлса, ўлдирилиши (керак) деб биламан».

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ حُسَيْنٍ، مَوْلَى عَائِشَةَ بِنْتِ قُدَامَةَ أَنَّ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ، أَقَادَ وَلِيَّ رَجُلٍ مِنْ رَجُلٍ قَتَلَهُ بِعَصًا فَقَتَلَهُ وَلِيُّهُ بِعَصًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا ضَرَبَ الرَّجُلَ بِعَصًا أَوْ رَمَاهُ بِحَجَرٍ أَوْ ضَرَبَهُ عَمْدًا فَمَاتَ مِنْ ذَلِكَ فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ الْعَمْدُ وَفِيهِ الْقِصَاصُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَقَتْلُ الْعَمْدِ عِنْدَنَا أَنْ يَعْمِدَ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ فَيَضْرِبَهُ حَتَّى تَفِيظَ نَفْسُهُ وَمِنَ الْعَمْدِ أَيْضًا أَنْ يَضْرِبَ الرَّجُلُ الرَّجُلَ فِي النَّائِرَةِ تَكُونُ بَيْنَهُمَا ثُمَّ يَنْصَرِفُ عَنْهُ وَهُوَ حَىٌّ فَيُنْزَى فِي ضَرْبِهِ فَيَمُوتُ فَتَكُونُ فِي ذَلِكَ الْقَسَامَةُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّهُ يُقْتَلُ فِي الْعَمْدِ الرِّجَالُ الأَحْرَارُ بِالرَّجُلِ الْحُرِّ الْوَاحِدِ وَالنِّسَاءُ بِالْمَرْأَةِ كَذَلِكَ وَالْعَبِيدُ بِالْعَبْدِ كَذَلِكَ ‏.‏

Oisha bint Qudomaning mavlosi Umar ibn Husayn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Abdulmalik ibn Marvon (rahimahulloh) bir kishini tayoq bilan oʻldirgan kishidan oʻsha (oʻldirilgan) kishining valiysiga (vorisiga) qasos oldirdi, valiysi uni tayoq bilan oʻldirdi. Molik aytdi: «Bizda ixtilofsiz, ittifoq qilingan amal shuki, kishi boshqa kishini tayoq bilan ursa yoki unga tosh otsa yoki uni qasddan ursa-yu, u shundan oʻlsa, bu — qasd (qotillik)dir va unda qasos bor». Molik aytdi: «Bizda qasddan oʻldirish — kishining boshqa kishini qasd qilib, uni joni chiqquncha urishidir. Yana qasddan (oʻldirish)dan (biri) — kishining oʻzaro janjal (nizo)da boshqa kishini urib, uni tirik holida tashlab ketishi, u esa urishdan (jarohatlanib) qonab oʻlishidir; bunda qasoma (qasamlar) boʻladi». Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, qasddan (oʻldirishda) bir ozod kishi (evaziga) bir necha ozod erkaklar oʻldiriladi; xuddi shunday, bir ayol (evaziga) ayollar; bir qul (evaziga) qullar (oʻldiriladi)».Оиша бинт Қудоманинг мавлоси Умар ибн Ҳусайн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Абдулмалик ибн Марвон (раҳимаҳуллоҳ) бир кишини таёқ билан ўлдирган кишидан ўша (ўлдирилган) кишининг валийсига (ворисига) қасос олдирди, валийси уни таёқ билан ўлдирди. Молик айтди: «Бизда ихтилофсиз, иттифоқ қилинган амал шуки, киши бошқа кишини таёқ билан урса ёки унга тош отса ёки уни қасддан урса-ю, у шундан ўлса, бу — қасд (қотиллик)дир ва унда қасос бор». Молик айтди: «Бизда қасддан ўлдириш — кишининг бошқа кишини қасд қилиб, уни жони чиққунча уришидир. Яна қасддан (ўлдириш)дан (бири) — кишининг ўзаро жанжал (низо)да бошқа кишини уриб, уни тирик ҳолида ташлаб кетиши, у эса уришдан (жароҳатланиб) қонаб ўлишидир; бунда қасома (қасамлар) бўлади». Молик айтди: «Биздаги амал шуки, қасддан (ўлдиришда) бир озод киши (эвазига) бир неча озод эркаклар ўлдирилади; худди шундай, бир аёл (эвазига) аёллар; бир қул (эвазига) қуллар (ўлдирилади)».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَتَبَ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ يَذْكُرُ أَنَّهُ أُتِيَ بِسَكْرَانَ قَدْ قَتَلَ رَجُلاً فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَنِ اقْتُلْهُ بِهِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الآيَةِ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ ‏}‏ فَهَؤُلاَءِ الذُّكُورُ ‏{‏وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى‏}‏ أَنَّ الْقِصَاصَ يَكُونُ بَيْنَ الإِنَاثِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْمَرْأَةُ الْحُرَّةُ تُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ كَمَا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالأَمَةُ تُقْتَلُ بِالأَمَةِ كَمَا يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْقِصَاصُ يَكُونُ بَيْنَ النِّسَاءِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالْقِصَاصُ أَيْضًا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ ‏{‏وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنْفَ بِالأَنْفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ‏}‏ فَذَكَرَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ فَنَفْسُ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ بِنَفْسِ الرَّجُلِ الْحُرِّ وَجُرْحُهَا بِجُرْحِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُمْسِكُ الرَّجُلَ لِلرَّجُلِ فَيَضْرِبُهُ فَيَمُوتُ مَكَانَهُ أَنَّهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ يُرِيدُ قَتْلَهُ قُتِلاَ بِهِ جَمِيعًا وَإِنْ أَمْسَكَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ إِنَّمَا يُرِيدُ الضَّرْبَ مِمَّا يَضْرِبُ بِهِ النَّاسُ لاَ يَرَى أَنَّهُ عَمَدَ لِقَتْلِهِ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ الْقَاتِلُ وَيُعَاقَبُ الْمُمْسِكُ أَشَدَّ الْعُقُوبَةِ وَيُسْجَنُ سَنَةً لأَنَّهُ أَمْسَكَهُ وَلاَ يَكُونُ عَلَيْهِ الْقَتْلُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقْتُلُ الرَّجُلَ عَمْدًا أَوْ يَفْقَأُ عَيْنَهُ عَمْدًا فَيُقْتَلُ الْقَاتِلُ أَوْ تُفْقَأُ عَيْنُ الْفَاقِئِ

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam (rahimahulloh) Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ga yozib, oldiga bir kishini oʻldirgan mast (kishi) keltirilganini aytdi. Muoviya unga: «Uni (oʻldirilgan kishi evaziga) oʻldir», deb yozdi. Yahyo aytdi: Molik dedi: «Bu oyatning — Alloh tabaraka va taoloning: {Ozod kishi ozod kishi evaziga, qul qul evaziga} — bular erkaklardir — {ayol ayol evaziga} (Baqara 178) — degan soʻzining tafsirida men eshitgan eng yaxshi (soʻz) shuki, qasos ayollar orasida ham erkaklar orasidagi kabidir: ozod ayol ozod ayol evaziga oʻldiriladi, xuddi ozod erkak ozod erkak evaziga oʻldirilgani kabi; choʻri choʻri evaziga oʻldiriladi, xuddi qul qul evaziga oʻldirilgani kabi; qasos ayollar orasida erkaklar orasidagi kabidir, qasos yana erkaklar bilan ayollar orasida ham (boʻladi). Chunki Alloh tabaraka va taolo Kitobida: {Va Biz ularga unda: jon jon evaziga, koʻz koʻz evaziga, burun burun evaziga, quloq quloq evaziga, tish tish evaziga (olinishini), jarohatlar (uchun) esa qasos borligini yozib qoʻydik} (Moida 45) — degan. Alloh tabaraka va taolo jon jon evaziga (olinishini) zikr qildi: ozod ayolning joni ozod erkakning joni evaziga, uning jarohati uning jarohati evaziga (olinadi)». Molik bir kishini boshqa bir kishi uchun (urishga) ushlab turgan — (haligi) uni urib, u shu joyda oʻlgan (holat) haqida shunday dedi: «Agar u (haligini) oʻldirmoqchi ekanini bilib turib ushlagan boʻlsa, ikkovi ham u (oʻlgan) evaziga oʻldiriladi. Agar u faqat odamlar (odatda) uradigan (darajada) urmoqchi ekanini oʻylab, uni oʻldirmoqchi deb bilmay ushlagan boʻlsa, u holda oʻldirgan qotil oʻldiriladi, ushlab turgan esa eng qattiq jazolanadi va ushlagani uchun bir yil qamaladi, ammo uning zimmasida oʻldirilish yoʻq». Molik bir kishini qasddan oʻldirgan yoki uning koʻzini qasddan chiqargan, soʻng (qasos yetishidan avval) qotilning oʻzi oʻldirilgan yoxud koʻz chiqargan (kishi)ning koʻzi chiqarilgan (holat) haqida (soʻz yuritdi).Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам (раҳимаҳуллоҳ) Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)га ёзиб, олдига бир кишини ўлдирган маст (киши) келтирилганини айтди. Муовия унга: «Уни (ўлдирилган киши эвазига) ўлдир», деб ёзди. Яҳё айтди: Молик деди: «Бу оятнинг — Аллоҳ табарака ва таолонинг: {Озод киши озод киши эвазига, қул қул эвазига} — булар эркаклардир — {аёл аёл эвазига} (Бақара 178) — деган сўзининг тафсирида мен эшитган энг яхши (сўз) шуки, қасос аёллар орасида ҳам эркаклар орасидаги кабидир: озод аёл озод аёл эвазига ўлдирилади, худди озод эркак озод эркак эвазига ўлдирилгани каби; чўри чўри эвазига ўлдирилади, худди қул қул эвазига ўлдирилгани каби; қасос аёллар орасида эркаклар орасидаги кабидир, қасос яна эркаклар билан аёллар орасида ҳам (бўлади). Чунки Аллоҳ табарака ва таоло Китобида: {Ва Биз уларга унда: жон жон эвазига, кўз кўз эвазига, бурун бурун эвазига, қулоқ қулоқ эвазига, тиш тиш эвазига (олинишини), жароҳатлар (учун) эса қасос борлигини ёзиб қўйдик} (Моида 45) — деган. Аллоҳ табарака ва таоло жон жон эвазига (олинишини) зикр қилди: озод аёлнинг жони озод эркакнинг жони эвазига, унинг жароҳати унинг жароҳати эвазига (олинади)». Молик бир кишини бошқа бир киши учун (уришга) ушлаб турган — (ҳалиги) уни уриб, у шу жойда ўлган (ҳолат) ҳақида шундай деди: «Агар у (ҳалигини) ўлдирмоқчи эканини билиб туриб ушлаган бўлса, иккови ҳам у (ўлган) эвазига ўлдирилади. Агар у фақат одамлар (одатда) урадиган (даражада) урмоқчи эканини ўйлаб, уни ўлдирмоқчи деб билмай ушлаган бўлса, у ҳолда ўлдирган қотил ўлдирилади, ушлаб турган эса энг қаттиқ жазоланади ва ушлагани учун бир йил қамалади, аммо унинг зиммасида ўлдирилиш йўқ». Молик бир кишини қасддан ўлдирган ёки унинг кўзини қасддан чиқарган, сўнг (қасос етишидан аввал) қотилнинг ўзи ўлдирилган ёхуд кўз чиқарган (киши)нинг кўзи чиқарилган (ҳолат) ҳақида (сўз юритди).

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، أَقَادَ مِنْ كَسْرِ الْفَخِذِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh) son (suyagi)ning sindirilishi uchun qasos oldirdi.Моликка етиб келишича, Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ) сон (суяги)нинг синдирилиши учун қасос олдирди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ سَائِبَةً، أَعْتَقَهُ بَعْضُ الْحُجَّاجِ فَقَتَلَ ابْنَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَائِذٍ فَجَاءَ الْعَائِذِيُّ أَبُو الْمَقْتُولِ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَطْلُبُ دِيَةَ ابْنِهِ فَقَالَ عُمَرُ لاَ دِيَةَ لَهُ ‏.‏ فَقَالَ الْعَائِذِيُّ أَرَأَيْتَ لَوْ قَتَلَهُ ابْنِي فَقَالَ عُمَرُ إِذًا تُخْرِجُونَ دِيَتَهُ فَقَالَ هُوَ إِذًا كَالأَرْقَمِ إِنْ يُتْرَكْ يَلْقَمْ وَإِنْ يُقْتَلْ يَنْقَمْ ‏.‏

Abu Zinod (rahimahulloh)dan, u Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, hojilardan biri ozod qilgan bir soiba (valiysidan voz kechilgan ozod qul) Banu Oiz (qabilasi)dan bir kishining oʻgʻlini oʻldirdi. Oʻldirilganning otasi — oʻsha Oiziy — Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning oldiga oʻgʻlining diyasini talab qilib keldi. Umar: «Unga diya yoʻq», dedi. Oiziy: «Agar uni mening oʻgʻlim oʻldirganida (nima derding), aytchi?» dedi. Umar: «U holda uning diyasini (sen) chiqarar eding», dedi. U: «Unda bu — arqam (ilon) kabi ekan: qoʻyib berilsa chaqadi (yutadi), oʻldirilsa oʻch oladi», dedi.Абу Зинод (раҳимаҳуллоҳ)дан, у Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, ҳожилардан бири озод қилган бир соиба (валийсидан воз кечилган озод қул) Бану Оиз (қабиласи)дан бир кишининг ўғлини ўлдирди. Ўлдирилганнинг отаси — ўша Оизий — Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг олдига ўғлининг диясини талаб қилиб келди. Умар: «Унга дия йўқ», деди. Оизий: «Агар уни менинг ўғлим ўлдирганида (нима дердинг), айтчи?» деди. Умар: «У ҳолда унинг диясини (сен) чиқарар эдинг», деди. У: «Унда бу — арқам (илон) каби экан: қўйиб берилса чақади (ютади), ўлдирилса ўч олади», деди.