أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا قَطَنٌ أَبُو الْهَيْثَمِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو يَزِيدَ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَوَّلُ قَسَامَةٍ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ اسْتَأْجَرَ رَجُلاً مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ فَخِذِ أَحَدِهِمْ - قَالَ - فَانْطَلَقَ مَعَهُ فِي إِبِلِهِ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةُ جُوَالِقِهِ فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ فَأَعْطَاهُ عِقَالاً يَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ فَلَمَّا نَزَلُوا وَعُقِلَتِ الإِبِلُ إِلاَّ بَعِيرًا وَاحِدًا فَقَالَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ مَا شَأْنُ هَذَا الْبَعِيرِ لَمْ يُعْقَلْ مِنْ بَيْنِ الإِبِلِ قَالَ لَيْسَ لَهُ عِقَالٌ . قَالَ فَأَيْنَ عِقَالُهُ قَالَ مَرَّ بِي رَجُلٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ قَدِ انْقَطَعَتْ عُرْوَةَ جُوَالِقِهِ فَاسْتَغَاثَنِي فَقَالَ أَغِثْنِي بِعِقَالٍ أَشُدُّ بِهِ عُرْوَةَ جُوَالِقِي لاَ تَنْفِرُ الإِبِلُ . فَأَعْطَيْتُهُ عِقَالاً فَحَذَفَهُ بِعَصًا كَانَ فِيهَا أَجَلُهُ فَمَرَّ بِهِ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ فَقَالَ أَتَشْهَدُ الْمَوْسِمَ قَالَ مَا أَشْهَدُ وَرُبَّمَا شَهِدْتُ . قَالَ هَلْ أَنْتَ مُبَلِّغٌ عَنِّي رِسَالَةً مَرَّةً مِنَ الدَّهْرِ قَالَ نَعَمْ . قَالَ إِذَا شَهِدْتَ الْمَوْسِمَ فَنَادِ يَا آلَ قُرَيْشٍ فَإِذَا أَجَابُوكَ فَنَادِ يَا آلَ هَاشِمٍ فَإِذَا أَجَابُوكَ فَسَلْ عَنْ أَبِي طَالِبٍ فَأَخْبِرْهُ أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَنِي فِي عِقَالٍ وَمَاتَ الْمُسْتَأْجَرُ فَلَمَّا قَدِمَ الَّذِي اسْتَأْجَرَهُ أَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ مَا فَعَلَ صَاحِبُنَا قَالَ مَرِضَ فَأَحْسَنْتُ الْقِيَامَ عَلَيْهِ ثُمَّ مَاتَ فَنَزَلْتُ فَدَفَنْتُهُ . فَقَالَ كَانَ ذَا أَهْلَ ذَاكَ مِنْكَ . فَمَكُثَ حِينًا ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَ الْيَمَانِيَّ الَّذِي كَانَ أَوْصَى إِلَيْهِ أَنْ يُبَلِّغَ عَنْهُ وَافَى الْمَوْسِمَ قَالَ يَا آلَ قُرَيْشٍ . قَالُوا هَذِهِ قُرَيْشٌ . قَالَ يَا آلَ بَنِي هَاشِمٍ . قَالُوا هَذِهِ بَنُو هَاشِمٍ . قَالَ أَيْنَ أَبُو طَالِبٍ قَالَ هَذَا أَبُو طَالِبٍ . قَالَ أَمَرَنِي فُلاَنٌ أَنْ أُبَلِّغَكَ رِسَالَةً أَنَّ فُلاَنًا قَتَلَهُ فِي عِقَالٍ . فَأَتَاهُ أَبُو طَالِبٍ فَقَالَ اخْتَرْ مِنَّا إِحْدَى ثَلاَثٍ إِنْ شِئْتَ أَنْ تُؤَدِّيَ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ فَإِنَّكَ قَتَلْتَ صَاحِبَنَا خَطَأً وَإِنْ شِئْتَ يَحْلِفُ خَمْسُونَ مِنْ قَوْمِكَ أَنَّكَ لَمْ تَقْتُلْهُ فَإِنْ أَبَيْتَ قَتَلْنَاكَ بِهِ . فَأَتَى قَوْمَهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُمْ فَقَالُوا نَحْلِفُ . فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْهُمْ قَدْ وَلَدَتْ لَهُ فَقَالَتْ يَا أَبَا طَالِبٍ أُحِبُّ أَنْ تُجِيزَ ابْنِي هَذَا بِرَجُلٍ مِنَ الْخَمْسِينَ وَلاَ تُصْبِرْ يَمِينَهُ . فَفَعَلَ فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْهُمْ فَقَالَ يَا أَبَا طَالِبٍ أَرَدْتَ خَمْسِينَ رَجُلاً أَنْ يَحْلِفُوا مَكَانَ مِائَةٍ مِنَ الإِبِلِ يُصِيبُ كُلُّ رَجُلٍ بَعِيرَانِ فَهَذَانِ بَعِيرَانِ فَاقْبَلْهُمَا عَنِّي وَلاَ تُصْبِرْ يَمِينِي حَيْثُ تُصْبَرُ الأَيْمَانُ . فَقَبِلَهُمَا وَجَاءَ ثَمَانِيَةٌ وَأَرْبَعُونَ رَجُلاً حَلَفُوا . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا حَالَ الْحَوْلُ وَمِنَ الثَّمَانِيَةِ وَالأَرْبَعِينَ عَيْنٌ تَطْرِفُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U kishi aytdilar: Johiliyat davridagi birinchi qasama shunday boʻlgan edi: Banu Hoshimdan boʻlgan bir kishi Qurayshning bir qabilasidan boʻlgan bir kishini yollagan edi. U yollangan kishi bilan tuyalarini haydab yoʻlga chiqdi. Yoʻlda Banu Hoshimdan boʻlgan bir kishi ularning yonidan oʻtdi, uning xurjinining bogʻichi uzilib qolgan edi. U: «Menga bitta arqon berib yordam qil, xurjinim bogʻichini bogʻlab olay, tuyalar hurkib ketmasin», dedi. Yollangan kishi unga xurjin bogʻichini bogʻlash uchun bir arqon berdi. Ular tushgan joyga qoʻnib, tuyalarning tizzasi bogʻlanganda, faqat bitta tuya bogʻsiz qoldi. Yollagan kishi: «Bu tuyaga nima boʻldi, boshqa tuyalar orasida uning tizzasi bogʻlanmagan?», dedi. Yollangan kishi: «Uning arqoni yoʻq», dedi. U: «Arqoni qani?», dedi. Yollangan kishi: «Yonimdan Banu Hoshimdan boʻlgan bir kishi oʻtib qoldi, uning xurjinining bogʻichi uzilib qolgan ekan, mendan yordam soʻrab: ‹Menga bitta arqon berib yordam qil, xurjinim bogʻichini bogʻlab olay, tuyalar hurkib ketmasin›, dedi. Men unga arqonni berdim», dedi. Shunda yollagan kishi hassa bilan uni urib yubordi, uning ajali oʻsha hassada edi. Uning yonidan Yamanlik bir kishi oʻtib qoldi. U: «Mavsimda (hajda) hozir boʻlasanmi?», dedi. Yamanlik: «Hozir boʻlmayman, baʼzan boʻlsam boʻlaman», dedi. U: «Umringda bir marta mendan bir xabarni yetkazib qoʻyarmisan?», dedi. Yamanlik: «Ha», dedi. U: «Mavsimda hozir boʻlsang: ‹Ey Qurayshlar!› deb chaqir. Ular senga javob berishsa: ‹Ey Hoshim oilasi!› deb chaqir. Ular senga javob berishsa, Abu Tolibni soʻra va unga falon kishi meni bitta arqon uchun oʻldirdi, deb xabar ber», dedi. Soʻng yollangan kishi (yaʼni maqtul) vafot etdi. Yollagan kishi (Madinaga) qaytib kelgach, Abu Tolib uning oldiga keldi va: «Bizning hamrohimiz nima boʻldi?», dedi. U: «Kasal boʻldi, men uni yaxshi parvarish qildim, soʻng vafot etdi. Men tushib uni koʻmdim», dedi. Abu Tolib: «U sendan shuni loyiq koʻrar edi», dedi. Bir muddat oʻtdi. Soʻng oʻsha xabar yetkazishga vasiyat qilingan Yamanlik kishi mavsimga (hajga) yetib keldi. U: «Ey Qurayshlar!», dedi. Ular: «Mana Quraysh», deyishdi. U: «Ey Banu Hoshim oilasi!», dedi. Ular: «Mana Banu Hoshim», deyishdi. U: «Abu Tolib qani?», dedi. Ular: «Mana Abu Tolib», deyishdi. U: «Falon kishi menga bir xabarni sizga yetkazishni buyurdi: falon kishi uni bitta arqon uchun oʻldirdi», dedi. Shunda Abu Tolib yollagan kishining oldiga kelib: «Bizdan uch narsadan birini ixtiyor qil: xohlasang, yuzta tuya toʻla, chunki sen bizning hamrohimizni bexosdan oʻldirding. Xohlasang, qavmingdan ellik kishi sen uni oʻldirmaganingga qasam ichsin. Agar bosh tortsang, uning uchun seni oʻldiramiz», dedi. U qavmining oldiga borib buni ularga aytdi. Ular: «Qasam ichamiz», deyishdi. Shunda Banu Hoshimdan boʻlgan, ulardan bir kishining nikohida boʻlgan va undan bola tuqqan bir ayol Abu Tolibning oldiga kelib: «Ey Abu Tolib, mening bu oʻgʻlimni ellik kishidan biriga (qasam ichishdan) ozod qilishingni istayman, uning qasamini majburan oldirmagin», dedi. U shunday qildi. Soʻng ulardan bir kishi kelib: «Ey Abu Tolib, sen yuzta tuya oʻrniga ellik kishining qasam ichishini istading, har bir kishiga ikki tuyadan tegadi. Mana bu ikki tuya, ularni mendan qabul qil va qasamlar majburan oldiriladigan joyda mening qasamimni majburan oldirmagin», dedi. U ikki tuyani qabul qildi va qirq sakkiz kishi kelib qasam ichdi. Ibn Abbos aytdilar: Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasam ichamanki, oʻsha qirq sakkiz kishidan bironta koʻz koʻz ochib yumguncha oʻtmasdan (hammasi halok boʻlib ketdi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У киши айтдилар: Жоҳилият давридаги биринчи қасама шундай бўлган эди: Бану Ҳошимдан бўлган бир киши Қурайшнинг бир қабиласидан бўлган бир кишини ёллаган эди. У ёлланган киши билан туяларини ҳайдаб йўлга чиқди. Йўлда Бану Ҳошимдан бўлган бир киши уларнинг ёнидан ўтди, унинг хуржинининг боғичи узилиб қолган эди. У: «Менга битта арқон бериб ёрдам қил, хуржиним боғичини боғлаб олай, туялар ҳуркиб кетмасин», деди. Ёлланган киши унга хуржин боғичини боғлаш учун бир арқон берди. Улар тушган жойга қўниб, туяларнинг тиззаси боғланганда, фақат битта туя боғсиз қолди. Ёллаган киши: «Бу туяга нима бўлди, бошқа туялар орасида унинг тиззаси боғланмаган?», деди. Ёлланган киши: «Унинг арқони йўқ», деди. У: «Арқони қани?», деди. Ёлланган киши: «Ёнимдан Бану Ҳошимдан бўлган бир киши ўтиб қолди, унинг хуржинининг боғичи узилиб қолган экан, мендан ёрдам сўраб: ‹Менга битта арқон бериб ёрдам қил, хуржиним боғичини боғлаб олай, туялар ҳуркиб кетмасин›, деди. Мен унга арқонни бердим», деди. Шунда ёллаган киши ҳасса билан уни уриб юборди, унинг ажали ўша ҳассада эди. Унинг ёнидан Яманлик бир киши ўтиб қолди. У: «Мавсимда (ҳажда) ҳозир бўласанми?», деди. Яманлик: «Ҳозир бўлмайман, баъзан бўлсам бўламан», деди. У: «Умрингда бир марта мендан бир хабарни етказиб қўярмисан?», деди. Яманлик: «Ҳа», деди. У: «Мавсимда ҳозир бўлсанг: ‹Эй Қурайшлар!› деб чақир. Улар сенга жавоб беришса: ‹Эй Ҳошим оиласи!› деб чақир. Улар сенга жавоб беришса, Абу Толибни сўра ва унга фалон киши мени битта арқон учун ўлдирди, деб хабар бер», деди. Сўнг ёлланган киши (яъни мақтул) вафот этди. Ёллаган киши (Мадинага) қайтиб келгач, Абу Толиб унинг олдига келди ва: «Бизнинг ҳамроҳимиз нима бўлди?», деди. У: «Касал бўлди, мен уни яхши парвариш қилдим, сўнг вафот этди. Мен тушиб уни кўмдим», деди. Абу Толиб: «У сендан шуни лойиқ кўрар эди», деди. Бир муддат ўтди. Сўнг ўша хабар етказишга васият қилинган Яманлик киши мавсимга (ҳажга) етиб келди. У: «Эй Қурайшлар!», деди. Улар: «Мана Қурайш», дейишди. У: «Эй Бану Ҳошим оиласи!», деди. Улар: «Мана Бану Ҳошим», дейишди. У: «Абу Толиб қани?», деди. Улар: «Мана Абу Толиб», дейишди. У: «Фалон киши менга бир хабарни сизга етказишни буюрди: фалон киши уни битта арқон учун ўлдирди», деди. Шунда Абу Толиб ёллаган кишининг олдига келиб: «Биздан уч нарсадан бирини ихтиёр қил: хоҳласанг, юзта туя тўла, чунки сен бизнинг ҳамроҳимизни бехосдан ўлдирдинг. Хоҳласанг, қавмингдан эллик киши сен уни ўлдирмаганингга қасам ичсин. Агар бош тортсанг, унинг учун сени ўлдирамиз», деди. У қавмининг олдига бориб буни уларга айтди. Улар: «Қасам ичамиз», дейишди. Шунда Бану Ҳошимдан бўлган, улардан бир кишининг никоҳида бўлган ва ундан бола туққан бир аёл Абу Толибнинг олдига келиб: «Эй Абу Толиб, менинг бу ўғлимни эллик кишидан бирига (қасам ичишдан) озод қилишингни истайман, унинг қасамини мажбуран олдирмагин», деди. У шундай қилди. Сўнг улардан бир киши келиб: «Эй Абу Толиб, сен юзта туя ўрнига эллик кишининг қасам ичишини истадинг, ҳар бир кишига икки туядан тегади. Мана бу икки туя, уларни мендан қабул қил ва қасамлар мажбуран олдириладиган жойда менинг қасамимни мажбуран олдирмагин», деди. У икки туяни қабул қилди ва қирқ саккиз киши келиб қасам ичди. Ибн Аббос айтдилар: Жоним қўлида бўлган Зот билан қасам ичаманки, ўша қирқ саккиз кишидан биронта кўз кўз очиб юмгунча ўтмасдан (ҳаммаси ҳалок бўлиб кетди).