أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتْ مُلُوكٌ بَعْدَ عِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ بَدَّلُوا التَّوْرَاةَ وَالإِنْجِيلَ وَكَانَ فِيهِمْ مُؤْمِنُونَ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ قِيلَ لِمُلُوكِهِمْ مَا نَجِدُ شَتْمًا أَشَدَّ مِنْ شَتْمٍ يَشْتِمُونَّا هَؤُلاَءِ إِنَّهُمْ يَقْرَءُونَ {وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ} وَهَؤُلاَءِ الآيَاتِ مَعَ مَا يَعِيبُونَّا بِهِ فِي أَعْمَالِنَا فِي قِرَاءَتِهِمْ فَادْعُهُمْ فَلْيَقْرَءُوا كَمَا نَقْرَأُ وَلْيُؤْمِنُوا كَمَا آمَنَّا. فَدَعَاهُمْ فَجَمَعَهُمْ وَعَرَضَ عَلَيْهِمُ الْقَتْلَ أَوْ يَتْرُكُوا قِرَاءَةَ التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ إِلاَّ مَا بَدَّلُوا مِنْهَا فَقَالُوا مَا تُرِيدُونَ إِلَى ذَلِكَ دَعُونَا. فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمُ ابْنُوا لَنَا أُسْطُوَانَةً ثُمَّ ارْفَعُونَا إِلَيْهَا ثُمَّ اعْطُونَا شَيْئًا نَرْفَعُ بِهِ طَعَامَنَا وَشَرَابَنَا فَلاَ نَرِدُ عَلَيْكُمْ. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ دَعُونَا نَسِيحُ فِي الأَرْضِ وَنَهِيمُ وَنَشْرَبُ كَمَا يَشْرَبُ الْوَحْشُ فَإِنْ قَدَرْتُمْ عَلَيْنَا فِي أَرْضِكُمْ فَاقْتُلُونَا. وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمُ ابْنُوا لَنَا دُورًا فِي الْفَيَافِي وَنَحْتَفِرُ الآبَارَ وَنَحْتَرِثُ الْبُقُولَ فَلاَ نَرِدُ عَلَيْكُمْ وَلاَ نَمُرُّ بِكُمْ وَلَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْقَبَائِلِ إِلاَّ وَلَهُ حَمِيمٌ فِيهِمْ. قَالَ فَفَعَلُوا ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ {وَرَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغَاءَ رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا} وَالآخَرُونَ قَالُوا نَتَعَبَّدُ كَمَا تَعَبَّدَ فُلاَنٌ وَنَسِيحُ كَمَا سَاحَ فُلاَنٌ وَنَتَّخِذُ دُورًا كَمَا اتَّخَذَ فُلاَنٌ. وَهُمْ عَلَى شِرْكِهِمْ لاَ عِلْمَ لَهُمْ بِإِيمَانِ الَّذِينَ اقْتَدَوْا بِهِ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ إِلاَّ قَلِيلٌ انْحَطَّ رَجُلٌ مِنْ صَوْمَعَتِهِ وَجَاءَ سَائِحٌ مِنْ سِيَاحَتِهِ وَصَاحِبُ الدَّيْرِ مِنْ دَيْرِهِ فَآمَنُوا بِهِ وَصَدَّقُوهُ فَقَالَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ} أَجْرَيْنِ بِإِيمَانِهِمْ بِعِيسَى وَبِالتَّوْرَاةِ وَالإِنْجِيلِ وَبِإِيمَانِهِمْ بِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم وَتَصْدِيقِهِمْ قَالَ {يَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ} الْقُرْآنَ وَاتِّبَاعَهُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ {لِئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتَابِ} يَتَشَبَّهُونَ بِكُمْ {أَنْ لاَ يَقْدِرُونَ عَلَى شَىْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ} الآيَةَ.
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Iso ibn Maryamdan keyin baʼzi podshohlar Tavrot va Injilni oʻzgartirib yubordilar. Ular orasida Tavrotni oʻqiydigan moʻminlar ham bor edi. Podshohlariga: ‹Bizni bulardan koʻra qattiqroq soʻkadigan hech kimni topmaymiz. Ular {Kim Alloh nozil qilgan narsa bilan hukm qilmasa, ana oʻshalar kofirlardir} (Moida 44) degan oyatlarni oʻqiydilar va shu bilan bizning amallarimizni ayblaydilar›, deyildi. Shunda podshoh ularni chaqirib toʻpladi va ularga oʻlim yoxud oʻzgartirilganidan boshqa Tavrot va Injilni oʻqishni tark qilishni taklif qildi. Ular: ‹Buni nima uchun xohlaysiz? Bizni oʻz holimizga qoʻying›, dedilar. Ulardan bir toifa: ‹Bizga minora qurib bering-da, soʻng bizni unga chiqarib qoʻying, taomu ichimligimizni koʻtaradigan bir narsa bering, biz sizlarga qaytmaymiz›, dedi. Yana bir toifa: ‹Bizni qoʻying, yer yuzida sayr qilib yuraylik, yovvoyi hayvonlar ichgandek suv ichaylik. Agar yeringizda bizni qoʻlga tushirsangiz, oʻldiring›, dedi. Yana bir toifa: ‹Bizga sahrolarda uylar qurib bering, biz quduqlar qazib, koʻkatlar ekamiz, sizlarga qaytmaymiz va sizlarning oldingizdan oʻtmaymiz›, dedi. Chunki qabilalarning har birida ularning yaqin kishilari bor edi. Ular shunday qildilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Rohiblikni esa ular oʻzlari toʻqib chiqardilar; Biz uni ularga farz qilmagan edik, faqat Allohning roziligini istab (shunday qildilar), ammo uni tegishli darajada saqlamadilar} (Hadid 27) oyatini nozil qildi. Boshqalar esa: ‹Biz falonchi ibodat qilganidek ibodat qilamiz, falonchi sayr qilganidek sayr qilamiz, falonchi uy tutganidek uylar tutamiz›, dedilar. Holbuki ular oʻzlari ergashgan kishilarning imonini bilmagan holda shirklarida edilar. Alloh Paygʻambar ﷺni yuborganida, ulardan ozgina qismgina qolgan edi. Shunda bir kishi oʻz savmaasidan tushdi, sayohat qiluvchi oʻz sayohatidan, dayr sohibi oʻz dayridan keldi va unga imon keltirib, uni tasdiqladilar. Bas, Alloh tabaraka va taolo: {Ey imon keltirganlar! Allohdan qoʻrqing va Uning Paygʻambariga imon keltiring, U sizlarga oʻz rahmatidan ikki nasiba ato etadi} — Isoga, Tavrot va Injilga imon keltirganlari hamda Muhammad ﷺga imon keltirib, uni tasdiqlaganlari uchun ikki ajr (deydi) — {va sizlarga u bilan yuradigan bir nur beradi} — yaʼni Qurʼonni va ularning Paygʻambar ﷺga ergashishlarini (nazarda tutadi) — {toki ahli kitob (bilib qoʻysinlar)} — sizlarga oʻxshab olib — {Allohning fazlidan hech narsaga qodir emasliklarini (bilib qoʻysinlar)} (Hadid 28-29), dedi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Исо ибн Марямдан кейин баъзи подшоҳлар Таврот ва Инжилни ўзгартириб юбордилар. Улар орасида Тавротни ўқийдиган мўминлар ҳам бор эди. Подшоҳларига: ‹Бизни булардан кўра қаттиқроқ сўкадиган ҳеч кимни топмаймиз. Улар {Ким Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилмаса, ана ўшалар кофирлардир} (Моида 44) деган оятларни ўқийдилар ва шу билан бизнинг амалларимизни айблайдилар›, дейилди. Шунда подшоҳ уларни чақириб тўплади ва уларга ўлим ёхуд ўзгартирилганидан бошқа Таврот ва Инжилни ўқишни тарк қилишни таклиф қилди. Улар: ‹Буни нима учун хоҳлайсиз? Бизни ўз ҳолимизга қўйинг›, дедилар. Улардан бир тоифа: ‹Бизга минора қуриб беринг-да, сўнг бизни унга чиқариб қўйинг, таому ичимлигимизни кўтарадиган бир нарса беринг, биз сизларга қайтмаймиз›, деди. Яна бир тоифа: ‹Бизни қўйинг, ер юзида сайр қилиб юрайлик, ёввойи ҳайвонлар ичгандек сув ичайлик. Агар ерингизда бизни қўлга туширсангиз, ўлдиринг›, деди. Яна бир тоифа: ‹Бизга саҳроларда уйлар қуриб беринг, биз қудуқлар қазиб, кўкатлар экамиз, сизларга қайтмаймиз ва сизларнинг олдингиздан ўтмаймиз›, деди. Чунки қабилаларнинг ҳар бирида уларнинг яқин кишилари бор эди. Улар шундай қилдилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Роҳибликни эса улар ўзлари тўқиб чиқардилар; Биз уни уларга фарз қилмаган эдик, фақат Аллоҳнинг розилигини истаб (шундай қилдилар), аммо уни тегишли даражада сақламадилар} (Ҳадид 27) оятини нозил қилди. Бошқалар эса: ‹Биз фалончи ибодат қилганидек ибодат қиламиз, фалончи сайр қилганидек сайр қиламиз, фалончи уй тутганидек уйлар тутамиз›, дедилар. Ҳолбуки улар ўзлари эргашган кишиларнинг имонини билмаган ҳолда ширкларида эдилар. Аллоҳ Пайғамбар ﷺни юборганида, улардан озгина қисмгина қолган эди. Шунда бир киши ўз савмаасидан тушди, саёҳат қилувчи ўз саёҳатидан, дайр соҳиби ўз дайридан келди ва унга имон келтириб, уни тасдиқладилар. Бас, Аллоҳ табарака ва таоло: {Эй имон келтирганлар! Аллоҳдан қўрқинг ва Унинг Пайғамбарига имон келтиринг, У сизларга ўз раҳматидан икки насиба ато этади} — Исога, Таврот ва Инжилга имон келтирганлари ҳамда Муҳаммад ﷺга имон келтириб, уни тасдиқлаганлари учун икки ажр (дейди) — {ва сизларга у билан юрадиган бир нур беради} — яъни Қуръонни ва уларнинг Пайғамбар ﷺга эргашишларини (назарда тутади) — {токи аҳли китоб (билиб қўйсинлар)} — сизларга ўхшаб олиб — {Аллоҳнинг фазлидан ҳеч нарсага қодир эмасликларини (билиб қўйсинлар)} (Ҳадид 28-29), деди», деди.