حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَأَلْفَاظُهُمْ، مُتَقَارِبَةٌ - قَالَ أَبُو بَكْرٍ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، قَالَ كُنْتُ أُتَرْجِمُ بَيْنَ يَدَىِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَيْنَ النَّاسِ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ تَسْأَلُهُ عَنْ نَبِيذِ الْجَرِّ، فَقَالَ إِنَّ وَفْدَ عَبْدِ الْقَيْسِ أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنِ الْوَفْدُ أَوْ مَنِ الْقَوْمُ " . قَالُوا رَبِيعَةُ . قَالَ " مَرْحَبًا بِالْقَوْمِ أَوْ بِالْوَفْدِ غَيْرَ خَزَايَا وَلاَ النَّدَامَى " . قَالَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا نَأْتِيكَ مِنْ شُقَّةٍ بَعِيدَةٍ وَإِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ هَذَا الْحَىَّ مِنْ كُفَّارِ مُضَرَ وَإِنَّا لاَ نَسْتَطِيعُ أَنْ نَأْتِيَكَ إِلاَّ فِي شَهْرِ الْحَرَامِ فَمُرْنَا بِأَمْرٍ فَصْلٍ نُخْبِرْ بِهِ مَنْ وَرَاءَنَا نَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ . قَالَ فَأَمَرَهُمْ بِأَرْبَعٍ وَنَهَاهُمْ عَنْ أَرْبَعٍ . قَالَ أَمَرَهُمْ بِالإِيمَانِ بِاللَّهِ وَحْدَهُ . وَقَالَ " هَلْ تَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ " . قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ " شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ وَإِقَامُ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ وَصَوْمُ رَمَضَانَ وَأَنْ تُؤَدُّوا خُمُسًا مِنَ الْمَغْنَمِ " . وَنَهَاهُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ . قَالَ شُعْبَةُ وَرُبَّمَا قَالَ النَّقِيرِ . قَالَ شُعْبَةُ وَرُبَّمَا قَالَ الْمُقَيَّرِ . وَقَالَ " احْفَظُوهُ وَأَخْبِرُوا بِهِ مِنْ وَرَائِكُمْ " . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي رِوَايَتِهِ " مَنْ وَرَاءَكُمْ " وَلَيْسَ فِي رِوَايَتِهِ الْمُقَيَّرِ .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Abdulqays elchilari Rasululloh ﷺ ning oldiga keldilar. Rasululloh ﷺ: ‹Elchilar (yoki: qavm) kim?› dedilar. Ular: ‹Rabia›, dedilar. (Rasululloh): ‹Qavmga (yoki: elchilarga) marhabo — xor boʻlmagan va nadomat chekmagan (holatda kelibsizlar)!› dedilar. Shunda ular: ‹Ey Allohning Rasuli, biz Sizning oldingizga uzoq masofadan kelyapmiz; biz bilan Sizning orangizda mana shu qabila — Muzar kofirlari (yashaydi); shu sababli biz Sizning oldingizga faqat harom oyda kela olamiz. Bas, bizga ortimizdagi (kishi)larga xabar beradigan, (oʻzimiz amal qilib) jannatga kiradigan aniq (hal qiluvchi) bir ishni buyuring›, dedilar. Shunda (Rasululloh) ularni toʻrt narsaga buyurdilar va toʻrt narsadan qaytardilar. (Rasululloh) ularni yolgʻiz Allohga iymon keltirishga buyurib: ‹Allohga iymon keltirish nima ekanini bilasizlarmi?› dedilar. Ular: ‹Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir›, dedilar. (Rasululloh): ‹Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berish, namozni toʻkis ado etish, zakot berish, Ramazon roʻzasini tutish va oʻljadan beshdan birini berishingizdir›, dedilar. Va ularni dabbo, hantam va muzaffat (smolalangan idish)dan qaytardilar. Va (Rasululloh): ‹Buni yodlab oling va ortingizdagi (kishi)larga xabar bering›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Абдулқайс элчилари Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келдилар. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Элчилар (ёки: қавм) ким?› дедилар. Улар: ‹Рабиа›, дедилар. (Расулуллоҳ): ‹Қавмга (ёки: элчиларга) марҳабо — хор бўлмаган ва надомат чекмаган (ҳолатда келибсизлар)!› дедилар. Шунда улар: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз Сизнинг олдингизга узоқ масофадан келяпмиз; биз билан Сизнинг орангизда мана шу қабила — Музар кофирлари (яшайди); шу сабабли биз Сизнинг олдингизга фақат ҳаром ойда кела оламиз. Бас, бизга ортимиздаги (киши)ларга хабар берадиган, (ўзимиз амал қилиб) жаннатга кирадиган аниқ (ҳал қилувчи) бир ишни буюринг›, дедилар. Шунда (Расулуллоҳ) уларни тўрт нарсага буюрдилар ва тўрт нарсадан қайтардилар. (Расулуллоҳ) уларни ёлғиз Аллоҳга иймон келтиришга буюриб: ‹Аллоҳга иймон келтириш нима эканини биласизларми?› дедилар. Улар: ‹Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир›, дедилар. (Расулуллоҳ): ‹Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик бериш, намозни тўкис адо этиш, закот бериш, Рамазон рўзасини тутиш ва ўлжадан бешдан бирини беришингиздир›, дедилар. Ва уларни даббо, ҳантам ва музаффат (смолаланган идиш)дан қайтардилар. Ва (Расулуллоҳ): ‹Буни ёдлаб олинг ва ортингиздаги (киши)ларга хабар беринг›, дедилар», деди.
وَحَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالاَ، جَمِيعًا حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ نَحْوَ حَدِيثِ شُعْبَةَ . وَقَالَ " أَنْهَاكُمْ عَمَّا يُنْبَذُ فِي الدُّبَّاءِ وَالنَّقِيرِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُزَفَّتِ " . وَزَادَ ابْنُ مُعَاذٍ فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِيهِ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلأَشَجِّ أَشَجِّ عَبْدِ الْقَيْسِ " إِنَّ فِيكَ خَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا اللَّهُ الْحِلْمُ وَالأَنَاةُ " .
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺ dan shu hadis Shuʼbaning hadisi kabi rivoyat qilinadi. Va (Rasululloh): «Sizlarni dabbo, naqir, hantam va muzaffatda nabiz qilishdan qaytaraman», dedilar. (Hadisning bir rivoyatida) qoʻshimcha qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abdulqaysning Ashajjiga: «Albatta senda Alloh suyadigan ikki xislat bor: hilm (mulohazalilik, vazminlik) va shoshmaslik (osoyishtalik)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺ дан шу ҳадис Шуъбанинг ҳадиси каби ривоят қилинади. Ва (Расулуллоҳ): «Сизларни даббо, нақир, ҳантам ва музаффатда набиз қилишдан қайтараман», дедилар. (Ҳадиснинг бир ривоятида) қўшимча қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Абдулқайснинг Ашажжига: «Албатта сенда Аллоҳ суядиган икки хислат бор: ҳилм (мулоҳазалилик, вазминлик) ва шошмаслик (осойишталик)», дедилар.
حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ - وَاللَّفْظُ لأَبِي بَكْرٍ قَالَ إِسْحَاقُ أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا - وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ آدَمَ بْنِ سُلَيْمَانَ، مَوْلَى خَالِدٍ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ { وَإِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ} قَالَ دَخَلَ قُلُوبَهُمْ مِنْهَا شَىْءٌ لَمْ يَدْخُلْ قُلُوبَهُمْ مِنْ شَىْءٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَسَلَّمْنَا " . قَالَ فَأَلْقَى اللَّهُ الإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى { لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا} قَالَ قَدْ فَعَلْتُ { رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا} - قَالَ قَدْ فَعَلْتُ { وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلاَنَا} قَالَ قَدْ فَعَلْتُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Mana bu oyat: {Koʻnglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizlarni u bilan hisob-kitob qiladi} nozil boʻlganda, ularning qalblariga undan shunday bir narsa (qoʻrquv) kirdiki, (oldin) hech narsadan qalblariga (bunday narsa) kirmagan edi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «‹Eshitdik, itoat qildik va boʻysundik› denglar», dedilar. (Roviy) dedi: Shunda Alloh ularning qalblariga iymonni soldi va Alloh taolo {Alloh hech bir jonni kuchi yetadigan narsadan boshqasiga taklif qilmaydi; (kishi) kasb qilgan (yaxshilik) oʻziga, qilgan (yomonlik) oʻziga(dir). (Ey) Rabbimiz, agar unutsak yoki xato qilsak, bizni (jazoga) tutmagin} (oyatini) nozil qildi. (Alloh): «(Shunday) qildim», dedi. {(Ey) Rabbimiz, bizdan oldingilarga yuklaganing kabi, bizning ustimizga ogʻir yuk yuklamagin}. (Alloh): «(Shunday) qildim», dedi. {Va bizni magʻfirat qil, bizga rahm qil; Sen Mavlomizsan}. (Alloh): «(Shunday) qildim», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мана бу оят: {Кўнглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам, Аллоҳ сизларни у билан ҳисоб-китоб қилади} нозил бўлганда, уларнинг қалбларига ундан шундай бир нарса (қўрқув) кирдики, (олдин) ҳеч нарсадан қалбларига (бундай нарса) кирмаган эди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «‹Эшитдик, итоат қилдик ва бўйсундик› денглар», дедилар. (Ровий) деди: Шунда Аллоҳ уларнинг қалбларига иймонни солди ва Аллоҳ таоло {Аллоҳ ҳеч бир жонни кучи етадиган нарсадан бошқасига таклиф қилмайди; (киши) касб қилган (яхшилик) ўзига, қилган (ёмонлик) ўзига(дир). (Эй) Раббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни (жазога) тутмагин} (оятини) нозил қилди. (Аллоҳ): «(Шундай) қилдим», деди. {(Эй) Раббимиз, биздан олдингиларга юклаганинг каби, бизнинг устимизга оғир юк юкламагин}. (Аллоҳ): «(Шундай) қилдим», деди. {Ва бизни мағфират қил, бизга раҳм қил; Сен Мавломизсан}. (Аллоҳ): «(Шундай) қилдим», деди.
وَحَدَّثَنِي حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى التُّجِيبِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ أَبُو ذَرٍّ يُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فُرِجَ سَقْفُ بَيْتِي وَأَنَا بِمَكَّةَ فَنَزَلَ جِبْرِيلُ صلى الله عليه وسلم فَفَرَجَ صَدْرِي ثُمَّ غَسَلَهُ مِنْ مَاءِ زَمْزَمَ ثُمَّ جَاءَ بِطَسْتٍ مِنْ ذَهَبٍ مُمْتَلِئٍ حِكْمَةً وَإِيمَانًا فَأَفْرَغَهَا فِي صَدْرِي ثُمَّ أَطْبَقَهُ ثُمَّ أَخَذَ بِيَدِي فَعَرَجَ بِي إِلَى السَّمَاءِ فَلَمَّا جِئْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا قَالَ جِبْرِيلُ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - لِخَازِنِ السَّمَاءِ الدُّنْيَا افْتَحْ . قَالَ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا جِبْرِيلُ . قَالَ هَلْ مَعَكَ أَحَدٌ قَالَ نَعَمْ مَعِيَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم . قَالَ فَأُرْسِلَ إِلَيْهِ قَالَ نَعَمْ فَفَتَحَ - قَالَ - فَلَمَّا عَلَوْنَا السَّمَاءَ الدُّنْيَا فَإِذَا رَجُلٌ عَنْ يَمِينِهِ أَسْوِدَةٌ وَعَنْ يَسَارِهِ أَسْوِدَةٌ - قَالَ - فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى - قَالَ - فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ - قَالَ - قُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا آدَمُ صلى الله عليه وسلم وَهَذِهِ الأَسْوِدَةُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ نَسَمُ بَنِيهِ فَأَهْلُ الْيَمِينِ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَالأَسْوِدَةُ الَّتِي عَنْ شِمَالِهِ أَهْلُ النَّارِ فَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ يَمِينِهِ ضَحِكَ وَإِذَا نَظَرَ قِبَلَ شِمَالِهِ بَكَى - قَالَ - ثُمَّ عَرَجَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى أَتَى السَّمَاءَ الثَّانِيَةَ . فَقَالَ لِخَازِنِهَا افْتَحْ - قَالَ - فَقَالَ لَهُ خَازِنُهَا مِثْلَ مَا قَالَ خَازِنُ السَّمَاءِ الدُّنْيَا فَفَتَحَ " . فَقَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ فَذَكَرَ أَنَّهُ وَجَدَ فِي السَّمَوَاتِ آدَمَ وَإِدْرِيسَ وَعِيسَى وَمُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ أَجْمَعِينَ - وَلَمْ يُثْبِتْ كَيْفَ مَنَازِلُهُمْ غَيْرَ أَنَّهُ ذَكَرَ أَنَّهُ قَدْ وَجَدَ آدَمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فِي السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَإِبْرَاهِيمَ فِي السَّمَاءِ السَّادِسَةِ . قَالَ " فَلَمَّا مَرَّ جِبْرِيلُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِإِدْرِيسَ - صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ - قَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ - قَالَ - ثُمَّ مَرَّ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا إِدْرِيسُ - قَالَ - ثُمَّ مَرَرْتُ بِمُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا مُوسَى - قَالَ - ثُمَّ مَرَرْتُ بِعِيسَى فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالأَخِ الصَّالِحِ . قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ - قَالَ - ثُمَّ مَرَرْتُ بِإِبْرَاهِيمَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَقَالَ مَرْحَبًا بِالنَّبِيِّ الصَّالِحِ وَالاِبْنِ الصَّالِحِ - قَالَ - قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالَ هَذَا إِبْرَاهِيمُ " . قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ حَزْمٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا حَبَّةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَا يَقُولاَنِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثُمَّ عَرَجَ بِي حَتَّى ظَهَرْتُ لِمُسْتَوًى أَسْمَعُ فِيهِ صَرِيفَ الأَقْلاَمِ " . قَالَ ابْنُ حَزْمٍ وَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَفَرَضَ اللَّهُ عَلَى أُمَّتِي خَمْسِينَ صَلاَةً - قَالَ - فَرَجَعْتُ بِذَلِكَ حَتَّى أَمُرَّ بِمُوسَى فَقَالَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ مَاذَا فَرَضَ رَبُّكَ عَلَى أُمَّتِكَ - قَالَ - قُلْتُ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسِينَ صَلاَةً . قَالَ لِي مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَرَاجِعْ رَبَّكَ فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ - قَالَ - فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَوَضَعَ شَطْرَهَا - قَالَ - فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - فَأَخْبَرْتُهُ قَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ فَإِنَّ أُمَّتَكَ لاَ تُطِيقُ ذَلِكَ - قَالَ - فَرَاجَعْتُ رَبِّي فَقَالَ هِيَ خَمْسٌ وَهْىَ خَمْسُونَ لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ - قَالَ - فَرَجَعْتُ إِلَى مُوسَى فَقَالَ رَاجِعْ رَبَّكَ . فَقُلْتُ قَدِ اسْتَحْيَيْتُ مِنْ رَبِّي - قَالَ - ثُمَّ انْطَلَقَ بِي جِبْرِيلُ حَتَّى نَأْتِيَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَى فَغَشِيَهَا أَلْوَانٌ لاَ أَدْرِي مَا هِيَ - قَالَ - ثُمَّ أُدْخِلْتُ الْجَنَّةَ فَإِذَا فِيهَا جَنَابِذُ اللُّؤْلُؤِ وَإِذَا تُرَابُهَا الْمِسْكُ " .
Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men Makkada ekanimda, uyimning shifti yorildi-da, Jibril — alayhissalom — tushdi. U koʻkragimni yorib, soʻng uni Zamzam suvi bilan yuvdi. Keyin hikmat va iymonga toʻla, oltindan boʻlgan bir tovoq keltirib, uni koʻkragimga (boʻshatib) quydi-da, soʻng uni (yana) yopdi. Soʻng qoʻlimdan ushlab, meni osmonga koʻtardi. Biz eng yaqin (dunyo) osmonga kelganimizda, Jibril — alayhissalom — dunyo osmonining xazinaboniga (qoʻriqchisiga): ‹Och›, dedi. U: ‹Bu kim?› dedi. (Jibril): ‹Bu — Jibril›, dedi. U: ‹Sen bilan kimdir bormi?› dedi. (Jibril): ‹Ha, men bilan Muhammad ﷺ bor›, dedi. U: ‹Unga (odam) yuborilganmi?› dedi. (Jibril): ‹Ha›, dedi. Bas, u ochdi. (Paygʻambar) dedilar: Biz dunyo osmoniga koʻtarilganimizda, bir kishi (oʻtiribdi) — uning oʻng tomonida (qora) koʻlankalar (jonlar), chap tomonida (ham qora) koʻlankalar (bor edi). (Paygʻambar) dedilar: U oʻng tomoniga qaraganda kular, chap tomoniga qaraganda yigʻlar edi. (Paygʻambar) dedilar: U: ‹Solih paygʻambarga va solih farzandga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Ey Jibril, bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Odam (alayhissalom); uning oʻng tomonidagi va chap tomonidagi mana bu koʻlankalar — uning farzandlarining jonlari. Bas, oʻng tomon ahli — jannat ahli; chap tomonidagi koʻlankalar esa — doʻzax ahli. Shuning uchun u oʻng tomoniga qaraganda kuladi, chap tomoniga qaraganda yigʻlaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng Jibril meni ikkinchi osmonga (olib) koʻtardi — toki uning xazinaboniga: ‹Och›, dedi. Uning xazinaboni unga dunyo osmonining xazinaboni aytgani kabi (gap) aytdi. Bas, u ochdi». Anas ibn Molik dedi: Soʻng u (Paygʻambar) osmonlarda Odam, Idris, Iso, Muso va Ibrohim — Allohning salavotlari ularning hammasiga boʻlsin — ni topganini zikr qildi; ammo ularning manzillari (joylari) qanday ekanini aniqlamadi — faqat u Odam (alayhissalom)ni dunyo osmonida, Ibrohimni esa oltinchi osmonda topganini zikr qildi. (Paygʻambar) dedilar: «Jibril va Rasululloh ﷺ Idris — Allohning salavotlari unga boʻlsin — yonidan oʻtganlarida, u: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng (u) oʻtdi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Idris›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men Muso — alayhissalom — yonidan oʻtdim; u: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Muso›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men Iso yonidan oʻtdim; u: ‹Solih paygʻambarga va solih birodarga marhabo!› dedi. Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Iso ibn Maryam›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men Ibrohim — alayhissalom — yonidan oʻtdim; u: ‹Solih paygʻambarga va solih farzandga marhabo!› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Bu kim?› dedim. U: ‹Bu — Ibrohim›, dedi». Ibn Shihob dedi: Menga Ibn Hazm xabar berdiki, Ibn Abbos va Abu Habba al-Ansoriy: «Rasululloh ﷺ: ‹Soʻng u meni koʻtardi — toki men qalamlarning gʻichirlashini eshitadigan bir tekislikka (sathga) chiqdim›, dedilar», derdilar. Ibn Hazm va Anas ibn Molik (dedilar): Rasululloh ﷺ: «Shunda Alloh ummatimga ellik (vaqt) namozni farz qildi. (Paygʻambar) dedilar: Men shu (farz) bilan qaytdim — toki Muso yonidan oʻtdim. Muso — alayhissalom —: ‹Rabbing ummatingga nimani farz qildi?› dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men: ‹Ularga ellik (vaqt) namozni farz qildi›, dedim. Muso — alayhissalom — menga: ‹Rabbingga qaytib murojaat qil; chunki ummating bunga toqat qila olmaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men Rabbimga qaytib murojaat qildim. Shunda (Alloh) uning yarmini (kamaytirib) qoʻydi. (Paygʻambar) dedilar: Men Muso — alayhissalom — ning oldiga qaytib, unga xabar berdim. U: ‹Rabbingga qaytib murojaat qil; chunki ummating bunga toqat qila olmaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men Rabbimga qaytib murojaat qildim. Shunda (Alloh): ‹U beshta, (ayni paytda) u ellikta; Mening huzurimda soʻz oʻzgartirilmaydi›, dedi. (Paygʻambar) dedilar: Men Musoning oldiga qaytdim. U: ‹Rabbingga qaytib murojaat qil›, dedi. Men: ‹Endi Rabbimdan uyaldim›, dedim. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng Jibril meni olib ketdi — toki biz Sidratul-Muntahoga keldik. Uni (rang-barang) ranglar qoplab oldi — ular nima ekanini bilmayman. (Paygʻambar) dedilar: Soʻng men jannatga kiritildim. Shunda uning ichida marvarid gumbazlar (bor) ekan; uning tuprogʻi esa mushk (misk) ekan», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен Маккада эканимда, уйимнинг шифти ёрилди-да, Жибрил — алайҳиссалом — тушди. У кўкрагимни ёриб, сўнг уни Замзам суви билан ювди. Кейин ҳикмат ва иймонга тўла, олтиндан бўлган бир товоқ келтириб, уни кўкрагимга (бўшатиб) қуйди-да, сўнг уни (яна) ёпди. Сўнг қўлимдан ушлаб, мени осмонга кўтарди. Биз энг яқин (дунё) осмонга келганимизда, Жибрил — алайҳиссалом — дунё осмонининг хазинабонига (қўриқчисига): ‹Оч›, деди. У: ‹Бу ким?› деди. (Жибрил): ‹Бу — Жибрил›, деди. У: ‹Сен билан кимдир борми?› деди. (Жибрил): ‹Ҳа, мен билан Муҳаммад ﷺ бор›, деди. У: ‹Унга (одам) юборилганми?› деди. (Жибрил): ‹Ҳа›, деди. Бас, у очди. (Пайғамбар) дедилар: Биз дунё осмонига кўтарилганимизда, бир киши (ўтирибди) — унинг ўнг томонида (қора) кўланкалар (жонлар), чап томонида (ҳам қора) кўланкалар (бор эди). (Пайғамбар) дедилар: У ўнг томонига қараганда кулар, чап томонига қараганда йиғлар эди. (Пайғамбар) дедилар: У: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ фарзандга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Эй Жибрил, бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Одам (алайҳиссалом); унинг ўнг томонидаги ва чап томонидаги мана бу кўланкалар — унинг фарзандларининг жонлари. Бас, ўнг томон аҳли — жаннат аҳли; чап томонидаги кўланкалар эса — дўзах аҳли. Шунинг учун у ўнг томонига қараганда кулади, чап томонига қараганда йиғлайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг Жибрил мени иккинчи осмонга (олиб) кўтарди — токи унинг хазинабонига: ‹Оч›, деди. Унинг хазинабони унга дунё осмонининг хазинабони айтгани каби (гап) айтди. Бас, у очди». Анас ибн Молик деди: Сўнг у (Пайғамбар) осмонларда Одам, Идрис, Исо, Мусо ва Иброҳим — Аллоҳнинг салавотлари уларнинг ҳаммасига бўлсин — ни топганини зикр қилди; аммо уларнинг манзиллари (жойлари) қандай эканини аниқламади — фақат у Одам (алайҳиссалом)ни дунё осмонида, Иброҳимни эса олтинчи осмонда топганини зикр қилди. (Пайғамбар) дедилар: «Жибрил ва Расулуллоҳ ﷺ Идрис — Аллоҳнинг салавотлари унга бўлсин — ёнидан ўтганларида, у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг (у) ўтди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Идрис›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен Мусо — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим; у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Мусо›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен Исо ёнидан ўтдим; у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ биродарга марҳабо!› деди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Исо ибн Марям›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен Иброҳим — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим; у: ‹Солиҳ пайғамбарга ва солиҳ фарзандга марҳабо!› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Бу ким?› дедим. У: ‹Бу — Иброҳим›, деди». Ибн Шиҳоб деди: Менга Ибн Ҳазм хабар бердики, Ибн Аббос ва Абу Ҳабба ал-Ансорий: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сўнг у мени кўтарди — токи мен қаламларнинг ғичирлашини эшитадиган бир текисликка (сатҳга) чиқдим›, дедилар», дердилар. Ибн Ҳазм ва Анас ибн Молик (дедилар): Расулуллоҳ ﷺ: «Шунда Аллоҳ умматимга эллик (вақт) намозни фарз қилди. (Пайғамбар) дедилар: Мен шу (фарз) билан қайтдим — токи Мусо ёнидан ўтдим. Мусо — алайҳиссалом —: ‹Раббинг умматингга нимани фарз қилди?› деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен: ‹Уларга эллик (вақт) намозни фарз қилди›, дедим. Мусо — алайҳиссалом — менга: ‹Раббингга қайтиб мурожаат қил; чунки умматинг бунга тоқат қила олмайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Раббимга қайтиб мурожаат қилдим. Шунда (Аллоҳ) унинг ярмини (камайтириб) қўйди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Мусо — алайҳиссалом — нинг олдига қайтиб, унга хабар бердим. У: ‹Раббингга қайтиб мурожаат қил; чунки умматинг бунга тоқат қила олмайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Раббимга қайтиб мурожаат қилдим. Шунда (Аллоҳ): ‹У бешта, (айни пайтда) у элликта; Менинг ҳузуримда сўз ўзгартирилмайди›, деди. (Пайғамбар) дедилар: Мен Мусонинг олдига қайтдим. У: ‹Раббингга қайтиб мурожаат қил›, деди. Мен: ‹Энди Раббимдан уялдим›, дедим. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг Жибрил мени олиб кетди — токи биз Сидратул-Мунтаҳога келдик. Уни (ранг-баранг) ранглар қоплаб олди — улар нима эканини билмайман. (Пайғамбар) дедилар: Сўнг мен жаннатга киритилдим. Шунда унинг ичида марварид гумбазлар (бор) экан; унинг тупроғи эса мушк (миск) экан», дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَابْنُ، بَشَّارٍ قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، يَقُولُ حَدَّثَنِي ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ - قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أُسْرِيَ بِهِ فَقَالَ " مُوسَى آدَمُ طُوَالٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ " . وَقَالَ " عِيسَى جَعْدٌ مَرْبُوعٌ " . وَذَكَرَ مَالِكًا خَازِنَ جَهَنَّمَ وَذَكَرَ الدَّجَّالَ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻzlari (osmonga) olib ketilgan paytni zikr qilib: «Muso — bugʻdayrang, uzun (boʻyli) — goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi (edi)», dedilar. Va: «Iso — jingalak sochli, oʻrtacha (boʻyli) edi», dedilar. Hamda jahannam xazinaboni Molikni zikr qildilar va Dajjolni zikr qildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари (осмонга) олиб кетилган пайтни зикр қилиб: «Мусо — буғдайранг, узун (бўйли) — гўё Шануъа эркакларидан бири каби (эди)», дедилар. Ва: «Исо — жингалак сочли, ўртача (бўйли) эди», дедилар. Ҳамда жаҳаннам хазинабони Моликни зикр қилдилар ва Дажжолни зикр қилдилар.
وَحَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَرَرْتُ لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي عَلَى مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - رَجُلٌ آدَمُ طُوَالٌ جَعْدٌ كَأَنَّهُ مِنْ رِجَالِ شَنُوءَةَ وَرَأَيْتُ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ مَرْبُوعَ الْخَلْقِ إِلَى الْحُمْرَةِ وَالْبَيَاضِ سَبِطَ الرَّأْسِ " . وَأُرِيَ مَالِكًا خَازِنَ النَّارِ وَالدَّجَّالَ . فِي آيَاتٍ أَرَاهُنَّ اللَّهُ إِيَّاهُ فَلاَ تَكُنْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقَائِهِ . قَالَ كَانَ قَتَادَةُ يُفَسِّرُهَا أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ لَقِيَ مُوسَى عَلَيْهِ السَّلاَمُ .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men (osmonga) olib ketilgan kechada Muso ibn Imron — alayhissalom — yonidan oʻtdim — u bugʻdayrang, uzun (boʻyli), jingalak sochli, goʻyo Shanuʼa erkaklaridan biri kabi bir kishi (edi); va Iso ibn Maryamni koʻrdim — u oʻrtacha boʻyli, qizgʻish-oq(rang), tep-tekis (yoyiq) sochli edi; hamda menga doʻzax xazinaboni Molik va Dajjol koʻrsatildi» — Alloh Unga koʻrsatgan (boshqa) belgilar qatorida —. {Bas, sen Unga (Muso bilan) uchrashishdan shubhada boʻlma}. (Roviy) dedi: Qatoda buni — albatta Allohning Paygʻambari ﷺ Muso — alayhissalom — bilan uchrashganlar (deb) — tafsir qilar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен (осмонга) олиб кетилган кечада Мусо ибн Имрон — алайҳиссалом — ёнидан ўтдим — у буғдайранг, узун (бўйли), жингалак сочли, гўё Шануъа эркакларидан бири каби бир киши (эди); ва Исо ибн Марямни кўрдим — у ўртача бўйли, қизғиш-оқ(ранг), теп-текис (ёйиқ) сочли эди; ҳамда менга дўзах хазинабони Молик ва Дажжол кўрсатилди» — Аллоҳ Унга кўрсатган (бошқа) белгилар қаторида —. {Бас, сен Унга (Мусо билан) учрашишдан шубҳада бўлма}. (Ровий) деди: Қатода буни — албатта Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ Мусо — алайҳиссалом — билан учрашганлар (деб) — тафсир қилар эди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَسُرَيْجُ بْنُ يُونُسَ، قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِوَادِي الأَزْرَقِ فَقَالَ " أَىُّ وَادٍ هَذَا " . فَقَالُوا هَذَا وَادِي الأَزْرَقِ . قَالَ " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُوسَى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - هَابِطًا مِنَ الثَّنِيَّةِ وَلَهُ جُؤَارٌ إِلَى اللَّهِ بِالتَّلْبِيَةِ " . ثُمَّ أَتَى عَلَى ثَنِيَّةِ هَرْشَى . فَقَالَ " أَىُّ ثَنِيَّةٍ هَذِهِ " . قَالُوا ثَنِيَّةُ هَرْشَى قَالَ " كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى يُونُسَ بْنِ مَتَّى - عَلَيْهِ السَّلاَمُ - عَلَى نَاقَةٍ حَمْرَاءَ جَعْدَةٍ عَلَيْهِ جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ خِطَامُ نَاقَتِهِ خُلْبَةٌ وَهُوَ يُلَبِّي " . قَالَ ابْنُ حَنْبَلٍ فِي حَدِيثِهِ قَالَ هُشَيْمٌ يَعْنِي لِيفًا .
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Azraq vodiysidan oʻtib: «Bu qaysi vodiy?» dedilar. Ular: «Bu — Azraq vodiysi», dedilar. (Paygʻambar): «Men goʻyo Muso — alayhissalom — ga qarab turgandekman — u dovon (togʻ yoʻli)dan tushyapti va Allohga (ovoz chiqarib) talbiya bilan nido (dod) qilyapti», dedilar. Soʻng (Paygʻambar) Harsho dovoniga keldilar. (Paygʻambar): «Bu qaysi dovon?» dedilar. Ular: «Harsho dovoni», dedilar. (Paygʻambar): «Men goʻyo Yunus ibn Matto — alayhissalom — ga qarab turgandekman — u qizil, baquvvat bir tuyada, ustida jundan (yungdan) jubba, tuyasining jilovi (noxoldan) tola (arqon) holida, talbiya aytib (ketyapti)», dedilar. Ibn Hanbal oʻz hadisida: «Hushaym: ‹yaʼni xurmo tolasi (lif)ni (nazarda tutdi)› dedi» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Азрақ водийсидан ўтиб: «Бу қайси водий?» дедилар. Улар: «Бу — Азрақ водийси», дедилар. (Пайғамбар): «Мен гўё Мусо — алайҳиссалом — га қараб тургандекман — у довон (тоғ йўли)дан тушяпти ва Аллоҳга (овоз чиқариб) талбия билан нидо (дод) қиляпти», дедилар. Сўнг (Пайғамбар) Ҳаршо довонига келдилар. (Пайғамбар): «Бу қайси довон?» дедилар. Улар: «Ҳаршо довони», дедилар. (Пайғамбар): «Мен гўё Юнус ибн Матто — алайҳиссалом — га қараб тургандекман — у қизил, бақувват бир туяда, устида жундан (юнгдан) жубба, туясининг жилови (нохолдан) тола (арқон) ҳолида, талбия айтиб (кетяпти)», дедилар. Ибн Ҳанбал ўз ҳадисида: «Ҳушайм: ‹яъни хурмо толаси (лиф)ни (назарда тутди)› деди» деди.