حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، حَدَّثَنَا هِلاَلٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، قَالَ لَقِيتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ـ رضى الله عنهما ـ قُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ صِفَةِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي التَّوْرَاةِ. قَالَ أَجَلْ، وَاللَّهِ إِنَّهُ لَمَوْصُوفٌ فِي التَّوْرَاةِ بِبَعْضِ صِفَتِهِ فِي الْقُرْآنِ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا، وَحِرْزًا لِلأُمِّيِّينَ، أَنْتَ عَبْدِي وَرَسُولِي سَمَّيْتُكَ الْمُتَوَكِّلَ، لَيْسَ بِفَظٍّ وَلاَ غَلِيظٍ وَلاَ سَخَّابٍ فِي الأَسْوَاقِ، وَلاَ يَدْفَعُ بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَغْفِرُ، وَلَنْ يَقْبِضَهُ اللَّهُ حَتَّى يُقِيمَ بِهِ الْمِلَّةَ الْعَوْجَاءَ بِأَنْ يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ. وَيَفْتَحُ بِهَا أَعْيُنًا عُمْيًا، وَآذَانًا صُمًّا، وَقُلُوبًا غُلْفًا. تَابَعَهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ هِلاَلٍ. وَقَالَ سَعِيدٌ عَنْ هِلاَلٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ سَلاَمٍ. غُلْفٌ كُلُّ شَىْءٍ فِي غِلاَفٍ، سَيْفٌ أَغْلَفُ، وَقَوْسٌ غَلْفَاءُ، وَرَجُلٌ أَغْلَفُ إِذَا لَمْ يَكُنْ مَخْتُونًا.
Ato ibn Yasor (Abdulloh ibn Amr ibn Osdan) rivoyat qiladi: Men Abdulloh ibn Amr ibn Os bilan uchratdim va undan: «Menga Allohning Rasuli ﷺ ning Tavrotda (yaʼni Muso alayhissalomga berilgan vahyda) zikr qilingan sifatlari haqida ayting», — dedim. U: «Ha. Allohga qasamki, u zot Tavrotda — Qurʼonda unga nisbat berilgan baʼzi sifatlar bilan — mana shunday tavsiflangan: ‹Ey Paygʻambar! Biz seni — (Allohning haq diniga) guvoh, (moʻminlarga) xushxabar beruvchi va (kofirlarga) ogohlantiruvchi hamda ummiylar (savodsizlar)ning posboni qilib — joʻnatdik. Sen Mening bandam va Mening Rasulimsan. Men seni «al-Mutavakkil» (Allohga tavakkal qiluvchi) deb atadim. Sen qoʻpol, qattiqqoʻl ham emassan, bozorlarda shovqin soluvchi (baqiroq) ham emassan. Sen yomonlik qilganlarga yomonlik bilan javob bermaysan, balki ularni avf etib, kechirasan. Alloh u zotni (Paygʻambarni) — egri (qavmni), ‹La ilaha illalloh› (Allohdan boshqa iloh yoʻq) deb aytdirib, toʻgʻrilamaguncha — vafot etqizmaydi; shu (kalima) bilan koʻr koʻzlar, kar quloqlar va parda tortilgan qalblar ochiladi›», — dedi.Ато ибн Ясор (Абдуллоҳ ибн Амр ибн Осдан) ривоят қилади: Мен Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос билан учратдим ва ундан: «Менга Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг Тавротда (яъни Мусо алайҳиссаломга берилган ваҳйда) зикр қилинган сифатлари ҳақида айтинг», — дедим. У: «Ҳа. Аллоҳга қасамки, у зот Тавротда — Қуръонда унга нисбат берилган баъзи сифатлар билан — мана шундай тавсифланган: ‹Эй Пайғамбар! Биз сени — (Аллоҳнинг ҳақ динига) гувоҳ, (мўминларга) хушхабар берувчи ва (кофирларга) огоҳлантирувчи ҳамда уммийлар (саводсизлар)нинг посбони қилиб — жўнатдик. Сен Менинг бандам ва Менинг Расулимсан. Мен сени «ал-Мутаваккил» (Аллоҳга таваккал қилувчи) деб атадим. Сен қўпол, қаттиққўл ҳам эмассан, бозорларда шовқин солувчи (бақироқ) ҳам эмассан. Сен ёмонлик қилганларга ёмонлик билан жавоб бермайсан, балки уларни авф этиб, кечирасан. Аллоҳ у зотни (Пайғамбарни) — эгри (қавмни), ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› (Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ) деб айтдириб, тўғриламагунча — вафот этқизмайди; шу (калима) билан кўр кўзлар, кар қулоқлар ва парда тортилган қалблар очилади›», — деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ اسْتَقْبَلَ وَاللَّهِ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ مُعَاوِيَةَ بِكَتَائِبَ أَمْثَالِ الْجِبَالِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ إِنِّي لأَرَى كَتَائِبَ لاَ تُوَلِّي حَتَّى تَقْتُلَ أَقْرَانَهَا. فَقَالَ لَهُ مُعَاوِيَةُ ـ وَكَانَ وَاللَّهِ خَيْرَ الرَّجُلَيْنِ ـ أَىْ عَمْرُو إِنْ قَتَلَ هَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ هَؤُلاَءِ مَنْ لِي بِأُمُورِ النَّاسِ مَنْ لِي بِنِسَائِهِمْ، مَنْ لِي بِضَيْعَتِهِمْ فَبَعَثَ إِلَيْهِ رَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ شَمْسٍ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ كُرَيْزٍ، فَقَالَ اذْهَبَا إِلَى هَذَا الرَّجُلِ فَاعْرِضَا عَلَيْهِ، وَقُولاَ لَهُ، وَاطْلُبَا إِلَيْهِ. فَأَتَيَاهُ، فَدَخَلاَ عَلَيْهِ فَتَكَلَّمَا، وَقَالاَ لَهُ، فَطَلَبَا إِلَيْهِ، فَقَالَ لَهُمَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِنَّا بَنُو عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، قَدْ أَصَبْنَا مِنْ هَذَا الْمَالِ، وَإِنَّ هَذِهِ الأُمَّةَ قَدْ عَاثَتْ فِي دِمَائِهَا. قَالاَ فَإِنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْكَ كَذَا وَكَذَا وَيَطْلُبُ إِلَيْكَ وَيَسْأَلُكَ. قَالَ فَمَنْ لِي بِهَذَا قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ. فَمَا سَأَلَهُمَا شَيْئًا إِلاَّ قَالاَ نَحْنُ لَكَ بِهِ. فَصَالَحَهُ، فَقَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ يَقُولُ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ إِلَى جَنْبِهِ، وَهْوَ يُقْبِلُ عَلَى النَّاسِ مَرَّةً وَعَلَيْهِ أُخْرَى وَيَقُولُ " إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظِيمَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ". قَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ثَبَتَ لَنَا سَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ أَبِي بَكْرَةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ.
Hasan al-Basriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Allohga qasamki, Hasan ibn Ali Muoviyaga qarshi — togʻlardek (ulkan) katta qoʻshinlarni boshlab chiqdi. Amr ibn Os (Muoviyaga): «Men, albatta, shunday qoʻshinlarni koʻryapmanki, ular oʻz raqiblarini oʻldirmay orqaga qaytmaydi», — dedi. Muoviya — u ikkovidan (haqiqatan) yaxshiroq edi — unga: «Ey Amr! Agar bular ularni oʻldirsa va ular bularni oʻldirsa, jamoat ishlari (boshqaruvi) uchun men bilan kim qoladi, ularning ayollari uchun men bilan kim qoladi, ularning bolalari uchun men bilan kim qoladi?» — dedi. Soʻng Muoviya — Abdi Shams (qabilasi)dan boʻlgan Abdurrahmon ibn Sumura va Abdulloh ibn Omir ibn Kurayz (degan) ikki qurayshlik kishini — Hasanning oldiga: «Mana shu kishining (Hasanning) oldiga boringlar, u bilan sulh muzokarasini olib boringlar, gaplashinglar va unga murojaat qilinglar», — deb yubordi. Bas, ular Hasanning oldiga borib, u bilan gaplashdi va undan — sulhni qabul qilishni — soʻradi. Hasan: «Biz — Abdulmuttalib avlodi — molu boylikka ega boʻldik va odamlar oʻldirish hamda buzgʻunchilikka berildi (faqat pul ularni tinchlantiradi)», — dedi. Ular Hasanga: «Muoviya senga shunday-shunday (narsa) taklif qiladi va senga murojaat qilib, sulhni qabul qilishni iltimos qiladi», — dedi. Hasan ularga: «Lekin sizlar aytgan (narsaga) kim javobgar (kafil) boʻladi?» — dedi. Ular: «Biz unga javobgar boʻlamiz», — dedi. Bas, Hasan nima soʻrasa, ular: «Biz buni sen uchun (kafil boʻlib) bajaramiz», — dedi. Shunday qilib, Hasan Muoviya bilan sulh tuzdi. Hasan (al-Basriy): «Men Abu Bakra (Nufayʼ)ning shunday deganini eshitdim: ‹Men Allohning Rasuli ﷺ ni minbarda koʻrdim va Hasan ibn Ali uning yonida edi. Paygʻambar ﷺ goh odamlarga, goh Hasan ibn Aliga qarab: «Mening mana shu oʻgʻlim — sayyid (ulugʻ)(dir) va Alloh u orqali musulmonlarning ikki katta guruhini yarashtirishi mumkin», — der edi›», — dedi.Ҳасан ал-Басрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аллоҳга қасамки, Ҳасан ибн Али Муовияга қарши — тоғлардек (улкан) катта қўшинларни бошлаб чиқди. Амр ибн Ос (Муовияга): «Мен, албатта, шундай қўшинларни кўряпманки, улар ўз рақибларини ўлдирмай орқага қайтмайди», — деди. Муовия — у икковидан (ҳақиқатан) яхшироқ эди — унга: «Эй Амр! Агар булар уларни ўлдирса ва улар буларни ўлдирса, жамоат ишлари (бошқаруви) учун мен билан ким қолади, уларнинг аёллари учун мен билан ким қолади, уларнинг болалари учун мен билан ким қолади?» — деди. Сўнг Муовия — Абди Шамс (қабиласи)дан бўлган Абдурраҳмон ибн Сумура ва Абдуллоҳ ибн Омир ибн Курайз (деган) икки қурайшлик кишини — Ҳасаннинг олдига: «Мана шу кишининг (Ҳасаннинг) олдига боринглар, у билан сулҳ музокарасини олиб боринглар, гаплашинглар ва унга мурожаат қилинглар», — деб юборди. Бас, улар Ҳасаннинг олдига бориб, у билан гаплашди ва ундан — сулҳни қабул қилишни — сўради. Ҳасан: «Биз — Абдулмутталиб авлоди — молу бойликка эга бўлдик ва одамлар ўлдириш ҳамда бузғунчиликка берилди (фақат пул уларни тинчлантиради)», — деди. Улар Ҳасанга: «Муовия сенга шундай-шундай (нарса) таклиф қилади ва сенга мурожаат қилиб, сулҳни қабул қилишни илтимос қилади», — деди. Ҳасан уларга: «Лекин сизлар айтган (нарсага) ким жавобгар (кафил) бўлади?» — деди. Улар: «Биз унга жавобгар бўламиз», — деди. Бас, Ҳасан нима сўраса, улар: «Биз буни сен учун (кафил бўлиб) бажарамиз», — деди. Шундай қилиб, Ҳасан Муовия билан сулҳ тузди. Ҳасан (ал-Басрий): «Мен Абу Бакра (Нуфайъ)нинг шундай деганини эшитдим: ‹Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ни минбарда кўрдим ва Ҳасан ибн Али унинг ёнида эди. Пайғамбар ﷺ гоҳ одамларга, гоҳ Ҳасан ибн Алига қараб: «Менинг мана шу ўғлим — саййид (улуғ)(дир) ва Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки катта гуруҳини яраштириши мумкин», — дер эди›», — деди.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ يُحَدِّثُ أَنَّهُ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ وَهْوَ عِنْدَهُ فِي وَفْدٍ مِنْ قُرَيْشٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ، فَغَضِبَ مُعَاوِيَةُ، فَقَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالاً مِنْكُمْ يَتَحَدَّثُونَ أَحَادِيثَ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلاَ تُؤْثَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَأُولَئِكَ جُهَّالُكُمْ، فَإِيَّاكُمْ وَالأَمَانِيَّ الَّتِي تُضِلُّ أَهْلَهَا، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِنَّ هَذَا الأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ، لاَ يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلاَّ كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ، مَا أَقَامُوا الدِّينَ ".
Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Qurayshdan (boʻlgan) bir delegatsiya bilan Muoviyaning oldida boʻlganda, Muoviya — Abdulloh ibn Amr ibn al-Os: ‹Qahton qabilasidan bir podshoh (chiqadi)›, — deb aytgani xabarini eshitdi. Shunda Muoviya gʻazablanib, oʻrnidan turdi va Allohga loyiq (hamd) bilan hamd aytib: «Endi soʻzga kelsak: men eshitdimki, sizlardan baʼzi kishilar — na muqaddas Kitobda boʻlgan, na Allohning Rasuli aytgan — narsalarni rivoyat qilmoqda. Mana shular — sizlardan (boʻlgan) johillardir. Odamlarni adashtiradigan bunday umidlardan (yaʼni asossiz daʼvolardan) ehtiyot boʻlinglar — chunki men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Hukmronlik Qurayshda qoladi; va kim ularga dushmanlik qilsa, Alloh uni halok qiladi — toki ular dinning (qonun-)qoidalariga rioya qilar ekan›», — dedi.Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Қурайшдан (бўлган) бир делегация билан Муовиянинг олдида бўлганда, Муовия — Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос: ‹Қаҳтон қабиласидан бир подшоҳ (чиқади)›, — деб айтгани хабарини эшитди. Шунда Муовия ғазабланиб, ўрнидан турди ва Аллоҳга лойиқ (ҳамд) билан ҳамд айтиб: «Энди сўзга келсак: мен эшитдимки, сизлардан баъзи кишилар — на муқаддас Китобда бўлган, на Аллоҳнинг Расули айтган — нарсаларни ривоят қилмоқда. Мана шулар — сизлардан (бўлган) жоҳиллардир. Одамларни адаштирадиган бундай умидлардан (яъни асоссиз даъволардан) эҳтиёт бўлинглар — чунки мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Ҳукмронлик Қурайшда қолади; ва ким уларга душманлик қилса, Аллоҳ уни ҳалок қилади — токи улар диннинг (қонун-)қоидаларига риоя қилар экан›», — деди.
حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ سَأَلْتُ ابْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَخْبِرْنِي بِأَشَدِّ، شَىْءٍ صَنَعَهُ الْمُشْرِكُونَ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِي حِجْرِ الْكَعْبَةِ إِذْ أَقْبَلَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، فَوَضَعَ ثَوْبَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ خَنْقًا شَدِيدًا، فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى أَخَذَ بِمَنْكِبِهِ وَدَفَعَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ [quran sura="40" aya_start="28" aya_end="28"]{أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ} الآيَةَ. تَابَعَهُ ابْنُ إِسْحَاقَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عُرْوَةَ عَنْ عُرْوَةَ، قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو. وَقَالَ عَبْدَةُ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ قِيلَ لِعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ. وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ.
Men Ibn Amr ibnul-Os(ning oʻgʻli)dan: «Menga mushriklar Paygʻambar ﷺga qilgan eng qattiq narsani aytib bering», deb soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ Kaʼba hijrida namoz oʻqiyotganlarida, Uqba ibn Abu Muayt kelib, koʻylagini u zotning boʻyinlariga solib, qattiq boʻgʻdi. Shunda Abu Bakr kelib, uning yelkasidan ushlab, uni Paygʻambar ﷺdan itarib (ajratib): ‹Bir kishini ‹Robbim Alloh› degani uchun oʻldirasizlarmi?...› (Gʻofir surasi, 28) (oyatini oʻqidi)», dedi. Buni Ibn Ishoq (rivoyatda) qoʻllab-quvvatlab: «Menga Yahyo ibn Urva, Urvadan (rivoyat qildi): Men Abdulloh ibn Amrga aytdim», dedi. Abda Hishomdan, u otasidan: «Amr ibnul-Osga aytildi», dedi. Muhammad ibn Amr Abu Salamadan: «Menga Amr ibnul-Os rivoyat qildi», dedi.Мен Ибн Амр ибнул-Ос(нинг ўғли)дан: «Менга мушриклар Пайғамбар ﷺга қилган энг қаттиқ нарсани айтиб беринг», деб сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ Каъба ҳижрида намоз ўқиётганларида, Уқба ибн Абу Муайт келиб, кўйлагини у зотнинг бўйинларига солиб, қаттиқ бўғди. Шунда Абу Бакр келиб, унинг елкасидан ушлаб, уни Пайғамбар ﷺдан итариб (ажратиб): ‹Бир кишини ‹Роббим Аллоҳ› дегани учун ўлдирасизларми?...› (Ғофир сураси, 28) (оятини ўқиди)», деди. Буни Ибн Ишоқ (ривоятда) қўллаб-қувватлаб: «Менга Яҳё ибн Урва, Урвадан (ривоят қилди): Мен Абдуллоҳ ибн Амрга айтдим», деди. Абда Ҳишомдан, у отасидан: «Амр ибнул-Осга айтилди», деди. Муҳаммад ибн Амр Абу Саламадан: «Менга Амр ибнул-Ос ривоят қилди», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ أَخْبِرْنِي بِأَشَدِّ، مَا صَنَعَ الْمُشْرِكُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي بِفِنَاءِ الْكَعْبَةِ، إِذْ أَقْبَلَ عُقْبَةُ بْنُ أَبِي مُعَيْطٍ، فَأَخَذَ بِمَنْكِبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوَى ثَوْبَهُ فِي عُنُقِهِ فَخَنَقَهُ خَنْقًا شَدِيدًا، فَأَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ بِمَنْكِبِهِ، وَدَفَعَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ [quran sura="40" aya_start="28" aya_end="28"]{أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أَنْ يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ رَبِّكُمْ}
(Urva ibn Zubayr aytdi:) Men Abdulloh ibn Amr ibnul-Osga: «Mushriklar Rasululloh ﷺga qilgan eng qattiq (ozor) haqida menga xabar ber», dedim. U: «Rasululloh ﷺ Kaʼba hovlisida namoz oʻqiyotgan paytlarida, Uqba ibn Abu Muayt kelib, Rasululloh ﷺning yelkasini ushlab, kiyimini u zotning boʻ yniga oʻ rab, u ni qattiq boʻ gʻ di. Shunda Abu Bakr kelib, uning yelkasini ushlab, Rasululloh ﷺdan (uni) itardi (uzoqlatdi) va: ‹Bir kishini — ‹Robbim — Alloh› degani (uchun) — oʻ ldirasizmi? Holbuki u sizlarga Robbingizdan ochiq dalillar (bayyinalar) keltirgan-ku!› (Gʻ ofir surasi, 28) dedi», dedi.(Урва ибн Зубайр айтди:) Мен Абдуллоҳ ибн Амр ибнул-Осга: «Мушриклар Расулуллоҳ ﷺга қилган энг қаттиқ (озор) ҳақида менга хабар бер», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ Каъба ҳовлисида намоз ўқиётган пайтларида, Уқба ибн Абу Муайт келиб, Расулуллоҳ ﷺнинг елкасини ушлаб, кийимини у зотнинг бў йнига ў раб, у ни қаттиқ бў ғ ди. Шунда Абу Бакр келиб, унинг елкасини ушлаб, Расулуллоҳ ﷺдан (уни) итарди (узоқлатди) ва: ‹Бир кишини — ‹Роббим — Аллоҳ› дегани (учун) — ў лдирасизми? Ҳолбуки у сизларга Роббингиздан очиқ далиллар (баййиналар) келтирган-ку!› (Ғ офир сураси, 28) деди», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ أَبُو مُوسَى، وَلَقِيتُهُ، بِالْكُوفَةِ جَاءَ إِلَى ابْنِ شُبْرُمَةَ فَقَالَ أَدْخِلْنِي عَلَى عِيسَى فَأَعِظَهُ. فَكَأَنَّ ابْنَ شُبْرُمَةَ خَافَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَفْعَلْ. قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ قَالَ لَمَّا سَارَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنهما ـ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالْكَتَائِبِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِيَةَ أَرَى كَتِيبَةً لاَ تُوَلِّي حَتَّى تُدْبِرَ أُخْرَاهَا. قَالَ مُعَاوِيَةُ مَنْ لِذَرَارِيِّ الْمُسْلِمِينَ. فَقَالَ أَنَا. فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ نَلْقَاهُ فَنَقُولُ لَهُ الصُّلْحَ. قَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ جَاءَ الْحَسَنُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ".
(Isroil Abu Muso aytdi — men uni Kufada uchratganman; u Ibn Shubrumaning oldiga kelib: ‹Meni Iyso (amaldor)ning huzuriga kirgiz, men unga vaʼz (nasihat) qilay› dedi; goʻyo Ibn Shubruma unga (zarar yetishidan) qoʻrqib, (buni) qilmadi. U (Isroil) aytdi: Bizga Hasan (al-Basriy) aytib berdiki, u shunday dedi:) Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo) qoʻshinlar bilan Muoviyaga qarshi yurganida, Amr ibn Os Muoviyaga: «Men shunday bir qoʻshinni koʻryapmanki, uning oxiri qaytmasdan (orqaga), oldi (ham) qaytmaydi (taslim boʻlmaydi)», dedi. Muoviya: «Musulmonlarning bola-chaqalarini (yetimlarini) kim (boqadi)?» dedi. (Amr): «Men», dedi. Shunda Abdulloh ibn Omir va Abdurahmon ibn Samura: «Biz uni (Hasanni) uchratib, unga sulh (taklif) qilamiz», dedilar. Hasan (al-Basriy) aytdi: Darhaqiqat, men Abu Bakraning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺ xutba qilayotgan paytlarida, Hasan keldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Mana bu oʻgʻlim — sayyiddir; shoyad Alloh u orqali musulmonlarning ikki guruhi orasini isloh qilsa (yarashtirsa)», dedilar.(Исроил Абу Мусо айтди — мен уни Куфада учратганман; у Ибн Шубруманинг олдига келиб: ‹Мени Ийсо (амалдор)нинг ҳузурига киргиз, мен унга ваъз (насиҳат) қилай› деди; гўё Ибн Шубрума унга (зарар етишидан) қўрқиб, (буни) қилмади. У (Исроил) айтди: Бизга Ҳасан (ал-Басрий) айтиб бердики, у шундай деди:) Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо) қўшинлар билан Муовияга қарши юрганида, Амр ибн Ос Муовияга: «Мен шундай бир қўшинни кўряпманки, унинг охири қайтмасдан (орқага), олди (ҳам) қайтмайди (таслим бўлмайди)», деди. Муовия: «Мусулмонларнинг бола-чақаларини (етимларини) ким (боқади)?» деди. (Амр): «Мен», деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Омир ва Абдураҳмон ибн Самура: «Биз уни (Ҳасанни) учратиб, унга сулҳ (таклиф) қиламиз», дедилар. Ҳасан (ал-Басрий) айтди: Дарҳақиқат, мен Абу Бакранинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺ хутба қилаётган пайтларида, Ҳасан келди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Мана бу ўғлим — саййиддир; шояд Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки гуруҳи орасини ислоҳ қилса (яраштирса)», дедилар.