حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَرَبِيعَةَ، بِإِسْنَادِ قُتَيْبَةَ وَمَعْنَاهُ وَزَادَ فِيهِ " فَإِنْ جَاءَ بَاغِيهَا فَعَرَفَ عِفَاصَهَا وَعَدَدَهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ " . وَقَالَ حَمَّادٌ أَيْضًا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذِهِ الزِّيَادَةُ الَّتِي زَادَ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ فِي حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَرَبِيعَةَ " إِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا فَعَرَفَ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا فَادْفَعْهَا إِلَيْهِ " . لَيْسَتْ بِمَحْفُوظَةٍ " فَعَرَفَ عِفَاصَهَا وَوِكَاءَهَا " . وَحَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا قَالَ " عَرِّفْهَا سَنَةً " . وَحَدِيثُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " عَرِّفْهَا سَنَةً " .
Yahyo ibn Said va Rabiʼadan Qutaybaning isnodi bilan shu maʼnoda rivoyat qilingan va unda: «Agar uni izlovchisi kelib, uning idishi va sonini tanisa, uni oʻshanga topshir», deb ziyoda qildi. Hammod yana Ubaydulloh ibn Umardan, u Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Salama Salama ibn Kuhayl, Yahyo ibn Said, Ubaydulloh ibn Umar va Rabiʼaning hadisida ziyoda qilgan ushbu «Agar egasi kelib, uning idishi va bogʻichini tanisa, uni oʻshanga topshir» degan «uning idishi va bogʻichini tanisa» (qismi) mahfuz (ishonchli saqlangan) emas. Uqba ibn Suvaydning oʻz otasidan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisida ham: «Uni bir yil eʼlon qil», deyilgan. Umar ibn al-Xattobning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisida ham: «Uni bir yil eʼlon qil», deyilgan.Яҳё ибн Саид ва Рабиъадан Қутайбанинг исноди билан шу маънода ривоят қилинган ва унда: «Агар уни изловчиси келиб, унинг идиши ва сонини таниса, уни ўшанга топшир», деб зиёда қилди. Ҳаммод яна Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Салама Салама ибн Куҳайл, Яҳё ибн Саид, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Рабиъанинг ҳадисида зиёда қилган ушбу «Агар эгаси келиб, унинг идиши ва боғичини таниса, уни ўшанга топшир» деган «унинг идиши ва боғичини таниса» (қисми) маҳфуз (ишончли сақланган) эмас. Уқба ибн Сувайднинг ўз отасидан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисида ҳам: «Уни бир йил эълон қил», дейилган. Умар ибн ал-Хаттобнинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисида ҳам: «Уни бир йил эълон қил», дейилган.
حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا . قَالَ فِي ضَالَّةِ الشَّاءِ " فَاجْمَعْهَا حَتَّى يَأْتِيَهَا بَاغِيهَا " .
Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan shu (hadisni) rivoyat qildi. (Unda) u adashib qolgan qoʻy haqida: «Uni izlovchisi kelguniga qadar uni yigʻib (saqlab) ol», dedi.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан шу (ҳадисни) ривоят қилди. (Унда) у адашиб қолган қўй ҳақида: «Уни изловчиси келгунига қадар уни йиғиб (сақлаб) ол», деди.
قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَجَدْتُ فِي كِتَابِي عَنْ شَيْبَانَ، - وَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْهُ - فَحَدَّثْنَاهُ أَبُو بَكْرٍ، - صَاحِبٌ لَنَا ثِقَةٌ - قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ رَاشِدٍ - عَنْ سُلَيْمَانَ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَوِّمُ دِيَةَ الْخَطَإِ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى أَرْبَعَمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ يُقَوِّمُهَا عَلَى أَثْمَانِ الإِبِلِ فَإِذَا غَلَتْ رَفَعَ فِي قِيمَتِهَا وَإِذَا هَاجَتْ رُخْصًا نَقَصَ مِنْ قِيمَتِهَا وَبَلَغَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا بَيْنَ أَرْبَعِمِائَةِ دِينَارٍ إِلَى ثَمَانِمِائَةِ دِينَارٍ أَوْ عَدْلَهَا مِنَ الْوَرِقِ ثَمَانِيَةَ آلاَفِ دِرْهَمٍ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى أَهْلِ الْبَقَرِ مِائَتَىْ بَقَرَةٍ وَمَنْ كَانَ دِيَةُ عَقْلِهِ فِي الشَّاءِ فَأَلْفَىْ شَاةٍ قَالَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْعَقْلَ مِيرَاثٌ بَيْنَ وَرَثَةِ الْقَتِيلِ عَلَى قَرَابَتِهِمْ فَمَا فَضَلَ فَلِلْعَصَبَةِ " . قَالَ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الأَنْفِ إِذَا جُدِعَ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَإِنْ جُدِعَتْ ثَنْدُوَتُهُ فَنِصْفُ الْعَقْلِ خَمْسُونَ مِنَ الإِبِلِ أَوْ عَدْلُهَا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوْ مِائَةُ بَقَرَةٍ أَوْ أَلْفُ شَاةٍ وَفِي الْيَدِ إِذَا قُطِعَتْ نِصْفُ الْعَقْلِ وَفِي الرِّجْلِ نِصْفُ الْعَقْلِ وَفِي الْمَأْمُومَةِ ثُلُثُ الْعَقْلِ ثَلاَثٌ وَثَلاَثُونَ مِنَ الإِبِلِ وَثُلْثٌ أَوْ قِيمَتُهَا مِنَ الذَّهَبِ أَوِ الْوَرِقِ أَوِ الْبَقَرِ أَوِ الشَّاءِ وَالْجَائِفَةُ مِثْلُ ذَلِكَ وَفِي الأَصَابِعِ فِي كُلِّ أُصْبُعٍ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ وَفِي الأَسْنَانِ فِي كُلِّ سِنٍّ خَمْسٌ مِنَ الإِبِلِ وَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَقْلَ الْمَرْأَةِ بَيْنَ عَصَبَتِهَا مَنْ كَانُوا لاَ يَرِثُونَ مِنْهَا شَيْئًا إِلاَّ مَا فَضَلَ عَنْ وَرَثَتِهَا فَإِنْ قُتِلَتْ فَعَقْلُهَا بَيْنَ وَرَثَتِهَا وَهُمْ يَقْتُلُونَ قَاتِلَهُمْ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لَيْسَ لِلْقَاتِلِ شَىْءٌ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَارِثٌ فَوَارِثُهُ أَقْرَبُ النَّاسِ إِلَيْهِ وَلاَ يَرِثُ الْقَاتِلُ شَيْئًا " . قَالَ مُحَمَّدٌ هَذَا كُلُّهُ حَدَّثَنِي بِهِ سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . قَالَ أَبُو دَاوُدَ مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ مِنْ أَهْلِ دِمَشْقَ هَرَبَ إِلَى الْبَصْرَةِ مِنَ الْقَتْلِ .
Abu Dovud aytdi: Men daftarimda Shaybondan (yozib olganimni) topdim, ammo uni undan eshitmagan edim, shuning uchun uni bizga Abu Bakr — bizning ishonchli doʻstimiz — soʻzlab berib aytdi: Bizga Shaybon soʻzlab berdi, bizga Muhammad — yaʼni ibn Roshid — Sulaymondan — yaʼni ibn Musodan — u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildi. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ qishloq ahli uchun xato (bilan oʻldirish) diyatini toʻrt yuz dinor yoki uning kumushdagi muqobili qilib belgilar edilar. U zot uni tuyalarning narxiga qarab belgilar edilar; tuyalar qimmatlashganda diyat qiymatini koʻtarar, arzonlashganda esa qiymatidan kamaytirar edilar. Rasululloh ﷺ zamonlarida u toʻrt yuz dinor bilan sakkiz yuz dinor orasiga yetdi, yoki uning kumushdagi muqobili — sakkiz ming dirham (boʻldi). Rasululloh ﷺ sigir egalariga ikki yuz sigir, qoʻy egalariga esa ikki ming qoʻy (toʻlashga) hukm qildilar. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Diyat oʻldirilganning vorislari orasida ularning qarindoshlik darajasiga koʻra (boʻlinadigan) merosdir; ortib qolgani esa asabaga (otadan boʻlgan erkak qarindoshlarga) tegishlidir», dedilar. (Bobosi) aytdi: Rasululloh ﷺ burun butunlay kesib tashlansa toʻliq diyat — bir yuz (tuya) toʻlashga, agar burun uchi kesilsa diyatning yarmi — ellik tuya yoki uning oltin yoki kumushdagi muqobili, yoki bir yuz sigir, yoki bir ming qoʻy toʻlashga hukm qildilar. Qoʻl kesilganda diyatning yarmi, oyoq (kesilganda ham) diyatning yarmi, bosh suyagiga yetgan jarohat (maʼmuma)da diyatning uchdan biri — oʻttiz uch tuya va uchdan bir, yoki uning oltin, kumush, sigir yoxud qoʻydagi qiymati (toʻlanadi); ich-koʻrak yorilgan jarohat (joifa) ham xuddi shunday. Barmoqlarda — har bir barmoq uchun oʻn tuya, tishlarda — har bir tish uchun besh tuya (toʻlanadi). Rasululloh ﷺ ayolning diyati uning asabasi (otadan boʻlgan erkak qarindoshlari) orasida boʻlishiga hukm qildilar; (asaba) uning vorislaridan ortib qolganidan boshqa hech narsasini meros olmaydi. Agar (ayol) oʻldirilsa, uning diyati vorislari orasida (boʻlinadi) va ular qotilidan qasos oladilar. Rasululloh ﷺ: «Qotilga hech narsa yoʻq; agar (oʻldirilganning) vorisi boʻlmasa, uning vorisi odamlar ichida unga eng yaqin boʻlganidir; qotil esa hech narsani meros olmaydi», dedilar. Muhammad aytdi: Bularning hammasini menga Sulaymon ibn Muso Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib soʻzlab berdi. Abu Dovud aytdi: Muhammad ibn Roshid Damashq ahlidan boʻlib, qotldan (qochib) Basraga qochib ketgan edi.Абу Довуд айтди: Мен дафтаримда Шайбондан (ёзиб олганимни) топдим, аммо уни ундан эшитмаган эдим, шунинг учун уни бизга Абу Бакр — бизнинг ишончли дўстимиз — сўзлаб бериб айтди: Бизга Шайбон сўзлаб берди, бизга Муҳаммад — яъни ибн Рошид — Сулаймондан — яъни ибн Мусодан — у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилди. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ қишлоқ аҳли учун хато (билан ўлдириш) диятини тўрт юз динор ёки унинг кумушдаги муқобили қилиб белгилар эдилар. У зот уни туяларнинг нархига қараб белгилар эдилар; туялар қимматлашганда дият қийматини кўтарар, арзонлашганда эса қийматидан камайтирар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ замонларида у тўрт юз динор билан саккиз юз динор орасига етди, ёки унинг кумушдаги муқобили — саккиз минг дирҳам (бўлди). Расулуллоҳ ﷺ сигир эгаларига икки юз сигир, қўй эгаларига эса икки минг қўй (тўлашга) ҳукм қилдилар. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Дият ўлдирилганнинг ворислари орасида уларнинг қариндошлик даражасига кўра (бўлинадиган) меросдир; ортиб қолгани эса асабага (отадан бўлган эркак қариндошларга) тегишлидир», дедилар. (Бобоси) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бурун бутунлай кесиб ташланса тўлиқ дият — бир юз (туя) тўлашга, агар бурун учи кесилса диятнинг ярми — эллик туя ёки унинг олтин ёки кумушдаги муқобили, ёки бир юз сигир, ёки бир минг қўй тўлашга ҳукм қилдилар. Қўл кесилганда диятнинг ярми, оёқ (кесилганда ҳам) диятнинг ярми, бош суягига етган жароҳат (маъмума)да диятнинг учдан бири — ўттиз уч туя ва учдан бир, ёки унинг олтин, кумуш, сигир ёхуд қўйдаги қиймати (тўланади); ич-кўрак ёрилган жароҳат (жоифа) ҳам худди шундай. Бармоқларда — ҳар бир бармоқ учун ўн туя, тишларда — ҳар бир тиш учун беш туя (тўланади). Расулуллоҳ ﷺ аёлнинг дияти унинг асабаси (отадан бўлган эркак қариндошлари) орасида бўлишига ҳукм қилдилар; (асаба) унинг ворисларидан ортиб қолганидан бошқа ҳеч нарсасини мерос олмайди. Агар (аёл) ўлдирилса, унинг дияти ворислари орасида (бўлинади) ва улар қотилидан қасос оладилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Қотилга ҳеч нарса йўқ; агар (ўлдирилганнинг) вориси бўлмаса, унинг вориси одамлар ичида унга энг яқин бўлганидир; қотил эса ҳеч нарсани мерос олмайди», дедилар. Муҳаммад айтди: Буларнинг ҳаммасини менга Сулаймон ибн Мусо Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб сўзлаб берди. Абу Довуд айтди: Муҳаммад ибн Рошид Дамашқ аҳлидан бўлиб, қотлдан (қочиб) Басрага қочиб кетган эди.