Hakim ibn Hizom

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ أَبِيهِ، حَتَّى ذَكَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ سَلَفٌ وَبَيْعٌ وَلاَ شَرْطَانِ فِي بَيْعٍ وَلاَ رِبْحُ مَا لَمْ يُضْمَنْ وَلاَ بَيْعُ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ رَوَى أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَأَبُو بِشْرٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَوْفٌ وَهِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ مُرْسَلٌ إِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ سِيرِينَ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qarz bilan savdo birga halol boʻlmaydi, bir savdoda ikki shart ham, zomin boʻlmagan narsadan foyda olish ham, yoningda yoʻq narsani sotish ham (halol boʻlmaydi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Iso aytdi: Hakim ibn Hizomning hadisi hasandir, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ayyub as-Saxtiyoniy va Abu Bishr Yusuf ibn Mohakdan, u Hakim ibn Hizomdan rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Avf va Hishom ibn Hasson Ibn Sirindan, u Hakim ibn Hizomdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Bu mursal hadisdir; uni Ibn Sirin Ayyub as-Saxtiyoniydan, u Yusuf ibn Mohakdan, u Hakim ibn Hizomdan rivoyat qilgan, xolos.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қарз билан савдо бирга ҳалол бўлмайди, бир савдода икки шарт ҳам, зомин бўлмаган нарсадан фойда олиш ҳам, ёнингда йўқ нарсани сотиш ҳам (ҳалол бўлмайди)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Исо айтди: Ҳаким ибн Ҳизомнинг ҳадиси ҳасандир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёний ва Абу Бишр Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Авф ва Ҳишом ибн Ҳассон Ибн Сириндан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Бу мурсал ҳадисдир; уни Ибн Сирин Айюб ас-Сахтиёнийдан, у Юсуф ибн Моҳакдан, у Ҳаким ибн Ҳизомдан ривоят қилган, холос.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حُصَيْنٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ يَشْتَرِي لَهُ أُضْحِيَّةً بِدِينَارٍ فَاشْتَرَى أُضْحِيَّةً فَأُرْبِحَ فِيهَا دِينَارًا فَاشْتَرَى أُخْرَى مَكَانَهَا فَجَاءَ بِالأُضْحِيَّةِ وَالدِّينَارِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ضَحِّ بِالشَّاةِ وَتَصَدَّقْ بِالدِّينَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَحَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ عِنْدِي مِنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Hakim ibn Hizomni bir dinorga oʻzlari uchun qurbonlik (hayvoni) sotib olib kelishga yuborgan edilar. U bir qurbonlik (hayvoni) sotib oldi va undan bir dinor foyda qilib (sotdi-da), uning oʻrniga boshqasini sotib oldi. Soʻng qurbonlik (hayvoni) va (bitta) dinorni Rasululloh ﷺga olib keldi. Shunda u zot: «Qoʻyni qurbonlik qil va dinorni sadaqa qil», dedilar. Abu Iso aytdi: Hakim ibn Hizomning hadisini biz faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Habib ibn Abu Sobit mening nazarimda Hakim ibn Hizomdan (hadis) eshitmagan.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳаким ибн Ҳизомни бир динорга ўзлари учун қурбонлик (ҳайвони) сотиб олиб келишга юборган эдилар. У бир қурбонлик (ҳайвони) сотиб олди ва ундан бир динор фойда қилиб (сотди-да), унинг ўрнига бошқасини сотиб олди. Сўнг қурбонлик (ҳайвони) ва (битта) динорни Расулуллоҳ ﷺга олиб келди. Шунда у зот: «Қўйни қурбонлик қил ва динорни садақа қил», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳаким ибн Ҳизомнинг ҳадисини биз фақат шу йўл билан биламиз. Ҳабиб ибн Абу Собит менинг назаримда Ҳаким ибн Ҳизомдан (ҳадис) эшитмаган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَابْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا ‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا إِلَى الْعَطَاءِ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَهُ ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَأَبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا فَقَالَ عُمَرُ إِنِّي أُشْهِدُكُمْ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى حَكِيمٍ أَنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ شَيْئًا بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺdan (biror narsa) soʻradim, u zot menga berdilar. Soʻng yana soʻradim, berdilar. Soʻng yana soʻradim, berdilar. Soʻng u zot: ‹Ey Hakim, albatta bu mol-dunyo koʻkarib turgan, shirin (narsa)dir. Kim uni nafsi saxiylik bilan olsa, unga unda baraka berilur. Kim uni nafsi tamagʻirlik bilan olsa, unga unda baraka berilmas va u yeb-yeb toʻymaydigan kishi kabi boʻlur. Yuqori qoʻl quyi qoʻldan yaxshiroqdir›, dedilar». Hakim aytdi: «Ey Allohning Rasuli, Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, dunyodan ketgunimcha Sizdan keyin hech kimdan hech narsa olib kamaytirmayman», dedim. Abu Bakr Hakimni ato olishga chaqirardi, u esa qabul qilishdan bosh tortardi. Soʻng Umar uni chaqirib, unga (ulush) bermoqchi boʻldi, u esa undan hech narsa qabul qilishdan bosh tortdi. Shunda Umar: «Ey musulmonlar jamoasi, men sizlarni Hakimga guvoh qilamanki, men unga bu fayʼdan haqqini taklif qilyapman, u esa olishdan bosh tortyapti», dedi. Hakim Rasululloh ﷺdan keyin to vafot etgunicha odamlardan hech kimdan hech narsa olib kamaytirmadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан (бирор нарса) сўрадим, у зот менга бердилар. Сўнг яна сўрадим, бердилар. Сўнг яна сўрадим, бердилар. Сўнг у зот: ‹Эй Ҳаким, албатта бу мол-дунё кўкариб турган, ширин (нарса)дир. Ким уни нафси сахийлик билан олса, унга унда барака берилур. Ким уни нафси тамағирлик билан олса, унга унда барака берилмас ва у еб-еб тўймайдиган киши каби бўлур. Юқори қўл қуйи қўлдан яхшироқдир›, дедилар». Ҳаким айтди: «Эй Аллоҳнинг Расули, Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, дунёдан кетгунимча Сиздан кейин ҳеч кимдан ҳеч нарса олиб камайтирмайман», дедим. Абу Бакр Ҳакимни ато олишга чақирарди, у эса қабул қилишдан бош тортарди. Сўнг Умар уни чақириб, унга (улуш) бермоқчи бўлди, у эса ундан ҳеч нарса қабул қилишдан бош тортди. Шунда Умар: «Эй мусулмонлар жамоаси, мен сизларни Ҳакимга гувоҳ қиламанки, мен унга бу файъдан ҳаққини таклиф қиляпман, у эса олишдан бош тортяпти», деди. Ҳаким Расулуллоҳ ﷺдан кейин то вафот этгунича одамлардан ҳеч кимдан ҳеч нарса олиб камайтирмади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيِّ، أَخْبَرَاهُ أَنَّهُمَا، سَمِعَا عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ مَرَرْتُ بِهِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ وَهُوَ يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَمَعْتُ قِرَاءَتَهُ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلاَةِ فَنَظَرْتُهُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَمَّا سَلَّمَ لَبَّبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَؤُهَا فَقَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏.‏ قُلْتُ لَهُ كَذَبْتَ وَاللَّهِ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهُوَ أَقْرَأَنِي هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي تَقْرَؤُهَا ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ أَقُودُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا وَأَنْتَ أَقْرَأْتَنِي سُورَةَ الْفُرْقَانِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلْهُ يَا عُمَرُ اقْرَأْ يَا هِشَامُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْرَأْ يَا عُمَرُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأْتُ بِالْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَكَذَا أُنْزِلَتْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ فَاقْرَءُوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ hayotlik davrlarida men Hishom ibn Hakim ibn Hizomning yonidan oʻtdim, u Furqon surasini qiroat qilayotgan edi. Men uning qiroatiga quloq soldim, qarasam, u Rasululloh ﷺ menga oʻrgatmagan koʻplab harflar (qiroatlar) bilan oʻqiyapti. Men namozdayoq unga tashlanay deb qoldim, ammo salom berguncha kutib turdim. U salom berishi bilan ridosidan changallab: «Sen oʻqiyotganini eshitganim bu surani senga kim oʻrgatdi?» dedim. U: «Buni menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedi. Men unga: «Yolgʻon aytding, Allohga qasamki, bu sen oʻqiyotgan surani menga Rasululloh ﷺ oʻrgatganlar», dedim. Soʻng uni yetaklab Nabiy ﷺ huzuriga olib bordim va: «Ey Allohning Rasuli, men buni Furqon surasini siz menga oʻrgatmagan harflar bilan oʻqiyotganini eshitdim, holbuki Furqon surasini menga siz oʻrgatgansiz», dedim. Nabiy ﷺ: «Uni qoʻyib yubor, ey Umar. Oʻqi, ey Hishom», dedilar. Shunda u oʻzimcha eshitgan qiroat bilan oʻqidi. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Oʻqi, ey Umar», dedilar. Men Nabiy ﷺ menga oʻrgatgan qiroat bilan oʻqidim. Nabiy ﷺ: «Mana shunday nozil qilingan», dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ: «Albatta bu Qurʼon yetti harf bilan nozil qilingan, bas, undan oson boʻlganini oʻqinglar», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Molik ibn Anas ham az-Zuhriydan shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, faqat u unda Misvar ibn Maxramani zikr qilmagan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаётлик даврларида мен Ҳишом ибн Ҳаким ибн Ҳизомнинг ёнидан ўтдим, у Фурқон сурасини қироат қилаётган эди. Мен унинг қироатига қулоқ солдим, қарасам, у Расулуллоҳ ﷺ менга ўргатмаган кўплаб ҳарфлар (қироатлар) билан ўқияпти. Мен намоздаёқ унга ташланай деб қолдим, аммо салом бергунча кутиб турдим. У салом бериши билан ридосидан чангаллаб: «Сен ўқиётганини эшитганим бу сурани сенга ким ўргатди?» дедим. У: «Буни менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», деди. Мен унга: «Ёлғон айтдинг, Аллоҳга қасамки, бу сен ўқиётган сурани менга Расулуллоҳ ﷺ ўргатганлар», дедим. Сўнг уни етаклаб Набий ﷺ ҳузурига олиб бордим ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен буни Фурқон сурасини сиз менга ўргатмаган ҳарфлар билан ўқиётганини эшитдим, ҳолбуки Фурқон сурасини менга сиз ўргатгансиз», дедим. Набий ﷺ: «Уни қўйиб юбор, эй Умар. Ўқи, эй Ҳишом», дедилар. Шунда у ўзимча эшитган қироат билан ўқиди. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Ўқи, эй Умар», дедилар. Мен Набий ﷺ менга ўргатган қироат билан ўқидим. Набий ﷺ: «Мана шундай нозил қилинган», дедилар. Сўнг Набий ﷺ: «Албатта бу Қуръон етти ҳарф билан нозил қилинган, бас, ундан осон бўлганини ўқинглар», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас ҳам аз-Зуҳрийдан шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилган, фақат у унда Мисвар ибн Махрамани зикр қилмаган.