حَدَّثَنَا أَبُو نُوحٍ، قُرَادٌ أَنْبَأَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ قَالَ نَظَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَهُمْ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَنَيِّفٌ وَنَظَرَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَإِذَا هُمْ أَلْفٌ وَزِيَادَةٌ فَاسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ وَعَلَيْهِ رِدَاؤُهُ وَإِزَارُهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَيْنَ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ أَنْجِزْ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنَّكَ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَلَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ أَبَدًا قَالَ فَمَا زَالَ يَسْتَغِيثُ رَبَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَيَدْعُوهُ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَرَدَّاهُ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ ثُمَّ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} فَلَمَّا كَانَ يَوْمُئِذٍ وَالْتَقَوْا فَهَزَمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْمُشْرِكِينَ فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا وَأُسِرَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَا بَكْرٍ وَعَلِيًّا وَعُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ هَؤُلَاءِ بَنُو الْعَمِّ وَالْعَشِيرَةُ وَالْإِخْوَانُ فَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُمْ الْفِدْيَةَ فَيَكُونُ مَا أَخَذْنَا مِنْهُمْ قُوَّةً لَنَا عَلَى الْكُفَّارِ وَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُمْ فَيَكُونُونَ لَنَا عَضُدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا تَرَى يَا ابْنَ الْخَطَّابِ قَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا أَرَى مَا رَأَى أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَكِنِّي أَرَى أَنْ تُمَكِّنَنِي مِنْ فُلَانٍ قَرِيبًا لِعُمَرَ فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ وَتُمَكِّنَ عَلِيًّا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ مِنْ عَقِيلٍ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ وَتُمَكِّنَ حَمْزَةَ مِنْ فُلَانٍ أَخِيهِ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ حَتَّى يَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَيْسَتْ فِي قُلُوبِنَا هَوَادَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ هَؤُلَاءِ صَنَادِيدُهُمْ وَأَئِمَّتُهُمْ وَقَادَتُهُمْ فَهَوِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَلَمْ يَهْوَ مَا قُلْتُ فَأَخَذَ مِنْهُمْ الْفِدَاءَ فَلَمَّا أَنْ كَانَ مِنْ الْغَدِ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ غَدَوْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ قَاعِدٌ وَأَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ وَإِذَا هُمَا يَبْكِيَانِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَاذَا يُبْكِيكَ أَنْتَ وَصَاحِبَكَ فَإِنْ وَجَدْتُ بُكَاءً بَكَيْتُ وَإِنْ لَمْ أَجِدْ بُكَاءً تَبَاكَيْتُ لِبُكَائِكُمَا قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي عَرَضَ عَلَيَّ أَصْحَابُكَ مِنْ الْفِدَاءِ لَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُكُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ لِشَجَرَةٍ قَرِيبَةٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} إِلَى قَوْلِهِ {لَوْلَا كِتَابٌ مِنْ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ} مِنْ الْفِدَاءِ ثُمَّ أُحِلَّ لَهُمْ الْغَنَائِمُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ مِنْ الْعَامِ الْمُقْبِلِ عُوقِبُوا بِمَا صَنَعُوا يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ أَخْذِهِمْ الْفِدَاءَ فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ وَفَرَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَهُشِمَتْ الْبَيْضَةُ عَلَى رَأْسِهِ وَسَالَ الدَّمُ عَلَى وَجْهِهِ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} الْآيَةَ بِأَخْذِكُمْ الْفِدَاءَ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Badr kuni Paygʻambar ﷺ ashoblariga nazar soldilar, ular uch yuz nechta edi, mushriklarga qaradilar, ular ming va undan koʻp edi. Paygʻambar ﷺ qiblaga yuzlanib, ridolari va izorlari ustlarida turgan holda qoʻllarini uzatib, soʻng: «Ey Alloh, menga bergan vaʼdang qani? Ey Alloh, menga vaʼda qilgan narsangni bajo qil! Ey Alloh, agar Sen islom ahlidan boʻlgan mana bu bir hovuch jamoani halok qilsang, yer yuzida hech qachon Senga ibodat qilinmaydi», dedilar. Ridolari yelkalaridan tushib ketguncha Robbi azza va jallaga iltijo qilib, duo qilishda davom etdilar. Shunda Abu Bakr (roziyallohu anhu) kelib, ridolarini olib, u zotga yopdi va orqalaridan quchoqlab: «Ey Allohning Nabiysi, Robbingizga qilgan iltijoingiz kifoya, chunki U sizga vaʼda qilgan narsasini albatta bajo qiladi», dedi. Va Alloh azza va jalla: {Eslangiz, sizlar Robbingizdan yordam soʻrayotgan edingizlar, U sizlarga: ‹Men sizlarga bir-birining ketidan keluvchi ming farishta bilan madad beruvchiman› deb ijobat qildi} degan oyatni nozil qildi (Anfol 9). Oʻsha kuni ular toʻqnashganda, Alloh azza va jalla mushriklarni magʻlub etdi, ulardan yetmish kishi oʻldirildi va yetmish kishi asir olindi. Rasululloh ﷺ Abu Bakr, Ali va Umar (roziyallohu anhum) bilan maslahatlashdilar. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Ey Allohning Nabiysi, bular amakivachchalarimiz, qarindoshlarimiz va birodarlarimizdir. Men ulardan tovon olishingizni maqul koʻraman, biz olgan narsamiz kofirlarga qarshi bizga kuch boʻladi, shoyad Alloh ularni hidoyat qilib, bizga madadkor boʻlsalar», dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen nima deysan, ey Xattob oʻgʻli?» dedilar. Men: «Vallohi, men Abu Bakr aytgan fikrni maqul koʻrmayman. Balki men falonchini — Umarning bir qarindoshini — menga topshirib, uning boʻynini uraylik, Alini Aqiylga hokim qilib, uning boʻynini ursin, Hamzani ukasi falonchiga hokim qilib, uning boʻynini ursin, toki Alloh qalblarimizda mushriklarga hech qanday mayl yoʻqligini bilsin, deb oʻylayman. Bular ularning kattalari, imomlari va sarkardalaridir», dedim. Rasululloh ﷺ Abu Bakr aytgan fikrga moyil boʻldilar, men aytgan fikrga moyil boʻlmadilar va ulardan tovon oldilar. Ertasi kuni boʻlganda Umar (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺning huzurlariga bordim, u zot Abu Bakr bilan oʻtirgan edilar, ikkovlari yigʻlab turgan edi. Men: «Ey Allohning Rasuli, meni xabardor qiling, sizni va sherigingizni nima yigʻlatmoqda? Agar yigʻlashga sabab topsam, men ham yigʻlayman, topmasam, sizlarga qoʻshilib yigʻlagan kishi boʻlaman», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Meni ashoblaring taklif qilgan tovon yigʻlatmoqda. Menga sizlarning azobingiz mana bu daraxtdan ham yaqinroq koʻrsatildi», deb yaqindagi bir daraxtga ishora qildilar. Va Alloh azza va jalla: {Yer yuzida (dushmanni) yaxshilab qirmagunicha, biror paygʻambar uchun asirlar (tutib, tovon evaziga ozod qilishi) joiz emas edi} deb, {Agar Alloh tomonidan oldindan yozilgan (hukm) boʻlmaganida, olgan narsangiz sababli sizlarga katta azob yetgan boʻlur edi} degan soʻzigacha nozil qildi (Anfol 67-68) — yaʼni tovonni nazarda tutib. Soʻng ularga gʻanimatlar halol qilindi. Keyingi yili Uhud kuni kelganda, ular Badr kuni tovon olib qilgan ishlari sababli jazolandilar, ulardan yetmish kishi oʻldirildi, Paygʻambar ﷺning ashoblari u zotni tashlab qochdilar, oldingi tishlari sindirildi, boshlaridagi dubulgʻa singan holda yuzlariga qon oqib tushdi. Va Alloh taolo: {Sizlarga (dushmanning) ikki barobar (talofatini) yetkazgan bir musibat oʻzingizga yetganda: ‹Bu qayoqdan boʻldi?› deysizlarmi?} degan oyatni tovon olganlaringiz sababli nozil qildi (Oli Imron 165).Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бадр куни Пайғамбар ﷺ ашобларига назар солдилар, улар уч юз нечта эди, мушрикларга қарадилар, улар минг ва ундан кўп эди. Пайғамбар ﷺ қиблага юзланиб, ридолари ва изорлари устларида турган ҳолда қўлларини узатиб, сўнг: «Эй Аллоҳ, менга берган ваъданг қани? Эй Аллоҳ, менга ваъда қилган нарсангни бажо қил! Эй Аллоҳ, агар Сен ислом аҳлидан бўлган мана бу бир ҳовуч жамоани ҳалок қилсанг, ер юзида ҳеч қачон Сенга ибодат қилинмайди», дедилар. Ридолари елкаларидан тушиб кетгунча Робби азза ва жаллага илтижо қилиб, дуо қилишда давом этдилар. Шунда Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) келиб, ридоларини олиб, у зотга ёпди ва орқаларидан қучоқлаб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, Роббингизга қилган илтижоингиз кифоя, чунки У сизга ваъда қилган нарсасини албатта бажо қилади», деди. Ва Аллоҳ азза ва жалла: {Эслангиз, сизлар Роббингиздан ёрдам сўраётган эдингизлар, У сизларга: ‹Мен сизларга бир-бирининг кетидан келувчи минг фаришта билан мадад берувчиман› деб ижобат қилди} деган оятни нозил қилди (Анфол 9). Ўша куни улар тўқнашганда, Аллоҳ азза ва жалла мушрикларни мағлуб этди, улардан етмиш киши ўлдирилди ва етмиш киши асир олинди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр, Али ва Умар (розияллоҳу анҳум) билан маслаҳатлашдилар. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Эй Аллоҳнинг Набийси, булар амакиваччаларимиз, қариндошларимиз ва биродарларимиздир. Мен улардан товон олишингизни мақул кўраман, биз олган нарсамиз кофирларга қарши бизга куч бўлади, шояд Аллоҳ уларни ҳидоят қилиб, бизга мададкор бўлсалар», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен нима дейсан, эй Хаттоб ўғли?» дедилар. Мен: «Валлоҳи, мен Абу Бакр айтган фикрни мақул кўрмайман. Балки мен фалончини — Умарнинг бир қариндошини — менга топшириб, унинг бўйнини урайлик, Алини Ақийлга ҳоким қилиб, унинг бўйнини урсин, Ҳамзани укаси фалончига ҳоким қилиб, унинг бўйнини урсин, токи Аллоҳ қалбларимизда мушрикларга ҳеч қандай майл йўқлигини билсин, деб ўйлайман. Булар уларнинг катталари, имомлари ва саркардаларидир», дедим. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр айтган фикрга мойил бўлдилар, мен айтган фикрга мойил бўлмадилар ва улардан товон олдилар. Эртаси куни бўлганда Умар (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига бордим, у зот Абу Бакр билан ўтирган эдилар, икковлари йиғлаб турган эди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мени хабардор қилинг, сизни ва шеригингизни нима йиғлатмоқда? Агар йиғлашга сабаб топсам, мен ҳам йиғлайман, топмасам, сизларга қўшилиб йиғлаган киши бўламан», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Мени ашобларинг таклиф қилган товон йиғлатмоқда. Менга сизларнинг азобингиз мана бу дарахтдан ҳам яқинроқ кўрсатилди», деб яқиндаги бир дарахтга ишора қилдилар. Ва Аллоҳ азза ва жалла: {Ер юзида (душманни) яхшилаб қирмагунича, бирор пайғамбар учун асирлар (тутиб, товон эвазига озод қилиши) жоиз эмас эди} деб, {Агар Аллоҳ томонидан олдиндан ёзилган (ҳукм) бўлмаганида, олган нарсангиз сабабли сизларга катта азоб етган бўлур эди} деган сўзигача нозил қилди (Анфол 67-68) — яъни товонни назарда тутиб. Сўнг уларга ғаниматлар ҳалол қилинди. Кейинги йили Уҳуд куни келганда, улар Бадр куни товон олиб қилган ишлари сабабли жазоландилар, улардан етмиш киши ўлдирилди, Пайғамбар ﷺнинг ашоблари у зотни ташлаб қочдилар, олдинги тишлари синдирилди, бошларидаги дубулға синган ҳолда юзларига қон оқиб тушди. Ва Аллоҳ таоло: {Сизларга (душманнинг) икки баробар (талофатини) етказган бир мусибат ўзингизга етганда: ‹Бу қаёқдан бўлди?› дейсизларми?} деган оятни товон олганларингиз сабабли нозил қилди (Оли Имрон 165).
حَدَّثَنَا أَبُو نُوحٍ، قُرَادٌ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنِي عُمَرُ، قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ بَدْرٍ قَالَ نَظَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى أَصْحَابِهِ وَهُمْ ثَلَاثُ مِائَةٍ وَنَيِّفٌ وَنَظَرَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَإِذَا هُمْ أَلْفٌ وَزِيَادَةٌ فَاسْتَقْبَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَهُ وَعَلَيْهِ رِدَاؤُهُ وَإِزَارُهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ أَيْنَ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ أَنْجِزْ مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ فَلَا تُعْبَدْ فِي الْأَرْضِ أَبَدًا قَالَ فَمَا زَالَ يَسْتَغِيثُ رَبَّهُ وَيَدْعُوهُ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَرَدَّاهُ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ ثُمَّ قَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنْ الْمَلَائِكَةِ مُرْدِفِينَ} فَلَمَّا كَانَ يَوْمُئِذٍ وَالْتَقَوْا فَهَزَمَ اللَّهُ الْمُشْرِكِينَ فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا وَأُسِرَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ رَجُلًا فَاسْتَشَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَبَا بَكْرٍ وَعَلِيًّا وَعُمَرَ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا نَبِيَّ اللَّهِ هَؤُلَاءِ بَنُو الْعَمِّ وَالْعَشِيرَةُ وَالْإِخْوَانُ فَأَنَا أَرَى أَنْ تَأْخُذَ مِنْهُمْ الْفِدَاءَ فَيَكُونُ مَا أَخَذْنَا مِنْهُمْ قُوَّةً لَنَا عَلَى الْكُفَّارِ وَعَسَى اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَهْدِيَهُمْ فَيَكُونُونَ لَنَا عَضُدًا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا تَرَى يَا ابْنَ الْخَطَّابِ فَقَالَ قُلْتُ وَاللَّهِ مَا أَرَى مَا رَأَى أَبُو بَكْرٍ وَلَكِنِّي أَرَى أَنْ تُمَكِّنَنِي مِنْ فُلَانٍ قَرِيبٍ لِعُمَرَ فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ وَتُمَكِّنَ عَلِيًّا مِنْ عَقِيلٍ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ وَتُمَكِّنَ حَمْزَةَ مِنْ فُلَانٍ أَخِيهِ فَيَضْرِبَ عُنُقَهُ حَتَّى يَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّهُ لَيْسَ فِي قُلُوبِنَا هَوَادَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ هَؤُلَاءِ صَنَادِيدُهُمْ وَأَئِمَّتُهُمْ وَقَادَتُهُمْ فَهَوِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَهْوَ مَا قُلْتُ فَأَخَذَ مِنْهُمْ الْفِدَاءَ فَلَمَّا كَانَ مِنْ الْغَدِ قَالَ عُمَرُ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ غَدَوْتُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِذَا هُوَ قَاعِدٌ وَأَبُو بَكْرٍ وَإِذَا هُمَا يَبْكِيَانِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَاذَا يُبْكِيكَ أَنْتَ وَصَاحِبَكَ فَإِنْ وَجَدْتُ بُكَاءً بَكَيْتُ وَإِنْ لَمْ أَجِدْ بُكَاءً تَبَاكَيْتُ لِبُكَائِكُمَا قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الَّذِي عَرَضَ عَلَيَّ أَصْحَابُكَ مِنْ الْفِدَاءِ وَلَقَدْ عُرِضَ عَلَيَّ عَذَابُكُمْ أَدْنَى مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ لِشَجَرَةٍ قَرِيبَةٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى {مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ} إِلَى قَوْلِهِ {لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ} مِنْ الْفِدَاءِ ثُمَّ أُحِلَّ لَهُمْ الْغَنَائِمُ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ مِنْ الْعَامِ الْمُقْبِلِ عُوقِبُوا بِمَا صَنَعُوا يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ أَخْذِهِمْ الْفِدَاءَ فَقُتِلَ مِنْهُمْ سَبْعُونَ وَفَرَّ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَكُسِرَتْ رَبَاعِيَتُهُ وَهُشِمَتْ الْبَيْضَةُ عَلَى رَأْسِهِ وَسَالَ الدَّمُ عَلَى وَجْهِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ {أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا} إِلَى قَوْلِهِ {إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} بِأَخْذِكُمْ الْفِدَاءَ.
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytadi: Badr kuni Paygʻambar ﷺ ashoblariga nazar soldilar, ular uch yuz nechta kishi edi. Mushriklarga qarasalar, ular ming va undan koʻproq edi. Shunda Paygʻambar ﷺ qiblaga yuzlanib, ridolari va izorlarida qoʻllarini koʻtardilar-da: «Ey Alloh, menga bergan vaʼdang qani? Ey Alloh, menga vaʼda qilganingni uddala! Ey Alloh, agar islom ahlidan boʻlgan bu bir hovuch jamoat halok boʻlsa, yer yuzida Senga hech qachon ibodat qilinmaydi», dedilar. U zot ridolari yelkalaridan tushib ketguncha Robbisiga iltijo qilib, Unga dua qilishdan toʻxtamadilar. Shunda Abu Bakr kelib, ridolarini olib, u zotga yopdi va ortidan quchoqlab: «Ey Allohning Nabiysi, Robbingga qilgan bu iltijoing kifoya, chunki U senga vaʼda qilganini albatta uddalaydi», dedi. Va Alloh taolo: {Eslangiz, Robbingizdan madad soʻraganingizda, U sizlarga: ‹Albatta, Men sizlarga birin-ketin (keladigan) ming farishta bilan madad beruvchiman›, deb (duoingizni) ijobat qilgan edi} oyatini nozil qildi. Oʻsha kuni ular toʻqnashganda, Alloh mushriklarni magʻlub qildi. Ulardan yetmish kishi oʻldirildi va yetmish kishi asir olindi. Rasululloh ﷺ Abu Bakr, Ali va Umar bilan maslahatlashdilar. Abu Bakr: «Ey Allohning Nabiysi, bular amakivachchalar, qarindoshlar va birodarlardir. Men ulardan fidya olishingni maʼqul koʻraman. Ulardan olganimiz biz uchun kofirlarga qarshi quvvat boʻladi, shoyad Alloh azza va jalla ularni hidoyat qilib, ular bizga kuch-quvvat boʻlsalar», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ey Xattobning oʻgʻli, sen nima deysan?» dedilar. Men: «Vallohi, men Abu Bakr fikridagini maʼqul koʻrmayman. Balki men falon kishini — Umarning qarindoshini — menga topshirishingni, uning boʻynini uray, Aqilni Aliga topshirishingni, u uning boʻynini ursin, falon kishini — birodarini — Hamzaga topshirishingni, u uning boʻynini ursin, deb maʼqul koʻraman. Toki Alloh qalblarimizda mushriklarga nisbatan hech qanday yon bosish yoʻqligini bilsin. Bular ularning kattalari, imomlari va yoʻlboshchilaridir», dedim. Ammo Rasululloh ﷺ Abu Bakr aytganni maʼqul koʻrdilar, men aytganni maʼqul koʻrmadilar va ulardan fidya oldilar. Ertasi kuni Umar (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺ oldilariga erta bordim, qarasam, u zot va Abu Bakr oʻtirishibdi, ikkalasi ham yigʻlashardi. Men: «Ey Allohning Rasuli, seni va sherigingni nima yigʻlatayotganini menga ayt. Agar yigʻlaguday narsa topsam, yigʻlayman, agar yigʻlaydigan narsa topmasam ham, ikkalangizning yigʻilaringizga qoʻshilib yigʻlagan boʻlaman», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Ashoblaring taklif qilgan fidya sababidan (yigʻlayapman). Sizlarning azobingiz menga mana shu daraxtdan ham yaqinroq qilib koʻrsatildi», dedilar — u zotga yaqin turgan daraxtni koʻrsatib. Va Alloh taolo: {Yer yuzida (dushmanni) magʻlub etmaguncha, asirlarga ega boʻlish hech bir Paygʻambarga (joiz) boʻlmagan} oyatidan {olgan narsangiz sababli sizlarga ... yetgan boʻlur edi} degan qavligacha nozil qildi — yaʼni fidya sababli. Soʻng ularga gʻanimatlar halol qilindi. Kelasi yili Uhud kuni kelganda, ular Badr kuni fidya olganliklari sababli qilgan ishlariga jazolandilar. Ulardan yetmish kishi oʻldirildi, Paygʻambar ﷺ ning ashoblari u zotdan qochib ketishdi, u zotning kurak tishlari singdirildi, boshlaridagi dubulgʻa parchalandi va yuzlariga qon oqdi. Shunda Alloh: {Sizlarga (dushmaningizga) ikki barobar (musibat) yetkazgan bir musibat yetganda ... Albatta, Alloh har bir narsaga qodirdir} degan qavligacha nozil qildi — fidya olganingiz sababli.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтади: Бадр куни Пайғамбар ﷺ ашобларига назар солдилар, улар уч юз нечта киши эди. Мушрикларга қарасалар, улар минг ва ундан кўпроқ эди. Шунда Пайғамбар ﷺ қиблага юзланиб, ридолари ва изорларида қўлларини кўтардилар-да: «Эй Аллоҳ, менга берган ваъданг қани? Эй Аллоҳ, менга ваъда қилганингни уддала! Эй Аллоҳ, агар ислом аҳлидан бўлган бу бир ҳовуч жамоат ҳалок бўлса, ер юзида Сенга ҳеч қачон ибодат қилинмайди», дедилар. У зот ридолари елкаларидан тушиб кетгунча Роббисига илтижо қилиб, Унга дуа қилишдан тўхтамадилар. Шунда Абу Бакр келиб, ридоларини олиб, у зотга ёпди ва ортидан қучоқлаб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, Роббингга қилган бу илтижоинг кифоя, чунки У сенга ваъда қилганини албатта уддалайди», деди. Ва Аллоҳ таоло: {Эслангиз, Роббингиздан мадад сўраганингизда, У сизларга: ‹Албатта, Мен сизларга бирин-кетин (келадиган) минг фаришта билан мадад берувчиман›, деб (дуоингизни) ижобат қилган эди} оятини нозил қилди. Ўша куни улар тўқнашганда, Аллоҳ мушрикларни мағлуб қилди. Улардан етмиш киши ўлдирилди ва етмиш киши асир олинди. Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр, Али ва Умар билан маслаҳатлашдилар. Абу Бакр: «Эй Аллоҳнинг Набийси, булар амакиваччалар, қариндошлар ва биродарлардир. Мен улардан фидя олишингни маъқул кўраман. Улардан олганимиз биз учун кофирларга қарши қувват бўлади, шояд Аллоҳ азза ва жалла уларни ҳидоят қилиб, улар бизга куч-қувват бўлсалар», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Хаттобнинг ўғли, сен нима дейсан?» дедилар. Мен: «Валлоҳи, мен Абу Бакр фикридагини маъқул кўрмайман. Балки мен фалон кишини — Умарнинг қариндошини — менга топширишингни, унинг бўйнини урай, Ақилни Алига топширишингни, у унинг бўйнини урсин, фалон кишини — биродарини — Ҳамзага топширишингни, у унинг бўйнини урсин, деб маъқул кўраман. Токи Аллоҳ қалбларимизда мушрикларга нисбатан ҳеч қандай ён босиш йўқлигини билсин. Булар уларнинг катталари, имомлари ва йўлбошчиларидир», дедим. Аммо Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр айтганни маъқул кўрдилар, мен айтганни маъқул кўрмадилар ва улардан фидя олдилар. Эртаси куни Умар (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺ олдиларига эрта бордим, қарасам, у зот ва Абу Бакр ўтиришибди, иккаласи ҳам йиғлашарди. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, сени ва шеригингни нима йиғлатаётганини менга айт. Агар йиғлагудай нарса топсам, йиғлайман, агар йиғлайдиган нарса топмасам ҳам, иккалангизнинг йиғиларингизга қўшилиб йиғлаган бўламан», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Ашобларинг таклиф қилган фидя сабабидан (йиғлаяпман). Сизларнинг азобингиз менга мана шу дарахтдан ҳам яқинроқ қилиб кўрсатилди», дедилар — у зотга яқин турган дарахтни кўрсатиб. Ва Аллоҳ таоло: {Ер юзида (душманни) мағлуб этмагунча, асирларга эга бўлиш ҳеч бир Пайғамбарга (жоиз) бўлмаган} оятидан {олган нарсангиз сабабли сизларга ... етган бўлур эди} деган қавлигача нозил қилди — яъни фидя сабабли. Сўнг уларга ғаниматлар ҳалол қилинди. Келаси йили Уҳуд куни келганда, улар Бадр куни фидя олганликлари сабабли қилган ишларига жазоландилар. Улардан етмиш киши ўлдирилди, Пайғамбар ﷺ нинг ашоблари у зотдан қочиб кетишди, у зотнинг курак тишлари сингдирилди, бошларидаги дубулға парчаланди ва юзларига қон оқди. Шунда Аллоҳ: {Сизларга (душманингизга) икки баробар (мусибат) етказган бир мусибат етганда ... Албатта, Аллоҳ ҳар бир нарсага қодирдир} деган қавлигача нозил қилди — фидя олганингиз сабабли.
حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنِ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا قَالَ وَعِنْدَكُمْ شَيْءٌ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ إِنَّهَا لَا تَحِلُّ لِي هِيَ ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Rasululloh, nega Qurayshdan uylanishni tanlab, bizni tashlab qoʻyasiz?» dedim. U zot ﷺ: «Sizlarda birorta munosib qiz bormi?» dedilar. Men: «Ha, Hamzaning qizi bor», dedim. U zot ﷺ: «U menga halol emas, chunki u sut orqali oga inivning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Расулуллоҳ, нега Қурайшдан уйланишни танлаб, бизни ташлаб қўясиз?» дедим. У зот ﷺ: «Сизларда бирорта муносиб қиз борми?» дедилар. Мен: «Ҳа, Ҳамзанинг қизи бор», дедим. У зот ﷺ: «У менга ҳалол эмас, чунки у сут орқали ога инивнинг қизидир», дедилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ، وَهُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لَمَّا خَرَجْنَا مِنْ مَكَّةَ اتَّبَعَتْنَا ابْنَةُ حَمْزَةَ تُنَادِي يَا عَمِّ وَيَا عَمِّ قَالَ فَتَنَاوَلْتُهَا بِيَدِهَا فَدَفَعْتُهَا إِلَى فَاطِمَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا فَقُلْتُ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ قَالَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ اخْتَصَمْنَا فِيهَا أَنَا وَجَعْفَرٌ وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ فَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا عِنْدِي يَعْنِي أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَيْسٍ وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي وَقُلْتُ أَنَا أَخَذْتُهَا وَهِيَ ابْنَةُ عَمِّي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَّا أَنْتَ يَا جَعْفَرُ فَأَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي وَأَمَّا أَنْتَ يَا عَلِيُّ فَمِنِّي وَأَنَا مِنْكَ وَأَمَّا أَنْتَ يَا زَيْدُ فَأَخُونَا وَمَوْلَانَا وَالْجَارِيَةُ عِنْدَ خَالَتِهَا فَإِنَّ الْخَالَةَ وَالِدَةٌ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا تَزَوَّجُهَا قَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Makkadan chiqqanimizda, Hamzaning qizi bizga ergashib: «Ey amaki, ey amaki!» deb baqirdi. Men uni qoʻlidan ushlab, Fotima (roziyallohu anho)ga topshirdim va: «Amakingning qizini ol», dedim. Madinaga kelganimizda, men, Jaʼfar va Zayd ibn Horisa uning haqida talashib qoldik. Jaʼfar: «U amakimning qizi va uning xolasi mening nikohimda», dedi, yaʼni Asmo binti Umaysni. Zayd: «U mening akamning qizi», dedi. Men esa: «Uni men oldim va u mening amakimning qizi», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Jaʼfar, sen esa mening yaratilishimga va xulqimga oʻxshaysan. Ey Ali, sen mendansan va men sendanman. Ey Zayd, sen bizning birodarimiz va mavlomizsan. Qiz esa xolasining oldida qolsin, chunki xola onadir», dedilar. Men: «Ey Rasululloh, unga uylanmaysizmi?» dedim. U zot: «U mening emishgan birodarimning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Маккадан чиққанимизда, Ҳамзанинг қизи бизга эргашиб: «Эй амаки, эй амаки!» деб бақирди. Мен уни қўлидан ушлаб, Фотима (розияллоҳу анҳо)га топширдим ва: «Амакингнинг қизини ол», дедим. Мадинага келганимизда, мен, Жаъфар ва Зайд ибн Ҳориса унинг ҳақида талашиб қолдик. Жаъфар: «У амакимнинг қизи ва унинг холаси менинг никоҳимда», деди, яъни Асмо бинти Умайсни. Зайд: «У менинг акамнинг қизи», деди. Мен эса: «Уни мен олдим ва у менинг амакимнинг қизи», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Жаъфар, сен эса менинг яратилишимга ва хулқимга ўхшайсан. Эй Али, сен мендансан ва мен сенданман. Эй Зайд, сен бизнинг биродаримиз ва мавломизсан. Қиз эса холасининг олдида қолсин, чунки хола онадир», дедилар. Мен: «Эй Расулуллоҳ, унга уйланмайсизми?» дедим. У зот: «У менинг эмишган биродаримнинг қизидир», дедилар.
حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِي أَرَاكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا قَالَ عِنْدَكَ شَيْءٌ قُلْتُ بِنْتُ حَمْزَةَ قَالَ هِيَ بِنْتُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Ey Allohning Rasuli, nega sizni Qurayshdan xotin tanlayotganingizni, bizni esa tark etayotganingizni koʻraman?» dedim. U zot: «Sening biror taklifing bormi?» dedilar. Men: «Hamzaning qizi», dedim. U zot: «U emikdosh birodarimning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Эй Аллоҳнинг Расули, нега сизни Қурайшдан хотин танлаётганингизни, бизни эса тарк этаётганингизни кўраман?» дедим. У зот: «Сенинг бирор таклифинг борми?» дедилар. Мен: «Ҳамзанинг қизи», дедим. У зот: «У эмикдош биродаримнинг қизидир», дедилар.
حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِئِ بْنِ هَانِئٍ، وَهُبَيْرَةَ بْنِ يَرِيمَ، عَنْ عَلِيٍّ، أَنَّ ابْنَةَ حَمْزَةَ، تَبِعَتْهُمْ تُنَادِي يَا عَمُّ يَا عَمُّ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِيَدِهَا وَقَالَ لِفَاطِمَةَ دُونَكِ ابْنَةَ عَمِّكِ فَحَوِّلِيهَا فَاخْتَصَمَ فِيهَا عَلِيٌّ وَزَيْدٌ وَجَعْفَرٌ فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَخَذْتُهَا وَهِيَ ابْنَةُ عَمِّي وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي وَقَالَ زَيْدٌ ابْنَةُ أَخِي فَقَضَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِخَالَتِهَا وَقَالَ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الْأُمِّ ثُمَّ قَالَ لِعَلِيٍّ أَنْتَ مِنِّي وَأَنَا مِنْكَ وَقَالَ لِجَعْفَرٍ أَشْبَهْتَ خَلْقِي وَخُلُقِي وَقَالَ لِزَيْدٍ أَنْتَ أَخُونَا وَمَوْلَانَا فَقَالَ لَهُ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا تَزَوَّجُ ابْنَةَ حَمْزَةَ فَقَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hamzaning qizi ular ketidan: «Ey amaki, ey amaki!» deb chaqirib ergashdi. Ali uni qoʻlidan tutib olib, Fotimaga: «Amakingning qizini ol, unga qara», dedi. Soʻng u haqda Ali, Zayd va Jaʼfar bahslashib qolishdi. Ali: «Uni men oldim, u amakimning qizidir», dedi. Jaʼfar: «U amakimning qizi, xolasi esa mening nikohimdadir», dedi. Zayd: «U akamning qizidir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uni xolasiga hukm qildilar va: «Xola ona oʻrnidadir», dedilar. Soʻng Aliga: «Sen mendansan, men sendanman», dedilar. Jaʼfarga: «Sen suratim va siyratimga oʻxshading», dedilar. Zaydga: «Sen bizning birodarimiz va mavlomizsan», dedilar. Ali (roziyallohu anhu): «Ey Allohning Rasuli, Hamzaning qiziga uylanmaysizmi?» dedi. U zot: «U emishgan birodarimning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳамзанинг қизи улар кетидан: «Эй амаки, эй амаки!» деб чақириб эргашди. Али уни қўлидан тутиб олиб, Фотимага: «Амакингнинг қизини ол, унга қара», деди. Сўнг у ҳақда Али, Зайд ва Жаъфар баҳслашиб қолишди. Али: «Уни мен олдим, у амакимнинг қизидир», деди. Жаъфар: «У амакимнинг қизи, холаси эса менинг никоҳимдадир», деди. Зайд: «У акамнинг қизидир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни холасига ҳукм қилдилар ва: «Хола она ўрнидадир», дедилар. Сўнг Алига: «Сен мендансан, мен сенданман», дедилар. Жаъфарга: «Сен суратим ва сийратимга ўхшадинг», дедилар. Зайдга: «Сен бизнинг биродаримиз ва мавломизсан», дедилар. Али (розияллоҳу анҳу): «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳамзанинг қизига уйланмайсизми?» деди. У зот: «У эмишган биродаримнинг қизидир», дедилар.
حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ مُضَرِّبٍ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ لَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ أَصَبْنَا مِنْ ثِمَارِهَا فَاجْتَوَيْنَاهَا وَأَصَابَنَا بِهَا وَعْكٌ وَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَخَبَّرُ عَنْ بَدْرٍ فَلَمَّا بَلَغَنَا أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَدْ أَقْبَلُوا سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى بَدْرٍ وَبَدْرٌ بِئْرٌ فَسَبَقَنَا الْمُشْرِكُونَ إِلَيْهَا فَوَجَدْنَا فِيهَا رَجُلَيْنِ مِنْهُمْ رَجُلًا مِنْ قُرَيْشٍ وَمَوْلًى لِعُقْبَةَ بْنِ أَبِي مُعَيْطٍ فَأَمَّا الْقُرَشِيُّ فَانْفَلَتَ وَأَمَّا مَوْلَى عُقْبَةَ فَأَخَذْنَاهُ فَجَعَلْنَا نَقُولُ لَهُ كَمْ الْقَوْمُ فَيَقُولُ هُمْ وَاللَّهِ كَثِيرٌ عَدَدُهُمْ شَدِيدٌ بَأْسُهُمْ فَجَعَلَ الْمُسْلِمُونَ إِذْ قَالَ ذَلِكَ ضَرَبُوهُ حَتَّى انْتَهَوْا بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ لَهُ كَمْ الْقَوْمُ قَالَ هُمْ وَاللَّهِ كَثِيرٌ عَدَدُهُمْ شَدِيدٌ بَأْسُهُمْ فَجَهَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يُخْبِرَهُ كَمْ هُمْ فَأَبَى ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَأَلَهُ كَمْ يَنْحَرُونَ مِنْ الْجُزُرِ فَقَالَ عَشْرًا كُلَّ يَوْمٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْقَوْمُ أَلْفٌ كُلُّ جَزُورٍ لِمِائَةٍ وَتَبِعَهَا ثُمَّ إِنَّهُ أَصَابَنَا مِنْ اللَّيْلِ طَشٌّ مِنْ مَطَرٍ فَانْطَلَقْنَا تَحْتَ الشَّجَرِ وَالْحَجَفِ نَسْتَظِلُّ تَحْتَهَا مِنْ الْمَطَرِ وَبَاتَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدْعُو رَبَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَيَقُولُ اللَّهُمَّ إِنَّكَ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْفِئَةَ لَا تُعْبَدْ قَالَ فَلَمَّا أَنْ طَلَعَ الْفَجْرُ نَادَى الصَّلَاةَ عِبَادَ اللَّهِ فَجَاءَ النَّاسُ مِنْ تَحْتِ الشَّجَرِ وَالْحَجَفِ فَصَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَحَرَّضَ عَلَى الْقِتَالِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ جَمْعَ قُرَيْشٍ تَحْتَ هَذِهِ الضِّلَعِ الْحَمْرَاءِ مِنْ الْجَبَلِ فَلَمَّا دَنَا الْقَوْمُ مِنَّا وَصَافَفْنَاهُمْ إِذَا رَجُلٌ مِنْهُمْ عَلَى جَمَلٍ لَهُ أَحْمَرَ يَسِيرُ فِي الْقَوْمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَا عَلِيُّ نَادِ لِي حَمْزَةَ وَكَانَ أَقْرَبَهُمْ مِنْ الْمُشْرِكِينَ مَنْ صَاحِبُ الْجَمَلِ الْأَحْمَرِ وَمَاذَا يَقُولُ لَهُمْ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْ يَكُنْ فِي الْقَوْمِ أَحَدٌ يَأْمُرُ بِخَيْرٍ فَعَسَى أَنْ يَكُونَ صَاحِبَ الْجَمَلِ الْأَحْمَرِ فَجَاءَ حَمْزَةُ فَقَالَ هُوَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَهُوَ يَنْهَى عَنْ الْقِتَالِ وَيَقُولُ لَهُمْ يَا قَوْمُ إِنِّي أَرَى قَوْمًا مُسْتَمِيتِينَ لَا تَصِلُونَ إِلَيْهِمْ وَفِيكُمْ خَيْرٌ يَا قَوْمُ اعْصِبُوهَا الْيَوْمَ بِرَأْسِي وَقُولُوا جَبُنَ عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنِّي لَسْتُ بِأَجْبَنِكُمْ فَسَمِعَ ذَلِكَ أَبُو جَهْلٍ فَقَالَ أَنْتَ تَقُولُ هَذَا وَاللَّهِ لَوْ غَيْرُكَ يَقُولُ هَذَا لَأَعْضَضْتُهُ قَدْ مَلَأَتْ رِئَتُكَ جَوْفَكَ رُعْبًا فَقَالَ عُتْبَةُ إِيَّايَ تُعَيِّرُ يَا مُصَفِّرَ اسْتِهِ سَتَعْلَمُ الْيَوْمَ أَيُّنَا الْجَبَانُ قَالَ فَبَرَزَ عُتْبَةُ وَأَخُوهُ شَيْبَةُ وَابْنُهُ الْوَلِيدُ حَمِيَّةً فَقَالُوا مَنْ يُبَارِزُ فَخَرَجَ فِتْيَةٌ مِنْ الْأَنْصَارِ سِتَّةٌ فَقَالَ عُتْبَةُ لَا نُرِيدُ هَؤُلَاءِ وَلَكِنْ يُبَارِزُنَا مِنْ بَنِي عَمِّنَا مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قُمْ يَا عَلِيُّ وَقُمْ يَا حَمْزَةُ وَقُمْ يَا عُبَيْدَةُ بْنَ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَتَلَ اللَّهُ تَعَالَى عُتْبَةَ وَشَيْبَةَ ابْنَيْ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدَ بْنَ عُتْبَةَ وَجُرِحَ عُبَيْدَةُ فَقَتَلْنَا مِنْهُمْ سَبْعِينَ وَأَسَرْنَا سَبْعِينَ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنْ الْأَنْصَارِ قَصِيرٌ بِالْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَسِيرًا فَقَالَ الْعَبَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا وَاللَّهِ مَا أَسَرَنِي لَقَدْ أَسَرَنِي رَجُلٌ أَجْلَحُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهًا عَلَى فَرَسٍ أَبْلَقَ مَا أُرَاهُ فِي الْقَوْمِ فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ أَنَا أَسَرْتُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ اسْكُتْ فَقَدْ أَيَّدَكَ اللَّهُ تَعَالَى بِمَلَكٍ كَرِيمٍ فَقَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ فَأَسَرْنَا وَأَسَرْنَا مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْعَبَّاسَ وعَقِيلًا وَنَوْفَلَ بْنَ الْحَارِثِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Madinaga kelganimizda uning mevalaridan yedik, ammo bu yer bizga yoqmadi va bizni bezgak tutdi. Nabiy ﷺ Badr haqida xabar olib turardilar. Bizga mushriklar chiqib kelayotgani haqidagi xabar yetgach, Rasululloh ﷺ Badrga qarab yurdilar. Badr esa bir quduq edi. Mushriklar u yerga bizdan oldin yetib bordilar. Biz u yerda ularning ikki kishisini topdik: biri qurayshlik, ikkinchisi Uqba ibn Abu Muaytning ozod qilingan quli edi. Qurayshlik qochib qutuldi, Uqbaning qulini esa ushlab oldik. Biz undan: «Qavm qancha?», deb soʻray boshladik. U: «Alloh haqi, ular sanoqda koʻp, kuchi qattiq», derdi. U shuni aytganida musulmonlar uni ura boshladilar va uni Nabiy ﷺ huzuriga olib keldilar. U zot unga: «Qavm qancha?», dedilar. U: «Alloh haqi, ular sanoqda koʻp, kuchi qattiq», dedi. Nabiy ﷺ undan qancha ekanini aytishga harakat qildilar, ammo u bosh tortdi. Soʻng Nabiy ﷺ undan: «Kuniga qancha tuya soʻyadilar?», deb soʻradilar. U: «Har kuni oʻnta», dedi. Rasululloh ﷺ: «Qavm ming kishi; har bir tuya yuz kishiga», dedilar. Soʻng kechasi bizga bir yombor yomgʻir yogʻdi, biz daraxtlar va teri qalqonlar ostiga yomgʻirdan panoh izlab bordik. Rasululloh ﷺ tuni bilan Robbi azza va jallaga duo qilib: «Ey Alloh, agar Sen ushbu jamoani halok qilsang, Senga hech ibodat qilinmaydi», derdilar. Tong otganda: «Namoz, ey Allohning bandalari!», deb nido qildilar. Odamlar daraxtlar va qalqonlar ostidan chiqib keldilar, Rasululloh ﷺ bizga imomlik qilib namoz oʻqidilar va jangga ragʻbatlantirdilar. Soʻng: «Qurayshning jamoasi togʻning ana shu qizil qoyasi ostida», dedilar. Qavm bizga yaqinlashib, biz ular bilan safma-saf turganimizda, ulardan bir kishi qizil tuyasi ustida qavm orasida yurar edi. Rasululloh ﷺ: «Ey Ali, menga Hamzani chaqir», dedilar — u mushriklarga eng yaqini edi — «Qizil tuya sohibi kim va ularga nima deyaotir?». Soʻng Rasululloh ﷺ: «Agar qavm ichida yaxshilikka buyuraotgan kimsa boʻlsa, u qizil tuya sohibi boʻlsa ajab emas», dedilar. Hamza kelib: «U Utba ibn Rabia. U jangdan qaytaraotir va ularga: ‹Ey qavm, men oʻlimga tik boradigan qavmni koʻrayapman, sizlar ularga yetolmaysizlar, sizda esa yaxshilik bor. Ey qavm, bu ishni bugun mening boshimga yuklab, Utba ibn Rabia qoʻrqoqlik qildi, deng — holbuki, siz meni sizlarning eng qoʻrqogʻi emasligimni bilasizlar›, deb aytaotir», dedi. Buni Abu Jahl eshitib: «Sen shuni aytayapsanmi? Alloh haqi, agar buni boshqa kimsa aytganda edi, uni tishlab olardim. Oʻpkang qoʻrquvdan ichingni toʻldirib yubordi», dedi. Utba: «Meni ayblayapsanmi, ey orqasi sargʻaygan? Bugun qaysimiz qoʻrqoq ekanimizni bilib olasan», dedi. Soʻng Utba, uning ukasi Shayba va oʻgʻli Valid gʻayrat bilan oldinga chiqib: «Kim yakkama-yakka olishadi?», dedilar. Ansordan oltita yigit chiqdi. Utba: «Bizga bular kerak emas, bizga amakivachchalarimiz — Abdulmuttalib oʻgʻillaridan olishsin», dedi. Rasululloh ﷺ: «Tur, ey Ali; tur, ey Hamza; tur, ey Ubayda ibn Horis ibn Abdulmuttalib», dedilar. Alloh taolo Utba va Shayba — Rabianing ikki oʻgʻlini hamda Valid ibn Utbani oʻldirdi, Ubayda esa jarohatlandi. Biz ulardan yetmish kishini oʻldirdik va yetmish kishini asir oldik. Ansordan past boʻyli bir kishi Abbos ibn Abdulmuttalibni asir qilib keltirdi. Abbos: «Ey Rasululloh, Alloh haqi, meni bu asir qilgani yoʻq. Meni chaqqon, odamlarning eng chiroyli yuzlisi boʻlgan, ola otga mingan bir kishi asir qildi, uni esa qavm ichida koʻrmayapman», dedi. Ansorli: «Ey Rasululloh, uni men asir qildim», dedi. U zot: «Jim boʻl, seni Alloh taolo bir kariym farishta bilan quvvatladi», dedilar. Ali (roziyallohu anhu) dedi: Biz asirlar oldik va Abdulmuttalib oʻgʻillaridan Abbos, Aqiyl hamda Navfal ibn Horisni asir qildik.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Мадинага келганимизда унинг меваларидан едик, аммо бу ер бизга ёқмади ва бизни безгак тутди. Набий ﷺ Бадр ҳақида хабар олиб турардилар. Бизга мушриклар чиқиб келаётгани ҳақидаги хабар етгач, Расулуллоҳ ﷺ Бадрга қараб юрдилар. Бадр эса бир қудуқ эди. Мушриклар у ерга биздан олдин етиб бордилар. Биз у ерда уларнинг икки кишисини топдик: бири қурайшлик, иккинчиси Уқба ибн Абу Муайтнинг озод қилинган қули эди. Қурайшлик қочиб қутулди, Уқбанинг қулини эса ушлаб олдик. Биз ундан: «Қавм қанча?», деб сўрай бошладик. У: «Аллоҳ ҳақи, улар саноқда кўп, кучи қаттиқ», дерди. У шуни айтганида мусулмонлар уни ура бошладилар ва уни Набий ﷺ ҳузурига олиб келдилар. У зот унга: «Қавм қанча?», дедилар. У: «Аллоҳ ҳақи, улар саноқда кўп, кучи қаттиқ», деди. Набий ﷺ ундан қанча эканини айтишга ҳаракат қилдилар, аммо у бош тортди. Сўнг Набий ﷺ ундан: «Кунига қанча туя сўядилар?», деб сўрадилар. У: «Ҳар куни ўнта», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Қавм минг киши; ҳар бир туя юз кишига», дедилар. Сўнг кечаси бизга бир ёмбор ёмғир ёғди, биз дарахтлар ва тери қалқонлар остига ёмғирдан паноҳ излаб бордик. Расулуллоҳ ﷺ туни билан Робби азза ва жаллага дуо қилиб: «Эй Аллоҳ, агар Сен ушбу жамоани ҳалок қилсанг, Сенга ҳеч ибодат қилинмайди», дердилар. Тонг отганда: «Намоз, эй Аллоҳнинг бандалари!», деб нидо қилдилар. Одамлар дарахтлар ва қалқонлар остидан чиқиб келдилар, Расулуллоҳ ﷺ бизга имомлик қилиб намоз ўқидилар ва жангга рағбатлантирдилар. Сўнг: «Қурайшнинг жамоаси тоғнинг ана шу қизил қояси остида», дедилар. Қавм бизга яқинлашиб, биз улар билан сафма-саф турганимизда, улардан бир киши қизил туяси устида қавм орасида юрар эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Али, менга Ҳамзани чақир», дедилар — у мушрикларга энг яқини эди — «Қизил туя соҳиби ким ва уларга нима деяотир?». Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Агар қавм ичида яхшиликка буюраотган кимса бўлса, у қизил туя соҳиби бўлса ажаб эмас», дедилар. Ҳамза келиб: «У Утба ибн Рабиа. У жангдан қайтараотир ва уларга: ‹Эй қавм, мен ўлимга тик борадиган қавмни кўраяпман, сизлар уларга етолмайсизлар, сизда эса яхшилик бор. Эй қавм, бу ишни бугун менинг бошимга юклаб, Утба ибн Рабиа қўрқоқлик қилди, денг — ҳолбуки, сиз мени сизларнинг энг қўрқоғи эмаслигимни биласизлар›, деб айтаотир», деди. Буни Абу Жаҳл эшитиб: «Сен шуни айтаяпсанми? Аллоҳ ҳақи, агар буни бошқа кимса айтганда эди, уни тишлаб олардим. Ўпканг қўрқувдан ичингни тўлдириб юборди», деди. Утба: «Мени айблаяпсанми, эй орқаси сарғайган? Бугун қайсимиз қўрқоқ эканимизни билиб оласан», деди. Сўнг Утба, унинг укаси Шайба ва ўғли Валид ғайрат билан олдинга чиқиб: «Ким яккама-якка олишади?», дедилар. Ансордан олтита йигит чиқди. Утба: «Бизга булар керак эмас, бизга амакиваччаларимиз — Абдулмутталиб ўғилларидан олишсин», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Тур, эй Али; тур, эй Ҳамза; тур, эй Убайда ибн Ҳорис ибн Абдулмутталиб», дедилар. Аллоҳ таоло Утба ва Шайба — Рабианинг икки ўғлини ҳамда Валид ибн Утбани ўлдирди, Убайда эса жароҳатланди. Биз улардан етмиш кишини ўлдирдик ва етмиш кишини асир олдик. Ансордан паст бўйли бир киши Аббос ибн Абдулмутталибни асир қилиб келтирди. Аббос: «Эй Расулуллоҳ, Аллоҳ ҳақи, мени бу асир қилгани йўқ. Мени чаққон, одамларнинг энг чиройли юзлиси бўлган, ола отга минган бир киши асир қилди, уни эса қавм ичида кўрмаяпман», деди. Ансорли: «Эй Расулуллоҳ, уни мен асир қилдим», деди. У зот: «Жим бўл, сени Аллоҳ таоло бир карийм фаришта билан қувватлади», дедилар. Али (розияллоҳу анҳу) деди: Биз асирлар олдик ва Абдулмутталиб ўғилларидан Аббос, Ақийл ҳамда Навфал ибн Ҳорисни асир қилдик.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الْأَعْمَشِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِي أَرَاكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا أَنْ تَزَوَّجَ إِلَيْنَا قَالَ وَعِنْدَكَ شَيْءٌ قَالَ قُلْتُ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Rasululloh, nega sizni Quraysh ichidan (uylanishga) tanlab, bizni tashlab qoʻyayotganingizni, biz tomonga uylanmayotganingizni koʻraman?» dedim. U zot: «Senda (birov) bormi?» dedilar. Men: «Hamzaning qizi bor», dedim. U zot: «Albatta, u emishgan qarindoshim boʻyicha akamning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, нега сизни Қурайш ичидан (уйланишга) танлаб, бизни ташлаб қўяётганингизни, биз томонга уйланмаётганингизни кўраман?» дедим. У зот: «Сенда (биров) борми?» дедилар. Мен: «Ҳамзанинг қизи бор», дедим. У зот: «Албатта, у эмишган қариндошим бўйича акамнинг қизидир», дедилар.
حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلَا أَدُلُّكَ عَلَى أَجْمَلِ فَتَاةٍ فِي قُرَيْشٍ قَالَ وَمَنْ هِيَ قُلْتُ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ مِنْ الرَّضَاعَةِ مَا حَرَّمَ مِنْ النَّسَبِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «‹Yo Rasululloh, sizga Qurayshning eng goʻzal qiziga yoʻl koʻrsataymi?› dedim. U zot: ‹U kim?› dedilar. ‹Hamzaning qizi›, dedim. U zot: ‹Sen uning emishganlik jihatidan mening akamning qizi ekanini bilmaysanmi? Alloh nasab jihatidan harom qilgan narsani emishganlik jihatidan ham harom qildi›, dedilar», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «‹Ё Расулуллоҳ, сизга Қурайшнинг энг гўзал қизига йўл кўрсатайми?› дедим. У зот: ‹У ким?› дедилар. ‹Ҳамзанинг қизи›, дедим. У зот: ‹Сен унинг эмишганлик жиҳатидан менинг акамнинг қизи эканини билмайсанми? Аллоҳ насаб жиҳатидан ҳаром қилган нарсани эмишганлик жиҳатидан ҳам ҳаром қилди›, дедилар», деди.
حَدَّثَنَا عَبْد اللَّهِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ، قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لِي أَرَاكَ تَنَوَّقُ فِي قُرَيْشٍ وَتَدَعُنَا قَالَ عِنْدَكَ شَيْءٌ قُلْتُ ابْنَةُ حَمْزَةَ قَالَ هِيَ ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «‹Yo Rasululloh, nega sizni Quraysh ichidan xotin tanlab, bizni tark etayotganingizni koʻraman?› dedim. U zot: ‹Sening yoningda biror narsa bormi?› dedilar. ‹Hamzaning qizi bor›, dedim. U zot: ‹U emishganlik jihatidan mening akamning qizidir›, dedilar», dedi.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «‹Ё Расулуллоҳ, нега сизни Қурайш ичидан хотин танлаб, бизни тарк этаётганингизни кўраман?› дедим. У зот: ‹Сенинг ёнингда бирор нарса борми?› дедилар. ‹Ҳамзанинг қизи бор›, дедим. У зот: ‹У эмишганлик жиҳатидан менинг акамнинг қизидир›, дедилар», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا صَالِحٍ، قَالَ قَالَ عَلِيٌّ ذَكَرْتُ ابْنَةَ حَمْزَةَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنْ الرَّضَاعَةِ.
Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Hamzaning qizini (unga uylanish niyatida) Rasululloh ﷺga eslatgan edim, u zot: «U mening emishgan (sut) birodarimning qizidir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Ҳамзанинг қизини (унга уйланиш ниятида) Расулуллоҳ ﷺга эслатган эдим, у зот: «У менинг эмишган (сут) биродаримнинг қизидир», дедилар.