حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا بُشَيْرُ بْنُ يَسَارٍ، مَوْلَى بَنِي حَارِثَةَ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، حَدَّثَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْمُزَابَنَةِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ إِلاَّ لأَصْحَابِ الْعَرَايَا فَإِنَّهُ قَدْ أَذِنَ لَهُمْ وَعَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ وَعَنْ كُلِّ ثَمَرٍ بِخَرْصِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Banu Horisaning ozod qilgan quli Bushayr ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rofiʼ ibn Xadij va Sahl ibn Abu Hasma unga shuni rivoyat qilishdiki, Rasululloh ﷺ muzobana savdosidan — yaʼni xurmoni (quruq) xurmo bilan sotishdan, magar ariyya egalariga — chunki u zot ularga ruxsat bergan edilar — qaytardilar, hamda uzumni mayiz bilan sotishdan va har bir mevani taxminiy bahosi bilan (sotishdan) qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Бану Ҳорисанинг озод қилган қули Бушайр ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Рофиъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма унга шуни ривоят қилишдики, Расулуллоҳ ﷺ музобана савдосидан — яъни хурмони (қуруқ) хурмо билан сотишдан, магар арийя эгаларига — чунки у зот уларга рухсат берган эдилар — қайтардилар, ҳамда узумни майиз билан сотишдан ва ҳар бир мевани тахминий баҳоси билан (сотишдан) қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَحَدَّثَنِي عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ صَالِحِ بْنِ خَوَّاتٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ . وَقَالَ لِي يَحْيَى اكْتُبْهُ إِلَى جَنْبِهِ وَلَسْتُ أَحْفَظُ الْحَدِيثَ وَلَكِنَّهُ مِثْلُ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . لَمْ يَرْفَعْهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ وَهَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ مَوْقُوفًا وَرَفَعَهُ شُعْبَةُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ .
Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Bashshor dedi: «Men Yahyo ibn Saiddan bu hadis haqida soʻradim, u menga Shuʼbadan, u Abdurrahmon ibn al-Qosimdan, u otasidan, u Solih ibn Xavvotdan, u Sahl ibn Abu Hasmadan, u Paygʻambar ﷺdan — Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi kabi rivoyat qildi. Yahyo menga: ‹Buni uning yoniga yozib qoʻy, men hadisni yodlamayman, lekin u Yahyo ibn Said al-Ansoriyning hadisi kabidir›, dedi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Yahyo ibn Said al-Ansoriy uni al-Qosim ibn Muhammaddan marfu qilmagan; Yahyo ibn Said al-Ansoriyning ashoblari ham xuddi shunday mavquf qilib rivoyat qilganlar; Shuʼba esa uni Abdurrahmon ibn al-Qosim ibn Muhammaddan marfu qilgan.Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Башшор деди: «Мен Яҳё ибн Саиддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у менга Шуъбадан, у Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан, у отасидан, у Солиҳ ибн Хаввотдан, у Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у Пайғамбар ﷺдан — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси каби ривоят қилди. Яҳё менга: ‹Буни унинг ёнига ёзиб қўй, мен ҳадисни ёдламайман, лекин у Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ҳадиси кабидир›, деди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Яҳё ибн Саид ал-Ансорий уни ал-Қосим ибн Муҳаммаддан марфу қилмаган; Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг ашоблари ҳам худди шундай мавқуф қилиб ривоят қилганлар; Шуъба эса уни Абдурраҳмон ибн ал-Қосим ибн Муҳаммаддан марфу қилган.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ، يَقُولُ جَاءَ سَهْلُ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ إِلَى مَجْلِسِنَا فَحَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ " إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَدَعُوا الثُّلُثَ فَدَعُوا الرُّبُعَ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَتَّابِ بْنِ أَسِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْخَرْصِ وَبِحَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَالْخَرْصُ إِذَا أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ مِنَ الرُّطَبِ وَالْعِنَبِ مِمَّا فِيهِ الزَّكَاةُ بَعَثَ السُّلْطَانُ خَارِصًا يَخْرُصُ عَلَيْهِمْ . وَالْخَرْصُ أَنْ يَنْظُرَ مَنْ يُبْصِرُ ذَلِكَ فَيَقُولُ يَخْرُجُ مِنْ هَذَا مِنَ الزَّبِيبِ كَذَا وَكَذَا وَمِنَ التَّمْرِ كَذَا وَكَذَا فَيُحْصَى عَلَيْهِمْ وَيَنْظُرُ مَبْلَغَ الْعُشْرِ مِنْ ذَلِكَ فَيُثْبِتُ عَلَيْهِمْ ثُمَّ يُخَلِّي بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الثِّمَارِ فَيَصْنَعُونَ مَا أَحَبُّوا فَإِذَا أَدْرَكَتِ الثِّمَارُ أُخِذَ مِنْهُمُ الْعُشْرُ . هَكَذَا فَسَّرَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهَذَا يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ .
Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ: ‹Hosilni chamalaganingizda (xars qilganingizda), oling va uchdan birini qoldiring; agar uchdan birini qoldirmasangiz, choragini qoldiring›, der edilar», deb rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining koʻpchiligi huzurida xars (chamalash) borasida Sahl ibn Abu Hasmaning hadisiga amal qilinadi. Sahl ibn Abu Hasmaning hadisi bilan Ahmad va Ishoq aytadilar. Xars shuki, qachon meva — yangi xurmo va uzumdan zakot vojib boʻladigani — yetilganda, hokim chamalovchini yuboradi, u ularning (hosilini) chamalaydi. Xars deganda, buni koʻra biladigan kishi nazar solib: ‹Bundan mayizdan shuncha, xurmodan shuncha chiqadi›, deydi. Soʻng ularga (miqdor) belgilanadi va undan ushrning miqdori qaraladi-da, ularga (qarz qilib) qayd etiladi. Soʻng ular bilan meva orasiga erkinlik beriladi, ular xohlaganini qiladilar. Meva yetilganda esa ulardan ushr olinadi. Ilm ahlidan baʼzilari shunday tafsir qilgan. Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳосилни чамалаганингизда (харс қилганингизда), олинг ва учдан бирини қолдиринг; агар учдан бирини қолдирмасангиз, чорагини қолдиринг›, дер эдилар», деб ривоят қилди. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг кўпчилиги ҳузурида харс (чамалаш) борасида Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисига амал қилинади. Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадиси билан Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Харс шуки, қачон мева — янги хурмо ва узумдан закот вожиб бўладигани — етилганда, ҳоким чамаловчини юборади, у уларнинг (ҳосилини) чамалайди. Харс деганда, буни кўра биладиган киши назар солиб: ‹Бундан майиздан шунча, хурмодан шунча чиқади›, дейди. Сўнг уларга (миқдор) белгиланади ва ундан ушрнинг миқдори қаралади-да, уларга (қарз қилиб) қайд этилади. Сўнг улар билан мева орасига эркинлик берилади, улар хоҳлаганини қиладилар. Мева етилганда эса улардан ушр олинади. Илм аҳлидан баъзилари шундай тафсир қилган. Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар.