حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ الْعَنْقَزِيُّ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ نَصْرٍ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَبِي سَعْدٍ الأَزْدِيِّ، وَكَانَ، قَارِئَ الأَزْدِ عَنْ أَبِي الْكَنُودِ، عَنْ خَبَّابٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى {وَلاَ تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ} إِلَى قَوْلِهِ {فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} قَالَ جَاءَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِيمِيُّ وَعُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ الْفَزَارِيُّ فَوَجَدُوا رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَعَ صُهَيْبٍ وَبِلاَلٍ وَعَمَّارٍ وَخَبَّابٍ قَاعِدًا فِي نَاسٍ مِنَ الضُّعَفَاءِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمَّا رَأَوْهُمْ حَوْلَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَقَرُوهُمْ فَأَتَوْهُ فَخَلَوْا بِهِ وَقَالُوا إِنَّا نُرِيدُ أَنْ تَجْعَلَ لَنَا مِنْكَ مَجْلِسًا تَعْرِفُ لَنَا بِهِ الْعَرَبُ فَضْلَنَا فَإِنَّ وُفُودَ الْعَرَبِ تَأْتِيكَ فَنَسْتَحْيِي أَنْ تَرَانَا الْعَرَبُ مَعَ هَذِهِ الأَعْبُدِ فَإِذَا نَحْنُ جِئْنَاكَ فَأَقِمْهُمْ عَنْكَ فَإِذَا نَحْنُ فَرَغْنَا فَاقْعُدْ مَعَهُمْ إِنْ شِئْتَ . قَالَ " نَعَمْ " . قَالُوا فَاكْتُبْ لَنَا عَلَيْكَ كِتَابًا . قَالَ فَدَعَا بِصَحِيفَةٍ وَدَعَا عَلِيًّا لِيَكْتُبَ وَنَحْنُ قُعُودٌ فِي نَاحِيَةٍ فَنَزَلَ جِبْرَائِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ فَقَالَ {وَلاَ تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَىْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَىْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ} ثُمَّ ذَكَرَ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ وَعُيَيْنَةَ بْنَ حِصْنٍ فَقَالَ {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِيَقُولُوا أَهَؤُلاَءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْنِنَا أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} . ثُمَّ قَالَ {وَإِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ } . قَالَ فَدَنَوْنَا مِنْهُ حَتَّى وَضَعْنَا رُكَبَنَا عَلَى رُكْبَتِهِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَجْلِسُ مَعَنَا فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَقُومُ قَامَ وَتَرَكَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ {وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلاَ تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ} وَلاَ تُجَالِسِ الأَشْرَافَ {تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلاَ تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا} - يَعْنِي عُيَيْنَةَ وَالأَقْرَعَ - {وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا } - قَالَ هَلاَكًا - قَالَ أَمْرُ عُيَيْنَةَ وَالأَقْرَعِ . ثُمَّ ضَرَبَ لَهُمْ مَثَلَ الرَّجُلَيْنِ وَمَثَلَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا . قَالَ خَبَّابٌ فَكُنَّا نَقْعُدُ مَعَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَإِذَا بَلَغْنَا السَّاعَةَ الَّتِي يَقُومُ فِيهَا قُمْنَا وَتَرَكْنَاهُ حَتَّى يَقُومَ .
Xabbob (roziyallohu anhu)dan {Robbilarining yuzini istab, ertayu kech Unga duo qiladiganlarni haydama} (Anʼom 52) oyatidan {zolimlardan boʻlib qolasan} degan joyigacha boʻlgan oyat haqida rivoyat qilinadi. U dedi: «Aqraʼ ibn Hobis at-Tamimiy va Uyayna ibn Hisn al-Fazoriy kelib, Rasululloh ﷺ ni Suhayb, Bilol, Ammor va Xabbob hamda zaif moʻminlardan bir necha kishi bilan oʻtirgan holda topdilar. Ularni Nabiy ﷺ atrofida koʻrishgach, ularni mensimadilar. Soʻng u zotning huzuriga kelib, yolgʻiz qoldirib: ‹Biz sen bizga oʻzingdan bir majlis ajratishingni istaymiz, arablar shu bilan bizning fazlimizni bilsinlar. Chunki arab vakillari sening oldingga keladi, biz esa arablar bizni mana bu qullar bilan koʻrishidan uyalamiz. Bas, biz kelganimizda ularni oldingdan turgʻizib yubor, biz ketganimizdan soʻng xohlasang, ular bilan oʻtir›, dedilar. U zot: ‹Yaxshi›, dedilar. Ular: ‹Bizga bu haqda bir hujjat yozib ber›, dedilar». U dedi: «Shunda u zot bir sahifa keltirishni buyurib, yozish uchun Alini chaqirdilar, biz esa bir chetda oʻtirgan edik. Shunda Jibroil alayhissalom tushib: {Robbilarining yuzini istab, ertayu kech Unga duo qiladiganlarni haydama! Ularning hisobidan senga hech narsa yoʻq, sening hisobingdan ularga hech narsa yoʻq. Bas, ularni haydab, zolimlardan boʻlib qolasan} (Anʼom 52) dedi». Soʻng u Aqraʼ ibn Hobis va Uyayna ibn Hisnni zikr qilib: {Shunday qilib, ‹Alloh oramizdan mana shularga inʼom qildimi?› deyishlari uchun Biz ularning baʼzisini baʼzisi bilan sinadik. Alloh shukr qiluvchilarni yaxshi biluvchi emasmi?} (Anʼom 53) dedi. Soʻng: {Bizning oyatlarimizga iymon keltiradiganlar oldingga kelsalar: ‹Assalomu alaykum, Robbingiz Oʻzining zimmasiga rahmatni yozib qoʻydi›, degin} (Anʼom 54) dedi». U dedi: «Shunda biz u zotga yaqinlashdik, hatto tizzalarimizni u zotning tizzalariga tekkizdik. Rasululloh ﷺ biz bilan oʻtirar, turmoqchi boʻlsalar, turib, bizni tark etardilar. Soʻng Alloh: {Robbining yuzini istab, ertayu kech Unga duo qiladiganlar bilan oʻzingni sabrli tut. Koʻzlaring ulardan oʻtib ketmasin} — yaʼni ashroflar bilan oʻtirma — {dunyo hayotining ziynatini istab. Qalbini Bizni zikr qilishdan gʻofil qilib qoʻyganimiz kishiga itoat qilma} — yaʼni Uyayna va Aqraʼni nazarda tutib — {u hoyu havasiga ergashdi va uning ishi tabohlikka aylandi} (Kahf 28) — u tabohlik degan maʼnodadir, yaʼni Uyayna va Aqraʼning ishini aytdi — deb nozil qildi. Soʻng ular uchun ikki kishining va dunyo hayotining misolini keltirdi». Xabbob dedi: «Biz Nabiy ﷺ bilan oʻtirar edik, u zot turadigan vaqt kelganda, biz turib, u zot turgunicha uni tark etardik».Хаббоб (розияллоҳу анҳу)дан {Роббиларининг юзини истаб, эртаю кеч Унга дуо қиладиганларни ҳайдама} (Анъом 52) оятидан {золимлардан бўлиб қоласан} деган жойигача бўлган оят ҳақида ривоят қилинади. У деди: «Ақраъ ибн Ҳобис ат-Тамимий ва Уяйна ибн Ҳисн ал-Фазорий келиб, Расулуллоҳ ﷺ ни Суҳайб, Билол, Аммор ва Хаббоб ҳамда заиф мўминлардан бир неча киши билан ўтирган ҳолда топдилар. Уларни Набий ﷺ атрофида кўришгач, уларни менсимадилар. Сўнг у зотнинг ҳузурига келиб, ёлғиз қолдириб: ‹Биз сен бизга ўзингдан бир мажлис ажратишингни истаймиз, араблар шу билан бизнинг фазлимизни билсинлар. Чунки араб вакиллари сенинг олдингга келади, биз эса араблар бизни мана бу қуллар билан кўришидан уяламиз. Бас, биз келганимизда уларни олдингдан турғизиб юбор, биз кетганимиздан сўнг хоҳласанг, улар билан ўтир›, дедилар. У зот: ‹Яхши›, дедилар. Улар: ‹Бизга бу ҳақда бир ҳужжат ёзиб бер›, дедилар». У деди: «Шунда у зот бир саҳифа келтиришни буюриб, ёзиш учун Алини чақирдилар, биз эса бир четда ўтирган эдик. Шунда Жиброил алайҳиссалом тушиб: {Роббиларининг юзини истаб, эртаю кеч Унга дуо қиладиганларни ҳайдама! Уларнинг ҳисобидан сенга ҳеч нарса йўқ, сенинг ҳисобингдан уларга ҳеч нарса йўқ. Бас, уларни ҳайдаб, золимлардан бўлиб қоласан} (Анъом 52) деди». Сўнг у Ақраъ ибн Ҳобис ва Уяйна ибн Ҳиснни зикр қилиб: {Шундай қилиб, ‹Аллоҳ орамиздан мана шуларга инъом қилдими?› дейишлари учун Биз уларнинг баъзисини баъзиси билан синадик. Аллоҳ шукр қилувчиларни яхши билувчи эмасми?} (Анъом 53) деди. Сўнг: {Бизнинг оятларимизга иймон келтирадиганлар олдингга келсалар: ‹Ассалому алайкум, Роббингиз Ўзининг зиммасига раҳматни ёзиб қўйди›, дегин} (Анъом 54) деди». У деди: «Шунда биз у зотга яқинлашдик, ҳатто тиззаларимизни у зотнинг тиззаларига теккиздик. Расулуллоҳ ﷺ биз билан ўтирар, турмоқчи бўлсалар, туриб, бизни тарк этардилар. Сўнг Аллоҳ: {Роббининг юзини истаб, эртаю кеч Унга дуо қиладиганлар билан ўзингни сабрли тут. Кўзларинг улардан ўтиб кетмасин} — яъни ашрофлар билан ўтирма — {дунё ҳаётининг зийнатини истаб. Қалбини Бизни зикр қилишдан ғофил қилиб қўйганимиз кишига итоат қилма} — яъни Уяйна ва Ақраъни назарда тутиб — {у ҳою ҳавасига эргашди ва унинг иши табоҳликка айланди} (Каҳф 28) — у табоҳлик деган маънодадир, яъни Уяйна ва Ақраънинг ишини айтди — деб нозил қилди. Сўнг улар учун икки кишининг ва дунё ҳаётининг мисолини келтирди». Хаббоб деди: «Биз Набий ﷺ билан ўтирар эдик, у зот турадиган вақт келганда, биз туриб, у зот тургунича уни тарк этардик».