Zayd ibn Sobit al-Ansoriy

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ، قَالَ قَالَ لِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مَا لَكَ تَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِقِصَارٍ، وَقَدْ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِطُولِ الطُّولَيَيْنِ

Marvon ibn Hakam rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit menga: «Nega sen shom namozida juda qisqa suralarni oʻqiyapsan — holbuki men Paygʻambar ﷺ ni ikki uzun suradan uzunrogʻini oʻqiyotgan holda eshitgan edim?» — dedi.Марвон ибн Ҳакам ривоят қилади: Зайд ибн Собит менга: «Нега сен шом намозида жуда қисқа сураларни ўқияпсан — ҳолбуки мен Пайғамбар ﷺ ни икки узун сурадан узунроғини ўқиётган ҳолда эшитган эдим?» — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ ‏.‏ وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit, Saʼd, Jobir, Rofiʼ ibn Xadij va Abu Saiddan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhoqala — ekinni bugʻdoy evaziga sotishdir. Muzobana esa shoxidagi xurmoni quritilgan xurmo evaziga sotishdir. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, muhoqala va muzobana savdosini makruh deb bilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳоқала — экинни буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса шохидаги хурмони қуритилган хурмо эвазига сотишдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ деб билганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ أَبِي الْحَجَّاجِ أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ حُسَيْنٍ الْمُعَلِّمِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رِئَابَ بْنَ حُذَيْفَةَ، تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةَ غِلْمَةٍ فَمَاتَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثُوهَا رِبَاعَهَا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا وَكَانَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ عَصَبَةَ بَنِيهَا فَأَخْرَجَهُمْ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فَقَدِمَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَمَاتَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ مَالاً لَهُ فَخَاصَمَهُ إِخْوَتُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ عُمَرُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَتَبَ لَهُ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَرَجُلٍ آخَرَ فَلَمَّا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ اخْتَصَمُوا إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ أَوْ إِلَى إِسْمَاعِيلَ بْنِ هِشَامٍ فَرَفَعَهُمْ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَقَالَ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي مَا كُنْتُ أَرَاهُ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِكِتَابِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَنَحْنُ فِيهِ إِلَى السَّاعَةِ ‏.‏

Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Riob ibn Huzayfa bir ayolga uylangan va undan unga uchta oʻgʻil bola tugʻilgan edi. Soʻng onalari vafot etdi, ular onasidan uning uy-joylarini va ozod qilgan qullarining valosini meros qilib oldilar. Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) esa uning oʻgʻillarining asabasi (otalik tomonidan qarindoshi) edi. U ularni Shomga olib chiqdi va ular oʻsha yerda vafot etdilar. Soʻng Amr ibn al-Os (qaytib) keldi. (Bu orada) ayolning ozod qilgan bir quli vafot etib, ortidan mol qoldirdi. Ayolning aka-ukalari Amr ibn al-Os bilan daʼvolashib, ishni Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning huzuriga olib bordilar. Umar: «Rasululloh ﷺ: ‹Bola yoki ota nimani egallagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar oʻzining asabasiniki boʻladi›, deganlar», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng (Umar) unga (Amrga) bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Abdulmalik xalifa qilinganida, ular (yana) Hishom ibn Ismoil yoki Ismoil ibn Hishomning huzurida daʼvolashdilar, u esa ularni Abdulmalikning huzuriga yoʻlladi. (Abdulmalik): «Bu shunday hukmki, men uni (toʻgʻri deb) koʻrar edim», dedi. (Roviy) aytdi: Soʻng u biz uchun Umar ibn al-Xattobning hujjati boʻyicha hukm chiqardi va biz shu kungacha shu (hukm) boʻyichamiz.Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Риоб ибн Ҳузайфа бир аёлга уйланган ва ундан унга учта ўғил бола туғилган эди. Сўнг оналари вафот этди, улар онасидан унинг уй-жойларини ва озод қилган қулларининг валосини мерос қилиб олдилар. Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) эса унинг ўғилларининг асабаси (оталик томонидан қариндоши) эди. У уларни Шомга олиб чиқди ва улар ўша ерда вафот этдилар. Сўнг Амр ибн ал-Ос (қайтиб) келди. (Бу орада) аёлнинг озод қилган бир қули вафот этиб, ортидан мол қолдирди. Аёлнинг ака-укалари Амр ибн ал-Ос билан даъволашиб, ишни Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига олиб бордилар. Умар: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ёки ота нимани эгаллаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар ўзининг асабасиники бўлади›, деганлар», деди. (Ровий) айтди: Сўнг (Умар) унга (Амрга) бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Абдулмалик халифа қилинганида, улар (яна) Ҳишом ибн Исмоил ёки Исмоил ибн Ҳишомнинг ҳузурида даъволашдилар, у эса уларни Абдулмаликнинг ҳузурига йўллади. (Абдулмалик): «Бу шундай ҳукмки, мен уни (тўғри деб) кўрар эдим», деди. (Ровий) айтди: Сўнг у биз учун Умар ибн ал-Хаттобнинг ҳужжати бўйича ҳукм чиқарди ва биз шу кунгача шу (ҳукм) бўйичамиз.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ، - وَهُوَ ابْنُ جَعْفَرٍ - عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُصَيْفَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَأَلَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ عَنِ الْقِرَاءَةِ، مَعَ الإِمَامِ فَقَالَ لاَ قِرَاءَةَ مَعَ الإِمَامِ فِي شَىْءٍ وَزَعَمَ أَنَّهُ قَرَأَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ وَالنَّجْمِ إِذَا هَوَى ‏}‏ فَلَمْ يَسْجُدْ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: undan imom bilan (namoz oʻqiyotganda) qiroat qilish haqida soʻralganda, u: «Imom bilan birga hech narsada qiroat yoʻq», dedi. Va u Rasululloh ﷺga {Yulduz botayotganda uning bilan qasam} (Najm 1) surasini oʻqib berganini, u zot esa sajda qilmaganini aytdi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ундан имом билан (намоз ўқиётганда) қироат қилиш ҳақида сўралганда, у: «Имом билан бирга ҳеч нарсада қироат йўқ», деди. Ва у Расулуллоҳ ﷺга {Юлдуз ботаётганда унинг билан қасам} (Нажм 1) сурасини ўқиб берганини, у зот эса сажда қилмаганини айтди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ aroyoga ruxsat berdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ароёга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ السَّبَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أَرْسَلَ إِلَيْهِ مَقْتَلَ أَهْلِ الْيَمَامَةِ فَإِذَا عُمَرُ عِنْدَهُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدْ اسْتَحَرَّ بِأَهْلِ الْيَمَامَةِ مِنْ قُرَّاءِ الْقُرْآنِ مِنْ الْمُسْلِمِينَ وَأَنَا أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِالْقُرَّاءِ فِي الْمَوَاطِنِ فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ لَا يُوعَى وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ فَقُلْتُ لِعُمَرَ وَكَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ فَلَمْ يَزَلْ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ بِذَلِكَ صَدْرِي وَرَأَيْتُ فِيهِ الَّذِي رَأَى عُمَرُ قَالَ زَيْدٌ وَعُمَرُ عِنْدَهُ جَالِسٌ لَا يَتَكَلَّمُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ إِنَّكَ شَابٌّ عَاقِلٌ لَا نَتَّهِمُكَ وَقَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْيَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَاجْمَعْهُ قَالَ زَيْدٌ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفُونِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنْ الْجِبَالِ مَا كَانَ بِأَثْقَلَ عَلَيَّ مِمَّا أَمَرَنِي بِهِ مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ فَقُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلُونَ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr (roziyallohu anhu) Yamoma ahli halok boʻlgan paytda unga odam yubordi. Qarasa, Umar uning huzurida edi. Abu Bakr: «Umar oldimga kelib: ‹Yamoma kunida Qurʼonni yod bilgan musulmonlarning oʻlimi kuchaydi, men jang maydonlarida qorilarning halok boʻlishi kuchayib, koʻp Qurʼon zoye boʻlishidan qoʻrqaman. Men Qurʼonni jamlashga buyurishingni maqul koʻraman›, dedi. Men Umarga: ‹Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?› dedim. U: ‹Alloh haqi, bu yaxshilikdir›, dedi. Umar bu haqda menga qayta-qayta murojaat qildi, nihoyat Alloh koʻnglimni bunga ochdi va men Umar koʻrgan narsani koʻrdim», dedi. Zayd aytadi: Umar uning yonida jim oʻtirar edi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Sen aqlli yigitsan, seni ayblamaymiz, Rasululloh ﷺ ga vahiyni yozib turgan eding, bas, uni jamlagin», dedi. Zayd aytadi: Alloh haqi, agar ular menga togʻlardan bir togʻni koʻchirishni yuklaganlarida ham, Qurʼonni jamlashga buyurganlaridan koʻra menga ogʻirroq boʻlmas edi. Men: «Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilyapsizlar?» dedim.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Ямома аҳли ҳалок бўлган пайтда унга одам юборди. Қараса, Умар унинг ҳузурида эди. Абу Бакр: «Умар олдимга келиб: ‹Ямома кунида Қуръонни ёд билган мусулмонларнинг ўлими кучайди, мен жанг майдонларида қориларнинг ҳалок бўлиши кучайиб, кўп Қуръон зое бўлишидан қўрқаман. Мен Қуръонни жамлашга буюришингни мақул кўраман›, деди. Мен Умарга: ‹Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?› дедим. У: ‹Аллоҳ ҳақи, бу яхшиликдир›, деди. Умар бу ҳақда менга қайта-қайта мурожаат қилди, ниҳоят Аллоҳ кўнглимни бунга очди ва мен Умар кўрган нарсани кўрдим», деди. Зайд айтади: Умар унинг ёнида жим ўтирар эди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Сен ақлли йигитсан, сени айбламаймиз, Расулуллоҳ ﷺ га ваҳийни ёзиб турган эдинг, бас, уни жамлагин», деди. Зайд айтади: Аллоҳ ҳақи, агар улар менга тоғлардан бир тоғни кўчиришни юклаганларида ҳам, Қуръонни жамлашга буюрганларидан кўра менга оғирроқ бўлмас эди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиляпсизлар?» дедим.

- وعن أبي زيد أسامة بن زيد بن حارثة مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم وحبه وابن حبه، رضي الله عنهما، قال‏:‏ أرسلت بنت النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ إن ابني قد احتضر فاشهدنا، فأرسل يقرئ السلام ويقول‏:‏ ‏"‏إن لله ما أخذ، وله ما أعطى، وكل شيء عنده بأجل مسمى، فلتصبر ولتحتسب‏"‏ فأرسلت إليه تقسم عليه ليأتينها‏.‏ فقام ومعه سعد بن عبادة، ومعاذ بن جبل، وأبي بن كعب، وزيد بن ثابت، ورجال رضي الله عنهم، فرفع إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم الصبي فأقعده في حجره ونفسه تقعقع، ففاضت عيناه، فقال سعد‏:‏ يا رسول الله ماهذا‏؟‏ فقال‏:‏ ‏"‏هذه رحمة جعلها الله تعالى في قلوب عباده‏"‏ وفى رواية ‏:‏ ‏"‏في قلوب من شاء من عباده وإنما يرحم الله من عباده الرحماء‏"‏ ‏(‏‏(‏متفق عليه‏)‏‏)‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizi u zotga (xabarchi) joʻnatdi — uning bolasi oʻlim holatida (yoki joni uzilayotgan) edi — va u zotni kelishni soʻradi; lekin Paygʻambar ﷺ xabarchini qaytardilar va unga — u zotning salomini unga yetkazishni hamda: «Alloh olgan narsa Unga xosdir va U bergan narsa (ham) Unga xosdir; Uning huzurida har bir narsaga belgilangan muddat bor; bas, u sabr qilsin va Allohning savobini umid qilsin», — deyishni aytdilar. U yana u zotga (xabarchi) joʻnatdi va u zotning kelishini qasam ichib (soʻradi). Paygʻambar ﷺ turdilar, Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa baʼzi kishilar ham (turdi). Bola Rasululloh ﷺ ga keltirildi — uning nafasi koʻkragida qiyinlashgan (yaʼni goʻyo charm mesh kabi shovqinli) edi. Shunda Paygʻambar ﷺ ning koʻzlari yosh toʻka boshladi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu nima?» — dedi. U zot: «Bu — Alloh oʻz bandalarining qalbiga joylagan rahmat(dir); va Alloh oʻz bandalaridan faqat rahmdil (boshqalarga rahm qiladigan)larigagina rahm qiladi», — dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизи у зотга (хабарчи) жўнатди — унинг боласи ўлим ҳолатида (ёки жони узилаётган) эди — ва у зотни келишни сўради; лекин Пайғамбар ﷺ хабарчини қайтардилар ва унга — у зотнинг саломини унга етказишни ҳамда: «Аллоҳ олган нарса Унга хосдир ва У берган нарса (ҳам) Унга хосдир; Унинг ҳузурида ҳар бир нарсага белгиланган муддат бор; бас, у сабр қилсин ва Аллоҳнинг савобини умид қилсин», — дейишни айтдилар. У яна у зотга (хабарчи) жўнатди ва у зотнинг келишини қасам ичиб (сўради). Пайғамбар ﷺ турдилар, Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа баъзи кишилар ҳам (турди). Бола Расулуллоҳ ﷺ га келтирилди — унинг нафаси кўкрагида қийинлашган (яъни гўё чарм меш каби шовқинли) эди. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг кўзлари ёш тўка бошлади. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу нима?» — деди. У зот: «Бу — Аллоҳ ўз бандаларининг қалбига жойлаган раҳмат(дир); ва Аллоҳ ўз бандаларидан фақат раҳмдил (бошқаларга раҳм қиладиган)ларигагина раҳм қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا الضَّحَّاكُ بْنُ نِبْرَاسٍ أَبُو الْحَسَنِ، عَنْ ثَابِتٍ، أَنَّهُ كَانَ مَعَ أَنَسٍ بِالزَّاوِيَةِ فَوْقَ غُرْفَةٍ لَهُ، فَسَمِعَ الأَذَانَ، فَنَزَلَ وَنَزَلْتُ، فَقَارَبَ فِي الْخُطَا فَقَالَ‏:‏ كُنْتُ مَعَ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فَمَشَى بِي هَذِهِ الْمِشْيَةَ وَقَالَ‏:‏ أَتَدْرِي لِمَ فَعَلْتُ بِكَ‏؟‏ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَشَى بِي هَذِهِ الْمِشْيَةَ وَقَالَ‏:‏ أَتَدْرِي لِمَ مَشَيْتُ بِكَ‏؟‏ قُلْتُ‏:‏ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ‏:‏ لِيَكْثُرَ عَدَدُ خُطَانَا فِي طَلَبِ الصَّلاةِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U azonni eshitgach xonasidan tushdi va qadamlarini kichraytirib yurib dedi: «Men Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) bilan birga edim. U meni ana shunday yurgizib: ‹Senga nima uchun bunday qilganimni bilasanmi? Nabiy ﷺ meni ana shunday yurgizib: «Sen bilan nima uchun bunday yurganimni bilasanmi?» dedilar. Men: «Alloh va Uning Rasuli yaxshi biluvchidir», dedim. U zot: «Namozga intilishda qadamlarimiz koʻp boʻlishi uchun», dedilar›, dedi.»Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У азонни эшитгач хонасидан тушди ва қадамларини кичрайтириб юриб деди: «Мен Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) билан бирга эдим. У мени ана шундай юргизиб: ‹Сенга нима учун бундай қилганимни биласанми? Набий ﷺ мени ана шундай юргизиб: «Сен билан нима учун бундай юрганимни биласанми?» дедилар. Мен: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхши билувчидир», дедим. У зот: «Намозга интилишда қадамларимиз кўп бўлиши учун», дедилар›, деди.»

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئِ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا لَيْثُ بْنُ سَعْدٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبُو عُثْمَانَ الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ خَارِجَةَ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ‏:‏ دَخَلَ نَفَرٌ عَلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، فَقَالُوا لَهُ‏:‏ حَدِّثْنَا أَحَادِيثَ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم، قَالَ‏:‏ مَاذَا أُحَدِّثُكُمْ‏؟‏ كُنْتُ جَارَهُ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْيُ بَعَثَ إِلَيَّ فَكَتَبْتُهُ لَهُ، فَكُنَّا إِذَا ذَكَرْنَا الدُّنْيَا ذَكَرَهَا مَعَنَا، وَإِذَا ذَكَرْنَا الآخِرَةَ ذَكَرَهَا مَعَنَا، وَإِذَا ذَكَرْنَا الطَّعَامَ ذَكَرَهُ مَعَنَا، فَكُلُّ هَذَا أُحَدِّثُكُمْ عَنِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (Bir necha kishi uning huzuriga kirib: «Bizga Rasululloh ﷺning hadislarini soʻzlab bering», dedilar. Shunda u dedi:) «Sizlarga nimani soʻzlab beray? Men u zotning qoʻshnisi edim. U zotga vahiy nozil boʻlganda, meni chaqirtirar, men esa uni u zot uchun yozib olardim. Biz dunyoni tilga olsak, u zot ham biz bilan uni tilga olardilar; oxiratni eslasak, u zot ham biz bilan uni eslardilar; taomni eslasak, u zot ham biz bilan uni eslardilar. Ana shularning barchasini men sizlarga Rasululloh ﷺdan soʻzlab beraman.»Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (Бир неча киши унинг ҳузурига кириб: «Бизга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳадисларини сўзлаб беринг», дедилар. Шунда у деди:) «Сизларга нимани сўзлаб берай? Мен у зотнинг қўшниси эдим. У зотга ваҳий нозил бўлганда, мени чақиртирар, мен эса уни у зот учун ёзиб олардим. Биз дунёни тилга олсак, у зот ҳам биз билан уни тилга олардилар; охиратни эсласак, у зот ҳам биз билан уни эслардилар; таомни эсласак, у зот ҳам биз билан уни эслардилар. Ана шуларнинг барчасини мен сизларга Расулуллоҳ ﷺдан сўзлаб бераман.»

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو الرَّبِيعِ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ، أَنَّهُ، سَأَلَ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ فَزَعَمَ أَنَّهُ قَرَأَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏وَالنَّجْمِ‏}‏ فَلَمْ يَسْجُدْ فِيهَا‏.‏

Ato ibn Yasor (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Men Zayd ibn Sobitdan sajda haqida soʻradim; u: «Men Paygʻambar ﷺ ning oldilarida Najm (surasi)ni oʻqidim, lekin u zot sajda qilmadilar», — dedi.Ато ибн Ясор (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Мен Зайд ибн Собитдан сажда ҳақида сўрадим; у: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг олдиларида Нажм (сураси)ни ўқидим, лекин у зот сажда қилмадилар», — деди.

وَبِهَذَا الإِسْنَادِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ السُّنْبُلِ حَتَّى يَبْيَضَّ وَيَأْمَنَ الْعَاهَةَ نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِيَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا بَيْعَ الثِّمَارِ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Va shu isnod bilan (rivoyat qilinadi): Nabiy ﷺ boshoqni (donlari) oqarib, ofatdan omon boʻlmaguncha sotishdan qaytardilar; (buni) sotuvchiga ham, xaridorga ham (taqiqlab) qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Oisha, Abu Hurayra, Ibn Abbos, Jobir, Abu Said va Zayd ibn Sobitdan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan ilm ahli shunga amal qilib, mevalarni yaroqliligi (yetilgani) koʻrinmasdan oldin sotishni makruh deb bilganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoqning soʻzidir.Ва шу иснод билан (ривоят қилинади): Набий ﷺ бошоқни (донлари) оқариб, офатдан омон бўлмагунча сотишдан қайтардилар; (буни) сотувчига ҳам, харидорга ҳам (тақиқлаб) қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Оиша, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Жобир, Абу Саид ва Зайд ибн Собитдан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан илм аҳли шунга амал қилиб, меваларни яроқлилиги (етилгани) кўринмасдан олдин сотишни макруҳ деб билганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الزِّنَادِ عَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ، قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ، صَلاَحُهُ وَمَا ذُكِرَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ كَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ كَانَ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ الثِّمَارَ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا فَإِذَا جَدَّ النَّاسُ وَحَضَرَ تَقَاضِيهِمْ قَالَ الْمُبْتَاعُ قَدْ أَصَابَ الثَّمَرَ الدُّمَانُ وَأَصَابَهُ قُشَامٌ وَأَصَابَهُ مُرَاضٌ عَاهَاتٌ يَحْتَجُّونَ بِهَا فَلَمَّا كَثُرَتْ خُصُومَتُهُمْ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَالْمَشُورَةِ يُشِيرُ بِهَا ‏"‏ فَإِمَّا لاَ فَلاَ تَتَبَايَعُوا الثَّمَرَةَ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهَا ‏"‏ ‏.‏ لِكَثْرَةِ خُصُومَتِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ ‏.‏

Yunus (rahimahulloh) aytadi: Men Abu Zinoddan meva yaxshi holatga (pishishga) chiqishidan oldin sotish va bu haqda aytilganlar toʻgʻrisida soʻradim. U dedi: Urva ibn az-Zubayr Sahl ibn Abu Hasmadan, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytar edi: «Odamlar mevani yaxshi holatga chiqishidan (pishishidan) oldin oʻzaro sotib-sotar edilar. Hosilni uzish vaqti kelib, haq talab qilinganda xaridor: ‹Mevaga dumon (chirish) ofati tegdi, qusham (toʻkilish) ofati tegdi, muroz (kasallik) ofati tegdi› deb, ana shu (ofat)lar bilan bahonalashar edilar. Ularning Nabiy ﷺ huzuridagi nizolari koʻpayganda, Rasululloh ﷺ — bir maslahat tariqasida ishora qilib — «Agar shunday boʻlsa, unda mevani yaxshi holatga chiqmaguncha (pishmaguncha) oʻzaro sotmanglar» dedilar. Bu ularning nizolari va ixtiloflari koʻpligi sababli (edi)».Юнус (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Абу Зиноддан мева яхши ҳолатга (пишишга) чиқишидан олдин сотиш ва бу ҳақда айтилганлар тўғрисида сўрадим. У деди: Урва ибн аз-Зубайр Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтар эди: «Одамлар мевани яхши ҳолатга чиқишидан (пишишидан) олдин ўзаро сотиб-сотар эдилар. Ҳосилни узиш вақти келиб, ҳақ талаб қилинганда харидор: ‹Мевага думон (чириш) офати тегди, қушам (тўкилиш) офати тегди, муроз (касаллик) офати тегди› деб, ана шу (офат)лар билан баҳоналашар эдилар. Уларнинг Набий ﷺ ҳузуридаги низолари кўпайганда, Расулуллоҳ ﷺ — бир маслаҳат тариқасида ишора қилиб — «Агар шундай бўлса, унда мевани яхши ҳолатга чиқмагунча (пишмагунча) ўзаро сотманглар» дедилар. Бу уларнинг низолари ва ихтилофлари кўплиги сабабли (эди)».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ مَا لِي أَرَاكَ تَقْرَأُ فِي الْمَغْرِبِ بِقِصَارِ السُّوَرِ وَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِيهَا بِأَطْوَلِ الطُّولَيَيْنِ قُلْتُ يَا أَبَا عَبْدِ اللَّهِ مَا أَطْوَلُ الطُّولَيَيْنِ قَالَ الأَعْرَافُ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Marvonga: «Nega seni shom namozida qisqa suralarni oʻqiyotganingni koʻraman? Holbuki men Rasululloh ﷺ unda ikki uzun suraning uzunrogʻini oʻqiyotganlarini koʻrganman», dedi. Urva: «Ey Abu Abdulloh, ikki uzun suraning uzunrogʻi qaysi?» dedim. U: «Aʼrof surasi», dedi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Марвонга: «Нега сени шом намозида қисқа сураларни ўқиётганингни кўраман? Ҳолбуки мен Расулуллоҳ ﷺ унда икки узун суранинг узунроғини ўқиётганларини кўрганман», деди. Урва: «Эй Абу Абдуллоҳ, икки узун суранинг узунроғи қайси?» дедим. У: «Аъроф сураси», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرِيَّةِ بِخَرْصِهَا تَمْرًا ‏.‏ قَالَ يَحْيَى الْعَرِيَّةُ أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ ثَمَرَ النَّخَلاَتِ بِطَعَامِ أَهْلِهِ رُطَبًا بِخَرْصِهَا تَمْرًا ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ariyani taxminan oʻlchab quruq xurmoga sotishga ruxsat berdilar. Ariya — bu odam oilasining taomiga xurmo daraxtlaridagi yosh xurmoni taxminan oʻlchab quruq xurmoga sotib olishidir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ арияни тахминан ўлчаб қуруқ хурмога сотишга рухсат бердилар. Ария — бу одам оиласининг таомига хурмо дарахтларидаги ёш хурмони тахминан ўлчаб қуруқ хурмога сотиб олишидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا مَخْلَدٌ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي زِيَادٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ قَالَ‏:‏ كَانَ خَارِجَةُ يَكْتُبُ عَلَى كِتَابِ زَيْدٍ إِذَا سَلَّمَ، قَالَ‏:‏ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ وَمَغْفِرَتُهُ، وَطَيِّبُ صَلَوَاتِهِ‏.‏

Abuz-Zinod (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Xorija (ibn Zayd ibn Sobit) salom bitganda, Zaydning maktubiga (mana bunday) deb yozardi: «Assalomu alaykum, ey moʻminlar amiri, Allohning rahmati, barakotlari, magʻfirati va eng pokiza duolari (sizga boʻlsin)».Абуз-Зинод (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Хорижа (ибн Зайд ибн Собит) салом битганда, Зайднинг мактубига (мана бундай) деб ёзарди: «Ассалому алайкум, эй мўминлар амири, Аллоҳнинг раҳмати, баракотлари, мағфирати ва энг покиза дуолари (сизга бўлсин)».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَزَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ تَسَحَّرَا، فَلَمَّا فَرَغَا مِنْ سَحُورِهِمَا قَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الصَّلاَةِ فَصَلَّى‏.‏ قُلْنَا لأَنَسٍ كَمْ كَانَ بَيْنَ فَرَاغِهِمَا مِنْ سَحُورِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي الصَّلاَةِ قَالَ كَقَدْرِ مَا يَقْرَأُ الرَّجُلُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik dedi: «Paygʻambar ﷺ va Zayd ibn Sobit birga saharlik qildi. Ular (saharlikni) tugatgach, Paygʻambar ﷺ (bomdod) namoziga turib, uni oʻqidilar». Biz Anasdan: «Ularning saharlikni tugatishi bilan bomdod namozining boshlanishi orasidagi (vaqt) qancha edi?» — deb soʻradik. Anas: «U kishi (Qurʼondan) ellik oyat oʻqib ulguradigan (vaqt) qadar edi», — dedi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик деди: «Пайғамбар ﷺ ва Зайд ибн Собит бирга саҳарлик қилди. Улар (саҳарликни) тугатгач, Пайғамбар ﷺ (бомдод) намозига туриб, уни ўқидилар». Биз Анасдан: «Уларнинг саҳарликни тугатиши билан бомдод намозининг бошланиши орасидаги (вақт) қанча эди?» — деб сўрадик. Анас: «У киши (Қуръондан) эллик оят ўқиб улгурадиган (вақт) қадар эди», — деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ إِلاَّ أَنَّهُ قَدْ أَذِنَ لأَهْلِ الْعَرَايَا أَنْ يَبِيعُوهَا بِمِثْلِ خَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ هَكَذَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ ‏.‏ وَبِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Sobitdan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar, faqat ariyya egalariga uni taxminiy bahosi miqdorida sotishga ruxsat berdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisini Muhammad ibn Ishoq ana shunday rivoyat qilgan. Ayyub, Ubaydulloh ibn Umar va Molik ibn Anaslar esa Nofeʼdan, u Ibn Umardan: «Nabiy ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar», deb rivoyat qilganlar. Yana shu isnod bilan Ibn Umardan, u Zayd ibn Sobitdan, u Nabiy ﷺdan: «U zot ariyyaga ruxsat berdilar», deb (rivoyat qilingan). Bu Muhammad ibn Ishoqning hadisidan koʻra sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Собитдан ривоят қилади: Набий ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар, фақат арийя эгаларига уни тахминий баҳоси миқдорида сотишга рухсат бердилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадисини Муҳаммад ибн Ишоқ ана шундай ривоят қилган. Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва Молик ибн Анаслар эса Нофеъдан, у Ибн Умардан: «Набий ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар», деб ривоят қилганлар. Яна шу иснод билан Ибн Умардан, у Зайд ибн Собитдан, у Набий ﷺдан: «У зот арийяга рухсат бердилар», деб (ривоят қилинган). Бу Муҳаммад ибн Ишоқнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - الْمَعْنَى - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَا وَاللَّهِ، أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ مِنْهُ إِنَّمَا أَتَاهُ رَجُلاَنِ - قَالَ مُسَدَّدٌ مِنَ الأَنْصَارِ ثُمَّ اتَّفَقَا - قَدِ اقْتَتَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ فَسَمِعَ قَوْلَهُ ‏"‏ لاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏"‏ ‏.‏

Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi: «Alloh Rofiʼ ibn Xadijni magʻfirat qilsin! Vallohi, men hadisni undan koʻra yaxshiroq bilaman. Uning oldiga ikki kishi — (Musaddad rivoyatida: ansorlardan) — bir-biri bilan janjallashgan holda keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar sizlarning holatingiz shunday boʻlsa, ekinzorlarni ijaraga bermangiz›, dedilar». Musaddad (rivoyatida) ziyoda qildi: Bas, u (Rofiʼ) u zotning: «Ekinzorlarni ijaraga bermangiz», degan soʻzlarini (shundan) eshitdi.Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди: «Аллоҳ Рофиъ ибн Хадижни мағфират қилсин! Валлоҳи, мен ҳадисни ундан кўра яхшироқ биламан. Унинг олдига икки киши — (Мусаддад ривоятида: ансорлардан) — бир-бири билан жанжаллашган ҳолда келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар сизларнинг ҳолатингиз шундай бўлса, экинзорларни ижарага бермангиз›, дедилар». Мусаддад (ривоятида) зиёда қилди: Бас, у (Рофиъ) у зотнинг: «Экинзорларни ижарага бермангиз», деган сўзларини (шундан) эшитди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي الرُّكَيْنُ بْنُ الرَّبِيعِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ حَسَّانٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ صَلاَةِ حُذَيْفَةَ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan Huzayfaning namoziga oʻxshash rivoyat keltirildi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан Ҳузайфанинг намозига ўхшаш ривоят келтирилди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ تَزَوَّجَ رِئَابُ بْنُ حُذَيْفَةَ بْنِ سُعَيْدِ بْنِ سَهْمٍ أُمَّ وَائِلٍ بِنْتَ مَعْمَرٍ الْجُمَحِيَّةَ فَوَلَدَتْ لَهُ ثَلاَثَةً فَتُوُفِّيَتْ أُمُّهُمْ فَوَرِثَهَا بَنُوهَا رِبَاعًا وَوَلاَءَ مَوَالِيهَا فَخَرَجَ بِهِمْ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ مَعَهُ إِلَى الشَّامِ فَمَاتُوا فِي طَاعُونِ عَمْوَاسَ فَوَرِثَهُمْ عَمْرٌو وَكَانَ عَصَبَتَهُمْ فَلَمَّا رَجَعَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ جَاءَ بَنُو مَعْمَرٍ يُخَاصِمُونَهُ فِي وَلاَءِ أُخْتِهِمْ إِلَى عُمَرَ فَقَالَ عُمَرُ أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِمَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ مَا أَحْرَزَ الْوَلَدُ أَوِ الْوَالِدُ فَهُوَ لِعَصَبَتِهِ مَنْ كَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَضَى لَنَا بِهِ وَكَتَبَ لَنَا بِهِ كِتَابًا فِيهِ شَهَادَةُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَآخَرَ حَتَّى إِذَا اسْتُخْلِفَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ مَرْوَانَ تُوُفِّيَ مَوْلًى لَهَا وَتَرَكَ أَلْفَىْ دِينَارٍ فَبَلَغَنِي أَنَّ ذَلِكَ الْقَضَاءَ قَدْ غُيِّرَ فَخَاصَمُوهُ إِلَى هِشَامِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ فَرَفَعَنَا إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ فَأَتَيْنَاهُ بِكِتَابِ عُمَرَ فَقَالَ إِنْ كُنْتُ لأَرَى أَنَّ هَذَا مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِي لاَ يُشَكُّ فِيهِ وَمَا كُنْتُ أَرَى أَنَّ أَمْرَ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَلَغَ هَذَا أَنْ يَشُكُّوا فِي هَذَا الْقَضَاءِ ‏.‏ فَقَضَى لَنَا بِهِ فَلَمْ نَزَلْ فِيهِ بَعْدُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Riob ibn Huzayfa ibn Suʼayd ibn Sahm Umm Voil bint Maʼmar al-Jumahiyyaga uylandi. U kishiga uch oʻgʻil tugʻib berdi, soʻng ularning onasi vafot etdi. Uning oʻgʻillari uning hovlilariga va ozod qilgan qullarining valosiga voris boʻlishdi. Amr ibn al-Os ularni oʻzi bilan Shomga olib chiqdi, ular Amvos toʻunida vafot etishdi. Amr ularga voris boʻldi, chunki u ularning asabasi (ota tomonidan qarindoshi) edi. Amr ibn al-Os qaytib kelganida, Banu Maʼmar oʻz singillarining valosi masalasida u bilan tortishib, Umarning huzuriga kelishdi. Umar: «Men sizlarning oʻrtangizda Rasululloh ﷺ dan eshitgan narsam bilan hukm qilaman. Men u zotning: ‹Farzand yoki ota nimani (meros qilib) toʻplagan boʻlsa, u kim boʻlishidan qatʼi nazar, uning asabasiga tegishlidir›, deganlarini eshitganman», dedi. (Roviy) dedi: Shunday qilib u bizning foydamizga hukm qildi va bu haqda bizga bir hujjat yozib berdi, unda Abdurrahmon ibn Avf, Zayd ibn Sobit va yana bir kishining guvohligi bor edi. Nihoyat Abdulmalik ibn Marvon xalifa qilinganida, u (ayol)ning bir ozod qilgan quli ikki ming dinor qoldirib vafot etdi. Menga xabar yetdiki, oʻsha hukm oʻzgartirilgan ekan. Shunda ular Hishom ibn Ismoil huzurida u bilan tortishishdi. Biz ishni Abdulmalikka koʻtardik va unga Umarning hujjatini keltirdik. U: «Men bu shubha qilinmaydigan hukmlardan deb bilar edim va Madina ahlining ishi bu hukmda shubha qiladigan darajaga yetadi deb oʻylamagan edim», dedi. Soʻng u bizning foydamizga hukm qildi, undan keyin biz shu (hukm) ustida qoldik.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Риоб ибн Ҳузайфа ибн Суъайд ибн Саҳм Умм Воил бинт Маъмар ал-Жумаҳийяга уйланди. У кишига уч ўғил туғиб берди, сўнг уларнинг онаси вафот этди. Унинг ўғиллари унинг ҳовлиларига ва озод қилган қулларининг валосига ворис бўлишди. Амр ибн ал-Ос уларни ўзи билан Шомга олиб чиқди, улар Амвос тўунида вафот этишди. Амр уларга ворис бўлди, чунки у уларнинг асабаси (ота томонидан қариндоши) эди. Амр ибн ал-Ос қайтиб келганида, Бану Маъмар ўз сингилларининг валоси масаласида у билан тортишиб, Умарнинг ҳузурига келишди. Умар: «Мен сизларнинг ўртангизда Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган нарсам билан ҳукм қиламан. Мен у зотнинг: ‹Фарзанд ёки ота нимани (мерос қилиб) тўплаган бўлса, у ким бўлишидан қатъи назар, унинг асабасига тегишлидир›, деганларини эшитганман», деди. (Ровий) деди: Шундай қилиб у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди ва бу ҳақда бизга бир ҳужжат ёзиб берди, унда Абдурраҳмон ибн Авф, Зайд ибн Собит ва яна бир кишининг гувоҳлиги бор эди. Ниҳоят Абдулмалик ибн Марвон халифа қилинганида, у (аёл)нинг бир озод қилган қули икки минг динор қолдириб вафот этди. Менга хабар етдики, ўша ҳукм ўзгартирилган экан. Шунда улар Ҳишом ибн Исмоил ҳузурида у билан тортишишди. Биз ишни Абдулмаликка кўтардик ва унга Умарнинг ҳужжатини келтирдик. У: «Мен бу шубҳа қилинмайдиган ҳукмлардан деб билар эдим ва Мадина аҳлининг иши бу ҳукмда шубҳа қиладиган даражага етади деб ўйламаган эдим», деди. Сўнг у бизнинг фойдамизга ҳукм қилди, ундан кейин биз шу (ҳукм) устида қолдик.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ كُبَرَاءِ آلِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ كَتَبَ بِهَذِهِ الرِّسَالَةِ‏:‏ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، لِعَبْدِ اللهِ مُعَاوِيَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، مِنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، سَلاَمٌ عَلَيْكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةُ اللهِ، فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لا إِلَهَ إلا هُوَ، أَمَّا بَعْدُ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u shu maktubni yozgan edi: «Bismillahir rohmanir rohiym. Allohning bandasi, amiral moʻminin Muoviyaga, Zayd ibn Sobitdan. Assalomu alayka, ey amiral moʻminin, va rahmatulloh. Albatta, men senga Undan oʻzga iloh boʻlmagan Allohga hamd aytaman. Ammo baʼd (soʻngra)».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у шу мактубни ёзган эди: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Аллоҳнинг бандаси, амирал мўминин Муовияга, Зайд ибн Собитдан. Ассалому алайка, эй амирал мўминин, ва раҳматуллоҳ. Албатта, мен сенга Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳга ҳамд айтаман. Аммо баъд (сўнгра)».

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، وَمُحَمَّدٌ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَرْسَلَتِ ابْنَةُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ إِنَّ ابْنًا لِي قُبِضَ فَائْتِنَا‏.‏ فَأَرْسَلَ يُقْرِئُ السَّلاَمَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى وَكُلٌّ عِنْدَهُ بِأَجَلٍ مُسَمًّى، فَلْتَصْبِرْ وَلْتَحْتَسِبْ ‏"‏‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُقْسِمُ عَلَيْهِ لَيَأْتِيَنَّهَا، فَقَامَ وَمَعَهُ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرِجَالٌ، فَرُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّبِيُّ وَنَفْسُهُ تَتَقَعْقَعُ ـ قَالَ حَسِبْتُهُ أَنَّهُ قَالَ ـ كَأَنَّهَا شَنٌّ‏.‏ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ رَحْمَةٌ جَعَلَهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ، وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning qizi u zotga (xabarchi) joʻnatdi — uning bolasi oʻlim holatida (yoki joni uzilayotgan) edi — va u zotni kelishni soʻradi; lekin Paygʻambar ﷺ xabarchini qaytardilar va unga — u zotning salomini unga yetkazishni hamda: «Alloh olgan narsa Unga xosdir va U bergan narsa (ham) Unga xosdir; Uning huzurida har bir narsaga belgilangan muddat bor; bas, u sabr qilsin va Allohning savobini umid qilsin», — deyishni aytdilar. U yana u zotga (xabarchi) joʻnatdi va u zotning kelishini qasam ichib (soʻradi). Paygʻambar ﷺ turdilar, Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa baʼzi kishilar ham (turdi). Bola Rasululloh ﷺ ga keltirildi — uning nafasi koʻkragida qiyinlashgan (yaʼni goʻyo charm mesh kabi shovqinli) edi. Shunda Paygʻambar ﷺ ning koʻzlari yosh toʻka boshladi. Saʼd: «Yo Rasululloh, bu nima?» — dedi. U zot: «Bu — Alloh oʻz bandalarining qalbiga joylagan rahmat(dir); va Alloh oʻz bandalaridan faqat rahmdil (boshqalarga rahm qiladigan)larigagina rahm qiladi», — dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг қизи у зотга (хабарчи) жўнатди — унинг боласи ўлим ҳолатида (ёки жони узилаётган) эди — ва у зотни келишни сўради; лекин Пайғамбар ﷺ хабарчини қайтардилар ва унга — у зотнинг саломини унга етказишни ҳамда: «Аллоҳ олган нарса Унга хосдир ва У берган нарса (ҳам) Унга хосдир; Унинг ҳузурида ҳар бир нарсага белгиланган муддат бор; бас, у сабр қилсин ва Аллоҳнинг савобини умид қилсин», — дейишни айтдилар. У яна у зотга (хабарчи) жўнатди ва у зотнинг келишини қасам ичиб (сўради). Пайғамбар ﷺ турдилар, Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа баъзи кишилар ҳам (турди). Бола Расулуллоҳ ﷺ га келтирилди — унинг нафаси кўкрагида қийинлашган (яъни гўё чарм меш каби шовқинли) эди. Шунда Пайғамбар ﷺ нинг кўзлари ёш тўка бошлади. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, бу нима?» — деди. У зот: «Бу — Аллоҳ ўз бандаларининг қалбига жойлаган раҳмат(дир); ва Аллоҳ ўз бандаларидан фақат раҳмдил (бошқаларга раҳм қиладиган)ларигагина раҳм қилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالُوا إِنَّ الْعَرَايَا مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ جُمْلَةِ نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَاحْتَجُّوا بِحَدِيثِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَالُوا لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ مَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرَادَ التَّوْسِعَةَ عَلَيْهِمْ فِي هَذَا لأَنَّهُمْ شَكَوْا إِلَيْهِ وَقَالُوا لاَ نَجِدُ مَا نَشْتَرِي مِنَ الثَّمَرِ إِلاَّ بِالتَّمْرِ فَرَخَّصَ لَهُمْ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَنْ يَشْتَرُوهَا فَيَأْكُلُوهَا رُطَبًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Zayd ibn Sobitdan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ ariyyani uning taxminiy bahosi bilan sotishga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hurayraning hadisi ham hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli, jumladan Shofeiy, Ahmad va Ishoq nazdida amal shunga binoandir. Ular: «Ariyya Nabiy ﷺning umumiy nahyidan mustasnodir, chunki u zot muhoqala va muzobanadan qaytarganlar», deganlar va Zayd ibn Sobitning hadisi hamda Abu Hurayraning hadisi bilan dalil keltirib, «U kishi besh vasqdan oz boʻlgan miqdorni sotib olishi mumkin», deganlar. Baʼzi ilm ahli nazdida buning maʼnosi shuki, Nabiy ﷺ bunda ularga kenglik berishni iroda qilganlar, chunki ular u zotga shikoyat qilib: «Biz xurmoni faqat (quruq) xurmo bilangina sotib ololmayapmiz», deganlar. Shunda u zot ularga besh vasqdan oz boʻlgan miqdorni sotib olib, uni yangi (xom) holida yeyishlariga ruxsat berdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Зайд ибн Собитдан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ арийяни унинг тахминий баҳоси билан сотишга рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли, жумладан Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ наздида амал шунга биноандир. Улар: «Арийя Набий ﷺнинг умумий наҳйидан мустаснодир, чунки у зот муҳоқала ва музобанадан қайтарганлар», деганлар ва Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳамда Абу Ҳурайранинг ҳадиси билан далил келтириб, «У киши беш васқдан оз бўлган миқдорни сотиб олиши мумкин», деганлар. Баъзи илм аҳли наздида бунинг маъноси шуки, Набий ﷺ бунда уларга кенглик беришни ирода қилганлар, чунки улар у зотга шикоят қилиб: «Биз хурмони фақат (қуруқ) хурмо билангина сотиб ололмаяпмиз», деганлар. Шунда у зот уларга беш васқдан оз бўлган миқдорни сотиб олиб, уни янги (хом) ҳолида ейишларига рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ الْوَهْبِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ ابْتَعْتُ زَيْتًا فِي السُّوقِ فَلَمَّا اسْتَوْجَبْتُهُ لِنَفْسِي لَقِيَنِي رَجُلٌ فَأَعْطَانِي بِهِ رِبْحًا حَسَنًا فَأَرَدْتُ أَنْ أَضْرِبَ عَلَى يَدِهِ فَأَخَذَ رَجُلٌ مِنْ خَلْفِي بِذِرَاعِي فَالْتَفَتُّ فَإِذَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فَقَالَ لاَ تَبِعْهُ حَيْثُ ابْتَعْتَهُ حَتَّى تَحُوزَهُ إِلَى رَحْلِكَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُبَاعَ السِّلَعُ حَيْثُ تُبْتَاعُ حَتَّى يَحُوزَهَا التُّجَّارُ إِلَى رِحَالِهِمْ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men bozorda zaytun yogʻi sotib oldim. Uni oʻzimga (qatʼiy) sotib olib boʻlganimdan keyin, bir kishi menga roʻbaroʻ kelib, uning evaziga yaxshigina foyda berdi. Men u bilan savdoni (qoʻl urishib) qoʻyib yubormoqchi boʻldim. Shunda bir kishi orqamdan bilagimni ushlab oldi. Men oʻgirilsam, u Zayd ibn Sobit ekan. U: «Uni oʻzing sotib olgan joyingda, manzilingga olib bormaguningcha sotma. Chunki Rasululloh ﷺ savdogarlar mollarini oʻz manzillariga olib bormagunlaricha, sotib olingan joyida sotilishini taqiqladilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен бозорда зайтун ёғи сотиб олдим. Уни ўзимга (қатъий) сотиб олиб бўлганимдан кейин, бир киши менга рўбарў келиб, унинг эвазига яхшигина фойда берди. Мен у билан савдони (қўл уришиб) қўйиб юбормоқчи бўлдим. Шунда бир киши орқамдан билагимни ушлаб олди. Мен ўгирилсам, у Зайд ибн Собит экан. У: «Уни ўзинг сотиб олган жойингда, манзилингга олиб бормагунингча сотма. Чунки Расулуллоҳ ﷺ савдогарлар молларини ўз манзилларига олиб бормагунларича, сотиб олинган жойида сотилишини тақиқладилар», деди.

أَخْبَرَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ أَرْسَلَتْ بِنْتُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ أَنَّ ابْنًا لِي قُبِضَ فَأْتِنَا ‏.‏ فَأَرْسَلَ يَقْرَأُ السَّلاَمَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَلَهُ مَا أَعْطَى وَكُلُّ شَىْءٍ عِنْدَ اللَّهِ بِأَجَلٍ مُسَمًّى فَلْتَصْبِرْ وَلْتَحْتَسِبْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُقْسِمُ عَلَيْهِ لَيَأْتِيَنَّهَا فَقَامَ وَمَعَهُ سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرِجَالٌ فَرُفِعَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصَّبِيُّ وَنَفْسُهُ تَقَعْقَعُ فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذَا قَالَ ‏"‏ هَذَا رَحْمَةٌ يَجْعَلُهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ عِبَادِهِ وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning qizlari u zotga: «Bir oʻgʻlim jon berayapti, oldimizga keling», deb odam yubordi. U zot salom yoʻllab: «Olgani ham, bergani ham Allohnikidir. Har bir narsaning Alloh huzurida belgilangan ajali bordir. Bas, u sabr qilsin va savobini Allohdan umid qilsin», deb yubordilar. Shunda qizlari qasam ichib, albatta kelishlarini soʻrab, yana odam yubordi. U zot oʻrinlaridan turdilar, ular bilan birga Saʼd ibn Uboda, Muoz ibn Jabal, Ubay ibn Kaʼb, Zayd ibn Sobit va boshqa kishilar bor edi. Bola Rasululloh ﷺga koʻtarib berildi, joni uzilay deb turgan, koʻzlaridan yosh oqar edi. Saʼd: «Ey Rasululloh, bu nima?» dedi. U zot: «Bu Alloh bandalarining qalblariga solgan rahmatdir. Alloh bandalaridan faqat rahmdillarigagina rahm qiladi», dedilar.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг қизлари у зотга: «Бир ўғлим жон бераяпти, олдимизга келинг», деб одам юборди. У зот салом йўллаб: «Олгани ҳам, бергани ҳам Аллоҳникидир. Ҳар бир нарсанинг Аллоҳ ҳузурида белгиланган ажали бордир. Бас, у сабр қилсин ва савобини Аллоҳдан умид қилсин», деб юбордилар. Шунда қизлари қасам ичиб, албатта келишларини сўраб, яна одам юборди. У зот ўринларидан турдилар, улар билан бирга Саъд ибн Убода, Муоз ибн Жабал, Убай ибн Каъб, Зайд ибн Собит ва бошқа кишилар бор эди. Бола Расулуллоҳ ﷺга кўтариб берилди, жони узилай деб турган, кўзларидан ёш оқар эди. Саъд: «Эй Расулуллоҳ, бу нима?» деди. У зот: «Бу Аллоҳ бандаларининг қалбларига солган раҳматдир. Аллоҳ бандаларидан фақат раҳмдилларигагина раҳм қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ بِنِصْفِ النَّهَارِ فَقُلْتُ مَا بَعَثَ إِلَيْهِ هَذِهِ السَّاعَةَ إِلاَّ لِشَىْءٍ سَأَلَ عَنْهُ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَأَلَنَا عَنْ أَشْيَاءَ سَمِعْنَاهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كَانَتِ الدُّنْيَا هَمَّهُ فَرَّقَ اللَّهُ عَلَيْهِ أَمْرَهُ وَجَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلاَّ مَا كُتِبَ لَهُ وَمَنْ كَانَتِ الآخِرَةُ نِيَّتَهُ جَمَعَ اللَّهُ لَهُ أَمْرَهُ وَجَعَلَ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Kimning gʻami dunyo boʻlsa, Alloh uning ishini tarqoq qilib qoʻyadi, kambagʻalligini koʻzi oldiga qoʻyadi va unga dunyodan faqat oʻziga yozib qoʻyilgan narsagina keladi. Kimning niyati oxirat boʻlsa, Alloh uning ishini jamlab beradi, boyligini qalbiga soladi va dunyo unga boʻysungan holda keladi», dedilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Кимнинг ғами дунё бўлса, Аллоҳ унинг ишини тарқоқ қилиб қўяди, камбағаллигини кўзи олдига қўяди ва унга дунёдан фақат ўзига ёзиб қўйилган нарсагина келади. Кимнинг нияти охират бўлса, Аллоҳ унинг ишини жамлаб беради, бойлигини қалбига солади ва дунё унга бўйсунган ҳолда келади», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ قَالَ‏:‏ حَدَّثَنِي أَبِي، أَنَّهُ أَخَذَ هَذِهِ الرِّسَالَةَ مِنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَمِنْ كُبَرَاءِ آلِ زَيْدٍ‏:‏ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، لِعَبْدِ اللهِ مُعَاوِيَةَ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، مِنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ‏:‏ سَلاَمٌ عَلَيْكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةُ اللهِ، فَإِنِّي أَحْمَدُ إِلَيْكَ اللَّهَ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ، أَمَّا بَعْدُ‏:‏ فَإِنَّكَ تَسْأَلُنِي عَنْ مِيرَاثِ الْجَدِّ وَالإِخْوَةِ، فَذَكَرَ الرِّسَالَةَ، وَنَسْأَلُ اللَّهَ الْهُدَى وَالْحِفْظَ وَالتَّثَبُّتَ فِي أَمْرِنَا كُلِّهِ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ نَضِلَّ، أَوْ نَجْهَلَ، أَوْ نُكَلَّفَ مَا لَيْسَ لَنَا بِهِ عِلْمٌ، وَالسَّلاَمُ عَلَيْكَ أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهُ وَمَغْفِرَتُهُ‏.‏ وَكَتَبَ وُهَيْبٌ‏:‏ يَوْمَ الْخَمِيسِ لِثِنْتَيْ عَشْرَةَ بَقِيَتْ مِنْ رَمَضَانَ سَنَةَ اثْنَيْنِ وَأَرْبَعِينَ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u bu maktubni yozdi: «Bismillahir Rohmanir Rohiym. Allohning bandasi, amiril moʻminiyn Muoviyaga, Zayd ibn Sobitdan: Assalomu alaykum, ey amiril moʻminiyn, va rohmatullohi. Men senga (izhor etib) Undan oʻzga iloh boʻlmagan Allohga hamd aytaman. Ammo baʼd: Sen mendan bobo va aka-ukalarning merosi haqida soʻrayapsan», — soʻng u maktubni toʻla keltirdi — «Barcha ishlarimizda Allohdan hidoyat, saqlanish va sabotni soʻraymiz. Adashishdan yoki jaholatga tushishdan yoki bilmaydigan narsamiz bizga yuklanishidan Allohdan panoh soʻraymiz. Assalomu alaykum, ey amiril moʻminiyn, va rohmatullohi va barokotuhu va magʻfiratuhu». Vuhayb esa (shuni) yozdi: hijriy qirq ikkinchi yili, ramazondan oʻn ikki kun qolganda, payshanba kuni.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у бу мактубни ёзди: «Бисмиллаҳир Роҳманир Роҳийм. Аллоҳнинг бандаси, амирил мўминийн Муовияга, Зайд ибн Собитдан: Ассалому алайкум, эй амирил мўминийн, ва роҳматуллоҳи. Мен сенга (изҳор этиб) Ундан ўзга илоҳ бўлмаган Аллоҳга ҳамд айтаман. Аммо баъд: Сен мендан бобо ва ака-укаларнинг мероси ҳақида сўраяпсан», — сўнг у мактубни тўла келтирди — «Барча ишларимизда Аллоҳдан ҳидоят, сақланиш ва саботни сўраймиз. Адашишдан ёки жаҳолатга тушишдан ёки билмайдиган нарсамиз бизга юкланишидан Аллоҳдан паноҳ сўраймиз. Ассалому алайкум, эй амирил мўминийн, ва роҳматуллоҳи ва барокотуҳу ва мағфиратуҳу». Вуҳайб эса (шуни) ёзди: ҳижрий қирқ иккинчи йили, рамазондан ўн икки кун қолганда, пайшанба куни.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْتُ كَمْ كَانَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالسَّحُورِ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Anas (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan saharlik qildik. Soʻng u zot namozga turdilar». Men: «Saharlik bilan azon orasida qancha (vaqt) oraliq bor edi?» — deb soʻradim. U: «(Qurʼondan) ellik oyat oʻqiydigan (qadar vaqt) oraliq bor edi», — deb javob berdi.Анас (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан саҳарлик қилдик. Сўнг у зот намозга турдилар». Мен: «Саҳарлик билан азон орасида қанча (вақт) оралиқ бор эди?» — деб сўрадим. У: «(Қуръондан) эллик оят ўқийдиган (қадар вақт) оралиқ бор эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ائْتُونِي بِالْكَتِفِ أَوِ اللَّوْحِ ‏"‏ ‏.‏ فَكَتَبَ ‏:‏ ‏(‏ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ وَعَمْرُو بْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ خَلْفَ ظَهْرِهِ فَقَالَ هَلْ لِي مِنْ رُخْصَةٍ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏)‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.

Baroʻ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga kurak suyagini yoki taxtachani keltiringlar», dedilar. Soʻng {Moʻminlardan oʻtirib qoluvchilar baravar boʻla olmaydilar} (oyatini yozdirdilar). Amr ibn Ummi Maktum u zotning ortida edi. U: «Menga ruxsat bormi?» dedi. Shunda {— mashaqqat egalaridan boshqalari} (degan oyat) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Jobir va Zayd ibn Sobitdan ham (hadislar) bor. Bu hadis hasan sahihdir va u Sulaymon at-Taymiyning Abu Ishoqdan (qilgan) rivoyatidan gʻaribdir. Shuʼba va Savriy ham bu hadisni Abu Ishoqdan rivoyat qilganlar.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга курак суягини ёки тахтачани келтиринглар», дедилар. Сўнг {Мўминлардан ўтириб қолувчилар баравар бўла олмайдилар} (оятини ёздирдилар). Амр ибн Умми Мактум у зотнинг ортида эди. У: «Менга рухсат борми?» деди. Шунда {— машаққат эгаларидан бошқалари} (деган оят) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ва Зайд ибн Собитдан ҳам (ҳадислар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир ва у Сулаймон ат-Таймийнинг Абу Ишоқдан (қилган) ривоятидан ғарибдир. Шуъба ва Саврий ҳам бу ҳадисни Абу Ишоқдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ، قَالَ دَخَلَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ عَلَى مُعَاوِيَةَ فَسَأَلَهُ عَنْ حَدِيثٍ، فَأَمَرَ إِنْسَانًا يَكْتُبُهُ فَقَالَ لَهُ زَيْدٌ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَنَا أَنْ لاَ نَكْتُبَ شَيْئًا مِنْ حَدِيثِهِ فَمَحَاهُ ‏.‏

Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantab aytadi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) Muoviya huzuriga kirdi, u (Muoviya) undan bir hadis haqida soʻradi va bir kishiga uni yozishni buyurdi. Shunda Zayd unga: «Albatta, Rasululloh ﷺ bizga oʻzlarining hadislaridan biror narsani yozmaslikni buyurganlar», dedi. Bas, u (yozilganni) oʻchirib tashladi.Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантаб айтади: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) Муовия ҳузурига кирди, у (Муовия) ундан бир ҳадис ҳақида сўради ва бир кишига уни ёзишни буюрди. Шунда Зайд унга: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ бизга ўзларининг ҳадисларидан бирор нарсани ёзмасликни буюрганлар», деди. Бас, у (ёзилганни) ўчириб ташлади.

أَخْبَرَنَا أَبُو الأَشْعَثِ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ تَسَحَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ ثُمَّ قَامَا فَدَخَلاَ فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ ‏.‏ فَقُلْنَا لأَنَسٍ كَمْ كَانَ بَيْنَ فَرَاغِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي الصَّلاَةِ قَالَ قَدْرَ مَا يَقْرَأُ الإِنْسَانُ خَمْسِينَ آيَةً ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ va Zayd ibn Sobit saharlik qildilar, soʻng turib bomdod namozini boshladilar. Biz Anasga: «Ular saharlikdan boʻshab, namozni boshlashlari oʻrtasida qancha fursat bor edi?» dedik. U: «Inson ellik oyat oʻqiydigan miqdorcha», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ва Зайд ибн Собит саҳарлик қилдилар, сўнг туриб бомдод намозини бошладилар. Биз Анасга: «Улар саҳарликдан бўшаб, намозни бошлашлари ўртасида қанча фурсат бор эди?» дедик. У: «Инсон эллик оят ўқийдиган миқдорча», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سِنَانٍ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَالِدٍ الْحِمْصِيِّ، عَنِ ابْنِ الدَّيْلَمِيِّ، قَالَ وَقَعَ فِي نَفْسِي شَىْءٌ مِنْ هَذَا الْقَدَرِ خَشِيتُ أَنْ يُفْسِدَ عَلَىَّ دِينِي وَأَمْرِي فَأَتَيْتُ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ فَقَلْتُ أَبَا الْمُنْذِرِ إِنَّهُ قَدْ وَقَعَ فِي قَلْبِي شَىْءٌ مِنْ هَذَا الْقَدَرِ فَخَشِيتُ عَلَى دِينِي وَأَمْرِي فَحَدِّثْنِي مِنْ ذَلِكَ بِشَىْءٍ لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَنِي بِهِ ‏.‏ فَقَالَ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ لَعَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ لَكَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ ‏.‏ وَلَوْ كَانَ لَكَ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَبًا أَوْ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ تُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قُبِلَ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ ‏.‏ فَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَأَنَّ مَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ ‏.‏ وَأَنَّكَ إِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ وَلاَ عَلَيْكَ أَنْ تَأْتِيَ أَخِي عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ فَتَسْأَلَهُ ‏.‏ فَأَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ فَسَأَلْتُهُ فَذَكَرَ مِثْلَ مَا قَالَ أُبَىٌّ وَقَالَ لِي وَلاَ عَلَيْكَ أَنْ تَأْتِيَ حُذَيْفَةَ ‏.‏ فَأَتَيْتُ حُذَيْفَةَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مِثْلَ مَا قَالاَ وَقَالَ ائْتِ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَاسْأَلْهُ ‏.‏ فَأَتَيْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ لَوْ أَنَّ اللَّهَ عَذَّبَ أَهْلَ سَمَوَاتِهِ وَأَهْلَ أَرْضِهِ لَعَذَّبَهُمْ وَهُوَ غَيْرُ ظَالِمٍ لَهُمْ وَلَوْ رَحِمَهُمْ لَكَانَتْ رَحْمَتُهُ خَيْرًا لَهُمْ مِنْ أَعْمَالِهِمْ وَلَوْ كَانَ لَكَ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَبًا أَوْ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ ذَهَبًا تُنْفِقُهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا قَبِلَهُ مِنْكَ حَتَّى تُؤْمِنَ بِالْقَدَرِ كُلِّهِ فَتَعْلَمَ أَنَّ مَا أَصَابَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَكَ وَمَا أَخْطَأَكَ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَكَ وَأَنَّكَ إِنْ مُتَّ عَلَى غَيْرِ هَذَا دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, unga qadar borasida shubha tushgan bir kishi savol berganida, u shunday dedi: «Agar Alloh osmonlari ahli va yeri ahlini azoblasa, ularga zulm qilmagan holda azoblagan boʻlar edi. Agar ularga rahm qilsa, Uning rahmati ular uchun oʻz amellaridan koʻra xayrliroq boʻlur edi. Agar sende Uhud togʻicha oltin boʻlib, uni Alloh yoʻlida sarflasang ham, toki qadarga iymon keltirmaguningcha, senga kelib yetgan narsa seni chetlab oʻtmasligini va seni chetlab oʻtgan narsa senga kelib yetmasligini bilmaguningcha, u sendan qabul qilinmaydi. Agar sen shundan boshqa aqidada oʻlsang, doʻzaxga kirasan». Bu hadisni Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan marfuʼ qilib rivoyat qilgan.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, унга қадар борасида шубҳа тушган бир киши савол берганида, у шундай деди: «Агар Аллоҳ осмонлари аҳли ва ери аҳлини азобласа, уларга зулм қилмаган ҳолда азоблаган бўлар эди. Агар уларга раҳм қилса, Унинг раҳмати улар учун ўз амелларидан кўра хайрлироқ бўлур эди. Агар сенде Уҳуд тоғича олтин бўлиб, уни Аллоҳ йўлида сарфласанг ҳам, токи қадарга иймон келтирмагунингча, сенга келиб етган нарса сени четлаб ўтмаслигини ва сени четлаб ўтган нарса сенга келиб етмаслигини билмагунингча, у сендан қабул қилинмайди. Агар сен шундан бошқа ақидада ўлсанг, дўзахга кирасан». Бу ҳадисни Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан марфуъ қилиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُزَابَنَةِ قَالَ وَالْمُزَابَنَةُ أَنْ يَبِيعَ الثَّمَرَ بِكَيْلٍ، إِنْ زَادَ فَلِي وَإِنْ نَقَصَ فَعَلَىَّ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي الْعَرَايَا بِخَرْصِهَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ muzobanadan qaytardi. Muzobana — yangi mevani (oʻlchamay) — oʻlchov bilan (oʻlchangan) biror narsaga — shu asosda sotish(dir)ki, agar oʻsha narsa mevadan koʻp chiqsa, ortiqcha(si) meva sotuvchisiga (qoladi), agar kam chiqsa, bu ham uning (zarari) boʻladi. Ibn Umardan, Zayd ibn Sobitdan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ daraxtdagi mevani — (pishganda) tahminan oʻlchab — sotishga ruxsat berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ музобанадан қайтарди. Музобана — янги мевани (ўлчамай) — ўлчов билан (ўлчанган) бирор нарсага — шу асосда сотиш(дир)ки, агар ўша нарса мевадан кўп чиқса, ортиқча(си) мева сотувчисига (қолади), агар кам чиқса, бу ҳам унинг (зарари) бўлади. Ибн Умардан, Зайд ибн Собитдан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ дарахтдаги мевани — (пишганда) таҳминан ўлчаб — сотишга рухсат берди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَرْبُ خُدْعَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Urush — hiyladir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Zayd ibn Sobit, Oisha, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Asmoʻ bint Yazid ibn as-Sakan, Kaʼb ibn Molik va Anas ibn Molikdan ham (hadislar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уруш — ҳийладир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Зайд ибн Собит, Оиша, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Асмў бинт Язид ибн ас-Сакан, Каъб ибн Молик ва Анас ибн Моликдан ҳам (ҳадислар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَلِكَ عِنْدَ السُّحُورِ ‏"‏ يَا أَنَسُ إِنِّي أُرِيدُ الصِّيَامَ أَطْعِمْنِي شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَيْتُهُ بِتَمْرٍ وَإِنَاءٍ فِيهِ مَاءٌ وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أَذَّنَ بِلاَلٌ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَنَسُ انْظُرْ رَجُلاً يَأْكُلُ مَعِي ‏"‏ ‏.‏ فَدَعَوْتُ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَجَاءَ فَقَالَ إِنِّي قَدْ شَرِبْتُ شَرْبَةَ سَوِيقٍ وَأَنَا أُرِيدُ الصِّيَامَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا أُرِيدُ الصِّيَامَ ‏"‏ ‏.‏ فَتَسَحَّرَ مَعَهُ ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ saharlik paytida: «Ey Anas, men roʻza tutmoqchiman, menga biror narsa yedirgin», dedilar. Men u zotga xurmo va ichida suvi bor bir idish keltirdim, bu Bilol azon aytganidan keyin edi. U zot: «Ey Anas, men bilan birga yeydigan bir kishini qidirib topgin», dedilar. Men Zayd ibn Sobitni chaqirdim, u keldi va: «Men savuq ichgan edim, roʻza tutmoqchiman», dedi. Rasululloh ﷺ: «Men ham roʻza tutmoqchiman», dedilar. Soʻng u zot bilan saharlik qildi. Keyin u zot turib, ikki rakaat namoz oʻqidilar, soʻng namozga chiqdilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ саҳарлик пайтида: «Эй Анас, мен рўза тутмоқчиман, менга бирор нарса едиргин», дедилар. Мен у зотга хурмо ва ичида суви бор бир идиш келтирдим, бу Билол азон айтганидан кейин эди. У зот: «Эй Анас, мен билан бирга ейдиган бир кишини қидириб топгин», дедилар. Мен Зайд ибн Собитни чақирдим, у келди ва: «Мен савуқ ичган эдим, рўза тутмоқчиман», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳам рўза тутмоқчиман», дедилар. Сўнг у зот билан саҳарлик қилди. Кейин у зот туриб, икки ракаат намоз ўқидилар, сўнг намозга чиқдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ أَرْحَمُ أُمَّتِي بِأُمَّتِي أَبُو بَكْرٍ وَأَشَدُّهُمْ فِي دِينِ اللَّهِ عُمَرُ وَأَصْدَقُهُمْ حَيَاءً عُثْمَانُ وَأَقْضَاهُمْ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَأَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَأَعْلَمُهُمْ بِالْحَلاَلِ وَالْحَرَامِ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَأَفْرَضُهُمْ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ أَلاَ وَإِنَّ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَمِينًا وَأَمِينُ هَذِهِ الأُمَّةِ أَبُو عُبَيْدَةَ بْنُ الْجَرَّاحِ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ummatimning ummatimga eng mehribonlari Abu Bakr, ular ichida Alloh dinida eng qattiylari Umar, hayo jihatidan eng rostgoʻylari Usmon, eng yaxshi hukm qiluvchilari Ali ibn Abu Tolib, Allohning Kitobini eng koʻp oʻquvchilari Ubayy ibn Kaʼb, halol va haromni eng yaxshi biluvchilari Muoz ibn Jabal, farz (meros) ilmini eng yaxshi biluvchilari Zayd ibn Sobitdir. Ogoh boʻlinglarki, har bir ummatning bir amini bordir, bu ummatning amini esa Abu Ubayda ibn al-Jarrohdir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Умматимнинг умматимга энг меҳрибонлари Абу Бакр, улар ичида Аллоҳ динида энг қаттийлари Умар, ҳаё жиҳатидан энг ростгўйлари Усмон, энг яхши ҳукм қилувчилари Али ибн Абу Толиб, Аллоҳнинг Китобини энг кўп ўқувчилари Убайй ибн Каъб, ҳалол ва ҳаромни энг яхши билувчилари Муоз ибн Жабал, фарз (мерос) илмини энг яхши билувчилари Зайд ибн Собитдир. Огоҳ бўлингларки, ҳар бир умматнинг бир амини бордир, бу умматнинг амини эса Абу Убайда ибн ал-Жарроҳдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، أُرَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَسَخْتُ الصُّحُفَ فِي الْمَصَاحِفِ، فَفَقَدْتُ آيَةً مِنْ سُورَةِ الأَحْزَابِ، كُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ بِهَا، فَلَمْ أَجِدْهَا إِلاَّ مَعَ خُزَيْمَةَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ الَّذِي جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهَادَتَهُ شَهَادَةَ رَجُلَيْنِ، وَهْوَ قَوْلُهُ ‏[quran sura="33" aya_start="23" aya_end="23"]{‏مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ‏}‏

Xorija ibn Zayd (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit: «Qurʼon turli yozma qoʻlyozmalardan jamlanganda, Ahzob surasining bir oyati yetishmas edi — men uni Allohning Rasuli ﷺ oʻqiyotganini eshitar edim. Men uni — Allohning Rasuli ﷺ uning guvohligini ikki kishining guvohligiga teng deb hisoblaydigan — Xuzayma ibn Sobit al-Ansoriydan boshqa hech kimda topmadim. Va oʻsha oyat: ‹Moʻminlar orasida — Allohga bergan ahdiga sodiq qolgan erkaklar bor...› (Ahzob, 23)», — dedi.Хорижа ибн Зайд (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит: «Қуръон турли ёзма қўлёзмалардан жамланганда, Аҳзоб сурасининг бир ояти етишмас эди — мен уни Аллоҳнинг Расули ﷺ ўқиётганини эшитар эдим. Мен уни — Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг гувоҳлигини икки кишининг гувоҳлигига тенг деб ҳисоблайдиган — Хузайма ибн Собит ал-Ансорийдан бошқа ҳеч кимда топмадим. Ва ўша оят: ‹Мўминлар орасида — Аллоҳга берган аҳдига содиқ қолган эркаклар бор...› (Аҳзоб, 23)», — деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، مِنْ وَلَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبَانَ بْنِ عُثْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ عِنْدِ مَرْوَانَ نِصْفَ النَّهَارِ قُلْنَا مَا بَعَثَ إِلَيْهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ لِشَيْءٍ سَأَلَهُ عَنْهُ فَقُمْنَا فَسَأَلْنَاهُ فَقَالَ نَعَمْ سَأَلَنَا عَنْ أَشْيَاءَ سَمِعْنَاهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مِنَّا حَدِيثًا فَحَفِظَهُ حَتَّى يُبَلِّغَهُ غَيْرَهُ فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ لَيْسَ بِفَقِيهٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning bunday deganlarini eshitgan: «Bizdan bir hadis eshitib, uni boshqasiga yetkazguniga qadar yodlab olgan kishini Alloh yashnatsin (rohatga toʻldirsin)! Negaki, fiqh (ilm) tashuvchi qancha kishi bor, uni oʻzidan koʻra fahmliroq kishiga yetkazadi; va fiqh tashuvchi qancha kishi bor, oʻzi faqih emas». Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Muoz ibn Jabal, Jubayr ibn Mutʼim, Abu Dardo va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan hadisdir.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг бундай деганларини эшитган: «Биздан бир ҳадис эшитиб, уни бошқасига етказгунига қадар ёдлаб олган кишини Аллоҳ яшнатсин (роҳатга тўлдирсин)! Негаки, фиқҳ (илм) ташувчи қанча киши бор, уни ўзидан кўра фаҳмлироқ кишига етказади; ва фиқҳ ташувчи қанча киши бор, ўзи фақиҳ эмас». Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Муоз ибн Жабал, Жубайр ибн Мутъим, Абу Дардо ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ - قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فَجِئْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَيْهِ فَحَدَّثَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُنْزِلَ عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏.‏ فَجَاءَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنْ سَتُرَضُّ فَخِذِي ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ ‏{‏ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ ‏}‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ يَرْوِي عَنْهُ عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَعَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ لَيْسَ بِثِقَةٍ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga: {Moʻminlardan uzrsiz uyda oʻtirib qoluvchilar bilan Alloh yoʻlida jon-mollari bilan jihod qiluvchilar teng emaslar} degan oyat nozil boʻldi. Men buni yozib olayotgan edim, shu payt Ibn Ummu Maktum keldi va: «Ey Rasululloh, agar jihodga qodir boʻlganimda, albatta jihod qilardim», dedi. Shunda Alloh azza va jalla — uning soni mening sonim ustida edi, shu qadar ogʻirlashdiki, sonim ezilib ketadi deb oʻyladim, soʻng u zotdan bu holat koʻtarildi — {uzrli boʻlganlaridan boshqa} degan oyatni nozil qildi.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга: {Мўминлардан узрсиз уйда ўтириб қолувчилар билан Аллоҳ йўлида жон-моллари билан жиҳод қилувчилар тенг эмаслар} деган оят нозил бўлди. Мен буни ёзиб олаётган эдим, шу пайт Ибн Умму Мактум келди ва: «Эй Расулуллоҳ, агар жиҳодга қодир бўлганимда, албатта жиҳод қилардим», деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла — унинг сони менинг соним устида эди, шу қадар оғирлашдики, соним эзилиб кетади деб ўйладим, сўнг у зотдан бу ҳолат кўтарилди — {узрли бўлганларидан бошқа} деган оятни нозил қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ الزُّهْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّهُ قَالَ رَأَيْتُ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ جَالِسًا فِي الْمَسْجِدِ، فَأَقْبَلْتُ حَتَّى جَلَسْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَأَخْبَرَنَا أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْلَى عَلَيْهِ لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ فَجَاءَهُ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ وَهُوَ يُمِلُّهَا عَلَىَّ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَسْتَطِيعُ الْجِهَادَ لَجَاهَدْتُ‏.‏ وَكَانَ رَجُلاً أَعْمَى، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عَلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم وَفَخِذُهُ عَلَى فَخِذِي، فَثَقُلَتْ عَلَىَّ حَتَّى خِفْتُ أَنْ تَرُضَّ فَخِذِي، ثُمَّ سُرِّيَ عَنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ‏}‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Marvon ibn Hakamni masjidda oʻtirganini koʻrdim. Bas, men oldinga kelib, uning yoniga oʻtirdim. U bizga aytdiki, Zayd ibn Sobit unga aytgan edi: Allohning Rasuli ﷺ unga (mana bu) oyatni: ‹Moʻminlardan (uyda) oʻtiradiganlar va Alloh yoʻlida mol-jonlari bilan jihod qiladiganlar barobar emas› (Niso, 95) — yozdirgan edi. Zayd: «Ibn Ummu Maktum Paygʻambar ﷺ ning oldiga keldi — u zot menga aynan oʻsha oyatni yozdirayotgan paytda. Shunda Ibn Ummu Maktum: ‹Yo Rasululloh! Agar mening (jang qilishga) qudratim boʻlganida, men, albatta, jihodda qatnashardim›, — dedi. U — koʻr kishi edi. Bas, Alloh oʻz Rasuliga vahiy nozil qildi — u zotning soni mening sonim ustida (turgan) edi va u (son) menga shu qadar ogʻir boʻldiki, men sonim sinib ketadi, deb qoʻrqdim. Soʻng Paygʻambar ﷺ ning oʻsha holati — Alloh: ‹...ozor (jarohat, koʻrlik, choloqlik va boshqa) sababli (uzrli boʻlganlar)dan boshqasi...› (Niso, 95) — (qismini) nozil qilgandan keyin — tugadi», — dedi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Марвон ибн Ҳакамни масжидда ўтирганини кўрдим. Бас, мен олдинга келиб, унинг ёнига ўтирдим. У бизга айтдики, Зайд ибн Собит унга айтган эди: Аллоҳнинг Расули ﷺ унга (мана бу) оятни: ‹Мўминлардан (уйда) ўтирадиганлар ва Аллоҳ йўлида мол-жонлари билан жиҳод қиладиганлар баробар эмас› (Нисо, 95) — ёздирган эди. Зайд: «Ибн Умму Мактум Пайғамбар ﷺ нинг олдига келди — у зот менга айнан ўша оятни ёздираётган пайтда. Шунда Ибн Умму Мактум: ‹Ё Расулуллоҳ! Агар менинг (жанг қилишга) қудратим бўлганида, мен, албатта, жиҳодда қатнашардим›, — деди. У — кўр киши эди. Бас, Аллоҳ ўз Расулига ваҳий нозил қилди — у зотнинг сони менинг соним устида (турган) эди ва у (сон) менга шу қадар оғир бўлдики, мен соним синиб кетади, деб қўрқдим. Сўнг Пайғамбар ﷺ нинг ўша ҳолати — Аллоҳ: ‹...озор (жароҳат, кўрлик, чолоқлик ва бошқа) сабабли (узрли бўлганлар)дан бошқаси...› (Нисо, 95) — (қисмини) нозил қилгандан кейин — тугади», — деди.