حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ، وَهُوَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنَ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ ذُو الْيَدَيْنِ أَقُصِرَتِ الصَّلاَةُ أَمْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ " . فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ . فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى اثْنَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ كَبَّرَ فَرَفَعَ ثُمَّ سَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَذِي الْيَدَيْنِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا تَكَلَّمَ فِي الصَّلاَةِ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلاً أَوْ مَا كَانَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلاَةَ وَاعْتَلُّوا بِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْكَلاَمِ فِي الصَّلاَةِ . قَالَ وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَرَأَى هَذَا حَدِيثًا صَحِيحًا فَقَالَ بِهِ وَقَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّائِمِ إِذَا أَكَلَ نَاسِيًا فَإِنَّهُ لاَ يَقْضِي وَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَفَرَّقُوا هَؤُلاَءِ بَيْنَ الْعَمْدِ وَالنِّسْيَانِ فِي أَكْلِ الصَّائِمِ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَقَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنْ تَكَلَّمَ الإِمَامُ فِي شَيْءٍ مِنْ صَلاَتِهِ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَدْ أَكْمَلَهَا ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُكْمِلْهَا يُتِمُّ صَلاَتَهُ وَمَنْ تَكَلَّمَ خَلْفَ الإِمَامِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ بَقِيَّةً مِنَ الصَّلاَةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا . وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْفَرَائِضَ كَانَتْ تُزَادُ وَتُنْقَصُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّمَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ وَهُوَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ صَلاَتِهِ أَنَّهَا تَمَّتْ وَلَيْسَ هَكَذَا الْيَوْمَ لَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَلَى مَعْنَى مَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ لأَنَّ الْفَرَائِضَ الْيَوْمَ لاَ يُزَادُ فِيهَا وَلاَ يُنْقَصُ . قَالَ أَحْمَدُ نَحْوًا مِنْ هَذَا الْكَلاَمِ . وَقَالَ إِسْحَاقُ نَحْوَ قَوْلِ أَحْمَدَ فِي الْبَابِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ (peshin yoki asrning) ikki (rakaati)dan (keyin namozni tugatib) qaytdilar. Shunda Zul-Yadayn u zotga: «Ey Allohning Rasuli, namoz qisqartirildimi yoki unutdingizmi?» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Zul-Yadayn rost aytdimi?» — dedilar. Odamlar: «Ha», deyishdi. Bas, Rasululloh ﷺ turib, qolgan ikki (rakaat)ni oʻqidilar, soʻng salom berdilar, soʻng takbir aytib, (avvalgi) sajdalariga oʻxshash yoki undan uzunroq sajda qildilar, soʻng takbir aytib (boshlarini) koʻtardilar, soʻng (avvalgi) sajdalariga oʻxshash yoki undan uzunroq sajda qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Imron ibn Husayn, Ibn Umar va Zul-Yadayn (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli bu hadis haqida ixtilof qilishgan. Kufa ahlidan baʼzilari: «Agar kishi namozda unutib yoki bilmasdan yo har qanday (holatda) gapirsa, namozni qayta oʻqiydi», dedi va bu hadis namozda gapirish harom qilinishidan avval boʻlgan, deb dalil keltirdilar. (Abu Iso) aytdi: Shofeiyga kelsak, u buni sahih hadis deb bildi va u bilan amal qildi hamda: «Bu — Paygʻambar ﷺdan roʻzador unutib yeb qoʻysa qazo qilmasligi, balki u Alloh bergan rizq ekani haqida rivoyat qilingan hadisdan sahihroqdir», dedi. Shofeiy aytdi: Anavilar (Kufaliklar) roʻzadorning yeyishida qasddan va unutib (yeyish) orasini Abu Hurayra hadisi bilan farqlashgan. Ahmad esa Abu Hurayra hadisi haqida shunday dedi: Agar imom namozini tugatdim deb oʻylab, namozining biror joyida gapirib qoʻysa, soʻng uni tugatmaganini bilsa, namozini toʻldiradi; kim imom ortida, oʻzida namozdan biror qism qolganini bilgan holda gapirsa, u (namozni) qaytadan boshlashi lozim. U (Ahmad): «Farzlar Rasululloh ﷺ davrida ziyoda va kam qilinardi, shuning uchun Zul-Yadayn namozi tugaganiga ishonchi komil boʻlgan holda gapirdi; bugun esa bunday emas — bugun hech kim Zul-Yadayn gapirgan maʼnoda gapirishi joiz emas, chunki bugun farzlarga ziyoda ham, kam ham qilinmaydi», deb dalil keltirdi. Ahmad shu kabi soʻzni aytdi. Ishoq ham bu bobda Ahmadning soʻziga yaqin (gap) aytdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ (пешин ёки асрнинг) икки (ракаати)дан (кейин намозни тугатиб) қайтдилар. Шунда Зул-Ядайн у зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули, намоз қисқартирилдими ёки унутдингизми?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Зул-Ядайн рост айтдими?» — дедилар. Одамлар: «Ҳа», дейишди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ туриб, қолган икки (ракаат)ни ўқидилар, сўнг салом бердилар, сўнг такбир айтиб, (аввалги) саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар, сўнг такбир айтиб (бошларини) кўтардилар, сўнг (аввалги) саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Ибн Умар ва Зул-Ядайн (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли бу ҳадис ҳақида ихтилоф қилишган. Куфа аҳлидан баъзилари: «Агар киши намозда унутиб ёки билмасдан ё ҳар қандай (ҳолатда) гапирса, намозни қайта ўқийди», деди ва бу ҳадис намозда гапириш ҳаром қилинишидан аввал бўлган, деб далил келтирдилар. (Абу Исо) айтди: Шофеийга келсак, у буни саҳиҳ ҳадис деб билди ва у билан амал қилди ҳамда: «Бу — Пайғамбар ﷺдан рўзадор унутиб еб қўйса қазо қилмаслиги, балки у Аллоҳ берган ризқ экани ҳақида ривоят қилинган ҳадисдан саҳиҳроқдир», деди. Шофеий айтди: Анавилар (Куфаликлар) рўзадорнинг ейишида қасддан ва унутиб (ейиш) орасини Абу Ҳурайра ҳадиси билан фарқлашган. Аҳмад эса Абу Ҳурайра ҳадиси ҳақида шундай деди: Агар имом намозини тугатдим деб ўйлаб, намозининг бирор жойида гапириб қўйса, сўнг уни тугатмаганини билса, намозини тўлдиради; ким имом ортида, ўзида намоздан бирор қисм қолганини билган ҳолда гапирса, у (намозни) қайтадан бошлаши лозим. У (Аҳмад): «Фарзлар Расулуллоҳ ﷺ даврида зиёда ва кам қилинарди, шунинг учун Зул-Ядайн намози тугаганига ишончи комил бўлган ҳолда гапирди; бугун эса бундай эмас — бугун ҳеч ким Зул-Ядайн гапирган маънода гапириши жоиз эмас, чунки бугун фарзларга зиёда ҳам, кам ҳам қилинмайди», деб далил келтирди. Аҳмад шу каби сўзни айтди. Ишоқ ҳам бу бобда Аҳмаднинг сўзига яқин (гап) айтди.