حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ، وَهُوَ ابْنُ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ أَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى الظُّهْرَ فِي الأُولَى مِنْهُمَا حِينَ كَانَ الْفَىْءُ مِثْلَ الشِّرَاكِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ مِثْلَ ظِلِّهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَأَفْطَرَ الصَّائِمُ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الْفَجْرُ وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ ‏.‏ وَصَلَّى الْمَرَّةَ الثَّانِيَةَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ لِوَقْتِهِ الأَوَّلِ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ صَلَّى الصُّبْحَ حِينَ أَسْفَرَتِ الأَرْضُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذَا وَقْتُ الأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ ‏.‏ وَالْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jibril (alayhissalom) menga Baytullohning yonida ikki marta imom boʻldi. Birinchi marta peshinni soya tasma misoli boʻlganda oʻqidi, soʻng asrni har bir narsaning soyasi oʻzi bilan teng boʻlganda oʻqidi, soʻng shomni quyosh botganda va roʻzador iftor qiladigan vaqtda oʻqidi, soʻng xuftonni shafaq gʻoyib boʻlganda oʻqidi, soʻng bomdodni tong yorishganda va roʻzadorga taom harom boʻlgan vaqtda oʻqidi. Ikkinchi marta esa peshinni har bir narsaning soyasi oʻzi bilan teng boʻlganda — kechagi asrning vaqtida oʻqidi, soʻng asrni har bir narsaning soyasi oʻzidan ikki barobar boʻlganda oʻqidi, soʻng shomni avvalgi vaqtida oʻqidi, soʻng xuftonni kechaning uchdan biri oʻtganda oʻqidi, soʻng bomdodni yer yorishib ravshanlashganda oʻqidi. Soʻng Jibril menga yuzlanib: ‹Ey Muhammad, bu sendan oldingi paygʻambarlarning vaqtidir, vaqt esa mana shu ikki vaqt orasidadir›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Burayda, Abu Muso, Abu Masʼud al-Ansoriy, Abu Said, Jobir, Amr ibn Hazm, Baro va Anasdan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жибрил (алайҳиссалом) менга Байтуллоҳнинг ёнида икки марта имом бўлди. Биринчи марта пешинни соя тасма мисоли бўлганда ўқиди, сўнг асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда ўқиди, сўнг шомни қуёш ботганда ва рўзадор ифтор қиладиган вақтда ўқиди, сўнг хуфтонни шафақ ғойиб бўлганда ўқиди, сўнг бомдодни тонг ёришганда ва рўзадорга таом ҳаром бўлган вақтда ўқиди. Иккинчи марта эса пешинни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда — кечаги асрнинг вақтида ўқиди, сўнг асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзидан икки баробар бўлганда ўқиди, сўнг шомни аввалги вақтида ўқиди, сўнг хуфтонни кечанинг учдан бири ўтганда ўқиди, сўнг бомдодни ер ёришиб равшанлашганда ўқиди. Сўнг Жибрил менга юзланиб: ‹Эй Муҳаммад, бу сендан олдинги пайғамбарларнинг вақтидир, вақт эса мана шу икки вақт орасидадир›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Бурайда, Абу Мусо, Абу Масъуд ал-Ансорий, Абу Саид, Жобир, Амр ибн Ҳазм, Баро ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор.

أَخْبَرَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، أَخْبَرَنِي وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي الْمَوَاقِيتِ حَدِيثُ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي الْمَوَاقِيتِ قَدْ رَوَاهُ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jibril menga imom boʻldi», dedilar. Soʻng (rovi) Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash mazmunda zikr qildi, lekin unda «kechagi asrning vaqtida» degan soʻzni zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Ibn Abbosning hadisi esa hasan sahih hadisdir. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Namoz vaqtlari haqida eng sahih (rivoyat) Jobirning Paygʻambar ﷺdan (qilgan) hadisidir. U aytdi: Jobirning namoz vaqtlari haqidagi hadisini Ato ibn Abu Raboh, Amr ibn Dinor va Abuz-Zubayr ham Jobir ibn Abdullohdan, u Paygʻambar ﷺdan — Vahb ibn Kaysonning Jobirdan, u Paygʻambar ﷺdan (qilgan) hadisiga oʻxshash tarzda rivoyat qilganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жибрил менга имом бўлди», дедилар. Сўнг (рови) Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш мазмунда зикр қилди, лекин унда «кечаги асрнинг вақтида» деган сўзни зикр қилмади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ибн Аббоснинг ҳадиси эса ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Намоз вақтлари ҳақида энг саҳиҳ (ривоят) Жобирнинг Пайғамбар ﷺдан (қилган) ҳадисидир. У айтди: Жобирнинг намоз вақтлари ҳақидаги ҳадисини Ато ибн Абу Рабоҳ, Амр ибн Динор ва Абуз-Зубайр ҳам Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Пайғамбар ﷺдан — Ваҳб ибн Кайсоннинг Жобирдан, у Пайғамбар ﷺдан (қилган) ҳадисига ўхшаш тарзда ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الظُّهْرِ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَآخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُ الْعَصْرِ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الْعَصْرِ حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُهَا وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَصْفَرُّ الشَّمْسُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ حِينَ تَغْرُبُ الشَّمْسُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَنْتَصِفُ اللَّيْلُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْفَجْرِ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْمَوَاقِيتِ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ كَانَ يُقَالُ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, namozning avvali va oxiri bordir. Peshin namozining vaqtining avvali quyosh ogʻganda, oxiri esa asr vaqti kirganda boʻladi. Asr namozining vaqtining avvali uning vaqti kirganda, oxiri esa quyosh sargʻayganda boʻladi. Shom namozining vaqtining avvali quyosh botganda, oxiri esa ufq gʻoyib boʻlganda boʻladi. Xufton namozining vaqtining avvali ufq gʻoyib boʻlganda, oxiri esa kecha yarmiga yetganda boʻladi. Bomdod namozining vaqtining avvali tong otganda, oxiri esa quyosh chiqqanda boʻladi», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning shunday deganini eshitdim: Aʼmashning Mujohiddan namoz vaqtlari haqida (qilgan) hadisi Muhammad ibn Fuzaylning Aʼmashdan (qilgan) hadisidan sahihroqdir. Muhammad ibn Fuzaylning hadisi esa xatodir, unda Muhammad ibn Fuzayl xato qilgan. Bizga Hannod, unga Abu Usoma, Abu Ishoq al-Fazoriydan, u Aʼmashdan, u Mujohiddan rivoyat qilib: «Namozning avvali va oxiri bor, deyilar edi», dedi. Soʻng Muhammad ibn Fuzaylning Aʼmashdan (qilgan) hadisiga oʻxshash mazmunda zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, намознинг аввали ва охири бордир. Пешин намозининг вақтининг аввали қуёш оғганда, охири эса аср вақти кирганда бўлади. Аср намозининг вақтининг аввали унинг вақти кирганда, охири эса қуёш сарғайганда бўлади. Шом намозининг вақтининг аввали қуёш ботганда, охири эса уфқ ғойиб бўлганда бўлади. Хуфтон намозининг вақтининг аввали уфқ ғойиб бўлганда, охири эса кеча ярмига етганда бўлади. Бомдод намозининг вақтининг аввали тонг отганда, охири эса қуёш чиққанда бўлади», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Аъмашнинг Мужоҳиддан намоз вақтлари ҳақида (қилган) ҳадиси Муҳаммад ибн Фузайлнинг Аъмашдан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Фузайлнинг ҳадиси эса хатодир, унда Муҳаммад ибн Фузайл хато қилган. Бизга Ҳаннод, унга Абу Усома, Абу Ишоқ ал-Фазорийдан, у Аъмашдан, у Мужоҳиддан ривоят қилиб: «Намознинг аввали ва охири бор, дейилар эди», деди. Сўнг Муҳаммад ибн Фузайлнинг Аъмашдан (қилган) ҳадисига ўхшаш мазмунда зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَسَأَلَهُ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ أَقِمْ مَعَنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَقَامَ حِينَ طَلَعَ الْفَجْرُ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ بَيْضَاءُ مُرْتَفِعَةٌ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْمَغْرِبِ حِينَ وَقَعَ حَاجِبُ الشَّمْسِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ فَأَقَامَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ أَمَرَهُ مِنَ الْغَدِ فَنَوَّرَ بِالْفَجْرِ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالظُّهْرِ فَأَبْرَدَ وَأَنْعَمَ أَنْ يُبْرِدَ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعَصْرِ فَأَقَامَ وَالشَّمْسُ آخِرَ وَقْتِهَا فَوْقَ مَا كَانَتْ ثُمَّ أَمَرَهُ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ إِلَى قُبَيْلِ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ ثُمَّ أَمَرَهُ بِالْعِشَاءِ فَأَقَامَ حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ عَنْ مَوَاقِيتِ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَنَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَوَاقِيتُ الصَّلاَةِ كَمَا بَيْنَ هَذَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ أَيْضًا ‏.‏

Sulaymon ibn Burayda otasidan rivoyat qiladi: U aytdi: Paygʻambar ﷺning oldilariga bir kishi kelib, undan namoz vaqtlari haqida soʻradi. Shunda u zot: «Insho Alloh, biz bilan birga qol», dedilar. Soʻng Bilolga buyurdilar, u tong otganda iqomat aytdi (va bomdodni oʻqidilar). Soʻng unga buyurdilar, quyosh ogʻganda iqomat aytdi va peshinni oʻqidilar. Soʻng unga buyurdilar, u iqomat aytdi va quyosh oppoq, baland turganda asrni oʻqidilar. Soʻng quyoshning yuqori chekkasi botganda shomga buyurdilar. Soʻng xuftonga buyurdilar, u shafaq gʻoyib boʻlganda iqomat aytdi. Soʻng ertasi kuni unga buyurdilar, u bomdodni tong yorishganda oʻqidi. Soʻng peshinga buyurdilar, salqin tushishini yaxshilab kutdilar. Soʻng asrga buyurdilar, u iqomat aytdi, quyosh esa kechagidan koʻra balandroqda — oxirgi vaqtida edi. Soʻng buyurdilar, shomni shafaq gʻoyib boʻlishidan sal oldingacha kechiktirdilar. Soʻng xuftonga buyurdilar, u kechaning uchdan biri oʻtganda iqomat aytdi. Soʻng u zot: «Namoz vaqtlari haqida soʻragan kishi qani?» dedilar. Haligi kishi: «Men», dedi. Shunda u zot: «Namoz vaqtlari mana shu ikkisining orasidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir. U (rovi) aytdi: Buni Shuʼba ham Alqama ibn Marsaddan rivoyat qilgan.Сулаймон ибн Бурайда отасидан ривоят қилади: У айтди: Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бир киши келиб, ундан намоз вақтлари ҳақида сўради. Шунда у зот: «Иншо Аллоҳ, биз билан бирга қол», дедилар. Сўнг Билолга буюрдилар, у тонг отганда иқомат айтди (ва бомдодни ўқидилар). Сўнг унга буюрдилар, қуёш оғганда иқомат айтди ва пешинни ўқидилар. Сўнг унга буюрдилар, у иқомат айтди ва қуёш оппоқ, баланд турганда асрни ўқидилар. Сўнг қуёшнинг юқори чеккаси ботганда шомга буюрдилар. Сўнг хуфтонга буюрдилар, у шафақ ғойиб бўлганда иқомат айтди. Сўнг эртаси куни унга буюрдилар, у бомдодни тонг ёришганда ўқиди. Сўнг пешинга буюрдилар, салқин тушишини яхшилаб кутдилар. Сўнг асрга буюрдилар, у иқомат айтди, қуёш эса кечагидан кўра баландроқда — охирги вақтида эди. Сўнг буюрдилар, шомни шафақ ғойиб бўлишидан сал олдингача кечиктирдилар. Сўнг хуфтонга буюрдилар, у кечанинг учдан бири ўтганда иқомат айтди. Сўнг у зот: «Намоз вақтлари ҳақида сўраган киши қани?» дедилар. Ҳалиги киши: «Мен», деди. Шунда у зот: «Намоз вақтлари мана шу иккисининг орасидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир. У (рови) айтди: Буни Шуъба ҳам Алқама ибн Марсаддан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، قَالَ وَحَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُصَلِّي الصُّبْحَ فَيَنْصَرِفُ النِّسَاءُ قَالَ الأَنْصَارِيُّ فَيَمُرُّ النِّسَاءُ مُتَلَفِّفَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ مَا يُعْرَفْنَ مِنَ الْغَلَسِ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ مُتَلَفِّعَاتٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَقَيْلَةَ بِنْتِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ نَحْوَهُ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَسْتَحِبُّونَ التَّغْلِيسَ بِصَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ bomdodni shunday (vaqtda) oʻqir edilarki, ayollar (namozdan keyin) qaytib ketardilar. — al-Ansoriy (rovi) aytdi: — Ayollar ridolariga oʻralib oʻtib ketardilar, qorongʻulikdan ular tanilmas edi. Qutayba esa «oʻralib» (oʻrniga boshqa soʻzni) aytdi. U (rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Anas va Qayla bint Maxrama (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni az-Zuhriy ham Urvadan, u Oishadan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan koʻpchilik ahli ilm ixtiyor qilgan (qarash)dir; ular orasida Abu Bakr, Umar va ulardan keyingi tobeinlar bor. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar; ular bomdod namozini qorongʻulikda (ertaroq) oʻqishni mustahab koʻradilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бомдодни шундай (вақтда) ўқир эдиларки, аёллар (намоздан кейин) қайтиб кетардилар. — ал-Ансорий (рови) айтди: — Аёллар ридоларига ўралиб ўтиб кетардилар, қоронғуликдан улар танилмас эди. Қутайба эса «ўралиб» (ўрнига бошқа сўзни) айтди. У (рови) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Анас ва Қайла бинт Махрама (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни аз-Зуҳрий ҳам Урвадан, у Оишадан шунга ўхшаш ривоят қилган. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан кўпчилик аҳли илм ихтиёр қилган (қараш)дир; улар орасида Абу Бакр, Умар ва улардан кейинги тобеинлар бор. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар; улар бомдод намозини қоронғуликда (эртароқ) ўқишни мустаҳаб кўрадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، - هُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَسْفِرُوا بِالْفَجْرِ فَإِنَّهُ أَعْظَمُ لِلأَجْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَالثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَجْلاَنَ أَيْضًا عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ وَجَابِرٍ وَبِلاَلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ الإِسْفَارَ بِصَلاَةِ الْفَجْرِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ مَعْنَى الإِسْفَارِ أَنْ يَضِحَ الْفَجْرُ فَلاَ يُشَكَّ فِيهِ وَلَمْ يَرَوْا أَنَّ مَعْنَى الإِسْفَارِ تَأْخِيرُ الصَّلاَةِ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺning: «Bomdodni (tong) yorishganda oʻqinglar, chunki bu ajr jihatidan kattaroqdir», deganlarini eshitdim. U (rovi) aytdi: Bu hadisni Shuʼba va as-Savriy ham Muhammad ibn Ishoqdan rivoyat qilganlar. U aytdi: Buni Muhammad ibn Ajlon ham Osim ibn Umar ibn Qatodadan rivoyat qilgan. U aytdi: Bu bobda Abu Barza al-Aslamiy, Jobir va Bilol (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Rofiʼ ibn Xadijning hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalari va tobeinlardan koʻpchilik ahli ilm bomdod namozini (tong) yorishganda oʻqishni (maʼqul) koʻrganlar. Sufyon as-Savriy ham shuni aytadi. Shofeiy, Ahmad va Ishoq esa: «Yorishishning maʼnosi tong shubhasiz ravshan boʻlishidir», deganlar va ular yorishishning maʼnosi namozni kechiktirish deb hisoblamaganlar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бомдодни (тонг) ёришганда ўқинглар, чунки бу ажр жиҳатидан каттароқдир», деганларини эшитдим. У (рови) айтди: Бу ҳадисни Шуъба ва ас-Саврий ҳам Муҳаммад ибн Ишоқдан ривоят қилганлар. У айтди: Буни Муҳаммад ибн Ажлон ҳам Осим ибн Умар ибн Қатодадан ривоят қилган. У айтди: Бу бобда Абу Барза ал-Асламий, Жобир ва Билол (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Рофиъ ибн Хадижнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари ва тобеинлардан кўпчилик аҳли илм бомдод намозини (тонг) ёришганда ўқишни (маъқул) кўрганлар. Суфён ас-Саврий ҳам шуни айтади. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ эса: «Ёришишнинг маъноси тонг шубҳасиз равшан бўлишидир», деганлар ва улар ёришишнинг маъноси намозни кечиктириш деб ҳисобламаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا كَانَ أَشَدَّ تَعْجِيلاً لِلظُّهْرِ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ مِنْ أَبِي بَكْرٍ وَلاَ مِنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَخَبَّابٍ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ مِنْ أَجْلِ حَدِيثِهِ الَّذِي رَوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ النَّاسَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَرَوَى لَهُ سُفْيَانُ وَزَائِدَةُ وَلَمْ يَرَ يَحْيَى بِحَدِيثِهِ بَأْسًا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَعْجِيلِ الظُّهْرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺdan, shuningdek Abu Bakr va Umardan koʻra peshinni qattiqroq shoshilib (erta) oʻqiydigan birovni koʻrmaganman. U (rovi) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Abdulloh, Xabbob, Abu Barza, Ibn Masʼud, Zayd ibn Sobit, Anas va Jobir ibn Samura (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan hadisdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalari va ulardan keyingilardan boʻlgan ahli ilm ixtiyor qilgan (qarash)dir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba Hakim ibn Jubayr haqida uning Ibn Masʼuddan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan «Kimki oʻziga yetarli narsasi boʻla turib odamlardan soʻrasa…» degan hadisi sababli (tanqidiy) gapirgan. Yahyo aytdi: Undan Sufyon va Zoida ham rivoyat qilganlar, Yahyo esa uning hadisida bir bok koʻrmagan. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Hakim ibn Jubayrdan, u Said ibn Jubayrdan, u Oishadan, u Paygʻambar ﷺdan peshinni erta oʻqish haqida (ham) rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺдан, шунингдек Абу Бакр ва Умардан кўра пешинни қаттиқроқ шошилиб (эрта) ўқийдиган бировни кўрмаганман. У (рови) айтди: Бу бобда Жобир ибн Абдуллоҳ, Хаббоб, Абу Барза, Ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Анас ва Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари ва улардан кейингилардан бўлган аҳли илм ихтиёр қилган (қараш)дир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба Ҳаким ибн Жубайр ҳақида унинг Ибн Масъуддан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган «Кимки ўзига етарли нарсаси бўла туриб одамлардан сўраса…» деган ҳадиси сабабли (танқидий) гапирган. Яҳё айтди: Ундан Суфён ва Зоида ҳам ривоят қилганлар, Яҳё эса унинг ҳадисида бир бок кўрмаган. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Ҳаким ибн Жубайрдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Оишадан, у Пайғамбар ﷺдан пешинни эрта ўқиш ҳақида (ҳам) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ حِينَ زَالَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ أَحْسَنُ حَدِيثٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ peshinni quyosh ogʻganda oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu sahih hadisdir va bu bobda eng yaxshi hadisdir. Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat) bor.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пешинни қуёш оғганда ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу саҳиҳ ҳадисдир ва бу бобда энг яхши ҳадисдир. Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَالْمُغِيرَةِ وَالْقَاسِمِ بْنِ صَفْوَانَ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَأْخِيرَ صَلاَةِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا الإِبْرَادُ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ إِذَا كَانَ مَسْجِدًا يَنْتَابُ أَهْلُهُ مِنَ الْبُعْدِ فَأَمَّا الْمُصَلِّي وَحْدَهُ وَالَّذِي يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ قَوْمِهِ فَالَّذِي أُحِبُّ لَهُ أَنْ لاَ يُؤَخِّرَ الصَّلاَةَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى مَنْ ذَهَبَ إِلَى تَأْخِيرِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ هُوَ أَوْلَى وَأَشْبَهُ بِالاِتِّبَاعِ وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ أَنَّ الرُّخْصَةَ لِمَنْ يَنْتَابُ مِنَ الْبُعْدِ وَالْمَشَقَّةِ عَلَى النَّاسِ فَإِنَّ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَا يَدُلُّ عَلَى خِلاَفِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَبْرِدْ ثُمَّ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَكُنْ لِلإِبْرَادِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَعْنًى لاِجْتِمَاعِهِمْ فِي السَّفَرِ وَكَانُوا لاَ يَحْتَاجُونَ أَنْ يَنْتَابُوا مِنَ الْبُعْدِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Issiq qattiqlashganda namozni salqin tushgunicha kechiktiringlar, chunki issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Abu Said, Abu Zar, Ibn Umar, Mugʻiyra, Qosim ibn Safvon otasidan, Abu Muso, Ibn Abbos va Anas (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. U aytdi: Bu haqda Umardan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilmdan bir guruh issiq qattiq boʻlganda peshin namozini kechiktirishni ixtiyor qilganlar; bu Ibn Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofeiy aytdi: Peshin namozini salqinga qoldirish faqat ahli (jamoati) uzoqdan keladigan masjidda boʻladi; yolgʻiz oʻqiyotgan kishi va oʻz qavmi masjidida oʻqiyotgan kishi uchun esa men issiq qattiq boʻlganda ham namozni kechiktirmasligini yoqtiraman. Abu Iso aytdi: Issiq qattiq boʻlganda peshinni kechiktirishga moyil boʻlganlarning soʻzi avloroq va (sunnatga) ergashishga loyiqroqdir. Shofeiy ixtiyor qilgan, yaʼni bu ruxsat uzoqdan keladigan va odamlarga mashaqqat boʻladiganlar uchun, degan (qarash)ga kelsak, Abu Zarning hadisida Shofeiy aytganga zid (dalil) bordir. Abu Zar aytdi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan safarda edik, Bilol peshin namoziga azon aytdi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ey Bilol, salqin tushishini kut, soʻng (yana) salqinga qoldir», dedilar. Agar ish Shofeiy aytgandek boʻlganida, ular safarda jamlangan va uzoqdan kelishlariga ehtiyoj boʻlmagan holatda, oʻsha vaqtda salqinga qoldirishning maʼnosi qolmasdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Иссиқ қаттиқлашганда намозни салқин тушгунича кечиктиринглар, чунки иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Абу Саид, Абу Зар, Ибн Умар, Муғийра, Қосим ибн Сафвон отасидан, Абу Мусо, Ибн Аббос ва Анас (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. У айтди: Бу ҳақда Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илмдан бир гуруҳ иссиқ қаттиқ бўлганда пешин намозини кечиктиришни ихтиёр қилганлар; бу Ибн Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофеий айтди: Пешин намозини салқинга қолдириш фақат аҳли (жамоати) узоқдан келадиган масжидда бўлади; ёлғиз ўқиётган киши ва ўз қавми масжидида ўқиётган киши учун эса мен иссиқ қаттиқ бўлганда ҳам намозни кечиктирмаслигини ёқтираман. Абу Исо айтди: Иссиқ қаттиқ бўлганда пешинни кечиктиришга мойил бўлганларнинг сўзи авлороқ ва (суннатга) эргашишга лойиқроқдир. Шофеий ихтиёр қилган, яъни бу рухсат узоқдан келадиган ва одамларга машаққат бўладиганлар учун, деган (қараш)га келсак, Абу Зарнинг ҳадисида Шофеий айтганга зид (далил) бордир. Абу Зар айтди: Биз Пайғамбар ﷺ билан сафарда эдик, Билол пешин намозига азон айтди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Эй Билол, салқин тушишини кут, сўнг (яна) салқинга қолдир», дедилар. Агар иш Шофеий айтгандек бўлганида, улар сафарда жамланган ва узоқдан келишларига эҳтиёж бўлмаган ҳолатда, ўша вақтда салқинга қолдиришнинг маъноси қолмасди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُهَاجِرٍ أَبِي الْحَسَنِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ فِي سَفَرٍ وَمَعَهُ بِلاَلٌ فَأَرَادَ بِلاَلٌ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ ‏"‏ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْرِدْ فِي الظُّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَتَّى رَأَيْنَا فَىْءَ التُّلُولِ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ safarda edilar, Bilol ham u zot bilan birga edi. Bilol iqomat aytmoqchi boʻldi, shunda u zot: «Salqin tushishini kut», dedilar. Soʻng (yana) iqomat aytmoqchi boʻldi, shunda Rasululloh ﷺ: «Peshinni salqinga qoldir», dedilar. U (Abu Zar) aytdi: Toki biz tepaliklarning soyasini koʻrdik, soʻng u (Bilol) iqomat aytdi va u zot namoz oʻqidilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Albatta, issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir, shuning uchun namozni salqin tushgunicha kechiktiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ сафарда эдилар, Билол ҳам у зот билан бирга эди. Билол иқомат айтмоқчи бўлди, шунда у зот: «Салқин тушишини кут», дедилар. Сўнг (яна) иқомат айтмоқчи бўлди, шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Пешинни салқинга қолдир», дедилар. У (Абу Зар) айтди: Токи биз тепаликларнинг соясини кўрдик, сўнг у (Билол) иқомат айтди ва у зот намоз ўқидилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир, шунинг учун намозни салқин тушгунича кечиктиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا لَمْ يَظْهَرِ الْفَىْءُ مِنْ حُجْرَتِهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي أَرْوَى وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏ قَالَ وَيُرْوَى عَنْ رَافِعٍ أَيْضًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي تَأْخِيرِ الْعَصْرِ وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةُ وَأَنَسٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ تَعْجِيلُ صَلاَةِ الْعَصْرِ وَكَرِهُوا تَأْخِيرَهَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Urva Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u: «Rasululloh ﷺ asrni oʻqidilar, quyosh hali uning (Oishaning) hujrasida (tushib turar), hujradan soya hali koʻtarilmagan edi», dedi. U (rovi) aytdi: Bu bobda Anas, Abu Arvo, Jobir va Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. U aytdi: Rofiʼdan ham Paygʻambar ﷺdan asrni kechiktirish haqida rivoyat qilinadi, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ahli ilm ixtiyor qilgan (qarash)dir; ular orasida Umar, Abdulloh ibn Masʼud, Oisha, Anas va tobeinlardan koʻpchilik bor — (ular) asr namozini erta oʻqishni (maʼqul koʻrib), uni kechiktirishni makruh sanaganlar. Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Урва Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у: «Расулуллоҳ ﷺ асрни ўқидилар, қуёш ҳали унинг (Оишанинг) ҳужрасида (тушиб турар), ҳужрадан соя ҳали кўтарилмаган эди», деди. У (рови) айтди: Бу бобда Анас, Абу Арво, Жобир ва Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. У айтди: Рофиъдан ҳам Пайғамбар ﷺдан асрни кечиктириш ҳақида ривоят қилинади, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи аҳли илм ихтиёр қилган (қараш)дир; улар орасида Умар, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Оиша, Анас ва тобеинлардан кўпчилик бор — (улар) аср намозини эрта ўқишни (маъқул кўриб), уни кечиктиришни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فِي دَارِهِ بِالْبَصْرَةِ حِينَ انْصَرَفَ مِنَ الظُّهْرِ وَدَارُهُ بِجَنْبِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ قُومُوا فَصَلُّوا الْعَصْرَ ‏.‏ قَالَ فَقُمْنَا فَصَلَّيْنَا فَلَمَّا انْصَرَفْنَا قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ تِلْكَ صَلاَةُ الْمُنَافِقِ يَجْلِسُ يَرْقُبُ الشَّمْسَ حَتَّى إِذَا كَانَتْ بَيْنَ قَرْنَىِ الشَّيْطَانِ قَامَ فَنَقَرَ أَرْبَعًا لاَ يَذْكُرُ اللَّهَ فِيهَا إِلاَّ قَلِيلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Alo ibn Abdurrahmondan rivoyat qilinadiki, u Basradagi uyida — uyi masjid yonida edi — peshindan qaytgan paytida Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)ning oldiga kirdi. Shunda u (Anas): «Turinglar, asrni oʻqinglar», dedi. U (Alo) aytdi: Biz turib namoz oʻqidik. Namozdan boʻshaganimizda u (Anas): «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Bu munofiqning namozidir: u oʻtirib, quyoshni kuzatadi, toki u (quyosh) shaytonning ikki shoxi orasiga kelganda, turib, toʻrt (rakat)ni choʻqib (shoshilib) oʻqiydi, unda Allohni ozgina (zikr qilishdan) boshqa narsani zikr qilmaydi›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ало ибн Абдурраҳмондан ривоят қилинадики, у Басрадаги уйида — уйи масжид ёнида эди — пешиндан қайтган пайтида Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)нинг олдига кирди. Шунда у (Анас): «Туринглар, асрни ўқинглар», деди. У (Ало) айтди: Биз туриб намоз ўқидик. Намоздан бўшаганимизда у (Анас): «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Бу мунофиқнинг намозидир: у ўтириб, қуёшни кузатади, токи у (қуёш) шайтоннинг икки шохи орасига келганда, туриб, тўрт (ракат)ни чўқиб (шошилиб) ўқийди, унда Аллоҳни озгина (зикр қилишдан) бошқа нарсани зикр қилмайди›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَشَدَّ تَعْجِيلاً لِلظُّهْرِ مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ أَشَدُّ تَعْجِيلاً لِلْعَصْرِ مِنْهُ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ peshinni sizlardan koʻra qattiqroq shoshilib (erta) oʻqir edilar, sizlar esa asrni u zotdan koʻra qattiqroq shoshilib oʻqiysizlar.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ пешинни сизлардан кўра қаттиқроқ шошилиб (эрта) ўқир эдилар, сизлар эса асрни у зотдан кўра қаттиқроқ шошилиб ўқийсизлар.

قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ ابْنِ عُلَيَّةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَوَجَدْتُ فِي كِتَابِي أَخْبَرَنِي عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، ‏.‏

Abu Iso aytdi: Bu hadis Ismoil ibn Ulayyadan, u Ibn Jurayjdan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Umm Saladan shunga oʻxshash tarzda ham rivoyat qilingan. Men kitobimda (shuni) topdim: Menga Ali ibn Hujr xabar berdi, u Ismoil ibn Ibrohimdan, u Ibn Jurayjdan (rivoyat qildi).Абу Исо айтди: Бу ҳадис Исмоил ибн Улайядан, у Ибн Журайждан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Умм Саладан шунга ўхшаш тарзда ҳам ривоят қилинган. Мен китобимда (шуни) топдим: Менга Али ибн Ҳужр хабар берди, у Исмоил ибн Иброҳимдан, у Ибн Журайждан (ривоят қилди).

وَحَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْبَصْرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Jurayjdan shu isnod bilan shunga oʻxshashi (rivoyat qilingan). Bu (rivoyat) esa eng sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Журайждан шу иснод билан шунга ўхшаши (ривоят қилинган). Бу (ривоят) эса энг саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْمَغْرِبَ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَتَوَارَتْ بِالْحِجَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَالصُّنَابِحِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَأَنَسٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَحَدِيثُ الْعَبَّاسِ قَدْ رُوِيَ مَوْقُوفًا عَنْهُ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏ وَالصُّنَابِحِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ صَاحِبُ أَبِي بَكْرٍ رضى الله عنه ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ اخْتَارُوا تَعْجِيلَ صَلاَةِ الْمَغْرِبِ وَكَرِهُوا تَأْخِيرَهَا حَتَّى قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لِصَلاَةِ الْمَغْرِبِ إِلاَّ وَقْتٌ وَاحِدٌ وَذَهَبُوا إِلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَيْثُ صَلَّى بِهِ جِبْرِيلُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ quyosh botib, parda ortiga yashiringanda shom namozini oʻqir edilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Sunobihiy, Zayd ibn Xolid, Anas, Rofeʼ ibn Xadij, Abu Ayyub, Ummu Habiba, Abbos ibn Abdulmuttalib va Ibn Abbosdan (ham hadislar) bor. Abbosning hadisi undan mavquf qilib ham rivoyat qilingan, bu esa eng sahihroqdir. Sunobihiy esa Nabiy ﷺdan eshitmagan, u Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning shogirdidir. Abu Iso aytdi: Salama ibn al-Akvaʼning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobeʼinlardan boʻlgan koʻp ilm ahlining soʻzidir; ular shom namozini erta oʻqishni ixtiyor qilib, uni kechiktirishni makruh sanaganlar. Hatto baʼzi ilm ahli: «Shom namozining bittagina vaqti bor», deb, Jibril Nabiy ﷺga birga oʻqib bergan vaqtdagi Nabiy ﷺning hadisiga (ergashib) bordilar. Bu Ibn Muborak va Shofeiyning soʻzidir.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ қуёш ботиб, парда ортига яширинганда шом намозини ўқир эдилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Сунобиҳий, Зайд ибн Холид, Анас, Рофеъ ибн Хадиж, Абу Айюб, Умму Ҳабиба, Аббос ибн Абдулмутталиб ва Ибн Аббосдан (ҳам ҳадислар) бор. Аббоснинг ҳадиси ундан мавқуф қилиб ҳам ривоят қилинган, бу эса энг саҳиҳроқдир. Сунобиҳий эса Набий ﷺдан эшитмаган, у Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг шогирдидир. Абу Исо айтди: Салама ибн ал-Акваънинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеъинлардан бўлган кўп илм аҳлининг сўзидир; улар шом намозини эрта ўқишни ихтиёр қилиб, уни кечиктиришни макруҳ санаганлар. Ҳатто баъзи илм аҳли: «Шом намозининг биттагина вақти бор», деб, Жибрил Набий ﷺга бирга ўқиб берган вақтдаги Набий ﷺнинг ҳадисига (эргашиб) бордилар. Бу Ибн Муборак ва Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ، بِوَقْتِ هَذِهِ الصَّلاَةِ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّيهَا لِسُقُوطِ الْقَمَرِ لِثَالِثَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men bu namozning vaqtini odamlarning eng yaxshi bilguvchisiman: Rasululloh ﷺ uni oyning uchinchi (kechasi)da oy botgan paytda oʻqir edilar», dedi.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен бу намознинг вақтини одамларнинг энг яхши билгувчисиман: Расулуллоҳ ﷺ уни ойнинг учинчи (кечаси)да ой ботган пайтда ўқир эдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ، هُشَيْمٌ عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ سَالِمٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ هُشَيْمٌ عَنْ بَشِيرِ بْنِ ثَابِتٍ، ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي عَوَانَةَ أَصَحُّ عِنْدَنَا لأَنَّ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ رَوَى عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، نَحْوَ رِوَايَةِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abu Avonadan shu isnod bilan shunga oʻxshashi (rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu hadisni Hushaym Abu Bishrdan, u Habib ibn Solimdan, u Nuʼmon ibn Bashirdan rivoyat qilgan. Hushaym unda Bashir ibn Sobitni zikr qilmagan. Abu Avonaning hadisi bizning nazdimizda eng sahihroqdir, chunki Yazid ibn Horun Shuʼbadan, u Abu Bishrdan Abu Avonaning rivoyatiga oʻxshatib rivoyat qilgan.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Абу Авонадан шу иснод билан шунга ўхшаши (ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Ҳушайм Абу Бишрдан, у Ҳабиб ибн Солимдан, у Нуъмон ибн Баширдан ривоят қилган. Ҳушайм унда Башир ибн Собитни зикр қилмаган. Абу Авонанинг ҳадиси бизнинг наздимизда энг саҳиҳроқдир, чунки Язид ибн Ҳорун Шуъбадан, у Абу Бишрдан Абу Авонанинг ривоятига ўхшатиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُؤَخِّرُوا الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ أَوْ نِصْفِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا تَأْخِيرَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Agar ummatimga ogʻir kelmasligini (bilsam) edim, ularga xuftonni kechaning uchdan biriga yoki yarmiga qadar kechiktirishlarini buyurar edim», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Samura, Jobir ibn Abdulloh, Abu Barza, Ibn Abbos, Abu Said al-Xudriy, Zayd ibn Xolid va Ibn Umardan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va boshqalardan boʻlgan koʻp ilm ahli ixtiyor qilgan; ular oxirgi xufton namozini kechiktirishni (maʼqul) koʻrganlar. Buni Ahmad va Ishoq ham aytadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Агар умматимга оғир келмаслигини (билсам) эдим, уларга хуфтонни кечанинг учдан бирига ёки ярмига қадар кечиктиришларини буюрар эдим», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ибн Самура, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Барза, Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий, Зайд ибн Холид ва Ибн Умардан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва бошқалардан бўлган кўп илм аҳли ихтиёр қилган; улар охирги хуфтон намозини кечиктиришни (маъқул) кўрганлар. Буни Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، قَالَ أَحْمَدُ وَحَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَبَّادٍ، هُوَ الْمُهَلَّبِيُّ وَإِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ جَمِيعًا عَنْ عَوْفٍ، عَنْ سَيَّارِ بْنِ سَلاَمَةَ، هُوَ أَبُو الْمِنْهَالِ الرِّيَاحِيُّ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي بَرْزَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ النَّوْمَ قَبْلَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُهُمْ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ أَكْثَرُ الأَحَادِيثِ عَلَى الْكَرَاهِيَةِ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي النَّوْمِ قَبْلَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ فِي رَمَضَانَ ‏.‏ وَسَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ هُوَ أَبُو الْمِنْهَالِ الرِّيَاحِيُّ ‏.‏

Abu Barza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺ xuftondan oldin uxlashni va undan keyin gaplashishni yoqtirmas edilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Abdulloh ibn Masʼud va Anasdan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Barzaning hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻp ilm ahli xufton namozidan oldin uxlashni va undan keyin gaplashishni makruh sanagan, baʼzilari esa bunga ruxsat bergan. Abdulloh ibn Muborak: «Aksar hadislar makruhlik (haqidadir)», dedi. Baʼzilari esa Ramazonda xufton namozidan oldin uxlashga ruxsat berganlar. Sayyor ibn Salama esa u Abu Minhol ar-Riyohiydir.Абу Барза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺ хуфтондан олдин ухлашни ва ундан кейин гаплашишни ёқтирмас эдилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Анасдан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Барзанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўп илм аҳли хуфтон намозидан олдин ухлашни ва ундан кейин гаплашишни макруҳ санаган, баъзилари эса бунга рухсат берган. Абдуллоҳ ибн Муборак: «Аксар ҳадислар макруҳлик (ҳақидадир)», деди. Баъзилари эса Рамазонда хуфтон намозидан олдин ухлашга рухсат берганлар. Сайёр ибн Салама эса у Абу Минҳол ар-Риёҳийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْمُرُ مَعَ أَبِي بَكْرٍ فِي الأَمْرِ مِنْ أَمْرِ الْمُسْلِمِينَ وَأَنَا مَعَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَوْسِ بْنِ حُذَيْفَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْحَسَنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ جُعْفِيٍّ يُقَالُ لَهُ قَيْسٌ أَوِ ابْنُ قَيْسٍ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ فِي قِصَّةٍ طَوِيلَةٍ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ فِي السَّمَرِ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ فَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْهُمُ السَّمَرَ بَعْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ فِي مَعْنَى الْعِلْمِ وَمَا لاَ بُدَّ مِنْهُ مِنَ الْحَوَائِجِ وَأَكْثَرُ الْحَدِيثِ عَلَى الرُّخْصَةِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ سَمَرَ إِلاَّ لِمُصَلٍّ أَوْ مُسَافِرٍ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Abu Bakr bilan musulmonlarning ishlaridan biror ish haqida tunda suhbatlashar edilar, men ham ular bilan birga edim», dedi. Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Avs ibn Huzayfa va Imron ibn Husayndan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisni Hasan ibn Ubaydulloh ham Ibrohimdan, u Alqamadan, u Juʼfiy (qabilasi)dan Qays yoki Ibn Qays deb ataluvchi bir kishidan, u Umardan, u Nabiy ﷺdan uzun bir qissa ichida rivoyat qilgan. Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli oxirgi xufton namozidan keyin tunda suhbatlashish haqida ixtilof qilganlar: ulardan bir guruhi xufton namozidan keyin suhbatlashishni makruh sanagan, baʼzilari esa ilm maʼnosida boʻlsa va zaruriy hojatlar uchun boʻlsa ruxsat bergan. Aksar hadis esa ruxsat (borligi haqidadir). Nabiy ﷺdan rivoyat qilinganki, u zot: «Suhbat faqat namoz oʻquvchi yoki yoʻlovchi uchundir», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакр билан мусулмонларнинг ишларидан бирор иш ҳақида тунда суҳбатлашар эдилар, мен ҳам улар билан бирга эдим», деди. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Авс ибн Ҳузайфа ва Имрон ибн Ҳусайндан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни Ҳасан ибн Убайдуллоҳ ҳам Иброҳимдан, у Алқамадан, у Жуъфий (қабиласи)дан Қайс ёки Ибн Қайс деб аталувчи бир кишидан, у Умардан, у Набий ﷺдан узун бир қисса ичида ривоят қилган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли охирги хуфтон намозидан кейин тунда суҳбатлашиш ҳақида ихтилоф қилганлар: улардан бир гуруҳи хуфтон намозидан кейин суҳбатлашишни макруҳ санаган, баъзилари эса илм маъносида бўлса ва зарурий ҳожатлар учун бўлса рухсат берган. Аксар ҳадис эса рухсат (борлиги ҳақидадир). Набий ﷺдан ривоят қилинганки, у зот: «Суҳбат фақат намоз ўқувчи ёки йўловчи учундир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ غَنَّامٍ، عَنْ عَمَّتِهِ أُمِّ فَرْوَةَ، وَكَانَتْ، مِمَّنْ بَايَعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ لأَوَّلِ وَقْتِهَا ‏"‏ ‏.‏

Ummu Farva (roziyallohu anho)dan — u Nabiy ﷺga bayʼat qilganlardan boʻlgan — rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺdan: ‹Qaysi amal afzal?› deb soʻraldi. U zot: ‹Namozni avvalgi vaqtida (oʻqish)›, dedilar», dedi.Умму Фарва (розияллоҳу анҳо)дан — у Набий ﷺга байъат қилганлардан бўлган — ривоят қилинади: У: «Набий ﷺдан: ‹Қайси амал афзал?› деб сўралди. У зот: ‹Намозни аввалги вақтида (ўқиш)›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْجُهَنِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ يَا عَلِيُّ ثَلاَثٌ لاَ تُؤَخِّرْهَا الصَّلاَةُ إِذَا آنَتْ وَالْجَنَازَةُ إِذَا حَضَرَتْ وَالأَيِّمُ إِذَا وَجَدْتَ لَهَا كُفْؤًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ unga: «Ey Ali! Uch (narsani) kechiktirma: vaqti kelgan namozni, hozir boʻlgan janozani va munosib (juftini) topganingda turmushga chiqmagan ayolni (nikohlashni)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hasan hadisdir.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ унга: «Эй Али! Уч (нарсани) кечиктирма: вақти келган намозни, ҳозир бўлган жанозани ва муносиб (жуфтини) топганингда турмушга чиқмаган аёлни (никоҳлашни)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ الْوَلِيدِ الْمَدَنِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَقْتُ الأَوَّلُ مِنَ الصَّلاَةِ رِضْوَانُ اللَّهِ وَالْوَقْتُ الآخِرُ عَفْوُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ فَرْوَةَ لاَ يُرْوَى إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ وَلَيْسَ هُوَ بِالْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَاضْطَرَبُوا عَنْهُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ صَدُوقٌ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozning avvalgi vaqti — Allohning rizosi, oxirgi vaqti esa — Allohning afvidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Ibn Abbos ham Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Umar, Oisha va Ibn Masʼuddan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ummu Farvaning hadisi faqat Abdulloh ibn Umar al-Umariyning hadisi orqaligina rivoyat qilinadi, u esa hadis ahli nazdida kuchli (rovi) emas, bu hadisda undan (rivoyatni) chalkash keltirganlar, garchi u sodiq boʻlsa-da; Yahyo ibn Said uning hifzi (yodlash quvvati) toʻgʻrisida (tanqidiy) gapirgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намознинг аввалги вақти — Аллоҳнинг ризоси, охирги вақти эса — Аллоҳнинг афвидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Ибн Аббос ҳам Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Оиша ва Ибн Масъуддан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Умму Фарванинг ҳадиси фақат Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийнинг ҳадиси орқалигина ривоят қилинади, у эса ҳадис аҳли наздида кучли (рови) эмас, бу ҳадисда ундан (ривоятни) чалкаш келтирганлар, гарчи у содиқ бўлса-да; Яҳё ибн Саид унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) тўғрисида (танқидий) гапирган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ، عَنِ الْوَليِدِ بْنِ الْعَيْزَارِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لاِبْنِ مَسْعُودٍ أَىُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ قَالَ سَأَلْتُ عَنْهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ عَلَى مَوَاقِيتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَبِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَالْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى الْمَسْعُودِيُّ وَشُعْبَةُ وَسُلَيْمَانُ هُوَ أَبُو إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Abu Amr ash-Shayboniydan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ibn Masʼudga: «Qaysi amal afzal?» dedi. U: «Buni Rasululloh ﷺdan soʻragan edim, u zot: ‹Namozni oʻz vaqtlarida (oʻqish)›, dedilar. Men: ‹Yana nima, ey Rasululloh?› dedim. U zot: ‹Ota-onaga yaxshilik qilish›, dedilar. Men: ‹Yana nima, ey Rasululloh?› dedim. U zot: ‹Alloh yoʻlida jihod (qilish)›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Bu hadisni Masʼudiy, Shuʼba, Sulaymon — u Abu Ishoq ash-Shayboniydir — va boshqa koʻplab (rovilar) Valid ibn al-Ayzordan rivoyat qilganlar.Абу Амр аш-Шайбонийдан ривоят қилинадики, бир киши Ибн Масъудга: «Қайси амал афзал?» деди. У: «Буни Расулуллоҳ ﷺдан сўраган эдим, у зот: ‹Намозни ўз вақтларида (ўқиш)›, дедилар. Мен: ‹Яна нима, эй Расулуллоҳ?› дедим. У зот: ‹Ота-онага яхшилик қилиш›, дедилар. Мен: ‹Яна нима, эй Расулуллоҳ?› дедим. У зот: ‹Аллоҳ йўлида жиҳод (қилиш)›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Масъудий, Шуъба, Сулаймон — у Абу Ишоқ аш-Шайбонийдир — ва бошқа кўплаб (ровилар) Валид ибн ал-Айзордан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةً لِوَقْتِهَا الآخِرِ مَرَّتَيْنِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَالْوَقْتُ الأَوَّلُ مِنَ الصَّلاَةِ أَفْضَلُ ‏.‏ وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ أَوَّلِ الْوَقْتِ عَلَى آخِرِهِ اخْتِيَارُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فَلَمْ يَكُونُوا يَخْتَارُونَ إِلاَّ مَا هُوَ أَفْضَلُ وَلَمْ يَكُونُوا يَدَعُونَ الْفَضْلَ وَكَانُوا يُصَلُّونَ فِي أَوَّلِ الْوَقْتِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَبُو الْوَلِيدِ الْمَكِّيُّ عَنِ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Alloh u zotning jonini olguniga qadar hech qachon biror namozni oxirgi vaqtida ikki marta oʻqimaganlar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, uning isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Shofeiy aytdi: Namozning avvalgi vaqti afzalroqdir. Avvalgi vaqtning oxirgi vaqtdan afzalligiga dalolat qiladigan narsalardan biri — Nabiy ﷺning, Abu Bakr va Umarning (shuni) ixtiyor qilganlaridir; ular faqat afzal boʻlgan narsanigina ixtiyor qilar, fazilatni tark etmas va namozni avvalgi vaqtida oʻqir edilar. (Shofeiy) aytdi: Buni bizga Abu Valid al-Makkiy Shofeiydan aytib berdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳ у зотнинг жонини олгунига қадар ҳеч қачон бирор намозни охирги вақтида икки марта ўқимаганлар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, унинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Шофеий айтди: Намознинг аввалги вақти афзалроқдир. Аввалги вақтнинг охирги вақтдан афзаллигига далолат қиладиган нарсалардан бири — Набий ﷺнинг, Абу Бакр ва Умарнинг (шуни) ихтиёр қилганларидир; улар фақат афзал бўлган нарсанигина ихтиёр қилар, фазилатни тарк этмас ва намозни аввалги вақтида ўқир эдилар. (Шофеий) айтди: Буни бизга Абу Валид ал-Маккий Шофеийдан айтиб берди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الَّذِي تَفُوتُهُ صَلاَةُ الْعَصْرِ فَكَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَنَوْفَلِ بْنِ مُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ أَيْضًا عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Asr namozini qoldirib (oʻtkazib) yuborgan kishi xuddi ahli va molidan ayrilgan (talangan) kabidir», dedilar. Bu bobda Burayda va Navfal ibn Muoviyadan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni az-Zuhriy ham Solimdan, u otasi Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Аср намозини қолдириб (ўтказиб) юборган киши худди аҳли ва молидан айрилган (таланган) кабидир», дедилар. Бу бобда Бурайда ва Навфал ибн Муовиядан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни аз-Зуҳрий ҳам Солимдан, у отаси Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الصَّامِتِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ أُمَرَاءُ يَكُونُونَ بَعْدِي يُمِيتُونَ الصَّلاَةَ فَصَلِّ الصَّلاَةَ لِوَقْتِهَا فَإِنْ صُلِّيَتْ لِوَقْتِهَا كَانَتْ لَكَ نَافِلَةً وَإِلاَّ كُنْتَ قَدْ أَحْرَزْتَ صَلاَتَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ الصَّلاَةَ لِمِيقَاتِهَا إِذَا أَخَّرَهَا الإِمَامُ ثُمَّ يُصَلِّي مَعَ الإِمَامِ وَالصَّلاَةُ الأُولَى هِيَ الْمَكْتُوبَةُ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَأَبُو عِمْرَانَ الْجَوْنِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ حَبِيبٍ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ey Abu Zarr! Mendan keyin namozni oʻldiradigan (vaqtidan kechiktiradigan) amirlar boʻladi. Sen namozni oʻz vaqtida oʻqigin. Agar (namoz ular bilan) oʻz vaqtida oʻqilsa, u sen uchun nafl boʻladi; aks holda esa namozingni (ado etib) saqlab qolgan boʻlasan», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud va Uboda ibn Somitdan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Zarrning hadisi hasan hadisdir. Bu koʻplab ilm ahlining soʻzidir; ular imom namozni kechiktirsa, kishi namozni oʻz vaqtida oʻqib, soʻng imom bilan (ham) oʻqishini mustahab sanaydilar; koʻp ilm ahli nazdida birinchi namoz farzdir. Abu Imron al-Javniyning ismi esa Abdulmalik ibn Habibdir.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Эй Абу Зарр! Мендан кейин намозни ўлдирадиган (вақтидан кечиктирадиган) амирлар бўлади. Сен намозни ўз вақтида ўқигин. Агар (намоз улар билан) ўз вақтида ўқилса, у сен учун нафл бўлади; акс ҳолда эса намозингни (адо этиб) сақлаб қолган бўласан», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Убода ибн Сомитдан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Заррнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу кўплаб илм аҳлининг сўзидир; улар имом намозни кечиктирса, киши намозни ўз вақтида ўқиб, сўнг имом билан (ҳам) ўқишини мустаҳаб санайдилар; кўп илм аҳли наздида биринчи намоз фарздир. Абу Имрон ал-Жавнийнинг исми эса Абдулмалик ибн Ҳабибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبَاحٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، قَالَ ذَكَرُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَوْمَهُمْ عَنِ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ فِي النَّوْمِ تَفْرِيطٌ إِنَّمَا التَّفْرِيطُ فِي الْيَقَظَةِ فَإِذَا نَسِيَ أَحَدُكُمْ صَلاَةً أَوْ نَامَ عَنْهَا فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي مَرْيَمَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ وَذِي مِخْبَرٍ وَيُقَالُ ذِي مِخْمَرٍ وَهُوَ ابْنُ أَخِي النَّجَاشِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي قَتَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الرَّجُلِ يَنَامُ عَنِ الصَّلاَةِ أَوْ يَنْسَاهَا فَيَسْتَيْقِظُ أَوْ يَذْكُرُ وَهُوَ فِي غَيْرِ وَقْتِ صَلاَةٍ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ عِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَلِّيهَا إِذَا اسْتَيْقَظَ أَوْ ذَكَرَ وَإِنْ كَانَ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ أَوْ عِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَالشَّافِعِيِّ وَمَالِكٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يُصَلِّي حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ أَوْ تَغْرُبَ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytdi: Hammod ibn Zayd bizga hadis aytdi, u Sobit al-Bunoniydan, u Abdulloh ibn Raboh al-Ansoriydan, u Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U aytdi: Namozni uxlab qoldirganlari haqida Nabiy ﷺga aytishdi. Shunda u zot: «Uyquda qusur (gunoh) yoʻq, qusur faqat uygʻoqlikdadir. Sizdan biringiz biror namozni unutsa yoki uni uxlab qoldirsa, uni eslagan vaqtida oʻqib olsin», dedilar. Bu bobda Ibn Masʼud, Abu Maryam, Imron ibn Husayn, Jubayr ibn Mutʼim, Abu Juhayfa, Abu Said, Amr ibn Umayya az-Zamriy va Ziy Mixbardan ham rivoyat bor; uni Ziy Mixmar deb ham aytiladi, u Najoshiyning jiyani edi. Abu Iso aytdi: Abu Qatodaning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli quyosh chiqayotgan yoki botayotgan paytda — namoz vaqti boʻlmagan vaqtda — namozini uxlab qoldirgan yoki uni unutib, soʻng uygʻongan yoxud eslagan kishi haqida ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Uygʻongan yoki eslagan vaqtida, garchi quyosh chiqayotgan yoki botayotgan paytda boʻlsa ham, uni oʻqib oladi», dedilar. Bu Ahmad, Ishoq, Shofeiy va Molikning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Quyosh chiqib yoki botib boʻlmaguncha oʻqimaydi», dedilar.Қутайба бизга ҳадис айтди: Ҳаммод ибн Зайд бизга ҳадис айтди, у Собит ал-Бунонийдан, у Абдуллоҳ ибн Рабоҳ ал-Ансорийдан, у Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У айтди: Намозни ухлаб қолдирганлари ҳақида Набий ﷺга айтишди. Шунда у зот: «Уйқуда қусур (гуноҳ) йўқ, қусур фақат уйғоқликдадир. Сиздан бирингиз бирор намозни унутса ёки уни ухлаб қолдирса, уни эслаган вақтида ўқиб олсин», дедилар. Бу бобда Ибн Масъуд, Абу Марям, Имрон ибн Ҳусайн, Жубайр ибн Мутъим, Абу Жуҳайфа, Абу Саид, Амр ибн Умайя аз-Замрий ва Зий Михбардан ҳам ривоят бор; уни Зий Михмар деб ҳам айтилади, у Нажошийнинг жияни эди. Абу Исо айтди: Абу Қатоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли қуёш чиқаётган ёки ботаётган пайтда — намоз вақти бўлмаган вақтда — намозини ухлаб қолдирган ёки уни унутиб, сўнг уйғонган ёхуд эслаган киши ҳақида ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Уйғонган ёки эслаган вақтида, гарчи қуёш чиқаётган ёки ботаётган пайтда бўлса ҳам, уни ўқиб олади», дедилар. Бу Аҳмад, Ишоқ, Шофеий ва Моликнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Қуёш чиқиб ёки ботиб бўлмагунча ўқимайди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَبِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّهَا إِذَا ذَكَرَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ أَنَّهُ قَالَ فِي الرَّجُلِ يَنْسَى الصَّلاَةَ قَالَ يُصَلِّيهَا مَتَى مَا ذَكَرَهَا فِي وَقْتٍ أَوْ فِي غَيْرِ وَقْتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّهُ نَامَ عَنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ فَاسْتَيْقَظَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ فَلَمْ يُصَلِّ حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى هَذَا وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَذَهَبُوا إِلَى قَوْلِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ ‏.‏

Qutayba va Bishr ibn Muoz bizga hadis aytdilar. Ular: Abu Avona bizga hadis aytdi, u Qatodadan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi, dedilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror namozni unutsa, uni eslagan vaqtida oʻqib olsin», dedilar. Bu bobda Samura va Abu Qatodadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinishicha, u namozni unutgan kishi haqida: «Uni vaqtida boʻladimi yoki vaqtidan tashqarida boʻladimi, qachon eslasa, oʻsha vaqtda oʻqib oladi», degan. Bu Shofeiy, Ahmad ibn Hanbal va Ishoqning soʻzidir. Abu Bakradan rivoyat qilinishicha, u asr namozini uxlab qoldirib, quyosh botayotgan paytda uygʻonibdi va quyosh botib boʻlmaguncha oʻqimabdi. Kufa ahlidan bir qavm shu fikrga borgan, bizning ashoblarimiz esa Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)ning soʻziga borganlar.Қутайба ва Бишр ибн Муоз бизга ҳадис айтдилар. Улар: Абу Авона бизга ҳадис айтди, у Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди, дедилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор намозни унутса, уни эслаган вақтида ўқиб олсин», дедилар. Бу бобда Самура ва Абу Қатодадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинишича, у намозни унутган киши ҳақида: «Уни вақтида бўладими ёки вақтидан ташқарида бўладими, қачон эсласа, ўша вақтда ўқиб олади», деган. Бу Шофеий, Аҳмад ибн Ҳанбал ва Ишоқнинг сўзидир. Абу Бакрадан ривоят қилинишича, у аср намозини ухлаб қолдириб, қуёш ботаётган пайтда уйғонибди ва қуёш ботиб бўлмагунча ўқимабди. Куфа аҳлидан бир қавм шу фикрга борган, бизнинг ашобларимиз эса Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)нинг сўзига борганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ شَغَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَرْبَعِ صَلَوَاتٍ يَوْمَ الْخَنْدَقِ حَتَّى ذَهَبَ مِنَ اللَّيْلِ مَا شَاءَ اللَّهُ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعِشَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ إِلاَّ أَنَّ أَبَا عُبَيْدَةَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْفَوَائِتِ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ لِكُلِّ صَلاَةٍ إِذَا قَضَاهَا وَإِنْ لَمْ يُقِمْ أَجْزَأَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Hannod bizga hadis aytdi: Hushaym bizga hadis aytdi, u Abuz-Zubayrdan, u Nofiʼ ibn Jubayr ibn Mutʼimdan, u Abu Ubayda ibn Abdulloh ibn Masʼuddan rivoyat qildi. U aytdi: Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu): «Mushriklar Xandaq kunida Rasululloh ﷺni toʻrt namozdan mashgʻul (mahrum) qildilar, hatto kechadan Alloh xohlagancha (vaqt) oʻtib ketdi. Soʻng u zot Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, soʻng iqomat aytdi va u zot peshin namozini oʻqidilar; soʻng iqomat aytdi va u zot asr namozini oʻqidilar; soʻng iqomat aytdi va u zot shom namozini oʻqidilar; soʻng iqomat aytdi va u zot xufton namozini oʻqidilar», dedi. U aytdi: Bu bobda Abu Said va Jobirdan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abdullohning hadisining isnodida muammo yoʻq, faqat Abu Ubayda Abdullohdan eshitmagan. Qazo namozlar haqida baʼzi ilm ahli shuni ixtiyor qilganlar: kishi qazo qilgan har bir namozi uchun iqomat aytadi; agar iqomat aytmasa ham, kifoya qiladi. Bu Shofeiyning soʻzidir.Ҳаннод бизга ҳадис айтди: Ҳушайм бизга ҳадис айтди, у Абуз-Зубайрдан, у Нофиъ ибн Жубайр ибн Мутъимдан, у Абу Убайда ибн Абдуллоҳ ибн Масъуддан ривоят қилди. У айтди: Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу): «Мушриклар Хандақ кунида Расулуллоҳ ﷺни тўрт намоздан машғул (маҳрум) қилдилар, ҳатто кечадан Аллоҳ хоҳлаганча (вақт) ўтиб кетди. Сўнг у зот Билолга буюрдилар, у азон айтди, сўнг иқомат айтди ва у зот пешин намозини ўқидилар; сўнг иқомат айтди ва у зот аср намозини ўқидилар; сўнг иқомат айтди ва у зот шом намозини ўқидилар; сўнг иқомат айтди ва у зот хуфтон намозини ўқидилар», деди. У айтди: Бу бобда Абу Саид ва Жобирдан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳнинг ҳадисининг иснодида муаммо йўқ, фақат Абу Убайда Абдуллоҳдан эшитмаган. Қазо намозлар ҳақида баъзи илм аҳли шуни ихтиёр қилганлар: киши қазо қилган ҳар бир намози учун иқомат айтади; агар иқомат айтмаса ҳам, кифоя қилади. Бу Шофеийнинг сўзидир.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كِدْتُ أُصَلِّي الْعَصْرَ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ إِنْ صَلَّيْتُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلْنَا بُطْحَانَ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَوَضَّأْنَا فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor — Bundor — bizga hadis aytdi: Muoz ibn Hishom bizga hadis aytdi: Otam menga hadis aytdi, u Yahyo ibn Abu Kasiydan rivoyat qildi: Abu Salama ibn Abdurrahmon bizga hadis aytdi, u Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Umar ibn al-Xattob Xandaq kunida Qurayshning kofirlarini soʻkib turib: «Yo Rasululloh, quyosh botgunicha asr namozini deyarli oʻqiy olmadim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Vallohi, men ham uni oʻqimadim», dedilar. (Jobir) aytdi: Soʻng biz Buthonga tushdik va Rasululloh ﷺ tahorat oldilar, biz ham tahorat oldik. Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh botgandan keyin oʻqidilar, soʻng undan keyin shom namozini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — бизга ҳадис айтди: Муоз ибн Ҳишом бизга ҳадис айтди: Отам менга ҳадис айтди, у Яҳё ибн Абу Касийдан ривоят қилди: Абу Салама ибн Абдурраҳмон бизга ҳадис айтди, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Умар ибн ал-Хаттоб Хандақ кунида Қурайшнинг кофирларини сўкиб туриб: «Ё Расулуллоҳ, қуёш ботгунича аср намозини деярли ўқий олмадим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Валлоҳи, мен ҳам уни ўқимадим», дедилар. (Жобир) айтди: Сўнг биз Бутҳонга тушдик ва Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олдилар, биз ҳам таҳорат олдик. Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш ботгандан кейин ўқидилар, сўнг ундан кейин шом намозини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، وَأَبُو النَّضْرِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ زُبَيْدٍ، عَنْ مُرَّةَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga hadis aytdi: Abu Dovud at-Toyolisiy va Abun-Nazr bizga hadis aytdilar, ular Muhammad ibn Talha ibn Musarrifdan, u Zubayddan, u Murra al-Hamdoniydan, u Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Solatul-vusto (oʻrtancha namoz) — asr namozidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга ҳадис айтди: Абу Довуд ат-Тоёлисий ва Абун-Назр бизга ҳадис айтдилар, улар Муҳаммад ибн Талҳа ибн Мусаррифдан, у Зубайддан, у Мурра ал-Ҳамдонийдан, у Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Солатул-вусто (ўртанча намоз) — аср намозидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الْعَصْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي هَاشِمِ بْنِ عُتْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثُ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَقَدْ سَمِعَ مِنْهُ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ فِي صَلاَةِ الْوُسْطَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَعَائِشَةُ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الظُّهْرِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ صَلاَةُ الْوُسْطَى صَلاَةُ الصُّبْحِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ قَالَ قَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ سِيرِينَ سَلِ الْحَسَنَ مِمَّنْ سَمِعَ حَدِيثَ الْعَقِيقَةِ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُهُ مِنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمَدِينِيِّ عَنْ قُرَيْشِ بْنِ أَنَسٍ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ قَالَ عَلِيٌّ وَسَمَاعُ الْحَسَنِ مِنْ سَمُرَةَ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Hannod bizga hadis aytdi: Abda bizga hadis aytdi, u Saiddan, u Qatodadan, u Hasandan, u Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Solatul-vusto (oʻrtancha namoz) — asr namozidir», dedilar. U aytdi: Bu bobda Ali, Abdulloh ibn Masʼud, Zayd ibn Sobit, Oisha, Hafsa, Abu Hurayra va Abu Hoshim ibn Utbadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Muhammad aytdi: Ali ibn Abdulloh aytdi: Hasanning Samura ibn Jundubdan qilgan hadisi sahih hadisdir va u undan eshitgan. Abu Iso yana aytdi: Samuraning solatul-vusto haqidagi hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ulamolarning soʻzidir. Zayd ibn Sobit va Oisha: «Solatul-vusto — peshin namozidir», dedilar. Ibn Abbos va Ibn Umar: «Solatul-vusto — subh (bomdod) namozidir», dedilar. Abu Muso Muhammad ibn al-Musanno bizga hadis aytdi: Quraysh ibn Anas bizga hadis aytdi, u Habib ibn ash-Shahiddan rivoyat qildi. U aytdi: Muhammad ibn Sirin menga: «Hasandan aqiqa hadisini kimdan eshitganini soʻra», dedi. Men undan soʻradim, u: «Uni Samura ibn Jundubdan eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ismoil menga xabar berdi: Ali ibn Abdulloh ibn al-Madiniy bizga hadis aytdi, u Quraysh ibn Anasdan shu hadisni rivoyat qildi. Muhammad aytdi: Ali aytdi: Hasanning Samuradan eshitishi sahihdir. Va u shu hadis bilan dalil keltirdi.Ҳаннод бизга ҳадис айтди: Абда бизга ҳадис айтди, у Саиддан, у Қатодадан, у Ҳасандан, у Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Солатул-вусто (ўртанча намоз) — аср намозидир», дедилар. У айтди: Бу бобда Али, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Зайд ибн Собит, Оиша, Ҳафса, Абу Ҳурайра ва Абу Ҳошим ибн Утбадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Муҳаммад айтди: Али ибн Абдуллоҳ айтди: Ҳасаннинг Самура ибн Жундубдан қилган ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир ва у ундан эшитган. Абу Исо яна айтди: Самуранинг солатул-вусто ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан бўлган кўпчилик уламоларнинг сўзидир. Зайд ибн Собит ва Оиша: «Солатул-вусто — пешин намозидир», дедилар. Ибн Аббос ва Ибн Умар: «Солатул-вусто — субҳ (бомдод) намозидир», дедилар. Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ҳадис айтди: Қурайш ибн Анас бизга ҳадис айтди, у Ҳабиб ибн аш-Шаҳиддан ривоят қилди. У айтди: Муҳаммад ибн Сирин менга: «Ҳасандан ақиқа ҳадисини кимдан эшитганини сўра», деди. Мен ундан сўрадим, у: «Уни Самура ибн Жундубдан эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Исмоил менга хабар берди: Али ибн Абдуллоҳ ибн ал-Мадиний бизга ҳадис айтди, у Қурайш ибн Анасдан шу ҳадисни ривоят қилди. Муҳаммад айтди: Али айтди: Ҳасаннинг Самурадан эшитиши саҳиҳдир. Ва у шу ҳадис билан далил келтирди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ، وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ غَيْرَ، وَاحِدٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَكَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَعَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاذِ بْنِ عَفْرَاءَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَيَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنَّهُمْ كَرِهُوا الصَّلاَةَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ صَلاَةِ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَأَمَّا الصَّلَوَاتُ الْفَوَائِتُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ تُقْضَى بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ أَبِي الْعَالِيَةِ إِلاَّ ثَلاَثَةَ أَشْيَاءَ حَدِيثَ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثَ عَلِيٍّ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Maniʼ bizga hadis aytdi: Hushaym bizga hadis aytdi: Mansur — u Ibn Zozon — bizga xabar berdi, u Qatodadan rivoyat qildi. U aytdi: Abul-Oliya bizga xabar berdi, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Men Nabiy ﷺning ashoblaridan birortadan koʻprogʻidan eshitdim — ular orasida Umar ibn al-Xattob ham bor edi, u menga ulardan eng suyuklisi edi — Rasululloh ﷺ bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan va asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. U aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Masʼud, Abu Said, Uqba ibn Omir, Abu Hurayra, Ibn Umar, Samura ibn Jundub, Abdulloh ibn Amr, Muoz ibn Afro, Sunobihiy — u Nabiy ﷺdan eshitmagan — Salama ibn al-Akvaʼ, Zayd ibn Sobit, Oisha, Kaʼb ibn Murra, Abu Umoma, Amr ibn Abasa, Yaʼlo ibn Umayya va Muoviyadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning Umardan qilgan hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir; ular bomdod namozidan keyin quyosh chiqquncha va asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Qazo namozlarga kelsak, ularni asrdan keyin va bomdoddan keyin oʻqishda zarar yoʻq. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba aytdi: Qatoda Abul-Oliyadan faqat uchta narsani eshitgan: Umarning hadisini — Nabiy ﷺ asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlari; Ibn Abbosning Nabiy ﷺdan qilgan hadisini — u zot: «Hech kimga ‹Men Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman› deyish loyiq emas», deganlari; va Alining «Qozilar uchtadir» hadisini.Аҳмад ибн Маниъ бизга ҳадис айтди: Ҳушайм бизга ҳадис айтди: Мансур — у Ибн Зозон — бизга хабар берди, у Қатодадан ривоят қилди. У айтди: Абул-Олия бизга хабар берди, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Мен Набий ﷺнинг ашобларидан бирортадан кўпроғидан эшитдим — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ҳам бор эди, у менга улардан энг суюклиси эди — Расулуллоҳ ﷺ бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан ва асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлар. У айтди: Бу бобда Али, Ибн Масъуд, Абу Саид, Уқба ибн Омир, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Самура ибн Жундуб, Абдуллоҳ ибн Амр, Муоз ибн Афро, Сунобиҳий — у Набий ﷺдан эшитмаган — Салама ибн ал-Акваъ, Зайд ибн Собит, Оиша, Каъб ибн Мурра, Абу Умома, Амр ибн Абаса, Яъло ибн Умайя ва Муовиядан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг Умардан қилган ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улар бомдод намозидан кейин қуёш чиққунча ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Қазо намозларга келсак, уларни асрдан кейин ва бомдоддан кейин ўқишда зарар йўқ. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба айтди: Қатода Абул-Олиядан фақат учта нарсани эшитган: Умарнинг ҳадисини — Набий ﷺ асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлари; Ибн Аббоснинг Набий ﷺдан қилган ҳадисини — у зот: «Ҳеч кимга ‹Мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман› дейиш лойиқ эмас», деганлари; ва Алининг «Қозилар учтадир» ҳадисини.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ لأَنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلاَّهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى بَعْدَ الْعَصْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَهَذَا خِلاَفُ مَا رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ حَيْثُ قَالَ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ رُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا دَخَلَ عَلَيْهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَرُوِيَ عَنْهَا عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَالَّذِي اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلاَّ مَا اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الصَّلاَةِ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ بَعْدَ الطَّوَافِ فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ الصَّلاَةَ بِمَكَّةَ أَيْضًا بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytdi: Jarir bizga hadis aytdi, u Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Nabiy ﷺ asrdan keyin ikki rakʼat namoz oʻqiganlarining sababi shuki, u zotga mol kelib qoldi va u peshindan keyingi ikki rakʼatdan u zotni mashgʻul qildi. Shunda u zot ularni asrdan keyin oʻqidilar, soʻng ularni qaytarmadilar. Bu bobda Oisha, Ummu Salama, Maymuna va Abu Musodan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺdan u zotning asrdan keyin ikki rakʼat oʻqiganlari haqida birortadan koʻprogʻi rivoyat qilgan. Bu esa u zotdan rivoyat qilingan — asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlari — bilan ziddir. Ibn Abbosning hadisi — u «ularni qaytarmadilar» deganidagi — aniqroqdir. Zayd ibn Sobitdan ham Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash rivoyat qilingan. Oishadan bu bobda rivoyatlar rivoyat qilingan: undan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ asrdan keyin uning huzuriga kirsalar, albatta ikki rakʼat oʻqir edilar; yana undan, u Ummu Salamadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. Koʻpchilik ilm ahli ittifoq qilgan narsa — asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishning makruhligidir, faqat shundan istisno qilinganlar bundan mustasno; masalan, Makkada asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha tavofdan soʻng namoz oʻqish — Nabiy ﷺdan bunda ruxsat rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli shu fikrni aytganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli esa Makkada ham asrdan keyin va bomdoddan keyin namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va baʼzi Kufa ahli shuni aytadilar.Қутайба бизга ҳадис айтди: Жарир бизга ҳадис айтди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Набий ﷺ асрдан кейин икки ракъат намоз ўқиганларининг сабаби шуки, у зотга мол келиб қолди ва у пешиндан кейинги икки ракъатдан у зотни машғул қилди. Шунда у зот уларни асрдан кейин ўқидилар, сўнг уларни қайтармадилар. Бу бобда Оиша, Умму Салама, Маймуна ва Абу Мусодан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺдан у зотнинг асрдан кейин икки ракъат ўқиганлари ҳақида бирортадан кўпроғи ривоят қилган. Бу эса у зотдан ривоят қилинган — асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлари — билан зиддир. Ибн Аббоснинг ҳадиси — у «уларни қайтармадилар» деганидаги — аниқроқдир. Зайд ибн Собитдан ҳам Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Оишадан бу бобда ривоятлар ривоят қилинган: ундан ривоят қилинишича, Набий ﷺ асрдан кейин унинг ҳузурига кирсалар, албатта икки ракъат ўқир эдилар; яна ундан, у Умму Саламадан, у Набий ﷺдан ривоят қилишича, у зот асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлар. Кўпчилик илм аҳли иттифоқ қилган нарса — асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишнинг макруҳлигидир, фақат шундан истисно қилинганлар бундан мустасно; масалан, Маккада асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча тавофдан сўнг намоз ўқиш — Набий ﷺдан бунда рухсат ривоят қилинган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли шу фикрни айтганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли эса Маккада ҳам асрдан кейин ва бомдоддан кейин намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва баъзи Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ كَهْمَسِ بْنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَ كُلِّ أَذَانَيْنِ صَلاَةٌ لِمَنْ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَصْحَابُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّلاَةِ قَبْلَ الْمَغْرِبِ فَلَمْ يَرَ بَعْضُهُمُ الصَّلاَةَ قَبْلَ الْمَغْرِبِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ كَانُوا يُصَلُّونَ قَبْلَ صَلاَةِ الْمَغْرِبِ رَكْعَتَيْنِ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِنْ صَلاَّهُمَا فَحَسَنٌ ‏.‏ وَهَذَا عِنْدَهُمَا عَلَى الاِسْتِحْبَابِ ‏.‏

Hannod bizga hadis aytdi: Vakiʼ bizga hadis aytdi, u Kahmas ibn al-Hasandan, u Abdulloh ibn Buraydadan, u Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Har ikki azon (azon bilan iqomat) orasida xohlagan kishi uchun namoz bordir», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn az-Zubayrdan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Mugʻaffalning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari shomdan oldin namoz oʻqish haqida ixtilof qilganlar; baʼzilari shomdan oldin namoz oʻqishni (joiz) koʻrmaganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan birortadan koʻprogʻidan rivoyat qilinganki, ular shom namozidan oldin azon bilan iqomat orasida ikki rakʼat oʻqir edilar. Ahmad va Ishoq: «Agar u ikkisini oʻqisa, yaxshi», dedilar. Bu ular nazdida mustahab darajasidadir.Ҳаннод бизга ҳадис айтди: Вакиъ бизга ҳадис айтди, у Каҳмас ибн ал-Ҳасандан, у Абдуллоҳ ибн Бурайдадан, у Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Ҳар икки азон (азон билан иқомат) орасида хоҳлаган киши учун намоз бордир», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрдан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари шомдан олдин намоз ўқиш ҳақида ихтилоф қилганлар; баъзилари шомдан олдин намоз ўқишни (жоиз) кўрмаганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан бирортадан кўпроғидан ривоят қилинганки, улар шом намозидан олдин азон билан иқомат орасида икки ракъат ўқир эдилар. Аҳмад ва Ишоқ: «Агар у иккисини ўқиса, яхши», дедилар. Бу улар наздида мустаҳаб даражасидадир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، وَعَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنِ الأَعْرَجِ، يُحَدِّثُونَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصُّبْحِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ وَمَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْعَصْرِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَصْحَابُنَا وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَهُمْ لِصَاحِبِ الْعُذْرِ مِثْلُ الرَّجُلِ يَنَامُ عَنِ الصَّلاَةِ أَوْ يَنْسَاهَا فَيَسْتَيْقِظُ وَيَذْكُرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytdi: Maʼn bizga hadis aytdi: Molik ibn Anas bizga hadis aytdi, u Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan va Busr ibn Saiddan hamda al-Aʼrajdan — ular buni Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytishgan — Nabiy ﷺ: «Kim quyosh chiqishidan oldin subh (bomdod)dan bir rakʼatga yetsa, u subhga yetibdi; kim quyosh botishidan oldin asrdan bir rakʼatga yetsa, u asrga yetibdi», dedilar. Bu bobda Oishadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bizning ashoblarimiz, Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Bu hadisning maʼnosi ular nazdida uzrli kishi haqidadir; masalan, namozni uxlab qoldirgan yoki uni unutib, quyosh chiqishi yoki botishi paytida uygʻongan va eslagan kishi haqida.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтди: Маън бизга ҳадис айтди: Молик ибн Анас бизга ҳадис айтди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан ва Буср ибн Саиддан ҳамда ал-Аъраждан — улар буни Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтишган — Набий ﷺ: «Ким қуёш чиқишидан олдин субҳ (бомдод)дан бир ракъатга етса, у субҳга етибди; ким қуёш ботишидан олдин асрдан бир ракъатга етса, у асрга етибди», дедилар. Бу бобда Оишадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бизнинг ашобларимиз, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Бу ҳадиснинг маъноси улар наздида узрли киши ҳақидадир; масалан, намозни ухлаб қолдирган ёки уни унутиб, қуёш чиқиши ёки ботиши пайтида уйғонган ва эслаган киши ҳақида.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلاَ مَطَرٍ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا أَرَادَ بِذَلِكَ قَالَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُحْرِجَ أُمَّتَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ رَوَاهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيُّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ هَذَا ‏.‏

Hannod bizga hadis aytdi: Abu Muoviya bizga hadis aytdi, u Aʼmashdan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ Madinada qoʻrquv ham, yomgʻir ham boʻlmagan holda peshin bilan asrni hamda shom bilan xuftonni jamlab oʻqidilar. U aytdi: Ibn Abbosga: «Bu bilan nimani iroda qildilar?» deyildi. U: «Ummatini qiyinchilikka solmaslikni iroda qildilar», dedi. Bu bobda Abu Hurayradan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan; uni Jobir ibn Zayd, Said ibn Jubayr va Abdulloh ibn Shaqiq al-Uqayliy rivoyat qilganlar. Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan bundan boshqasi ham rivoyat qilingan.Ҳаннод бизга ҳадис айтди: Абу Муовия бизга ҳадис айтди, у Аъмашдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада қўрқув ҳам, ёмғир ҳам бўлмаган ҳолда пешин билан асрни ҳамда шом билан хуфтонни жамлаб ўқидилар. У айтди: Ибн Аббосга: «Бу билан нимани ирода қилдилар?» дейилди. У: «Умматини қийинчиликка солмасликни ирода қилдилар», деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган; уни Жобир ибн Зайд, Саид ибн Жубайр ва Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий ривоят қилганлар. Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан бундан бошқаси ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَقَدْ أَتَى بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَنَشٌ هَذَا هُوَ أَبُو عَلِيٍّ الرَّحَبِيُّ وَهُوَ حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ إِلاَّ فِي السَّفَرِ أَوْ بِعَرَفَةَ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ لِلْمَرِيضِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فِي الْمَطَرِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ لِلْمَرِيضِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ ‏.‏

Abu Salama Yahyo ibn Xalaf al-Basriy bizga hadis aytdi: al-Muʼtamir ibn Sulaymon bizga hadis aytdi, u otasidan, u Hanashdan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Kim uzrsiz ikki namozni jamlab oʻqisa, kabira (katta) gunohlar eshiklaridan bir eshikka kelibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Hanash — u Abu Ali ar-Rahabiydir, u Husayn ibn Qaysdir va u hadis ahli nazdida zaifdir; uni Ahmad va boshqalar zaif sanaganlar. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdirki, ikki namoz faqat safarda yoki Arafotda jamlanadi. Tobeinlardan baʼzi ilm ahli kasal kishi uchun ikki namozni jamlashda ruxsat berganlar; Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli: «Yomgʻirda ikki namozni jamlaydi», dedilar; Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Shofeiy kasal kishining ikki namozni jamlashini (joiz) koʻrmagan.Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий бизга ҳадис айтди: ал-Муътамир ибн Сулаймон бизга ҳадис айтди, у отасидан, у Ҳанашдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Ким узрсиз икки намозни жамлаб ўқиса, кабира (катта) гуноҳлар эшикларидан бир эшикка келибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Ҳанаш — у Абу Али ар-Раҳабийдир, у Ҳусайн ибн Қайсдир ва у ҳадис аҳли наздида заифдир; уни Аҳмад ва бошқалар заиф санаганлар. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдирки, икки намоз фақат сафарда ёки Арафотда жамланади. Тобеинлардан баъзи илм аҳли касал киши учун икки намозни жамлашда рухсат берганлар; Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли: «Ёмғирда икки намозни жамлайди», дедилар; Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Шофеий касал кишининг икки намозни жамлашини (жоиз) кўрмаган.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا أَصْبَحْنَا أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِالرُّؤْيَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ لَرُؤْيَا حَقٍّ فَقُمْ مَعَ بِلاَلٍ فَإِنَّهُ أَنْدَى وَأَمَدُّ صَوْتًا مِنْكَ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا قِيلَ لَكَ وَلْيُنَادِ بِذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ نِدَاءَ بِلاَلٍ بِالصَّلاَةِ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَجُرُّ إِزَارَهُ وَهُوَ يَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي قَالَ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَلِلَّهِ الْحَمْدُ فَذَلِكَ أَثْبَتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَأَطْوَلَ وَذَكَرَ فِيهِ قِصَّةَ الأَذَانِ مَثْنَى مَثْنَى وَالإِقَامَةِ مَرَّةً مَرَّةً ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ هُوَ ابْنُ عَبْدِ رَبِّهِ وَيُقَالُ ابْنُ عَبْدِ رَبٍّ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا يَصِحُّ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ فِي الأَذَانِ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ الْمَازِنِيُّ لَهُ أَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَمُّ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ ‏.‏

Said ibn Yahyo ibn Said al-Umaviy bizga hadis aytdi: Otam bizga hadis aytdi: Muhammad ibn Ishoq bizga hadis aytdi, u Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan, u Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayddan, u otasi (Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu))dan rivoyat qildi. U aytdi: Tonglaganimizda Rasululloh ﷺning huzurlariga keldik va men u zotga (koʻrgan) tushimni xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta bu rost tushdir. Bilol bilan turgin, chunki u sendan koʻra yoqimliroq va baland ovozlidir; senga aytilgan narsani unga oʻrgat, u bu bilan nido qilsin (azon aytsin)», dedilar. U aytdi: Umar ibn al-Xattob Bilolning namozga nido qilganini eshitganida, izorini sudrab Rasululloh ﷺning huzurlariga chiqdi va: «Yo Rasululloh, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men ham u aytgan narsaning oʻxshashini koʻrgan edim», dedi. U aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohga hamd boʻlsin, bu yanada mustahkamroqdir», dedilar. U aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadisni Ibrohim ibn Saʼd Muhammad ibn Ishoqdan bundan toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilgan va unda azon ikki marta-ikki martadan, iqomat bir marta-bir martadan ekanligi qissasini zikr qilgan. Abdulloh ibn Zayd — u Abdurabbihning oʻgʻlidir, Abdurabbning oʻgʻli deb ham aytiladi; biz uning Nabiy ﷺdan azon haqidagi shu bir hadisidan boshqa sahih narsasini bilmaymiz. Abdulloh ibn Zayd ibn Osim al-Moziniyning esa Nabiy ﷺdan (boshqa) hadislari bor, u Abbod ibn Tamimning amakisidir.Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Умавий бизга ҳадис айтди: Отам бизга ҳадис айтди: Муҳаммад ибн Ишоқ бизга ҳадис айтди, у Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан, у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайддан, у отаси (Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилди. У айтди: Тонглаганимизда Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдик ва мен у зотга (кўрган) тушимни хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта бу рост тушдир. Билол билан тургин, чунки у сендан кўра ёқимлироқ ва баланд овозлидир; сенга айтилган нарсани унга ўргат, у бу билан нидо қилсин (азон айтсин)», дедилар. У айтди: Умар ибн ал-Хаттоб Билолнинг намозга нидо қилганини эшитганида, изорини судраб Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига чиқди ва: «Ё Расулуллоҳ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ҳам у айтган нарсанинг ўхшашини кўрган эдим», деди. У айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ҳамд бўлсин, бу янада мустаҳкамроқдир», дедилар. У айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Иброҳим ибн Саъд Муҳаммад ибн Ишоқдан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган ва унда азон икки марта-икки мартадан, иқомат бир марта-бир мартадан эканлиги қиссасини зикр қилган. Абдуллоҳ ибн Зайд — у Абдураббиҳнинг ўғлидир, Абдураббнинг ўғли деб ҳам айтилади; биз унинг Набий ﷺдан азон ҳақидаги шу бир ҳадисидан бошқа саҳиҳ нарсасини билмаймиз. Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Осим ал-Мозинийнинг эса Набий ﷺдан (бошқа) ҳадислари бор, у Аббод ибн Тамимнинг амакисидир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ النَّضْرِ بْنِ أَبِي النَّضْرِ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنَا نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ الْمُسْلِمُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَجْتَمِعُونَ فَيَتَحَيَّنُونَ الصَّلَوَاتِ وَلَيْسَ يُنَادِي بِهَا أَحَدٌ فَتَكَلَّمُوا يَوْمًا فِي ذَلِكَ فَقَالَ بَعْضُهُمُ اتَّخِذُوا نَاقُوسًا مِثْلَ نَاقُوسِ النَّصَارَى ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ اتَّخِذُوا قَرْنًا مِثْلَ قَرْنِ الْيَهُودِ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَوَلاَ تَبْعَثُونَ رَجُلاً يُنَادِي بِالصَّلاَةِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بِلاَلُ قُمْ فَنَادِ بِالصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Bakr ibn an-Nazr ibn Abun-Nazr bizga hadis aytdi: Hajjoj ibn Muhammad bizga hadis aytdi. U aytdi: Ibn Jurayj aytdi: Nofiʼ bizga xabar berdi, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Musulmonlar Madinaga kelganlarida toʻplanib, namozlarning vaqtini chamalab kutar edilar, lekin uni hech kim nido qilmasdi (azon aytmasdi). Bir kuni shu haqda gaplashdilar. Baʼzilari: «Nasorolarning qoʻngʻirogʻiga oʻxshash qoʻngʻiroq tutinglar», dedi. Baʼzilari: «Yahudiylarning shoxiga oʻxshash shox (karnay) tutinglar», dedi. U aytdi: Shunda Umar ibn al-Xattob: «Bir kishini yuborib, namozga nido qildirsangiz boʻlmaydimi?» dedi. U aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Bilol, tur va namozga nido qilgin (azon ayt)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Ibn Umarning hadisidan hasan sahih gʻarib hadisdir.Абу Бакр ибн ан-Назр ибн Абун-Назр бизга ҳадис айтди: Ҳажжож ибн Муҳаммад бизга ҳадис айтди. У айтди: Ибн Журайж айтди: Нофиъ бизга хабар берди, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Мусулмонлар Мадинага келганларида тўпланиб, намозларнинг вақтини чамалаб кутар эдилар, лекин уни ҳеч ким нидо қилмасди (азон айтмасди). Бир куни шу ҳақда гаплашдилар. Баъзилари: «Насороларнинг қўнғироғига ўхшаш қўнғироқ тутинглар», деди. Баъзилари: «Яҳудийларнинг шохига ўхшаш шох (карнай) тутинглар», деди. У айтди: Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Бир кишини юбориб, намозга нидо қилдирсангиз бўлмайдими?» деди. У айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Билол, тур ва намозга нидо қилгин (азон айт)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي وَجَدِّي، جَمِيعًا عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَقْعَدَهُ وَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ مِثْلَ أَذَانِنَا ‏.‏ قَالَ بِشْرٌ فَقُلْتُ لَهُ أَعِدْ عَلَىَّ ‏.‏ فَوَصَفَ الأَذَانَ بِالتَّرْجِيعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مَحْذُورَةَ فِي الأَذَانِ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ بِمَكَّةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Bishr ibn Muoz al-Basriy bizga, Ibrohim ibn Abdulaziz ibn Abdulmalik ibn Abu Mahzura bizga rivoyat qildi. U: «Otam va bobom ikkalasi menga Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan xabar berdiki, Rasululloh ﷺ uni oʻtqazib qoʻyib, azonni harf-ma-harf unga oʻrgatdilar», dedi. Ibrohim aytdi: Bizning azonimizdek (oʻrgatdilar). Bishr aytdi: Men unga: «Menga qaytar», dedim. Shunda u azonni tarjiʼ bilan vasf qilib berdi. Abu Iso aytdi: Abu Mahzuraning azon haqidagi hadisi sahih hadisdir. U undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Makkada amal shunga binoandir, va bu Shofeʼiyning soʻzidir.Бишр ибн Муоз ал-Басрий бизга, Иброҳим ибн Абдулазиз ибн Абдулмалик ибн Абу Маҳзура бизга ривоят қилди. У: «Отам ва бобом иккаласи менга Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ уни ўтқазиб қўйиб, азонни ҳарф-ма-ҳарф унга ўргатдилар», деди. Иброҳим айтди: Бизнинг азонимиздек (ўргатдилар). Бишр айтди: Мен унга: «Менга қайтар», дедим. Шунда у азонни таржиъ билан васф қилиб берди. Абу Исо айтди: Абу Маҳзуранинг азон ҳақидаги ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир. У ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Маккада амал шунга биноандир, ва бу Шофеъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ الأَحْوَلِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَّمَهُ الأَذَانَ تِسْعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً وَالإِقَامَةَ سَبْعَ عَشْرَةَ كَلِمَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَحْذُورَةَ اسْمُهُ سَمُرَةُ بْنُ مِعْيَرٍ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا فِي الأَذَانِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ أَنَّهُ كَانَ يُفْرِدُ الإِقَامَةَ ‏.‏

Abu Muso Muhammad ibn al-Musanno bizga, Affon bizga, Hammom bizga Omir ibn Abdulvohid al-Ahvaldan, u Makhuldan, u Abdulloh ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ unga azonni oʻn toʻqqiz kalima, iqomatni oʻn yetti kalima qilib oʻrgatdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Mahzuraning ismi Samura ibn Miʼyardir. Baʼzi ilm ahli azon haqida shunga oʻtganlar (shu fikrda boʻlganlar). Abu Mahzuradan iqomatni yakka (toq) qilgani ham rivoyat qilingan.Абу Мусо Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга, Аффон бизга, Ҳаммом бизга Омир ибн Абдулвоҳид ал-Аҳвалдан, у Макҳулдан, у Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Набий ﷺ унга азонни ўн тўққиз калима, иқоматни ўн етти калима қилиб ўргатдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Маҳзуранинг исми Самура ибн Миъярдир. Баъзи илм аҳли азон ҳақида шунга ўтганлар (шу фикрда бўлганлар). Абу Маҳзурадан иқоматни якка (тоқ) қилгани ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، وَيَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أُمِرَ بِلاَلٌ أَنْ يَشْفَعَ، الأَذَانَ وَيُوتِرَ الإِقَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Qutayba bizga, Abdulvahhob as-Saqafiy va Yazid ibn Zurayʼ bizga Xolid al-Hazzodan, u Abu Qilobadan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: «Bilolga azonni juft (qaytarib), iqomatni esa toq qilish buyurildi». Bu bobda Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan va tobeinlardan baʼzi ilm ahlining soʻzidir. Molik, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Қутайба бизга, Абдулваҳҳоб ас-Сақафий ва Язид ибн Зурайъ бизга Холид ал-Ҳаззодан, у Абу Қилобадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: «Билолга азонни жуфт (қайтариб), иқоматни эса тоқ қилиш буюрилди». Бу бобда Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан ва тобеинлардан баъзи илм аҳлининг сўзидир. Молик, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ كَانَ أَذَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَفْعًا شَفْعًا فِي الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ رَوَاهُ وَكِيعٌ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى قَالَ حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ رَأَى الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ رَأَى الأَذَانَ فِي الْمَنَامِ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الأَذَانُ مَثْنَى مَثْنَى وَالإِقَامَةُ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى كَانَ قَاضِيَ الْكُوفَةِ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِيهِ شَيْئًا إِلاَّ أَنَّهُ يَرْوِي عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Abu Saʼid al-Ashajj bizga, Uqba ibn Xolid bizga Ibn Abu Layladan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, u Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: «Rasululloh ﷺning azoni azonda ham, iqomatda ham juft-juft (ikki martadan) edi». Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisini Vakiʼ Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan rivoyat qilib aytdi: «Bizga Muhammad ﷺning ashoblari, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrgani haqida rivoyat qildilar». Shuʼba ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrgani (haqida rivoyat qildi). Bu Ibn Abu Laylaning hadisidan sahihroqdir. Abdurrahmon ibn Abu Layla esa Abdulloh ibn Zayddan (hadis) eshitmagan. Baʼzi ilm ahli: «Azon juft-juft, iqomat ham juft-juftdir», dedilar. Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak va Kufa ahli ham shuni aytadilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abu Layla — bu Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Abu Layla boʻlib, u Kufaning qozisi edi va otasidan hech narsa eshitmagan, faqat bir kishi orqali otasidan rivoyat qiladi.Абу Саъид ал-Ашажж бизга, Уқба ибн Холид бизга Ибн Абу Лайладан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: «Расулуллоҳ ﷺнинг азони азонда ҳам, иқоматда ҳам жуфт-жуфт (икки мартадан) эди». Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадисини Вакиъ Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан ривоят қилиб айтди: «Бизга Муҳаммад ﷺнинг ашоблари, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўргани ҳақида ривоят қилдилар». Шуъба ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўргани (ҳақида ривоят қилди). Бу Ибн Абу Лайланинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абдурраҳмон ибн Абу Лайла эса Абдуллоҳ ибн Зайддан (ҳадис) эшитмаган. Баъзи илм аҳли: «Азон жуфт-жуфт, иқомат ҳам жуфт-жуфтдир», дедилар. Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар. Абу Исо айтди: Ибн Абу Лайла — бу Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Абу Лайла бўлиб, у Куфанинг қозиси эди ва отасидан ҳеч нарса эшитмаган, фақат бир киши орқали отасидан ривоят қилади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمُنْعِمِ، هُوَ صَاحِبُ السِّقَاءِ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِبِلاَلٍ ‏"‏ يَا بِلاَلُ إِذَا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ فِي أَذَانِكَ وَإِذَا أَقَمْتَ فَاحْدُرْ وَاجْعَلْ بَيْنَ أَذَانِكَ وَإِقَامَتِكَ قَدْرَ مَا يَفْرُغُ الآكِلُ مِنْ أَكْلِهِ وَالشَّارِبُ مِنْ شُرْبِهِ وَالْمُعْتَصِرُ إِذَا دَخَلَ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ وَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn al-Hasan bizga, al-Muallo ibn Asad bizga, Abdulmunʼim — u Sohibus-Siqodir — bizga rivoyat qilib aytdi: Bizga Yahyo ibn Muslim al-Hasandan va Atodan, ular Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ Bilolga: «Ey Bilol, azon aytsang, shoshilmay, sekin ayt, iqomat qilsang, tez (qil). Azoning bilan iqomating orasini ovqatlanuvchi ovqatini, ichuvchi ichimligini tugatadigan, hojati boriga hojatini chiqarish uchun kirgan kishiga yetadigan miqdorda qil. Meni koʻrmaguningizcha (namozga) turmanglar», dedilar.Аҳмад ибн ал-Ҳасан бизга, ал-Муалло ибн Асад бизга, Абдулмунъим — у Соҳибус-Сиқодир — бизга ривоят қилиб айтди: Бизга Яҳё ибн Муслим ал-Ҳасандан ва Атодан, улар Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ Билолга: «Эй Билол, азон айтсанг, шошилмай, секин айт, иқомат қилсанг, тез (қил). Азонинг билан иқоматинг орасини овқатланувчи овқатини, ичувчи ичимлигини тугатадиган, ҳожати борига ҳожатини чиқариш учун кирган кишига етадиган миқдорда қил. Мени кўрмагунингизча (намозга) турманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْمُنْعِمِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمُنْعِمِ وَهُوَ إِسْنَادٌ مَجْهُولٌ وَعَبْدُ الْمُنْعِمِ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Abd ibn Humayd bizga, Yunus ibn Muhammad bizga Abdulmunʼimdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Jobirning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilan, Abdulmunʼimning hadisidan bilamiz. U majhul (nomaʼlum) isnoddir, Abdulmunʼim esa basralik shayxdir.Абд ибн Ҳумайд бизга, Юнус ибн Муҳаммад бизга Абдулмунъимдан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Жобирнинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билан, Абдулмунъимнинг ҳадисидан биламиз. У мажҳул (номаълум) исноддир, Абдулмунъим эса басралик шайхдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ بِلاَلاً يُؤَذِّنُ وَيَدُورُ وَيُتْبِعُ فَاهُ هَا هُنَا وَهَا هُنَا وَإِصْبَعَاهُ فِي أُذُنَيْهِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي قُبَّةٍ لَهُ حَمْرَاءَ أُرَاهُ قَالَ مِنْ أَدَمٍ فَخَرَجَ بِلاَلٌ بَيْنَ يَدَيْهِ بِالْعَنَزَةِ فَرَكَزَهَا بِالْبَطْحَاءِ فَصَلَّى إِلَيْهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمُرُّ بَيْنَ يَدَيْهِ الْكَلْبُ وَالْحِمَارُ وَعَلَيْهِ حُلَّةٌ حَمْرَاءُ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى بَرِيقِ سَاقَيْهِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ نُرَاهُ حِبَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي جُحَيْفَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ يُدْخِلَ الْمُؤَذِّنُ إِصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ فِي الأَذَانِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَفِي الإِقَامَةِ أَيْضًا يُدْخِلُ إِصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏ وَأَبُو جُحَيْفَةَ اسْمُهُ وَهْبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السُّوَائِيُّ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga, Abdurrazzoq bizga, Sufyon as-Savriy bizga Avn ibn Abu Juhayfadan, u otasi (Abu Juhayfa roziyallohu anhu)dan xabar berdi. U aytdi: «Men Bilolni azon aytayotganini koʻrdim. U aylanar, yuzini u yoq-bu yoqqa burar, barmoqlari quloqlarida edi. Rasululloh ﷺ esa qizil bir chodirlarida edilar — uni teridan (qilingan) deb aytdi deb oʻylayman. Soʻng Bilol u zotning oldilaridan aniza (nayza) bilan chiqdi-da, uni Bathoda (yerga) tikdi. Rasululloh ﷺ unga (qarata) namoz oʻqidilar, oldilaridan it va eshak oʻtib turardi. U zotning ustlarida qizil hulla bor edi. Hozir ham u zotning boldirlarining yaltirashiga qarab turgandekman». Sufyon aytdi: Biz uni hibara (deb oʻylaymiz). Abu Iso aytdi: Abu Juhayfaning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir; ular muazzin azonda barmoqlarini quloqlariga kiritishini mustahab koʻradilar. Baʼzi ilm ahli: «Iqomatda ham barmoqlarini quloqlariga kiritadi», dedilar. Bu Avzoiyning soʻzidir. Abu Juhayfaning ismi Vahb ibn Abdulloh as-Suvoiydir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга, Абдурраззоқ бизга, Суфён ас-Саврий бизга Авн ибн Абу Жуҳайфадан, у отаси (Абу Жуҳайфа розияллоҳу анҳу)дан хабар берди. У айтди: «Мен Билолни азон айтаётганини кўрдим. У айланар, юзини у ёқ-бу ёққа бурар, бармоқлари қулоқларида эди. Расулуллоҳ ﷺ эса қизил бир чодирларида эдилар — уни теридан (қилинган) деб айтди деб ўйлайман. Сўнг Билол у зотнинг олдиларидан аниза (найза) билан чиқди-да, уни Батҳода (ерга) тикди. Расулуллоҳ ﷺ унга (қарата) намоз ўқидилар, олдиларидан ит ва эшак ўтиб турарди. У зотнинг устларида қизил ҳулла бор эди. Ҳозир ҳам у зотнинг болдирларининг ялтирашига қараб тургандекман». Суфён айтди: Биз уни ҳибара (деб ўйлаймиз). Абу Исо айтди: Абу Жуҳайфанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир; улар муаззин азонда бармоқларини қулоқларига киритишини мустаҳаб кўрадилар. Баъзи илм аҳли: «Иқоматда ҳам бармоқларини қулоқларига киритади», дедилар. Бу Авзоийнинг сўзидир. Абу Жуҳайфанинг исми Ваҳб ибн Абдуллоҳ ас-Сувоийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ بِلاَلٍ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُثَوِّبَنَّ فِي شَيْءٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ إِلاَّ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْرَائِيلَ الْمُلاَئِيِّ ‏.‏ وَأَبُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنَ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ قَالَ إِنَّمَا رَوَاهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ ‏.‏ وَأَبُو إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَلَيْسَ هُوَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ التَّثْوِيبِ فَقَالَ بَعْضُهُمُ التَّثْوِيبُ أَنْ يَقُولَ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ فِي التَّثْوِيبِ غَيْرَ هَذَا قَالَ التَّثْوِيبُ الْمَكْرُوهُ هُوَ شَيْءٌ أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ فَاسْتَبْطَأَ الْقَوْمَ قَالَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا الَّذِي قَالَ إِسْحَاقُ هُوَ التَّثْوِيبُ الَّذِي قَدْ كَرِهَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالَّذِي أَحْدَثُوهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالَّذِي فَسَّرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ أَنَّ التَّثْوِيبَ أَنْ يَقُولَ الْمُؤَذِّنُ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ وَيُقَالُ لَهُ التَّثْوِيبُ أَيْضًا وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرَأَوْهُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ دَخَلْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مَسْجِدًا وَقَدْ أُذِّنَ فِيهِ وَنَحْنُ نُرِيدُ أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِ فَثَوَّبَ الْمُؤَذِّنُ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَقَالَ اخْرُجْ بِنَا مِنْ عِنْدِ هَذَا الْمُبْتَدِعِ ‏.‏ وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا كَرِهَ عَبْدُ اللَّهِ التَّثْوِيبَ الَّذِي أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدُ ‏.‏

Ahmad ibn Maneʼ bizga, Abu Ahmad az-Zubayriy bizga, Abu Isroil bizga al-Hakamdan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, u Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Bomdod namozidan boshqa hech bir namozda aslo tasvib aytma», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bilolning hadisini biz faqat Abu Isroil al-Muloiyning hadisidan bilamiz. Abu Isroil esa bu hadisni al-Hakam ibn Utaybadan eshitmagan. U: «Buni Hasan ibn Umoradan, u al-Hakam ibn Utaybadan rivoyat qilgan», dedi. Abu Isroilning ismi Ismoil ibn Abu Ishoq boʻlib, u hadis ahli huzurida unchalik kuchli emas. Ilm ahli tasvibning tafsirida ixtilof qilganlar. Baʼzilari: «Tasvib — muazzin bomdod azonida ‹As-salotu xayrun minan-navm› (namoz uyqudan yaxshiroqdir) deyishidir», dedilar. Bu Ibn al-Muborak va Ahmadning soʻzidir. Ishoq esa tasvib haqida bundan boshqacha aytib dedi: «Makruh tasvib — bu odamlar Nabiy ﷺdan keyin paydo qilgan narsa boʻlib, muazzin azon aytib, soʻng odamlarning sustlik qilganini koʻrsa, azon bilan iqomat orasida ‹Qad qomatis-salot, hayya alas-salot, hayya alal-falah› deyishidir». (Abu Iso) aytdi: Ishoq aytgan bu (narsa) — ilm ahli makruh sanagan va odamlar Nabiy ﷺdan keyin paydo qilgan tasvibdir. Ibn al-Muborak va Ahmad tafsir qilgani — muazzin bomdod azonida ‹As-salotu xayrun minan-navm› deyishi esa sahih soʻzdir, unga ham tasvib deyiladi, va shuni ilm ahli ixtiyor qilgan va shunday koʻrganlar. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, u bomdod namozida ‹As-salotu xayrun minan-navm› deydi edi. Mujohiddan rivoyat qilinishicha, u aytdi: «Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan bir masjidga kirdim, unda azon aytilgan edi, biz unda namoz oʻqimoqchi edik. Muazzin tasvib aytdi, shunda Abdulloh ibn Umar masjiddan chiqib: ‹Bu bidʼatchining oldidan chiqib ketaylik›, dedi va unda namoz oʻqimadi». (Abu Iso) aytdi: Abdulloh faqat odamlar keyinchalik paydo qilgan tasvibni makruh koʻrgan.Аҳмад ибн Манеъ бизга, Абу Аҳмад аз-Зубайрий бизга, Абу Исроил бизга ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Бомдод намозидан бошқа ҳеч бир намозда асло тасвиб айтма», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Билолнинг ҳадисини биз фақат Абу Исроил ал-Мулоийнинг ҳадисидан биламиз. Абу Исроил эса бу ҳадисни ал-Ҳакам ибн Утайбадан эшитмаган. У: «Буни Ҳасан ибн Уморадан, у ал-Ҳакам ибн Утайбадан ривоят қилган», деди. Абу Исроилнинг исми Исмоил ибн Абу Ишоқ бўлиб, у ҳадис аҳли ҳузурида унчалик кучли эмас. Илм аҳли тасвибнинг тафсирида ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Тасвиб — муаззин бомдод азонида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› (намоз уйқудан яхшироқдир) дейишидир», дедилар. Бу Ибн ал-Муборак ва Аҳмаднинг сўзидир. Ишоқ эса тасвиб ҳақида бундан бошқача айтиб деди: «Макруҳ тасвиб — бу одамлар Набий ﷺдан кейин пайдо қилган нарса бўлиб, муаззин азон айтиб, сўнг одамларнинг сустлик қилганини кўрса, азон билан иқомат орасида ‹Қад қоматис-салот, ҳайя алас-салот, ҳайя алал-фалаҳ› дейишидир». (Абу Исо) айтди: Ишоқ айтган бу (нарса) — илм аҳли макруҳ санаган ва одамлар Набий ﷺдан кейин пайдо қилган тасвибдир. Ибн ал-Муборак ва Аҳмад тафсир қилгани — муаззин бомдод азонида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› дейиши эса саҳиҳ сўздир, унга ҳам тасвиб дейилади, ва шуни илм аҳли ихтиёр қилган ва шундай кўрганлар. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, у бомдод намозида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› дейди эди. Мужоҳиддан ривоят қилинишича, у айтди: «Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бир масжидга кирдим, унда азон айтилган эди, биз унда намоз ўқимоқчи эдик. Муаззин тасвиб айтди, шунда Абдуллоҳ ибн Умар масжиддан чиқиб: ‹Бу бидъатчининг олдидан чиқиб кетайлик›, деди ва унда намоз ўқимади». (Абу Исо) айтди: Абдуллоҳ фақат одамлар кейинчалик пайдо қилган тасвибни макруҳ кўрган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، وَيَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ الإِفْرِيقِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ نُعَيْمٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ الْحَارِثِ الصُّدَائِيِّ، قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُؤَذِّنَ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ فَأَذَّنْتُ فَأَرَادَ بِلاَلٌ أَنْ يُقِيمَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَخَا صُدَاءٍ قَدْ أَذَّنَ وَمَنْ أَذَّنَ فَهُوَ يُقِيمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ زِيَادٍ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الإِفْرِيقِيِّ وَالإِفْرِيقِيُّ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ قَالَ أَحْمَدُ لاَ أَكْتُبُ حَدِيثَ الإِفْرِيقِيِّ ‏.‏ قَالَ وَرَأَيْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُقَوِّي أَمْرَهُ وَيَقُولُ هُوَ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ مَنْ أَذَّنَ فَهُوَ يُقِيمُ ‏.‏

Hannod bizga, Abda va Yaʼlo ibn Ubayd bizga Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼum al-Ifriqiydan, u Ziyod ibn Nuaym al-Hazramiydan, u Ziyod ibn al-Horis as-Sudoiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: «Rasululloh ﷺ menga bomdod namozida azon aytishimni buyurdilar, men azon aytdim. Soʻng Bilol iqomat qilmoqchi boʻldi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Albatta, Sudoa birodari azon aytdi, kim azon aytsa, oʻsha iqomat qiladi›, dedilar». (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ziyodning hadisini biz faqat al-Ifriqiyning hadisidan bilamiz. Al-Ifriqiy esa hadis ahli huzurida zaifdir; uni Yahyo ibn Saʼid al-Qatton va boshqalar zaif deganlar. Ahmad aytdi: «Men al-Ifriqiyning hadisini yozmayman». (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning uning ishini kuchaytirib: «U muqoribul-hadis (hadisi qabul qilsa boʻladigan)dir», deganini koʻrdim. Koʻpchilik ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, yaʼni kim azon aytsa, oʻsha iqomat qiladi.Ҳаннод бизга, Абда ва Яъло ибн Убайд бизга Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъум ал-Ифриқийдан, у Зиёд ибн Нуайм ал-Ҳазрамийдан, у Зиёд ибн ал-Ҳорис ас-Судоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ менга бомдод намозида азон айтишимни буюрдилар, мен азон айтдим. Сўнг Билол иқомат қилмоқчи бўлди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Албатта, Судоа биродари азон айтди, ким азон айтса, ўша иқомат қилади›, дедилар». (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Зиёднинг ҳадисини биз фақат ал-Ифриқийнинг ҳадисидан биламиз. Ал-Ифриқий эса ҳадис аҳли ҳузурида заифдир; уни Яҳё ибн Саъид ал-Қаттон ва бошқалар заиф деганлар. Аҳмад айтди: «Мен ал-Ифриқийнинг ҳадисини ёзмайман». (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг унинг ишини кучайтириб: «У муқорибул-ҳадис (ҳадиси қабул қилса бўладиган)дир», деганини кўрдим. Кўпчилик илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, яъни ким азон айтса, ўша иқомат қилади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ يَحْيَى الصَّدَفِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُؤَذِّنُ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga, al-Valid ibn Muslim bizga Muoviya ibn Yahyo as-Sadafiydan, u az-Zuhriydan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. U zot: «Tahoratli kishidan boshqa hech kim azon aytmasin», dedilar.Али ибн Ҳужр бизга, ал-Валид ибн Муслим бизга Муовия ибн Яҳё ас-Садафийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. У зот: «Таҳоратли кишидан бошқа ҳеч ким азон айтмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لاَ يُنَادِي بِالصَّلاَةِ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لَمْ يَرْفَعْهُ ابْنُ وَهْبٍ وَهُوَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ فَكَرِهَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Yahyo ibn Muso bizga, Abdulloh ibn Vahb bizga Yunusdan, u Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qildi. U aytdi: Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: «Tahoratli kishidan boshqa hech kim namozga (azon bilan) chaqirmasin». Abu Iso aytdi: Bu birinchi hadisdan sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini Ibn Vahb marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan holatda) qilmagan, bu al-Valid ibn Muslimning hadisidan sahihroqdir. Zuhriy esa Abu Hurayradan (hadis) eshitmagan. Ilm ahli tahoratsiz azon aytish haqida ixtilof qilganlar: baʼzi ilm ahli uni makruh koʻrgan, Shofeʼiy va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli esa bunga ruxsat bergan, Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak va Ahmad ham shuni aytadilar.Яҳё ибн Мусо бизга, Абдуллоҳ ибн Ваҳб бизга Юнусдан, у Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилди. У айтди: Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: «Таҳоратли кишидан бошқа ҳеч ким намозга (азон билан) чақирмасин». Абу Исо айтди: Бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Ибн Ваҳб марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган ҳолатда) қилмаган, бу ал-Валид ибн Муслимнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Зуҳрий эса Абу Ҳурайрадан (ҳадис) эшитмаган. Илм аҳли таҳоратсиз азон айтиш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзи илм аҳли уни макруҳ кўрган, Шофеъий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли эса бунга рухсат берган, Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، أَخْبَرَنِي سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، يَقُولُ كَانَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُمْهِلُ فَلاَ يُقِيمُ حَتَّى إِذَا رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ خَرَجَ أَقَامَ الصَّلاَةَ حِينَ يَرَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ إِسْرَائِيلَ عَنْ سِمَاكٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّ الْمُؤَذِّنَ أَمْلَكُ بِالأَذَانِ وَالإِمَامَ أَمْلَكُ بِالإِقَامَةِ ‏.‏

Yahyo ibn Muso bizga, Abdurrazzoq bizga, Isroil bizga xabar berdi, Simok ibn Harb menga xabar berib, Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: «Rasululloh ﷺning muazzini muhlat berib, iqomat qilmas, toki Rasululloh ﷺ chiqqanlarini koʻrgach, u zotni koʻrgan paytida iqomat qilar edi». Abu Iso aytdi: Jobir ibn Samuraning hadisi hasan sahih hadisdir. Isroilning Simokdan (qilgan) hadisini biz faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Baʼzi ilm ahli ham shunday: «Muazzin azonga haqliroq, imom esa iqomatga haqliroqdir», dedilar.Яҳё ибн Мусо бизга, Абдурраззоқ бизга, Исроил бизга хабар берди, Симок ибн Ҳарб менга хабар бериб, Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: «Расулуллоҳ ﷺнинг муаззини муҳлат бериб, иқомат қилмас, токи Расулуллоҳ ﷺ чиққанларини кўргач, у зотни кўрган пайтида иқомат қилар эди». Абу Исо айтди: Жобир ибн Самуранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Исроилнинг Симокдан (қилган) ҳадисини биз фақат шу йўл билан биламиз. Баъзи илм аҳли ҳам шундай: «Муаззин азонга ҳақлироқ, имом эса иқоматга ҳақлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ بِلاَلاً يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى تَسْمَعُوا تَأْذِينَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَائِشَةَ وَأُنَيْسَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الأَذَانِ بِاللَّيْلِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ بِاللَّيْلِ أَجْزَأَهُ وَلاَ يُعِيدُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَذَّنَ بِلَيْلٍ أَعَادَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ بِلاَلاً أَذَّنَ بِلَيْلٍ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُنَادِيَ ‏"‏ إِنَّ الْعَبْدَ نَامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ حَدِيثُ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَأَخْطَأَ فِيهِ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ‏.‏

Qutayba bizga, al-Lays bizga Ibn Shihobdan, u Solim (rahimahulloh)dan, u otasi (Ibn Umar roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, Bilol tunda azon aytadi, shuning uchun Ibn Ummi Maktumning azonini eshitguningizcha yeb-iching», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Oisha, Unaysa, Anas, Abu Zar va Samura (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli tunda azon aytish haqida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli: «Muazzin tunda azon aytsa, kifoya qiladi va qaytarmaydi», dedilar. Bu Molik, Ibn al-Muborak, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Tunda azon aytsa, qaytaradi», dedilar. Sufyon as-Savriy ham shuni aytadi. Hammod ibn Salama Ayyubdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilishicha, Bilol tunda azon aytdi, shunda Nabiy ﷺ unga: «Albatta, banda uxlab qoldi», deb nido qilishni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Hammod ibn Salamaning Ayyubdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisi mahfuz emas, unda Hammod ibn Salama xato qilgan.Қутайба бизга, ал-Лайс бизга Ибн Шиҳобдан, у Солим (раҳимаҳуллоҳ)дан, у отаси (Ибн Умар розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Набий ﷺ: «Албатта, Билол тунда азон айтади, шунинг учун Ибн Умми Мактумнинг азонини эшитгунингизча еб-ичинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Оиша, Унайса, Анас, Абу Зар ва Самура (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли тунда азон айтиш ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: «Муаззин тунда азон айтса, кифоя қилади ва қайтармайди», дедилар. Бу Молик, Ибн ал-Муборак, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Тунда азон айтса, қайтаради», дедилар. Суфён ас-Саврий ҳам шуни айтади. Ҳаммод ибн Салама Айюбдан, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилишича, Билол тунда азон айтди, шунда Набий ﷺ унга: «Албатта, банда ухлаб қолди», деб нидо қилишни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас. Али ибн ал-Мадиний айтди: Ҳаммод ибн Саламанинг Айюбдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадиси маҳфуз эмас, унда Ҳаммод ибн Салама хато қилган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْمُهَاجِرِ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنَ الْمَسْجِدِ بَعْدَ مَا أُذِّنَ فِيهِ بِالْعَصْرِ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَمَّا هَذَا فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَعَلَى هَذَا الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ لاَ يَخْرُجَ أَحَدٌ مِنَ الْمَسْجِدِ بَعْدَ الأَذَانِ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ أَنْ يَكُونَ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ أَوْ أَمْرٌ لاَ بُدَّ مِنْهُ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ يَخْرُجُ مَا لَمْ يَأْخُذِ الْمُؤَذِّنُ فِي الإِقَامَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدَنَا لِمَنْ لَهُ عُذْرٌ فِي الْخُرُوجِ مِنْهُ ‏.‏ وَأَبُو الشَّعْثَاءِ اسْمُهُ سُلَيْمُ بْنُ أَسْوَدَ وَهُوَ وَالِدُ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَشْعَثُ بْنُ أَبِي الشَّعْثَاءِ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Hannod bizga, Vakiʼ bizga Sufyondan, u Ibrohim ibn al-Muhojirdan, u Abu Shaʼsodan rivoyat qildi. U aytdi: «Asr azoni aytilganidan keyin bir kishi masjiddan chiqib ketdi. Shunda Abu Hurayra (roziyallohu anhu): ‹Bunisiga kelsak, u Abul-Qosim ﷺga osiy boʻldi›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Usmon (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ ashoblari va ulardan keyingilardan iborat ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, yaʼni azondan keyin hech kim uzrsiz masjiddan chiqib ketmaydi, magar tahoratsiz boʻlishi yoki muqarrar bir ish (boʻlsa, bundan mustasno). Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u: «Muazzin iqomatni boshlamaguncha chiqib ketadi», degan. Abu Iso aytdi: Bizning nazdimizda bu undan chiqishga uzri bor kishi uchundir. Abu Shaʼsoning ismi Sulaym ibn Asvad boʻlib, u Ashʼas ibn Abu Shaʼsoning otasidir. Ashʼas ibn Abu Shaʼso bu hadisni otasidan rivoyat qilgan.Ҳаннод бизга, Вакиъ бизга Суфёндан, у Иброҳим ибн ал-Муҳожирдан, у Абу Шаъсодан ривоят қилди. У айтди: «Аср азони айтилганидан кейин бир киши масжиддан чиқиб кетди. Шунда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу): ‹Бунисига келсак, у Абул-Қосим ﷺга осий бўлди›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Усмон (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ ашоблари ва улардан кейингилардан иборат илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, яъни азондан кейин ҳеч ким узрсиз масжиддан чиқиб кетмайди, магар таҳоратсиз бўлиши ёки муқаррар бир иш (бўлса, бундан мустасно). Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Муаззин иқоматни бошламагунча чиқиб кетади», деган. Абу Исо айтди: Бизнинг наздимизда бу ундан чиқишга узри бор киши учундир. Абу Шаъсонинг исми Сулайм ибн Асвад бўлиб, у Ашъас ибн Абу Шаъсонинг отасидир. Ашъас ибн Абу Шаъсо бу ҳадисни отасидан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، قَالَ قَدِمْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَابْنُ عَمٍّ لِي فَقَالَ لَنَا ‏"‏ إِذَا سَافَرْتُمَا فَأَذِّنَا وَأَقِيمَا وَلْيَؤُمَّكُمَا أَكْبَرُكُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَارُوا الأَذَانَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ تُجْزِئُ الإِقَامَةُ إِنَّمَا الأَذَانُ عَلَى مَنْ يُرِيدُ أَنْ يَجْمَعَ النَّاسَ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Men va amakimning oʻgʻli Rasululloh ﷺ huzurlariga keldik. U zot bizga: ‹Safarga chiqsangiz, azon va iqomat aytinglar, sizdan kattaroqgʻingiz imom boʻlsin›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Koʻpchilik ahli ilm shu hadisga amal qilib, safarda azon aytishni ixtiyor qilganlar. Baʼzilari esa: «Iqomatning oʻzi kifoya qiladi, azon faqat odamlarni jamlamoqchi boʻlgan kishi uchundir», dedilar. Birinchi soʻz sahihroqdir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: «Мен ва амакимнинг ўғли Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдик. У зот бизга: ‹Сафарга чиқсангиз, азон ва иқомат айтинглар, сиздан каттароқғингиз имом бўлсин›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Кўпчилик аҳли илм шу ҳадисга амал қилиб, сафарда азон айтишни ихтиёр қилганлар. Баъзилари эса: «Иқоматнинг ўзи кифоя қилади, азон фақат одамларни жамламоқчи бўлган киши учундир», дедилар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو حَمْزَةَ، عَنْ جَابِرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَذَّنَ سَبْعَ سِنِينَ مُحْتَسِبًا كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَثَوْبَانَ وَمُعَاوِيَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو تُمَيْلَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ وَاضِحٍ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ السُّكَّرِيُّ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ مَيْمُونٍ ‏.‏ وَجَابِرُ بْنُ يَزِيدَ الْجُعْفِيُّ ضَعَّفُوهُ تَرَكَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ لَوْلاَ جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ لَكَانَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ حَدِيثٍ وَلَوْلاَ حَمَّادٌ لَكَانَ أَهْلُ الْكُوفَةِ بِغَيْرِ فِقْهٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim savobni umid qilib yetti yil azon aytsa, unga doʻzaxdan najot (poklik) yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Savbon, Muoviya, Anas, Abu Hurayra va Abu Saiddan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi gʻarib hadisdir. Abu Tumaylaning ismi Yahyo ibn Vozihdir. Abu Hamza as-Sukkariyning ismi Muhammad ibn Maymundir. Jobir ibn Yazid al-Juʼfiyni esa (muhaddislar) zaif sanaganlar; Yahyo ibn Said va Abdurahmon ibn Mahdiy uni tark qilganlar. Abu Iso aytdi: Men Joruddan eshitdim, u Vakiʼdan eshitganini aytdiki: «Agar Jobir al-Juʼfiy boʻlmaganida, kufaliklar hadissiz qolgan boʻlardilar; agar Hammod boʻlmaganida, kufaliklar fiqhsiz qolgan boʻlardilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким савобни умид қилиб етти йил азон айтса, унга дўзахдан нажот (поклик) ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Савбон, Муовия, Анас, Абу Ҳурайра ва Абу Саиддан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ғариб ҳадисдир. Абу Тумайланинг исми Яҳё ибн Возиҳдир. Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг исми Муҳаммад ибн Маймундир. Жобир ибн Язид ал-Жуъфийни эса (муҳаддислар) заиф санаганлар; Яҳё ибн Саид ва Абдураҳмон ибн Маҳдий уни тарк қилганлар. Абу Исо айтди: Мен Жоруддан эшитдим, у Вакиъдан эшитганини айтдики: «Агар Жобир ал-Жуъфий бўлмаганида, куфаликлар ҳадиссиз қолган бўлардилар; агар Ҳаммод бўлмаганида, куфаликлар фиқҳсиз қолган бўлардилар».

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِمَامُ ضَامِنٌ وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الأَئِمَّةَ وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Imom zomindir (masʼuldir), muazzin esa omonatdordir. Ey Alloh, imomlarni toʻgʻri yoʻlga boshlagin, muazzinlarni magʻfirat qilgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Sahl ibn Saʼd va Uqba ibn Omirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini Sufyon as-Savriy, Hafs ibn Gʻiyos va boshqa koʻplar Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Asbot ibn Muhammad esa Aʼmashdan rivoyat qilib: «Menga Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) hadis aytildi», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом зоминдир (масъулдир), муаззин эса омонатдордир. Эй Аллоҳ, имомларни тўғри йўлга бошлагин, муаззинларни мағфират қилгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Саҳл ибн Саъд ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Суфён ас-Саврий, Ҳафс ибн Ғиёс ва бошқа кўплар Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Асбот ибн Муҳаммад эса Аъмашдан ривоят қилиб: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (ривоят қилиб) ҳадис айтилди», деган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا سَمِعْتُمُ النِّدَاءَ فَقُولُوا مِثْلَ مَا يَقُولُ الْمُؤَذِّنُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبِيعَةَ وَعَائِشَةَ وَمُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِثْلَ حَدِيثِ مَالِكٍ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرِوَايَةُ مَالِكٍ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Azonni eshitsangiz, muazzin aytgan narsaning oʻxshashini ayting», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Rofiʼ, Abu Hurayra, Ummu Habiba, Abdulloh ibn Amr, Abdulloh ibn Rabiʼa, Oisha, Muoz ibn Anas va Muoviyadan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan sahihdir. Maʼmar va boshqa koʻplar ham az-Zuhriydan Molikning hadisi kabi rivoyat qilganlar. Abdurahmon ibn Ishoq esa az-Zuhriydan bu hadisni Said ibn al-Musayyabdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilgan. Molikning rivoyati sahihroqdir.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Азонни эшитсангиз, муаззин айтган нарсанинг ўхшашини айтинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Рофиъ, Абу Ҳурайра, Умму Ҳабиба, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Рабиъа, Оиша, Муоз ибн Анас ва Муовиядан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Маъмар ва бошқа кўплар ҳам аз-Зуҳрийдан Моликнинг ҳадиси каби ривоят қилганлар. Абдураҳмон ибн Ишоқ эса аз-Зуҳрийдан бу ҳадисни Саид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилган. Моликнинг ривояти саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو زُبَيْدٍ، - وَهُوَ عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ عَنْ أَشْعَثَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ، قَالَ إِنَّ مِنْ آخِرِ مَا عَهِدَ إِلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِ اتَّخِذْ مُؤَذِّنًا لاَ يَأْخُذُ عَلَى أَذَانِهِ أَجْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا أَنْ يَأْخُذَ الْمُؤَذِّنُ عَلَى الأَذَانِ أَجْرًا وَاسْتَحَبُّوا لِلْمُؤَذِّنِ أَنْ يَحْتَسِبَ فِي أَذَانِهِ ‏.‏

Usmon ibn Abil-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ menga tayinlagan eng oxirgi narsalaridan biri shu boʻldiki, azoniga haq (ish haqi) olmaydigan muazzin tutishim (edi). Abu Iso aytdi: Usmonning hadisi hasandir. Ahli ilm huzurida shunga amal qilinadi: ular muazzinning azonga haq olishini makruh sanaganlar va muazzin azonida (faqat Allohdan) savob umid qilishini mustahab koʻrganlar.Усмон ибн Абил-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ менга тайинлаган энг охирги нарсаларидан бири шу бўлдики, азонига ҳақ (иш ҳақи) олмайдиган муаззин тутишим (эди). Абу Исо айтди: Усмоннинг ҳадиси ҳасандир. Аҳли илм ҳузурида шунга амал қилинади: улар муаззиннинг азонга ҳақ олишини макруҳ санаганлар ва муаззин азонида (фақат Аллоҳдан) савоб умид қилишини мустаҳаб кўрганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْحُكَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ الْمُؤَذِّنَ وَأَنَا أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا غُفِرَ لَهُ ذَنْبُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ حُكَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim muazzinni eshitganda: ‹Va ana ashhadu an lo iloha illalloh, vahdahu lo sharika lah, va anna Muhammadan abduhu va rasuluh, rozitu billahi Robban, va bi-Muhammadin Rasulan, va bil-Islomi dinan› — ‹Men ham yagona, sherigi yoʻq Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Muhammad esa Uning bandasi va elchisi ekaniga guvohlik beraman; Allohni Robb deb, Muhammadni elchi deb, Islomni din deb (ixtiyor qilib) rozi boʻldim› — desa, gunohi magʻfirat qilinadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Uni faqat Lays ibn Saʼdning Hukaym ibn Abdulloh ibn Qaysdan (qilgan) rivoyatidangina bilamiz.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким муаззинни эшитганда: ‹Ва ана ашҳаду ан ло илоҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, ва анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ, розиту биллаҳи Роббан, ва би-Муҳаммадин Расулан, ва бил-Исломи динан› — ‹Мен ҳам ягона, шериги йўқ Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад эса Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик бераман; Аллоҳни Робб деб, Муҳаммадни элчи деб, Исломни дин деб (ихтиёр қилиб) рози бўлдим› — деса, гуноҳи мағфират қилинади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Уни фақат Лайс ибн Саъднинг Ҳукайм ибн Абдуллоҳ ибн Қайсдан (қилган) ривоятидангина биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ إِلاَّ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرَ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ اسْمُهُ دِينَارٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Kim azonni eshitganda: ‹Allohumma Robba hozihid-daʼvatit-tomma vas-solatil-qoima, oti Muhammadanil-vasilata val-fazila, vabʼashhu maqoman mahmudanil-lazi vaʼadtah› — ‹Ey Alloh, bu mukammal daʼvatning va qoim turguvchi namozning Robbi, Muhammadga vasila va fazilatni ato et, hamda uni Oʻzing vaʼda qilgan maqtovli maqomga eltgin› — desa, unga Qiyomat kunida shafoat (qilish huquqi) halol boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi Muhammad ibn al-Munkadirning (rivoyati) jihatidan sahih hasan gʻaribdir; uni Shuayb ibn Abu Hamzadan, u Muhammad ibn al-Munkadirdan (rivoyat qilganidan) boshqa birovning rivoyat qilganini bilmaymiz. Abu Hamzaning ismi Dinordir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким азонни эшитганда: ‹Аллоҳумма Робба ҳозиҳид-даъватит-томма вас-солатил-қоима, оти Муҳаммаданил-василата вал-фазила, вабъашҳу мақоман маҳмуданил-лази ваъадтаҳ› — ‹Эй Аллоҳ, бу мукаммал даъватнинг ва қоим тургувчи намознинг Робби, Муҳаммадга васила ва фазилатни ато эт, ҳамда уни Ўзинг ваъда қилган мақтовли мақомга элтгин› — деса, унга Қиёмат кунида шафоат (қилиш ҳуқуқи) ҳалол бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси Муҳаммад ибн ал-Мункадирнинг (ривояти) жиҳатидан саҳиҳ ҳасан ғарибдир; уни Шуайб ибн Абу Ҳамзадан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан (ривоят қилганидан) бошқа бировнинг ривоят қилганини билмаймиз. Абу Ҳамзанинг исми Динордир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَبُو أَحْمَدَ وَأَبُو نُعَيْمٍ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدٍ الْعَمِّيِّ، عَنْ أَبِي إِيَاسٍ، مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الدُّعَاءُ لاَ يُرَدُّ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Azon bilan iqomat orasida (qilingan) duo rad qilinmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasandir. Buni Abu Ishoq al-Hamdoniy ham Burayd ibn Abu Maryamdan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan shu kabi rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Азон билан иқомат орасида (қилинган) дуо рад қилинмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасандир. Буни Абу Ишоқ ал-Ҳамдоний ҳам Бурайд ибн Абу Марямдан, у Анасдан, у Набий ﷺдан шу каби ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى النَّيْسَابُورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ فُرِضَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ الصَّلَوَاتُ خَمْسِينَ ثُمَّ نُقِصَتْ حَتَّى جُعِلَتْ خَمْسًا ثُمَّ نُودِيَ يَا مُحَمَّدُ إِنَّهُ لاَ يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَىَّ وَإِنَّ لَكَ بِهَذِهِ الْخَمْسِ خَمْسِينَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَطَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَبِي قَتَادَةَ وَمَالِكِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Isro (meʼroj) kechasida Nabiy ﷺga ellik vaqt namoz farz qilindi, soʻngra (sekin-asta) kamaytirilib, beshga (etib) qilindi. Soʻng nido qilindi: «Ey Muhammad, Mening huzurimda soʻz oʻzgarmaydi; bu besh (namoz) evaziga senga ellik (savobi) bordir». U (Abu Iso) dedi: Bu bobda Ubada ibn as-Somit, Talha ibn Ubaydulloh, Abu Zar, Abu Qatoda, Molik ibn Saʼsaʼa va Abu Said al-Xudriydan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Исро (меърож) кечасида Набий ﷺга эллик вақт намоз фарз қилинди, сўнгра (секин-аста) камайтирилиб, бешга (этиб) қилинди. Сўнг нидо қилинди: «Эй Муҳаммад, Менинг ҳузуримда сўз ўзгармайди; бу беш (намоз) эвазига сенга эллик (савоби) бордир». У (Абу Исо) деди: Бу бобда Убада ибн ас-Сомит, Талҳа ибн Убайдуллоҳ, Абу Зар, Абу Қатода, Молик ибн Саъсаъа ва Абу Саид ал-Худрийдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَنَسٍ وَحَنْظَلَةَ الأُسَيِّدِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh vaqt namoz va bir jumadan keyingi juma — agar kabira (katta) gunohlar qilinmagan boʻlsa — orasidagi (gunohlar)ga kafforatdir», dedilar. U (Abu Iso) dedi: Bu bobda Jobir, Anas va Hanzala al-Usayyidiydan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш вақт намоз ва бир жумадан кейинги жума — агар кабира (катта) гуноҳлар қилинмаган бўлса — орасидаги (гуноҳлар)га каффоратдир», дедилар. У (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, Анас ва Ҳанзала ал-Усаййидийдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلاَةُ الْجَمَاعَةِ تَفْضُلُ عَلَى صَلاَةِ الرَّجُلِ وَحْدَهُ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ تَفْضُلُ صَلاَةُ الْجَمِيعِ عَلَى صَلاَةِ الرَّجُلِ وَحْدَهُ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ دَرَجَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَامَّةُ مَنْ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا قَالُوا ‏"‏ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏ إِلاَّ ابْنَ عُمَرَ فَإِنَّهُ قَالَ ‏"‏ بِسَبْعٍ وَعِشْرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Jamoat namozi yolgʻiz kishining namozidan yigirma yetti daraja afzaldir», dedilar. U (Abu Iso) dedi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Ubay ibn Kaʼb, Muoz ibn Jabal, Abu Said, Abu Hurayra va Anas ibn Molikdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Nofiʼ ham Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan: u zot: «Jamoat namozi yolgʻiz kishining namozidan yigirma yetti daraja afzaldir», dedilar. Abu Iso aytdi: Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlarning aksariyati «yigirma besh» deganlar; faqat Ibn Umargina «yigirma yetti» degan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Жамоат намози ёлғиз кишининг намозидан йигирма етти даража афзалдир», дедилар. У (Абу Исо) деди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Убай ибн Каъб, Муоз ибн Жабал, Абу Саид, Абу Ҳурайра ва Анас ибн Моликдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Нофиъ ҳам Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган: у зот: «Жамоат намози ёлғиз кишининг намозидан йигирма етти даража афзалдир», дедилар. Абу Исо айтди: Набий ﷺдан ривоят қилганларнинг аксарияти «йигирма беш» деганлар; фақат Ибн Умаргина «йигирма етти» деган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ صَلاَةَ الرَّجُلِ فِي الْجَمَاعَةِ تَزِيدُ عَلَى صَلاَتِهِ وَحْدَهُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, kishining jamoatdagi namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma besh barobar (qism) ziyodadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, кишининг жамоатдаги намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма беш баробар (қисм) зиёдадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَتِي أَنْ يَجْمَعُوا حُزَمَ الْحَطَبِ ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَتُقَامَ ثُمَّ أُحَرِّقَ عَلَى أَقْوَامٍ لاَ يَشْهَدُونَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ قَالُوا مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ فَلاَ صَلاَةَ لَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا عَلَى التَّغْلِيظِ وَالتَّشْدِيدِ وَلاَ رُخْصَةَ لأَحَدٍ فِي تَرْكِ الْجَمَاعَةِ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Yigitlarimga oʻtin boglamlarini yigʻishni buyurishni, soʻng namozga (buyurib) iqomat aytdirishni, soʻngra namozda hozir boʻlmaydigan qavmlarning (uylari)ni yondirib yuborishni qasd qildim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Abud-Dardo, Ibn Abbos, Muoz ibn Anas va Jobirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan koʻplaridan rivoyat qilinganki, ular: «Kim nido (azon)ni eshitsa-yu, ijobat qilmasa, uning namozi yoʻq», deganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bu (soʻz) ogohlantirish va qattiq taʼkidlash uchundir; uzrsiz jamoatni tark qilishga hech kimga ruxsat yoʻq», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Йигитларимга ўтин богламларини йиғишни буюришни, сўнг намозга (буюриб) иқомат айтдиришни, сўнгра намозда ҳозир бўлмайдиган қавмларнинг (уйлари)ни ёндириб юборишни қасд қилдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абуд-Дардо, Ибн Аббос, Муоз ибн Анас ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан кўпларидан ривоят қилинганки, улар: «Ким нидо (азон)ни эшитса-ю, ижобат қилмаса, унинг намози йўқ», деганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Бу (сўз) огоҳлантириш ва қаттиқ таъкидлаш учундир; узрсиз жамоатни тарк қилишга ҳеч кимга рухсат йўқ», деганлар.

قَالَ مُجَاهِدٌ وَسُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ رَجُلٍ، يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ لاَ يَشْهَدُ جُمُعَةً وَلاَ جَمَاعَةً قَالَ هُوَ فِي النَّارِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ هَنَّادٌ حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ عَنْ لَيْثٍ عَنْ مُجَاهِدٍ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَشْهَدَ الْجَمَاعَةَ وَالْجُمُعَةَ رَغْبَةً عَنْهَا وَاسْتِخْفَافًا بِحَقِّهَا وَتَهَاوُنًا بِهَا ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh) aytdi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan kunduzi roʻza tutadigan, kechasi qiyom (namoz) qiladigan, biroq jumaga ham, jamoatga ham hozir boʻlmaydigan kishi haqida soʻraldi. U: «U doʻzaxdadir», dedi. U (Abu Iso) dedi: Buni bizga Hannod aytib berdi, (u dediki) bizga al-Muhoribiy Laysdan, u Mujohiddan (rivoyat qilib) aytib berdi. U (Abu Iso) dedi: Hadisning maʼnosi shuki, (gunohkor) kishi jamoat va jumaga ulardan yuz oʻgirgan, ularning haqqini yengil sanagan va ularga loqaydlik qilgan holda hozir boʻlmasligidir.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан кундузи рўза тутадиган, кечаси қиём (намоз) қиладиган, бироқ жумага ҳам, жамоатга ҳам ҳозир бўлмайдиган киши ҳақида сўралди. У: «У дўзахдадир», деди. У (Абу Исо) деди: Буни бизга Ҳаннод айтиб берди, (у дедики) бизга ал-Муҳорибий Лайсдан, у Мужоҳиддан (ривоят қилиб) айтиб берди. У (Абу Исо) деди: Ҳадиснинг маъноси шуки, (гуноҳкор) киши жамоат ва жумага улардан юз ўгирган, уларнинг ҳаққини енгил санаган ва уларга лоқайдлик қилган ҳолда ҳозир бўлмаслигидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عَطَاءٍ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ الْعَامِرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَجَّتَهُ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ صَلاَةَ الصُّبْحِ فِي مَسْجِدِ الْخَيْفِ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ وَانْحَرَفَ إِذَا هُوَ بِرَجُلَيْنِ فِي أُخْرَى الْقَوْمِ لَمْ يُصَلِّيَا مَعَهُ فَقَالَ ‏"‏ عَلَىَّ بِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ فَجِيءَ بِهِمَا تُرْعَدُ فَرَائِصُهُمَا فَقَالَ ‏"‏ مَا مَنَعَكُمَا أَنْ تُصَلِّيَا مَعَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا قَدْ صَلَّيْنَا فِي رِحَالِنَا ‏.‏ قَالَ فَلاَ تَفْعَلاَ إِذَا صَلَّيْتُمَا فِي رِحَالِكُمَا ثُمَّ أَتَيْتُمَا مَسْجِدَ جَمَاعَةٍ فَصَلِّيَا مَعَهُمْ فَإِنَّهَا لَكُمَا نَافِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مِحْجَنٍ الدِّيلِيِّ وَيَزِيدَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ يَزِيدَ بْنِ الأَسْوَدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ وَحْدَهُ ثُمَّ أَدْرَكَ الْجَمَاعَةَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلَوَاتِ كُلَّهَا فِي الْجَمَاعَةِ وَإِذَا صَلَّى الرَّجُلُ الْمَغْرِبَ وَحْدَهُ ثُمَّ أَدْرَكَ الْجَمَاعَةَ قَالُوا فَإِنَّهُ يُصَلِّيهَا مَعَهُمْ وَيَشْفَعُ بِرَكْعَةٍ ‏.‏ وَالَّتِي صَلَّى وَحْدَهُ هِيَ الْمَكْتُوبَةُ عِنْدَهُمْ ‏.‏

Yazid ibn al-Asvad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Men Nabiy ﷺ bilan birga ularning hajida hozir boʻldim va u zot bilan birga Xayf masjidida bomdod namozini oʻqidim». U dedi: «U zot namozini oʻqib boʻlib, (qiblaga) oʻgirilganida, qarasa, qavmning orqa tomonida u zot bilan birga namoz oʻqimagan ikki kishi turibdi. U zot: ‹Ularni oldimga olib kelinglar›, dedilar. Shunda ular qoʻrquvdan vujudlari titrab olib kelindi. U zot: ‹Sizlarni biz bilan namoz oʻqishdan nima toʻsdi?› dedilar. Ular: ‹Ey Allohning Rasuli, biz oʻz manzilimizda namoz oʻqigan edik›, dedilar. U zot: ‹Bunday qilmanglar! Manzilingizda namoz oʻqib, soʻng jamoat masjidiga kelsangizlar, ular bilan birga namoz oʻqinglar, zero bu sizlar uchun nafl boʻladi›, dedilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Mihjan ad-Diyliy va Yazid ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn al-Asvadning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu ilm ahlidan koʻpchilikning soʻzidir va Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad hamda Ishoq shuni aytadilar. Ular aytdilar: Kishi yolgʻiz namoz oʻqib, soʻng jamoatga yetishsa, barcha namozlarni jamoatda qaytadan oʻqiydi. Kishi shom namozini yolgʻiz oʻqib, soʻng jamoatga yetishsa, ular bilan birga oʻqiydi va bir rakaat (qoʻshib) juft qiladi, deb aytdilar. Yolgʻiz oʻqigan namozi esa ularning nazdida farzi (hisoblanadi).Язид ибн ал-Асвад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: «Мен Набий ﷺ билан бирга уларнинг ҳажида ҳозир бўлдим ва у зот билан бирга Хайф масжидида бомдод намозини ўқидим». У деди: «У зот намозини ўқиб бўлиб, (қиблага) ўгирилганида, қараса, қавмнинг орқа томонида у зот билан бирга намоз ўқимаган икки киши турибди. У зот: ‹Уларни олдимга олиб келинглар›, дедилар. Шунда улар қўрқувдан вужудлари титраб олиб келинди. У зот: ‹Сизларни биз билан намоз ўқишдан нима тўсди?› дедилар. Улар: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз ўз манзилимизда намоз ўқиган эдик›, дедилар. У зот: ‹Бундай қилманглар! Манзилингизда намоз ўқиб, сўнг жамоат масжидига келсангизлар, улар билан бирга намоз ўқинглар, зеро бу сизлар учун нафл бўлади›, дедилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Миҳжан ад-Дийлий ва Язид ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн ал-Асваднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу илм аҳлидан кўпчиликнинг сўзидир ва Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ҳамда Ишоқ шуни айтадилар. Улар айтдилар: Киши ёлғиз намоз ўқиб, сўнг жамоатга етишса, барча намозларни жамоатда қайтадан ўқийди. Киши шом намозини ёлғиз ўқиб, сўнг жамоатга етишса, улар билан бирга ўқийди ва бир ракаат (қўшиб) жуфт қилади, деб айтдилар. Ёлғиз ўқиган намози эса уларнинг наздида фарзи (ҳисобланади).

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ النَّاجِيِّ الْبَصْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ وَقَدْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَيُّكُمْ يَتَّجِرُ عَلَى هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ فَصَلَّى مَعَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ وَأَبِي مُوسَى وَالْحَكَمِ بْنِ عُمَيْرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ الْقَوْمُ جَمَاعَةً فِي مَسْجِدٍ قَدْ صُلِّيَ فِيهِ جَمَاعَةً ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ آخَرُونَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُصَلُّونَ فُرَادَى ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَمَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ يَخْتَارُونَ الصَّلاَةَ فُرَادَى ‏.‏ وَسُلَيْمَانُ النَّاجِيُّ بَصْرِيٌّ وَيُقَالُ سُلَيْمَانُ بْنُ الأَسْوَدِ ‏.‏ وَأَبُو الْمُتَوَكِّلِ اسْمُهُ عَلِيُّ بْنُ دَاوُدَ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Rasululloh ﷺ namoz oʻqib boʻlganlaridan keyin bir kishi keldi. Shunda u zot: ‹Sizlardan qaysi biringiz bunga (savob bilan) savdo qiladi (yaʼni u bilan namoz oʻqib, savob ulashadi)?› dedilar. Shunda bir kishi turib, u bilan birga namoz oʻqidi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Umoma, Abu Muso va Hakam ibn Umayrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi hasan hadisdir. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobeʼinlardan boʻlgan ilm ahlidan koʻpchilikning soʻzidir. Ular: jamoat oʻqib boʻlingan masjidda boshqa bir qavmning jamoat boʻlib namoz oʻqishida zarar yoʻq, deb aytdilar. Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan boshqalari esa: yakka-yakka oʻqiydilar, dedilar. Sufyon, Ibnul-Muborak, Molik va Shofiʼiy shuni aytib, yakka-yakka oʻqishni ixtiyor qiladilar. Sulaymon an-Nojiy basralikdir, unga Sulaymon ibn al-Asvad ham deyiladi. Abul-Mutavakkilning ismi esa Ali ibn Dovuddir.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиб бўлганларидан кейин бир киши келди. Шунда у зот: ‹Сизлардан қайси бирингиз бунга (савоб билан) савдо қилади (яъни у билан намоз ўқиб, савоб улашади)?› дедилар. Шунда бир киши туриб, у билан бирга намоз ўқиди». Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Умома, Абу Мусо ва Ҳакам ибн Умайрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеъинлардан бўлган илм аҳлидан кўпчиликнинг сўзидир. Улар: жамоат ўқиб бўлинган масжидда бошқа бир қавмнинг жамоат бўлиб намоз ўқишида зарар йўқ, деб айтдилар. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бошқалари эса: якка-якка ўқийдилар, дедилар. Суфён, Ибнул-Муборак, Молик ва Шофиъий шуни айтиб, якка-якка ўқишни ихтиёр қиладилар. Сулаймон ан-Ножий басраликдир, унга Сулаймон ибн ал-Асвад ҳам дейилади. Абул-Мутаваккилнинг исми эса Али ибн Довуддир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَهِدَ الْعِشَاءَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ قِيَامُ نِصْفِ لَيْلَةٍ وَمَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ فِي جَمَاعَةٍ كَانَ لَهُ كَقِيَامِ لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَعُمَارَةَ بْنِ رُوَيْبَةَ وَجُنْدَبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُفْيَانَ الْبَجَلِيِّ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي مُوسَى وَبُرَيْدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُثْمَانَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ عَنْ عُثْمَانَ مَوْقُوفًا وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ عُثْمَانَ مَرْفُوعًا ‏.‏

Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim xufton namozida jamoat bilan hozir boʻlsa, unga yarim kechani (ibodat bilan) qoyim boʻlgan (savobi) boʻladi. Kim xufton va bomdodni jamoat bilan oʻqisa, unga butun kechani qoyim boʻlgan kabi (savob) boʻladi», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abu Hurayra, Anas, Umora ibn Ruvayba, Jundab ibn Abdulloh ibn Sufyon al-Bajaliy, Ubay ibn Kaʼb, Abu Muso va Buraydadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Usmonning hadisi hasan hadisdir. Bu hadis Abdurahmon ibn Abu Amradan, u Usmondan mavquf holda ham rivoyat qilingan, hamda bir necha yoʻl bilan Usmondan marfuʼ holda rivoyat qilingan.Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким хуфтон намозида жамоат билан ҳозир бўлса, унга ярим кечани (ибодат билан) қойим бўлган (савоби) бўлади. Ким хуфтон ва бомдодни жамоат билан ўқиса, унга бутун кечани қойим бўлган каби (савоб) бўлади», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абу Ҳурайра, Анас, Умора ибн Рувайба, Жундаб ибн Абдуллоҳ ибн Суфён ал-Бажалий, Убай ибн Каъб, Абу Мусо ва Бурайдадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Усмоннинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Абдураҳмон ибн Абу Амрадан, у Усмондан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган, ҳамда бир неча йўл билан Усмондан марфуъ ҳолда ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ جُنْدَبِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى الصُّبْحَ فَهُوَ فِي ذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ تُخْفِرُوا اللَّهَ فِي ذِمَّتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jundab ibn Sufyon (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim bomdodni oʻqisa, u Allohning zimmasidadir (himoyasidadir). Bas, Allohni Uning zimmasi (ahdi) borasida xiyonat (orqali) yengillatib qoʻymanglar (yaʼni Uning himoyasidagi kishiga tajovuz qilmanglar)», dedilar. Abu Iso aytdi: (Bu) hasan sahih hadisdir.Жундаб ибн Суфён (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким бомдодни ўқиса, у Аллоҳнинг зиммасидадир (ҳимоясидадир). Бас, Аллоҳни Унинг зиммаси (аҳди) борасида хиёнат (орқали) енгиллатиб қўйманглар (яъни Унинг ҳимоясидаги кишига тажовуз қилманглар)», дедилар. Абу Исо айтди: (Бу) ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ أَبُو غَسَّانَ الْعَنْبَرِيُّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ الْكَحَّالِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَوْسٍ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ بُرَيْدَةَ الأَسْلَمِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ فِي الظُّلَمِ إِلَى الْمَسَاجِدِ بِالنُّورِ التَّامِّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مَرْفُوعٌ هُوَ صَحِيحٌ مُسْنَدٌ وَمَوْقُوفٌ إِلَى أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُسْنَدْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Burayda al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Masjidlarga zulmatda (qorongʻuda) yurib boruvchilarni qiyomat kuni toʻkis (mukammal) nur bilan xushxabarlanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bu yoʻl bilan gʻarib hadisdir. Marfuʼ koʻrinishida sahih, musnaddir, hamda Nabiy ﷺning sahobalariga toʻxtatilgan (mavquf) holda (ham rivoyat qilingan) va Nabiy ﷺga isnod qilinmagan (koʻrinishida ham).Бурайда ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Масжидларга зулматда (қоронғуда) юриб борувчиларни қиёмат куни тўкис (мукаммал) нур билан хушхабарланглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бу йўл билан ғариб ҳадисдир. Марфуъ кўринишида саҳиҳ, муснаддир, ҳамда Набий ﷺнинг саҳобаларига тўхтатилган (мавқуф) ҳолда (ҳам ривоят қилинган) ва Набий ﷺга иснод қилинмаган (кўринишида ҳам).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ أَوَّلُهَا وَشَرُّهَا آخِرُهَا وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ آخِرُهَا وَشَرُّهَا أَوَّلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىٍّ وَعَائِشَةَ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لِلصَّفِّ الأَوَّلِ ثَلاَثًا وَلِلثَّانِي مَرَّةً ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklar saflarining eng yaxshisi — birinchisi, eng yomoni — oxirgisidir. Ayollar saflarining eng yaxshisi — oxirgisi, eng yomoni — birinchisidir», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Abbos, Ibn Umar, Abu Said, Ubay, Oisha, al-Irbod ibn Soriya va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot birinchi safga uch marta, ikkinchisiga bir marta magʻfirat soʻrar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклар сафларининг энг яхшиси — биринчиси, энг ёмони — охиргисидир. Аёллар сафларининг энг яхшиси — охиргиси, энг ёмони — биринчисидир», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Аббос, Ибн Умар, Абу Саид, Убай, Оиша, ал-Ирбод ибн Сория ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот биринчи сафга уч марта, иккинчисига бир марта мағфират сўрар эдилар.

وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ النَّاسَ يَعْلَمُونَ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الأَوَّلِ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا إِلاَّ أَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ لاَسْتَهَمُوا عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ سُمَىٍّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Va Nabiy ﷺ: «Agar odamlar azonda va birinchi safda nima (savob) borligini bilsalar-u, soʻng uni faqat qurʼa tashlash bilangina topadigan boʻlsalar, albatta uning ustida qurʼa tashlashar edilar», dedilar. U (Abu Iso) aytdi: Buni bizga Ishoq ibn Muso al-Ansoriy rivoyat qildi, (u aytdi:) bizga Maʼn rivoyat qildi, (u aytdi:) bizga Molik Sumayydan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shuning misli (hadisni) rivoyat qildi.Ва Набий ﷺ: «Агар одамлар азонда ва биринчи сафда нима (савоб) борлигини билсалар-у, сўнг уни фақат қуръа ташлаш билангина топадиган бўлсалар, албатта унинг устида қуръа ташлашар эдилар», дедилар. У (Абу Исо) айтди: Буни бизга Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий ривоят қилди, (у айтди:) бизга Маън ривоят қилди, (у айтди:) бизга Молик Сумаййдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунинг мисли (ҳадисни) ривоят қилди.

وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، نَحْوَهُ ‏.‏

Va bizga Qutayba (ibn Said) Molikdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Ва бизга Қутайба (ибн Саид) Моликдан шунга ўхшашини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسَوِّي صُفُوفَنَا فَخَرَجَ يَوْمًا فَرَأَى رَجُلاً خَارِجًا صَدْرُهُ عَنِ الْقَوْمِ فَقَالَ ‏"‏ لَتُسَوُّنَّ صُفُوفَكُمْ أَوْ لَيُخَالِفَنَّ اللَّهُ بَيْنَ وُجُوهِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَالْبَرَاءِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مِنْ تَمَامِ الصَّلاَةِ إِقَامَةُ الصَّفِّ ‏"‏ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُوَكِّلُ رِجَالاً بِإِقَامَةِ الصُّفُوفِ فَلاَ يُكَبِّرُ حَتَّى يُخْبَرَ أَنَّ الصُّفُوفَ قَدِ اسْتَوَتْ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ وَعُثْمَانَ أَنَّهُمَا كَانَا يَتَعَاهَدَانِ ذَلِكَ وَيَقُولاَنِ اسْتَوُوا ‏.‏ وَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ تَقَدَّمْ يَا فُلاَنُ تَأَخَّرْ يَا فُلاَنُ ‏.‏

Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Rasululloh ﷺ saflarimizni tekislar edilar. Bir kuni chiqdilar-da, koʻkragi qavmdan (oldinga) chiqib turgan bir kishini koʻrdilar. Shunda u zot: ‹Albatta saflaringizni tekislaysizlar, yoki Alloh yuzlaringiz orasiga (qalblaringizga) ixtilof soladi›, dedilar». U (rovi) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Samura, al-Baro, Jobir ibn Abdulloh, Anas, Abu Hurayra va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Nuʼmon ibn Bashirning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Safni toʻgʻri qilish — namozning toʻkisligidandir», deganlar. Umardan rivoyat qilinishicha, u saflarni toʻgʻrilashga kishilarni vakil qilar va saflar tekislandi deb xabar berilmaguncha takbir aytmas edi. Ali va Usmondan rivoyat qilinishicha, ular bunga rioya qilar va: «Tekislaninglar», deyishar edi. Ali esa: «Oldinga oʻt, ey falon! Orqaga sur, ey falon!» der edi.Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: «Расулуллоҳ ﷺ сафларимизни текислар эдилар. Бир куни чиқдилар-да, кўкраги қавмдан (олдинга) чиқиб турган бир кишини кўрдилар. Шунда у зот: ‹Албатта сафларингизни текислайсизлар, ёки Аллоҳ юзларингиз орасига (қалбларингизга) ихтилоф солади›, дедилар». У (рови) айтди: Бу бобда Жобир ибн Самура, ал-Баро, Жобир ибн Абдуллоҳ, Анас, Абу Ҳурайра ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Нуъмон ибн Баширнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Сафни тўғри қилиш — намознинг тўкислигидандир», деганлар. Умардан ривоят қилинишича, у сафларни тўғрилашга кишиларни вакил қилар ва сафлар текисланди деб хабар берилмагунча такбир айтмас эди. Али ва Усмондан ривоят қилинишича, улар бунга риоя қилар ва: «Текисланинглар», дейишар эди. Али эса: «Олдинга ўт, эй фалон! Орқага сур, эй фалон!» дер эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي مَعْشَرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لِيَلِيَنِي مِنْكُمْ أُولُو الأَحْلاَمِ وَالنُّهَى ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ وَلاَ تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ وَإِيَّاكُمْ وَهَيْشَاتِ الأَسْوَاقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ يَلِيَهُ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ لِيَحْفَظُوا عَنْهُ ‏.‏ قَالَ وَخَالِدٌ الْحَذَّاءُ هُوَ خَالِدُ بْنُ مِهْرَانَ يُكْنَى أَبَا الْمُنَازِلِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ يُقَالُ إِنَّ خَالِدًا الْحَذَّاءَ مَا حَذَا نَعْلاً قَطُّ إِنَّمَا كَانَ يَجْلِسُ إِلَى حَذَّاءٍ فَنُسِبَ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو مَعْشَرٍ اسْمُهُ زِيَادُ بْنُ كُلَيْبٍ ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Mendan keyin (yonimda) sizlardan aql va idrok egalari tursin, soʻng ulardan keyingilari, soʻng ulardan keyingilari (tursin). Ixtilof qilmanglar, aks holda qalblaringiz ixtilofga tushadi. Bozorlarning gʻavgʻo-shovqinidan saqlaninglar», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Ubay ibn Kaʼb, Abu Masʼud, Abu Said, al-Baro va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot yonlarida muhojirlar va ansorlar turishi, ulardan (hadis) yodlab olishlari uchun, buni yoqtirar edilar. U (Abu Iso) aytdi: Xolid al-Hazzo — bu Xolid ibn Mihron boʻlib, kunyasi Abul-Manozildir. U aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning shunday deganini eshitdim: Aytiladiki, Xolid al-Hazzo aslo na poyabzal tikkan, balki u (faqat) poyabzal tikuvchining yonida oʻtirar edi, shu sababli unga (Hazzo deb) nisbat berilgan. U aytdi: Abu Maʼsharning ismi esa Ziyod ibn Kulaybdir.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Мендан кейин (ёнимда) сизлардан ақл ва идрок эгалари турсин, сўнг улардан кейингилари, сўнг улардан кейингилари (турсин). Ихтилоф қилманглар, акс ҳолда қалбларингиз ихтилофга тушади. Бозорларнинг ғавғо-шовқинидан сақланинглар», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Убай ибн Каъб, Абу Масъуд, Абу Саид, ал-Баро ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот ёнларида муҳожирлар ва ансорлар туриши, улардан (ҳадис) ёдлаб олишлари учун, буни ёқтирар эдилар. У (Абу Исо) айтди: Холид ал-Ҳаззо — бу Холид ибн Миҳрон бўлиб, куняси Абул-Манозилдир. У айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг шундай деганини эшитдим: Айтиладики, Холид ал-Ҳаззо асло на поябзал тиккан, балки у (фақат) поябзал тикувчининг ёнида ўтирар эди, шу сабабли унга (Ҳаззо деб) нисбат берилган. У айтди: Абу Маъшарнинг исми эса Зиёд ибн Кулайбдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ هَانِئِ بْنِ عُرْوَةَ الْمُرَادِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ مَحْمُودٍ، قَالَ صَلَّيْنَا خَلْفَ أَمِيرٍ مِنَ الأُمَرَاءِ فَاضْطَرَّنَا النَّاسُ فَصَلَّيْنَا بَيْنَ السَّارِيَتَيْنِ فَلَمَّا صَلَّيْنَا قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ كُنَّا نَتَّقِي هَذَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ قُرَّةَ بْنِ إِيَاسٍ الْمُزَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مَنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَفَّ بَيْنَ السَّوَارِي ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Abdulhamid ibn Mahmud (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Biz amirlardan bir amirning orqasida namoz oʻqidik. Odamlar bizni siqib qoʻyishdi, shu sababli ikki ustun orasida namoz oʻqidik. Namoz oʻqib boʻlganimizdan keyin Anas ibn Molik: ‹Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida bundan (saqlanib) ehtiyot boʻlar edik›, dedi». Bu bobda Qurra ibn Iyos al-Muzaniydan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm ustunlar orasida saf tortishni makruh sanaganlar. Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir qavm esa bunga ruxsat berganlar.Абдулҳамид ибн Маҳмуд (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: «Биз амирлардан бир амирнинг орқасида намоз ўқидик. Одамлар бизни сиқиб қўйишди, шу сабабли икки устун орасида намоз ўқидик. Намоз ўқиб бўлганимиздан кейин Анас ибн Молик: ‹Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида бундан (сақланиб) эҳтиёт бўлар эдик›, деди». Бу бобда Қурра ибн Иёс ал-Музанийдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм устунлар орасида саф тортишни макруҳ санаганлар. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир қавм эса бунга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ أَخَذَ زِيَادُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ بِيَدِي وَنَحْنُ بِالرَّقَّةِ فَقَامَ بِي عَلَى شَيْخٍ يُقَالُ لَهُ وَابِصَةُ بْنُ مَعْبَدٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ زِيَادٌ حَدَّثَنِي هَذَا الشَّيْخُ أَنَّ رَجُلاً صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَالشَّيْخُ يَسْمَعُ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعِيدَ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ وَابِصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَقَالُوا يُعِيدُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجْزِئُهُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى حَدِيثِ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَيْضًا قَالُوا مَنْ صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ يُعِيدُ ‏.‏ مِنْهُمْ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَوَكِيعٌ ‏.‏ وَرَوَى حَدِيثَ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ حُصَيْنٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هِلاَلاً قَدْ أَدْرَكَ وَابِصَةَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْحَدِيثِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ رَاشِدٍ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ ‏.‏

Hilol ibn Yasof (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Biz Raqqada ekanmiz, Ziyod ibn Abul-Jaʼd qoʻlimdan tutib, meni Bani Asaddan boʻlgan Vobisa ibn Maʼbad degan bir shayxning oldiga olib bordi. Soʻng Ziyod: ‹Menga ushbu shayx rivoyat qilib aytdiki — shayx esa (buni) eshitib turardi — bir kishi safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqigan edi, shunda Rasululloh ﷺ unga namozni qaytadan oʻqishni buyurdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali ibn Shaybon va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Vobisaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm kishining safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqishini makruh sanaganlar va: «Safning orqasida yolgʻiz oʻqigan boʻlsa, qaytadan oʻqiydi», deganlar. Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir qavm esa: «Safning orqasida yolgʻiz oʻqisa, bu unga kifoya qiladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Kufa ahlidan bir qavm ham Vobisa ibn Maʼbadning hadisiga (amal qilib): «Kim safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqisa, qaytadan oʻqiydi», deganlar. Ular orasida Hammod ibn Abu Sulaymon, Ibn Abu Laylo va Vakiʼ bor. Husaynning Hilol ibn Yasofdan (rivoyat qilgan) hadisini Abul-Ahvasning Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) rivoyati misli bir necha kishi rivoyat qilgan. Husaynning hadisida Hilol Vobisaga yetishganiga (uni koʻrganiga) dalolat qiluvchi (narsa) bor. Hadis ahli bunda ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Amr ibn Murraning Hilol ibn Yasofdan, u Amr ibn Roshiddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) hadisi asahhroqdir», dedilar. Baʼzilari esa: «Husaynning Hilol ibn Yasofdan, u Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) hadisi asahhroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mening nazdimda Amr ibn Murraning hadisidan asahhroqdir, chunki u Hilol ibn Yasofning hadisidan boshqa (yoʻl) bilan ham Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisadan rivoyat qilingan.Ҳилол ибн Ясоф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: «Биз Раққада эканмиз, Зиёд ибн Абул-Жаъд қўлимдан тутиб, мени Бани Асаддан бўлган Вобиса ибн Маъбад деган бир шайхнинг олдига олиб борди. Сўнг Зиёд: ‹Менга ушбу шайх ривоят қилиб айтдики — шайх эса (буни) эшитиб турарди — бир киши сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиган эди, шунда Расулуллоҳ ﷺ унга намозни қайтадан ўқишни буюрдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Али ибн Шайбон ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Вобисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм кишининг сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқишини макруҳ санаганлар ва: «Сафнинг орқасида ёлғиз ўқиган бўлса, қайтадан ўқийди», деганлар. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир қавм эса: «Сафнинг орқасида ёлғиз ўқиса, бу унга кифоя қилади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Куфа аҳлидан бир қавм ҳам Вобиса ибн Маъбаднинг ҳадисига (амал қилиб): «Ким сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиса, қайтадан ўқийди», деганлар. Улар орасида Ҳаммод ибн Абу Сулаймон, Ибн Абу Лайло ва Вакиъ бор. Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан (ривоят қилган) ҳадисини Абул-Аҳваснинг Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ривояти мисли бир неча киши ривоят қилган. Ҳусайннинг ҳадисида Ҳилол Вобисага етишганига (уни кўрганига) далолат қилувчи (нарса) бор. Ҳадис аҳли бунда ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Амр ибн Мурранинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Амр ибн Рошиддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ҳадиси асаҳҳроқдир», дедилар. Баъзилари эса: «Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ҳадиси асаҳҳроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу менинг наздимда Амр ибн Мурранинг ҳадисидан асаҳҳроқдир, чунки у Ҳилол ибн Ясофнинг ҳадисидан бошқа (йўл) билан ҳам Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобисадан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ، أَنَّ رَجُلاً، صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعِيدَ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ فَإِنَّهُ يُعِيدُ ‏.‏

Vobisa ibn Maʼbad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqigan edi, shunda Nabiy ﷺ unga namozni qaytadan oʻqishni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Men al-Jorudning shunday deganini eshitdim: Men Vakiʼning shunday deganini eshitdim: «Kishi safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqisa, qaytadan oʻqiydi».Вобиса ибн Маъбад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиган эди, шунда Набий ﷺ унга намозни қайтадан ўқишни буюрдилар. Абу Исо айтди: Мен ал-Жоруднинг шундай деганини эшитдим: Мен Вакиънинг шундай деганини эшитдим: «Киши сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиса, қайтадан ўқийди».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْعَطَّارُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَأَخَذَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِرَأْسِي مِنْ وَرَائِي فَجَعَلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ قَالُوا إِذَا كَانَ الرَّجُلُ مَعَ الإِمَامِ يَقُومُ عَنْ يَمِينِ الإِمَامِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Bir kechasi Nabiy ﷺ bilan birga namoz oʻqidim va u zotning chap tomonlarida turdim. Shunda Rasululloh ﷺ orqamdan boshimdan tutib, meni oʻzlarining oʻng tomonlariga oʻtkazib qoʻydilar». Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga (binoan)dir. Ular: «Kishi imom bilan (birga yolgʻiz) boʻlsa, imomning oʻng tomonida turadi», deganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади. У айтди: «Бир кечаси Набий ﷺ билан бирга намоз ўқидим ва у зотнинг чап томонларида турдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ орқамдан бошимдан тутиб, мени ўзларининг ўнг томонларига ўтказиб қўйдилар». Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга (биноан)дир. Улар: «Киши имом билан (бирга ёлғиз) бўлса, имомнинг ўнг томонида туради», деганлар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كُنَّا ثَلاَثَةً أَنْ يَتَقَدَّمَنَا أَحَدُنَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا كَانُوا ثَلاَثَةً قَامَ رَجُلاَنِ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ صَلَّى بِعَلْقَمَةَ وَالأَسْوَدِ فَأَقَامَ أَحَدَهُمَا عَنْ يَمِينِهِ وَالآخَرَ عَنْ يَسَارِهِ وَرَوَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ الْمَكِّيِّ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Bundor — Muhammad ibn Bashshor bizga Muhammad ibn Abu Adiydan, u Ismoil ibn Muslimdan, u Hasandan, u Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ bizga, qachon uch kishi boʻlsak, birimiz oldinga oʻtishimizni buyurdilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Jobir va Anas ibn Molikdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular: «Qachon uch kishi boʻlsa, ikki kishi imomning ortida turadi», dedilar. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u Alqama va Asvad bilan namoz oʻqib, ulardan birini oʻngiga, ikkinchisini chapiga turgʻizgan va buni Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Baʼzi kishilar Ismoil ibn Muslim al-Makkiy haqida hifzi (yodlash quvvati) tomonidan tanqid qilganlar.Бундор — Муҳаммад ибн Башшор бизга Муҳаммад ибн Абу Адийдан, у Исмоил ибн Муслимдан, у Ҳасандан, у Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ бизга, қачон уч киши бўлсак, биримиз олдинга ўтишимизни буюрдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Жобир ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар: «Қачон уч киши бўлса, икки киши имомнинг ортида туради», дедилар. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у Алқама ва Асвад билан намоз ўқиб, улардан бирини ўнгига, иккинчисини чапига турғизган ва буни Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Баъзи кишилар Исмоил ибн Муслим ал-Маккий ҳақида ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан танқид қилганлар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ جَدَّتَهُ، مُلَيْكَةَ دَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِطَعَامٍ صَنَعَتْهُ فَأَكَلَ مِنْهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ قُومُوا فَلْنُصَلِّ بِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَقُمْتُ إِلَى حَصِيرٍ لَنَا قَدِ اسْوَدَّ مِنْ طُولِ مَا لُبِسَ فَنَضَحْتُهُ بِالْمَاءِ فَقَامَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَصَفَفْتُ عَلَيْهِ أَنَا وَالْيَتِيمُ وَرَاءَهُ وَالْعَجُوزُ مِنْ وَرَائِنَا فَصَلَّى بِنَا رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ انْصَرَفَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا كَانَ مَعَ الإِمَامِ رَجُلٌ وَامْرَأَةٌ قَامَ الرَّجُلُ عَنْ يَمِينِ الإِمَامِ وَالْمَرْأَةُ خَلْفَهُمَا ‏.‏ وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ فِي إِجَازَةِ الصَّلاَةِ إِذَا كَانَ الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَقَالُوا إِنَّ الصَّبِيَّ لَمْ تَكُنْ لَهُ صَلاَةٌ وَكَأَنَّ أَنَسًا كَانَ خَلْفَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحْدَهُ فِي الصَّفِّ ‏.‏ وَلَيْسَ الأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ لأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقَامَهُ مَعَ الْيَتِيمِ خَلْفَهُ فَلَوْلاَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَعَلَ لِلْيَتِيمِ صَلاَةً لَمَا أَقَامَ الْيَتِيمَ مَعَهُ وَلأَقَامَهُ عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مُوسَى بْنِ أَنَسٍ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَقَامَهُ عَنْ يَمِينِهِ ‏.‏ وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ دَلاَلَةٌ أَنَّهُ إِنَّمَا صَلَّى تَطَوُّعًا أَرَادَ إِدْخَالَ الْبَرَكَةِ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Ishoq al-Ansoriy bizga Maʼndan, u Molik ibn Anasdan, u Ishoq ibn Abdulloh ibn Abu Talhadan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, uning buvisi Mulayka Rasululloh ﷺni oʻzi tayyorlagan taomga taklif qildi. U zot undan yedilar, soʻng: «Turinglar, sizlarga (imom boʻlib) namoz oʻqib beraylik», dedilar. Anas aytdi: «Men uzoq ishlatilganidan qoraygan boʻyramizning oldiga borib, uni suv bilan sepdim. Rasululloh ﷺ uning ustida turdilar; men va yetim bola u zotning ortida saf tortdik, kampir esa bizning ortimizda turdi. U zot bizga ikki rakaat namoz oʻqib berib, soʻng qaytdilar». Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular: «Qachon imom bilan bir erkak va bir ayol boʻlsa, erkak imomning oʻngida turadi, ayol esa ularning ortida turadi», dedilar. Baʼzi kishilar bu hadis bilan, kishi safning ortida yolgʻiz turib namoz oʻqishi joiz boʻlishiga hujjat keltirib: «Bola namozga (hisobga) kirmas edi, demak Anas Paygʻambar ﷺning ortida safda yolgʻiz turgan kabi edi», dedilar. Lekin ish ular boshlagan tomonga emas, chunki Paygʻambar ﷺ uni yetim bola bilan birga ortida turgʻizdilar. Agar Paygʻambar ﷺ yetim bolaning namozini (sahih deb) hisoblamaganlarida, yetim bolani u bilan birga turgʻizmas, balki uni oʻzlarining oʻnglariga turgʻizgan boʻlur edilar. Muso ibn Anasdan, u Anasdan rivoyat qilinishicha, u Paygʻambar ﷺ bilan namoz oʻqigan va u zot uni oʻzlarining oʻnglariga turgʻizganlar. Bu hadisda u (Paygʻambar ﷺ) ularga baraka kiritishni xohlab, nafl namoz oʻqiganlariga dalolat bor.Ишоқ ал-Ансорий бизга Маъндан, у Молик ибн Анасдан, у Ишоқ ибн Абдуллоҳ ибн Абу Талҳадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, унинг бувиси Мулайка Расулуллоҳ ﷺни ўзи тайёрлаган таомга таклиф қилди. У зот ундан едилар, сўнг: «Туринглар, сизларга (имом бўлиб) намоз ўқиб берайлик», дедилар. Анас айтди: «Мен узоқ ишлатилганидан қорайган бўйрамизнинг олдига бориб, уни сув билан сепдим. Расулуллоҳ ﷺ унинг устида турдилар; мен ва етим бола у зотнинг ортида саф тортдик, кампир эса бизнинг ортимизда турди. У зот бизга икки ракаат намоз ўқиб бериб, сўнг қайтдилар». Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар: «Қачон имом билан бир эркак ва бир аёл бўлса, эркак имомнинг ўнгида туради, аёл эса уларнинг ортида туради», дедилар. Баъзи кишилар бу ҳадис билан, киши сафнинг ортида ёлғиз туриб намоз ўқиши жоиз бўлишига ҳужжат келтириб: «Бола намозга (ҳисобга) кирмас эди, демак Анас Пайғамбар ﷺнинг ортида сафда ёлғиз турган каби эди», дедилар. Лекин иш улар бошлаган томонга эмас, чунки Пайғамбар ﷺ уни етим бола билан бирга ортида турғиздилар. Агар Пайғамбар ﷺ етим боланинг намозини (саҳиҳ деб) ҳисобламаганларида, етим болани у билан бирга турғизмас, балки уни ўзларининг ўнгларига турғизган бўлур эдилар. Мусо ибн Анасдан, у Анасдан ривоят қилинишича, у Пайғамбар ﷺ билан намоз ўқиган ва у зот уни ўзларининг ўнгларига турғизганлар. Бу ҳадисда у (Пайғамбар ﷺ) уларга барака киритишни хоҳлаб, нафл намоз ўқиганларига далолат бор.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَجَاءٍ الزُّبَيْدِيِّ، عَنْ أَوْسِ بْنِ ضَمْعَجٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيَّ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَؤُمُّ الْقَوْمَ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ كَانُوا فِي الْقِرَاءَةِ سَوَاءً فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ فَإِنْ كَانُوا فِي السُّنَّةِ سَوَاءً فَأَقْدَمُهُمْ هِجْرَةً فَإِنْ كَانُوا فِي الْهِجْرَةِ سَوَاءً فَأَكْبَرُهُمْ سِنًّا وَلاَ يُؤَمُّ الرَّجُلُ فِي سُلْطَانِهِ وَلاَ يُجْلَسُ عَلَى تَكْرِمَتِهِ فِي بَيْتِهِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ قَالَ ابْنُ نُمَيْرٍ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ أَقْدَمُهُمْ سِنًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ وَعَمْرِو بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ قَالُوا أَحَقُّ النَّاسِ بِالإِمَامَةِ أَقْرَؤُهُمْ لِكِتَابِ اللَّهِ وَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ ‏.‏ وَقَالُوا صَاحِبُ الْمَنْزِلِ أَحَقُّ بِالإِمَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا أَذِنَ صَاحِبُ الْمَنْزِلِ لِغَيْرِهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ ‏.‏ وَكَرِهَهُ بَعْضُهُمْ وَقَالُوا السُّنَّةُ أَنْ يُصَلِّيَ صَاحِبُ الْبَيْتِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ يُؤَمُّ الرَّجُلُ فِي سُلْطَانِهِ وَلاَ يُجْلَسُ عَلَى تَكْرِمَتِهِ فِي بَيْتِهِ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا أَذِنَ فَأَرْجُو أَنَّ الإِذْنَ فِي الْكُلِّ وَلَمْ يَرَ بِهِ بَأْسًا إِذَا أَذِنَ لَهُ أَنْ يُصَلِّيَ بِهِ ‏.‏

Hannod bizga Abu Muoviyadan, u Aʼmashdan rivoyat qildi. (Tirmidhi) aytdi: Mahmud ibn Gʻaylon ham bizga Abu Muoviya va Abdulloh ibn Numayrdan, ular Aʼmashdan, u Ismoil ibn Rajo az-Zubaydiydan, u Avs ibn Zamʼajdan rivoyat qildi. U: «Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Qavmga ular ichida Allohning Kitobini eng yaxshi oʻquvchisi imom boʻladi. Agar qiroatda teng boʻlsalar, ularning Sunnatni eng yaxshi biladigani; agar Sunnatda teng boʻlsalar, hijratda eng oldingisi; agar hijratda teng boʻlsalar, yoshi eng kattasi (imom boʻladi). Kishi oʻzgalar (vakili)ning hokimiyat oʻrnida imom boʻlmasin va uning uyida hurmat oʻrniga (eng yaxshi joyiga) uning iznisiz oʻtirmasin›», dedi. Mahmud ibn Gʻaylon aytdi: Ibn Numayr oʻz hadisida «hijratda eng oldingisi» (oʻrniga) «yoshi eng kattasi» dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said, Anas ibn Molik, Molik ibn al-Huvayris va Amr ibn Salamadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular: «Imomlikka eng haqli kishi — Allohning Kitobini eng yaxshi oʻquvchi va Sunnatni eng yaxshi biluvchidir», dedilar. Yana ular: «Uy egasi imomlikka haqliroqdir», dedilar. Baʼzilari: «Agar uy egasi boshqasiga izn bersa, uning (imom boʻlib) namoz oʻqishida zarar yoʻq», dedi. Baʼzilari esa buni makruh sanab: «Sunnat shuki, uy egasi namoz oʻqishidir», dedilar. Ahmad ibn Hanbal aytdi: Paygʻambar ﷺning ‹Kishi oʻzgalar hokimiyat oʻrnida imom boʻlmasin va uning uyida hurmat oʻrniga uning iznisiz oʻtirmasin› degan soʻzlari (bordir); agar izn bersa, men izn hammasiga (taalluqli) deb umid qilaman, va izn berilsa, boshqasi (imom boʻlib) namoz oʻqishida zarar koʻrmadi.Ҳаннод бизга Абу Муовиядан, у Аъмашдан ривоят қилди. (Тирмидҳи) айтди: Маҳмуд ибн Ғайлон ҳам бизга Абу Муовия ва Абдуллоҳ ибн Нумайрдан, улар Аъмашдан, у Исмоил ибн Ражо аз-Зубайдийдан, у Авс ибн Замъаждан ривоят қилди. У: «Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Қавмга улар ичида Аллоҳнинг Китобини энг яхши ўқувчиси имом бўлади. Агар қироатда тенг бўлсалар, уларнинг Суннатни энг яхши биладигани; агар Суннатда тенг бўлсалар, ҳижратда энг олдингиси; агар ҳижратда тенг бўлсалар, ёши энг каттаси (имом бўлади). Киши ўзгалар (вакили)нинг ҳокимият ўрнида имом бўлмасин ва унинг уйида ҳурмат ўрнига (энг яхши жойига) унинг изнисиз ўтирмасин›», деди. Маҳмуд ибн Ғайлон айтди: Ибн Нумайр ўз ҳадисида «ҳижратда энг олдингиси» (ўрнига) «ёши энг каттаси» деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид, Анас ибн Молик, Молик ибн ал-Ҳувайрис ва Амр ибн Саламадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар: «Имомликка энг ҳақли киши — Аллоҳнинг Китобини энг яхши ўқувчи ва Суннатни энг яхши билувчидир», дедилар. Яна улар: «Уй эгаси имомликка ҳақлироқдир», дедилар. Баъзилари: «Агар уй эгаси бошқасига изн берса, унинг (имом бўлиб) намоз ўқишида зарар йўқ», деди. Баъзилари эса буни макруҳ санаб: «Суннат шуки, уй эгаси намоз ўқишидир», дедилар. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Пайғамбар ﷺнинг ‹Киши ўзгалар ҳокимият ўрнида имом бўлмасин ва унинг уйида ҳурмат ўрнига унинг изнисиз ўтирмасин› деган сўзлари (бордир); агар изн берса, мен изн ҳаммасига (тааллуқли) деб умид қиламан, ва изн берилса, бошқаси (имом бўлиб) намоз ўқишида зарар кўрмади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَمَّ أَحَدُكُمُ النَّاسَ فَلْيُخَفِّفْ فَإِنَّ فِيهِمُ الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ وَالضَّعِيفَ وَالْمَرِيضَ فَإِذَا صَلَّى وَحْدَهُ فَلْيُصَلِّ كَيْفَ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَمَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي وَاقِدٍ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَارُوا أَنْ لاَ يُطِيلَ الإِمَامُ الصَّلاَةَ مَخَافَةَ الْمَشَقَّةِ عَلَى الضَّعِيفِ وَالْكَبِيرِ وَالْمَرِيضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الزِّنَادِ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذَكْوَانَ ‏.‏ وَالأَعْرَجُ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ هُرْمُزَ الْمَدِينِيُّ وَيُكْنَى أَبَا دَاوُدَ ‏.‏

Qutayba bizga Mugʻiyra ibn Abdurrahmondan, u Abuz-Zinoddan, u Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Biringiz odamlarga imom boʻlsa, qisqa (yengil) oʻqisin, chunki ular ichida kichik va katta, kuchsiz va kasal (kishilar) boʻladi. Yolgʻiz oʻzi oʻqigan vaqtda esa, qanday xohlasa shunday oʻqisin». Abu Iso aytdi: Bu bobda Adiy ibn Hotam, Anas, Jobir ibn Samura, Molik ibn Abdulloh, Abu Voqid, Usmon ibn Abul-Os, Abu Masʼud, Jobir ibn Abdulloh va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu aksar ilm ahlining soʻzidir; ular kuchsiz, katta va kasal (kishi)ga mashaqqat boʻlishidan qoʻrqib, imomning namozni choʻzmasligini ixtiyor qildilar. Abu Iso aytdi: Abuz-Zinodning ismi Abdulloh ibn Zakvondir. Aʼraj esa Abdurrahmon ibn Hurmuz al-Madiniy boʻlib, kunyasi Abu Dovuddir.Қутайба бизга Муғийра ибн Абдурраҳмондан, у Абуз-Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз одамларга имом бўлса, қисқа (енгил) ўқисин, чунки улар ичида кичик ва катта, кучсиз ва касал (кишилар) бўлади. Ёлғиз ўзи ўқиган вақтда эса, қандай хоҳласа шундай ўқисин». Абу Исо айтди: Бу бобда Адий ибн Ҳотам, Анас, Жобир ибн Самура, Молик ибн Абдуллоҳ, Абу Воқид, Усмон ибн Абул-Ос, Абу Масъуд, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу аксар илм аҳлининг сўзидир; улар кучсиз, катта ва касал (киши)га машаққат бўлишидан қўрқиб, имомнинг намозни чўзмаслигини ихтиёр қилдилар. Абу Исо айтди: Абуз-Зиноднинг исми Абдуллоҳ ибн Заквондир. Аъраж эса Абдурраҳмон ибн Ҳурмуз ал-Мадиний бўлиб, куняси Абу Довуддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَخَفِّ النَّاسِ صَلاَةً فِي تَمَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي عَوَانَةَ وَضَّاحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ قُتَيْبَةَ قُلْتُ أَبُو عَوَانَةَ مَا اسْمُهُ قَالَ وَضَّاحٌ ‏.‏ قُلْتُ ابْنُ مَنْ قَالَ لاَ أَدْرِي كَانَ عَبْدًا لاِمْرَأَةٍ بِالْبَصْرَةِ ‏.‏

Qutayba bizga Abu Avonadan, u Qatodadan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ namozni (toʻkis) toʻla qilgan holda, odamlarning eng yengil (qisqa) namoz oʻquvchisi edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Avonaning ismi Vazzohdir. Abu Iso aytdi: Men Qutaybadan soʻrab: «Abu Avonaning ismi nima?» dedim. U: «Vazzoh», dedi. «Kimning oʻgʻli?» dedim. U: «Bilmayman, u Basrada bir ayolning quli edi», dedi.Қутайба бизга Абу Авонадан, у Қатодадан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ намозни (тўкис) тўла қилган ҳолда, одамларнинг энг енгил (қисқа) намоз ўқувчиси эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Авонанинг исми Ваззоҳдир. Абу Исо айтди: Мен Қутайбадан сўраб: «Абу Авонанинг исми нима?» дедим. У: «Ваззоҳ», деди. «Кимнинг ўғли?» дедим. У: «Билмайман, у Басрада бир аёлнинг қули эди», деди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، طَرِيفٍ السَّعْدِيِّ عَنْ أَبِي نَضْرَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِفْتَاحُ الصَّلاَةِ الطُّهُورُ وَتَحْرِيمُهَا التَّكْبِيرُ وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ وَلاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بــ‏"‏الْحَمْدُ‏"‏ وَسُورَةٍ _ فِي فَرِيضَةٍ أَوْ غَيْرِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي هَذَا أَجْوَدُ إِسْنَادًا وَأَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ وَقَدْ كَتَبْنَاهُ فِي أَوَّلِ كِتَابِ الْوُضُوءِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ أَنَّ تَحْرِيمَ الصَّلاَةِ التَّكْبِيرُ وَلاَ يَكُونُ الرَّجُلُ دَاخِلاً فِي الصَّلاَةِ إِلاَّ بِالتَّكْبِيرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبَانَ مُسْتَمْلِيَ وَكِيعٍ يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ مَهْدِيٍّ يَقُولُ لَوِ افْتَتَحَ الرَّجُلُ الصَّلاَةَ بِسَبْعِينَ اسْمًا مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ وَلَمْ يُكَبِّرْ لَمْ يُجْزِهِ وَإِنْ أَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ أَمَرْتُهُ أَنْ يَتَوَضَّأَ ثُمَّ يَرْجِعَ إِلَى مَكَانِهِ فَيُسَلِّمَ إِنَّمَا الأَمْرُ عَلَى وَجْهِهِ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو نَضْرَةَ اسْمُهُ الْمُنْذِرُ بْنُ مَالِكِ بْنِ قُطَعَةَ ‏.‏

Sufyon ibn Vakiy bizga Muhammad ibn Fuzayldan, u Abu Sufyon Tariyf as-Saʼdiydan, u Abu Nazradan, u Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Namozning kaliti — tahorat, uning tahrimi — takbir, tahlili — salomdir. Farzda yoki boshqasida ‹al-Hamd›ni (Fotihani) va bir surani oʻqimagan kishining namozi yoʻqdir›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Bu bobda Ali va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. (Abu Iso) aytdi: Bu xususda Ali ibn Abu Tolibning hadisi isnod jihatidan Abu Saidning hadisidan koʻra yaxshiroq va sahihroqdir; biz uni Vuzuʼ kitobining boshida yozgan edik. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir. Sufyon Savriy, Ibnul-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham namozning tahrimi takbir ekanini, kishi takbirsiz namozga kira olmasligini aytadilar. Abu Iso aytdi: Men Abu Bakr Muhammad ibn Abon — Vakiyning mustamliysidan eshitdimki, u: «Abdurrahmon ibn Mahdiyning shunday deganini eshitdim: Agar kishi namozni Allohning ismlaridan yetmishta ism bilan boshlab, takbir aytmasa, (namozi) kifoya qilmaydi; agar salom berishdan oldin tahorati buzilsa, men unga tahorat qilib, soʻng joyiga qaytib salom berishni buyuraman, chunki ish faqat oʻz oʻrnida (boʻlishi lozim)», dedi. (Abu Iso) aytdi: Abu Nazraning ismi Munzir ibn Molik ibn Qutaʼadir.Суфён ибн Вакий бизга Муҳаммад ибн Фузайлдан, у Абу Суфён Тарийф ас-Саъдийдан, у Абу Назрадан, у Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Намознинг калити — таҳорат, унинг таҳрими — такбир, таҳлили — саломдир. Фарзда ёки бошқасида ‹ал-Ҳамд›ни (Фотиҳани) ва бир сурани ўқимаган кишининг намози йўқдир›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Бу бобда Али ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. (Абу Исо) айтди: Бу хусусда Али ибн Абу Толибнинг ҳадиси иснод жиҳатидан Абу Саиднинг ҳадисидан кўра яхшироқ ва саҳиҳроқдир; биз уни Вузуъ китобининг бошида ёзган эдик. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир. Суфён Саврий, Ибнул-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам намознинг таҳрими такбир эканини, киши такбирсиз намозга кира олмаслигини айтадилар. Абу Исо айтди: Мен Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон — Вакийнинг мустамлийсидан эшитдимки, у: «Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг шундай деганини эшитдим: Агар киши намозни Аллоҳнинг исмларидан етмишта исм билан бошлаб, такбир айтмаса, (намози) кифоя қилмайди; агар салом беришдан олдин таҳорати бузилса, мен унга таҳорат қилиб, сўнг жойига қайтиб салом беришни буюраман, чунки иш фақат ўз ўрнида (бўлиши лозим)», деди. (Абу Исо) айтди: Абу Назранинг исми Мунзир ибн Молик ибн Қутаъадир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَبَّرَ لِلصَّلاَةِ نَشَرَ أَصَابِعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِمْعَانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ وَأَخْطَأَ يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Qutayba va Abu Said al-Ashajj bizga: «Yahyo ibn al-Yamon bizga Ibn Abu Ziʼbdan, u Said ibn Samʼondan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi», deb aytdilar. U: «Rasululloh ﷺ namoz uchun takbir aytganlarida barmoqlarini yozar (yoyar) edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasandir. Bu hadisni bir nechtalar Ibn Abu Ziʼbdan, u Said ibn Samʼondan, u Abu Hurayradan rivoyat qilib, Paygʻambar ﷺ namozga kirganlarida qoʻllarini choʻzilgan holda koʻtarar edilar, deb (keltirganlar). Bu Yahyo ibn al-Yamonning rivoyatidan koʻra sahihroqdir; Yahyo ibn al-Yamon bu hadisda xato qilgan.Қутайба ва Абу Саид ал-Ашажж бизга: «Яҳё ибн ал-Ямон бизга Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Самъондан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди», деб айтдилар. У: «Расулуллоҳ ﷺ намоз учун такбир айтганларида бармоқларини ёзар (ёяр) эдилар», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадисни бир нечталар Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Самъондан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб, Пайғамбар ﷺ намозга кирганларида қўлларини чўзилган ҳолда кўтарар эдилар, деб (келтирганлар). Бу Яҳё ибн ал-Ямоннинг ривоятидан кўра саҳиҳроқдир; Яҳё ибн ал-Ямон бу ҳадисда хато қилган.

قَالَ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِمْعَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ خَطَأٌ ‏.‏

(Qutayba) aytdi: Abdulloh ibn Abdurrahmon ham bizga Ubaydulloh ibn Abdulmajid al-Hanafiydan, u Ibn Abu Ziʼbdan, u Said ibn Simʼondan xabar berib rivoyat qildi. U: «Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida qoʻllarini choʻzilgan holda koʻtarar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Abdurrahmon aytdi: Bu Yahyo ibn al-Yamonning hadisidan sahihroqdir, Yahyo ibn al-Yamonning hadisi esa xatodir.(Қутайба) айтди: Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ҳам бизга Убайдуллоҳ ибн Абдулмажид ал-Ҳанафийдан, у Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Симъондан хабар бериб ривоят қилди. У: «Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида қўлларини чўзилган ҳолда кўтарар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон айтди: Бу Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадиси эса хатодир.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنْ طُعْمَةَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى لِلَّهِ أَرْبَعِينَ يَوْمًا فِي جَمَاعَةٍ يُدْرِكُ التَّكْبِيرَةَ الأُولَى كُتِبَتْ لَهُ بَرَاءَتَانِ بَرَاءَةٌ مِنَ النَّارِ وَبَرَاءَةٌ مِنَ النِّفَاقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَنَسٍ مَوْقُوفًا وَلاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رَوَى سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ عَنْ طُعْمَةَ بْنِ عَمْرٍو عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ الْبَجَلِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَوْلُهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، هَنَّادٌ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ خَالِدِ بْنِ طَهْمَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ الْبَجَلِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَهُوَ حَدِيثٌ مُرْسَلٌ وَعُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ لَمْ يُدْرِكْ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ يُكْنَى أَبَا الْكَشُوثَى وَيُقَالُ أَبُو عُمَيْرَةَ ‏.‏

Uqba ibn Mukram va Nasr ibn Ali al-Jahzamiy bizga: «Abu Qutayba Salm ibn Qutayba bizga Tuʼma ibn Amrdan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi», deb aytdilar. U: «Rasululloh ﷺ shunday dedilar: ‹Kim Alloh uchun qirq kun jamoatda birinchi takbirga yetishgan holda namoz oʻqisa, unga ikki najot yoziladi: doʻzaxdan najot va nifoqdan najot›», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Anasdan mavquf (sahobaning oʻz soʻzi sifatida) ham rivoyat qilingan. Men Salm ibn Qutaybaning Tuʼma ibn Amrdan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Anasdan (qilgan) rivoyatidan boshqa hech kim uni marfuʼ (Paygʻambarga) koʻtarib rivoyat qilganini bilmayman. Bu hadis aslida Habib ibn Abu Habib al-Bajaliydan, u Anas ibn Molikdan, uning oʻz soʻzi sifatida rivoyat qilinadi. Buni bizga Hannod, u Vakiydan, u Xolid ibn Tahmondan, u Habib ibn Abu Habib al-Bajaliydan, u Anasdan shunga oʻxshash rivoyat qildi, ammo uni (Paygʻambarga) koʻtarmadi. Ismoil ibn Ayyosh bu hadisni Umora ibn Gʻaziyadan, u Anas ibn Molikdan, u Umar ibn al-Xattobdan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi. Bu hadis mahfuz emas (saqlanmagan) boʻlib, mursal hadisdir, va Umora ibn Gʻaziya Anas ibn Molikka yetishmagan. Muhammad ibn Ismoil aytdi: Habib ibn Abu Habibning kunyasi Abul-Kashuso boʻlib, Abu Umayra ham deyiladi.Уқба ибн Мукрам ва Наср ибн Али ал-Жаҳзамий бизга: «Абу Қутайба Салм ибн Қутайба бизга Туъма ибн Амрдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди», деб айтдилар. У: «Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: ‹Ким Аллоҳ учун қирқ кун жамоатда биринчи такбирга етишган ҳолда намоз ўқиса, унга икки нажот ёзилади: дўзахдан нажот ва нифоқдан нажот›», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Анасдан мавқуф (саҳобанинг ўз сўзи сифатида) ҳам ривоят қилинган. Мен Салм ибн Қутайбанинг Туъма ибн Амрдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Анасдан (қилган) ривоятидан бошқа ҳеч ким уни марфуъ (Пайғамбарга) кўтариб ривоят қилганини билмайман. Бу ҳадис аслида Ҳабиб ибн Абу Ҳабиб ал-Бажалийдан, у Анас ибн Моликдан, унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилинади. Буни бизга Ҳаннод, у Вакийдан, у Холид ибн Таҳмондан, у Ҳабиб ибн Абу Ҳабиб ал-Бажалийдан, у Анасдан шунга ўхшаш ривоят қилди, аммо уни (Пайғамбарга) кўтармади. Исмоил ибн Айёш бу ҳадисни Умора ибн Ғазиядан, у Анас ибн Моликдан, у Умар ибн ал-Хаттобдан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди. Бу ҳадис маҳфуз эмас (сақланмаган) бўлиб, мурсал ҳадисдир, ва Умора ибн Ғазия Анас ибн Моликка етишмаган. Муҳаммад ибн Исмоил айтди: Ҳабиб ибн Абу Ҳабибнинг куняси Абул-Кашусо бўлиб, Абу Умайра ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ، عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ بِاللَّيْلِ كَبَّرَ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ كَبِيرًا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ أَعُوذُ بِاللَّهِ السَّمِيعِ الْعَلِيمِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ مِنْ هَمْزِهِ وَنَفْخِهِ وَنَفْثِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي سَعِيدٍ أَشْهَرُ حَدِيثٍ فِي هَذَا الْبَابِ ‏.‏ وَقَدْ أَخَذَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَأَمَّا أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ‏"‏ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَدْ تُكُلِّمَ فِي إِسْنَادِ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ كَانَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ يَتَكَلَّمُ فِي عَلِيِّ بْنِ عَلِيٍّ الرِّفَاعِيِّ وَقَالَ أَحْمَدُ لاَ يَصِحُّ هَذَا الْحَدِيثُ ‏.‏

Muhammad ibn Muso al-Basriy bizga Jaʼfar ibn Sulaymon az-Zubaʼiydan, u Ali ibn Ali ar-Rifoʼiydan, u Abul-Mutavakkildan, u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ kechasi namozga turganlarida takbir aytar, soʻng: ‹Subhonaka-llohumma va bihamdika va taboraka-smuka va taolo jadduka va lo ilaha gʻayruk (Sen poksan, ey Alloh, va Senga hamd boʻlsin; isming muborakdir, ulugʻliging yuksakdir, Sendan oʻzga iloh yoʻqdir)› deyar edilar. Soʻng: ‹Allohu akbaru kabiyro (Alloh eng buyukdir)› deyar edilar. Soʻng: ‹Aʼuzu billahis-Samiyʼil-Aliymi minash-shaytonir-rojiymi min hamzihi va nafxihi va nafsihi (Eshituvchi va Biluvchi Alloh panohiga sigʻinaman, quvilgan shaytondan — uning vasvasasidan, kibridan va sheʼridan)› deyar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Oisha, Abdulloh ibn Masʼud, Jobir, Jubayr ibn Mutʼim va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Saidning hadisi bu bobdagi eng mashhur hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm bu hadisni olganlar; aksar ilm ahli esa Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilingan ‹Subhonaka-llohumma va bihamdika va taboraka-smuka va taolo jadduka va lo ilaha gʻayruk› deyilishini aytdilar. Umar ibn al-Xattob va Abdulloh ibn Masʼuddan ham shunday rivoyat qilingan. Tobeinlardan va boshqalardan boʻlgan aksar ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir. Abu Saidning hadisi isnodi haqida tanqid qilingan; Yahyo ibn Said Ali ibn Ali ar-Rifoʼiy haqida tanqid qilar edi, Ahmad esa: «Bu hadis sahih emas», dedi.Муҳаммад ибн Мусо ал-Басрий бизга Жаъфар ибн Сулаймон аз-Зубаъийдан, у Али ибн Али ар-Рифўийдан, у Абул-Мутаваккилдан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ кечаси намозга турганларида такбир айтар, сўнг: ‹Субҳонака-ллоҳумма ва биҳамдика ва таборака-смука ва таоло жаддука ва ло илаҳа ғайрук (Сен поксан, эй Аллоҳ, ва Сенга ҳамд бўлсин; исминг муборакдир, улуғлигинг юксакдир, Сендан ўзга илоҳ йўқдир)› деяр эдилар. Сўнг: ‹Аллоҳу акбару кабийро (Аллоҳ энг буюкдир)› деяр эдилар. Сўнг: ‹Аъузу биллаҳис-Самийъил-Алийми минаш-шайтонир-рожийми мин ҳамзиҳи ва нафхиҳи ва нафсиҳи (Эшитувчи ва Билувчи Аллоҳ паноҳига сиғинаман, қувилган шайтондан — унинг васвасасидан, кибридан ва шеъридан)› деяр эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Оиша, Абдуллоҳ ибн Масъуд, Жобир, Жубайр ибн Мутъим ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Саиднинг ҳадиси бу бобдаги энг машҳур ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм бу ҳадисни олганлар; аксар илм аҳли эса Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинган ‹Субҳонака-ллоҳумма ва биҳамдика ва таборака-смука ва таоло жаддука ва ло илаҳа ғайрук› дейилишини айтдилар. Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам шундай ривоят қилинган. Тобеинлардан ва бошқалардан бўлган аксар илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир. Абу Саиднинг ҳадиси исноди ҳақида танқид қилинган; Яҳё ибн Саид Али ибн Али ар-Рифўий ҳақида танқид қилар эди, Аҳмад эса: «Бу ҳадис саҳиҳ эмас», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ أَبِي الرِّجَالِ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاَةَ قَالَ ‏"‏ سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلاَ إِلَهَ غَيْرُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَحَارِثَةُ قَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَأَبُو الرِّجَالِ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَدِينِيُّ ‏.‏

Hasan ibn Arafa va Yahyo ibn Muso bizga: «Abu Muoviya bizga Horisa ibn Abur-Rijoldan, u Amradan, u Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi», deb aytdilar. U: «Paygʻambar ﷺ namozni boshlaganlarida: ‹Subhonaka-llohumma va bihamdika va taboraka-smuka va taolo jadduka va lo ilaha gʻayruk (Sen poksan, ey Alloh, va Senga hamd boʻlsin; isming muborakdir, ulugʻliging yuksakdir, Sendan oʻzga iloh yoʻqdir)› deyar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz Oishaning hadisidan faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Horisa hifzi (yodlash quvvati) tomonidan tanqid qilingan. Abur-Rijolning ismi Muhammad ibn Abdurrahmon al-Madiniydir.Ҳасан ибн Арафа ва Яҳё ибн Мусо бизга: «Абу Муовия бизга Ҳориса ибн Абур-Рижолдан, у Амрадан, у Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди», деб айтдилар. У: «Пайғамбар ﷺ намозни бошлаганларида: ‹Субҳонака-ллоҳумма ва биҳамдика ва таборака-смука ва таоло жаддука ва ло илаҳа ғайрук (Сен поксан, эй Аллоҳ, ва Сенга ҳамд бўлсин; исминг муборакдир, улуғлигинг юксакдир, Сендан ўзга илоҳ йўқдир)› деяр эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз Оишанинг ҳадисидан фақат шу йўл билангина биламиз. Ҳориса ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан танқид қилинган. Абур-Рижолнинг исми Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ал-Мадинийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ إِيَاسٍ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَايَةَ، عَنِ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، قَالَ سَمِعَنِي أَبِي، وَأَنَا فِي الصَّلاَةِ، أَقُولُ‏:‏ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ‏)‏ فَقَالَ لِي أَىْ بُنَىَّ مُحْدَثٌ إِيَّاكَ وَالْحَدَثَ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ أَبْغَضَ إِلَيْهِ الْحَدَثُ فِي الإِسْلاَمِ يَعْنِي مِنْهُ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ أَسْمَعْ أَحَدًا مِنْهُمْ يَقُولُهَا فَلاَ تَقُلْهَا إِذَا أَنْتَ صَلَّيْتَ فَقُلِ‏:‏ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ أَنْ يَجْهَرَ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ قَالُوا وَيَقُولُهَا فِي نَفْسِهِ ‏.‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga Ismoil ibn Ibrohimdan, u Said ibn Iyos al-Jurayriydan, u Qays ibn Abayadan, u Ibn Abdulloh ibn Mugʻaffaldan rivoyat qildi. U aytdi: «Otam (Abdulloh ibn Mugʻaffal (roziyallohu anhu)) men namozda turib: ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim› deganimni eshitib qoldi va menga: ‹Ey oʻgʻilcham, bu (dinda) yangi paydo boʻlgan ishdir, yangilikdan ehtiyot boʻl›, dedi». U (Ibn Abdulloh) aytdi: «Men Rasululloh ﷺning sahobalaridan Islomda yangilik (paydo qilish)ni undan koʻra koʻproq yomon koʻradigan birorta kishini koʻrmaganman». U aytdi: «Otam yana dedi: ‹Men Paygʻambar ﷺ bilan, Abu Bakr bilan, Umar bilan va Usmon bilan namoz oʻqiganman; ulardan birortasi buni aytganini eshitmadim. Sen ham buni aytma. Namoz oʻqisang: «Al-hamdu lillahi rabbil-olamin» deb (boshlab) ayt›». Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Mugʻaffalning hadisi hasan hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan boʻlgan aksar ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular orasida Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va boshqalar, hamda ulardan keyingi tobeinlar bor. Sufyon Savriy, Ibnul-Muborak, Ahmad va Ishoq ham shunday deydilar; ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni ovoz chiqarib aytishni (joiz) koʻrmaydilar va: «Uni ichida (sekin) aytadi», dedilar.Аҳмад ибн Манийъ бизга Исмоил ибн Иброҳимдан, у Саид ибн Иёс ал-Журайрийдан, у Қайс ибн Абаядан, у Ибн Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ривоят қилди. У айтди: «Отам (Абдуллоҳ ибн Муғаффал (розияллоҳу анҳу)) мен намозда туриб: ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим› деганимни эшитиб қолди ва менга: ‹Эй ўғилчам, бу (динда) янги пайдо бўлган ишдир, янгиликдан эҳтиёт бўл›, деди». У (Ибн Абдуллоҳ) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан Исломда янгилик (пайдо қилиш)ни ундан кўра кўпроқ ёмон кўрадиган бирорта кишини кўрмаганман». У айтди: «Отам яна деди: ‹Мен Пайғамбар ﷺ билан, Абу Бакр билан, Умар билан ва Усмон билан намоз ўқиганман; улардан бирортаси буни айтганини эшитмадим. Сен ҳам буни айтма. Намоз ўқисанг: «Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин» деб (бошлаб) айт›». Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Муғаффалнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бўлган аксар илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар орасида Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар, ҳамда улардан кейинги тобеинлар бор. Суфён Саврий, Ибнул-Муборак, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейдилар; улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни овоз чиқариб айтишни (жоиз) кўрмайдилар ва: «Уни ичида (секин) айтади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ، عَنْ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَفْتَتِحُ صَلاَتَهُ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَاكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهَذَا عِدَّةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عُمَرَ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ الزُّبَيْرِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ رَأَوُا الْجَهْرَ بِـ ‏(‏بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ حَمَّادٍ هُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ‏.‏ وَأَبُو خَالِدٍ يُقَالُ هُوَ أَبُو خَالِدٍ الْوَالِبِيُّ وَاسْمُهُ هُرْمُزُ وَهُوَ كُوفِيٌّ ‏.‏

Ahmad ibn Abda az-Zabbiy bizga Muʼtamir ibn Sulaymondan rivoyat qildi. U: «Ismoil ibn Hammod menga Abu Xoliddan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi», dedi. U (Ibn Abbos): «Paygʻambar ﷺ namozlarini ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim› bilan boshlar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik (kuchli) emas. Bu bilan Paygʻambar ﷺning sahobalaridan bir nechta ilm ahli aytgan; ular orasida Abu Hurayra, Ibn Umar, Ibn Abbos, Ibnuz-Zubayr va ulardan keyingi tobeinlar boʻlib, ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni ovoz chiqarib aytishni (maʼqul) koʻrdilar; Shofiʼiy ham shuni aytadi. Ismoil ibn Hammod — Ibn Abu Sulaymondir. Abu Xolid esa — Abu Xolid al-Volibiy deyiladi, ismi Hurmuz boʻlib, u kufalikdir.Аҳмад ибн Абда аз-Заббий бизга Муътамир ибн Сулаймондан ривоят қилди. У: «Исмоил ибн Ҳаммод менга Абу Холиддан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди», деди. У (Ибн Аббос): «Пайғамбар ﷺ намозларини ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим› билан бошлар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик (кучли) эмас. Бу билан Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бир нечта илм аҳли айтган; улар орасида Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Ибн Аббос, Ибнуз-Зубайр ва улардан кейинги тобеинлар бўлиб, улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни овоз чиқариб айтишни (маъқул) кўрдилар; Шофиъий ҳам шуни айтади. Исмоил ибн Ҳаммод — Ибн Абу Сулаймондир. Абу Холид эса — Абу Холид ал-Волибий дейилади, исми Ҳурмуз бўлиб, у куфаликдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَانُوا يَسْتَفْتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ كَانُوا يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِـ ‏(‏الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ ‏)‏ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَبْدَءُونَ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ قَبْلَ السُّورَةِ وَلَيْسَ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا لاَ يَقْرَءُونَ ‏(‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ ‏.‏ وَكَانَ الشَّافِعِيُّ يَرَى أَنْ يُبْدَأَ بِـ‏(‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ‏)‏ وَأَنْ يُجْهَرَ بِهَا إِذَا جُهِرَ بِالْقِرَاءَةِ ‏.‏

Qutayba bizga Abu Avonadan, u Qatodadan, u Anas (ibn Molik) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli amali ham shunga muvofiqdir; ular qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar. Shofiʼiy aytdi: Bu hadisning maʼnosi shuki, Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni ‹Al-hamdu lillahi rabbil-olamin› bilan boshlar edilar — yaʼni ular suradan oldin Fotihani oʻqishni boshlar edilar; uning maʼnosi ular ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›ni oʻqimas edilar, degani emas. Shofiʼiy ‹Bismillahir-Rahmanir-Rahim›dan boshlanishini va qiroat ovoz chiqarib oʻqilganda uni ham ovoz chiqarib oʻqilishini (maʼqul) koʻrar edi.Қутайба бизга Абу Авонадан, у Қатодадан, у Анас (ибн Молик) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли амали ҳам шунга мувофиқдир; улар қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар. Шофиъий айтди: Бу ҳадиснинг маъноси шуки, Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни ‹Ал-ҳамду лиллаҳи раббил-оламин› билан бошлар эдилар — яъни улар сурадан олдин Фотиҳани ўқишни бошлар эдилар; унинг маъноси улар ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›ни ўқимас эдилар, дегани эмас. Шофиъий ‹Бисмиллаҳир-Раҳманир-Раҳим›дан бошланишини ва қироат овоз чиқариб ўқилганда уни ҳам овоз чиқариб ўқилишини (маъқул) кўрар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبِي عُمَرَ الْمَكِّيُّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْعَدَنِيُّ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَغَيْرُهُمْ قَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ كُلُّ صَلاَةٍ لَمْ يُقْرَأْ فِيهَا بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ اخْتَلَفْتُ إِلَى ابْنِ عُيَيْنَةَ ثَمَانِيَةَ عَشْرَ سَنَةً وَكَانَ الْحُمَيْدِيُّ أَكْبَرَ مِنِّي بِسَنَةٍ ‏.‏ وَسَمِعْتُ ابْنَ أَبِي عُمَرَ يَقُولُ حَجَجْتُ سَبْعِينَ حَجَّةً مَاشِيًا عَلَى قَدَمَىَّ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim Fotihatul-Kitobni oʻqimasa, uning namozi yoʻq», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Oisha, Anas, Abu Qatoda va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ubodaning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining koʻpchiligi — Nabiy ﷺning ashoblari, jumladan Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib, Jobir ibn Abdulloh, Imron ibn Husayn va boshqalar shu (hadis) boʻyicha amal qilganlar. Ular: «Fotihatul-Kitobni oʻqimasdan namoz kifoya qilmaydi», deganlar. Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Qaysi namozda Fotihatul-Kitob oʻqilmasa, u nuqsonli, toʻliqsizdir», degan. Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Men Ibn Abu Umarning shunday deyayotganini eshitdim: «Men oʻn sakkiz yil Ibn Uyaynaga (ilm uchun) qatnadim, Humaydiy esa mendan bir yosh katta edi». Yana Ibn Abu Umarning shunday deyayotganini eshitdim: «Men oʻz oyogʻimda piyoda yetmish marta haj qildim».Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким Фотиҳатул-Китобни ўқимаса, унинг намози йўқ», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Оиша, Анас, Абу Қатода ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Убоданинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг кўпчилиги — Набий ﷺнинг ашоблари, жумладан Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб, Жобир ибн Абдуллоҳ, Имрон ибн Ҳусайн ва бошқалар шу (ҳадис) бўйича амал қилганлар. Улар: «Фотиҳатул-Китобни ўқимасдан намоз кифоя қилмайди», деганлар. Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Қайси намозда Фотиҳатул-Китоб ўқилмаса, у нуқсонли, тўлиқсиздир», деган. Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Мен Ибн Абу Умарнинг шундай деяётганини эшитдим: «Мен ўн саккиз йил Ибн Уяйнага (илм учун) қатнадим, Ҳумайдий эса мендан бир ёш катта эди». Яна Ибн Абу Умарнинг шундай деяётганини эшитдим: «Мен ўз оёғимда пиёда етмиш марта ҳаж қилдим».

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ حُجْرِ بْنِ عَنْبَسٍ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ‏:‏ ‏(‏غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ فَقَالَ ‏"‏ آمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَمَدَّ بِهَا صَوْتَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَرَوْنَ أَنَّ الرَّجُلَ يَرْفَعُ صَوْتَهُ بِالتَّأْمِينِ وَلاَ يُخْفِيهَا ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ حُجْرٍ أَبِي الْعَنْبَسِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ عَنْ أَبِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ فَقَالَ ‏"‏ آمِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَخَفَضَ بِهَا صَوْتَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ سُفْيَانَ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ فِي هَذَا وَأَخْطَأَ شُعْبَةُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ عَنْ حُجْرٍ أَبِي الْعَنْبَسِ وَإِنَّمَا هُوَ حُجْرُ بْنُ عَنْبَسٍ وَيُكْنَى أَبَا السَّكَنِ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلٍ وَلَيْسَ فِيهِ عَنْ عَلْقَمَةَ وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ حُجْرِ بْنِ عَنْبَسٍ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَقَالَ وَخَفَضَ بِهَا صَوْتَهُ وَإِنَّمَا هُوَ وَمَدَّ بِهَا صَوْتَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَأَلْتُ أَبَا زُرْعَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ حَدِيثُ سُفْيَانَ فِي هَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ وَرَوَى الْعَلاَءُ بْنُ صَالِحٍ الأَسَدِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ نَحْوَ رِوَايَةِ سُفْيَانَ ‏.‏

Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu) aytadi: Men Nabiy ﷺning {Gʻazabga uchraganlarning va adashganlarning (yoʻliga) emas} (Fotiha 7) ni oʻqib, «Omin» deganlarini va bu (kalimani) ovozlarini choʻzib aytganlarini eshitdim. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Voil ibn Hujrning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan, tobeinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining bir nechtasi shuni aytadilar — ular kishi taʼminni ovoz chiqarib aytishini va uni maxfiy qilmasligini maʼqul koʻradilar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Shuʼba bu hadisni Salama ibn Kuhayldan, u Hujr Abul-Anbasdan, u Alqama ibn Voildan, u otasidan — Nabiy ﷺ {Gʻazabga uchraganlarning va adashganlarning (yoʻliga) emas} ni oʻqib, «Omin» deganlari va bu (kalimani) ovozlarini pasaytirib aytganlari haqida rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning shunday deyayotganini eshitdim: «Bu (hadis)da Sufyonning hadisi Shuʼbaning hadisidan sahihroqdir. Shuʼba bu hadisning bir necha joyida xatoga yoʻl qoʻygan: u ‹Hujr Abul-Anbasdan› degan, holbuki u Hujr ibn Anbas boʻlib, kunyasi Abus-Sakandir. Yana unda ‹Alqama ibn Voildan› deb (rivoyatga ortiqcha) qoʻshgan, holbuki unda Alqamadan emas, balki u Hujr ibn Anbasdan, u Voil ibn Hujrdan (rivoyatdir). Hamda u ‹ovozini pasaytirdi› degan, holbuki u ‹ovozini choʻzib aytdi›dir». Abu Iso aytdi: Men bu hadis haqida Abu Zurʼadan soʻradim, u: «Bu (hadis)da Sufyonning hadisi Shuʼbaning hadisidan sahihroqdir», dedi. (Abu Iso) aytdi: Alo ibn Solih al-Asadiy ham Salama ibn Kuhayldan Sufyonning rivoyatiga oʻxshash (qilib) rivoyat qilgan.Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Набий ﷺнинг {Ғазабга учраганларнинг ва адашганларнинг (йўлига) эмас} (Фотиҳа 7) ни ўқиб, «Омин» деганларини ва бу (калимани) овозларини чўзиб айтганларини эшитдим. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Воил ибн Ҳужрнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашобларидан, тобеинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг бир нечтаси шуни айтадилар — улар киши таъминни овоз чиқариб айтишини ва уни махфий қилмаслигини маъқул кўрадилар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Шуъба бу ҳадисни Салама ибн Куҳайлдан, у Ҳужр Абул-Анбасдан, у Алқама ибн Воилдан, у отасидан — Набий ﷺ {Ғазабга учраганларнинг ва адашганларнинг (йўлига) эмас} ни ўқиб, «Омин» деганлари ва бу (калимани) овозларини пасайтириб айтганлари ҳақида ривоят қилган. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деяётганини эшитдим: «Бу (ҳадис)да Суфённинг ҳадиси Шуъбанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Шуъба бу ҳадиснинг бир неча жойида хатога йўл қўйган: у ‹Ҳужр Абул-Анбасдан› деган, ҳолбуки у Ҳужр ибн Анбас бўлиб, куняси Абус-Сакандир. Яна унда ‹Алқама ибн Воилдан› деб (ривоятга ортиқча) қўшган, ҳолбуки унда Алқамадан эмас, балки у Ҳужр ибн Анбасдан, у Воил ибн Ҳужрдан (ривоятдир). Ҳамда у ‹овозини пасайтирди› деган, ҳолбуки у ‹овозини чўзиб айтди›дир». Абу Исо айтди: Мен бу ҳадис ҳақида Абу Зуръадан сўрадим, у: «Бу (ҳадис)да Суфённинг ҳадиси Шуъбанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир», деди. (Абу Исо) айтди: Ало ибн Солиҳ ал-Асадий ҳам Салама ибн Куҳайлдан Суфённинг ривоятига ўхшаш (қилиб) ривоят қилган.

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ صَالِحٍ الأَسَدِيُّ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ حُجْرِ بْنِ عَنْبَسٍ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ سُفْيَانَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Bizga Abu Bakr Muhammad ibn Abon hadis aytdi, (u dedi:) bizga Abdulloh ibn Numayr hadis aytdi, (u dedi:) bizga Alo ibn Solih al-Asadiy Salama ibn Kuhayldan, u Hujr ibn Anbasdan, u Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan Sufyonning Salama ibn Kuhayldan (qilgan rivoyati) hadisiga oʻxshash (qilib) hadis aytdi.Абу Исо айтди: Бизга Абу Бакр Муҳаммад ибн Абон ҳадис айтди, (у деди:) бизга Абдуллоҳ ибн Нумайр ҳадис айтди, (у деди:) бизга Ало ибн Солиҳ ал-Асадий Салама ибн Куҳайлдан, у Ҳужр ибн Анбасдан, у Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан Суфённинг Салама ибн Куҳайлдан (қилган ривояти) ҳадисига ўхшаш (қилиб) ҳадис айтди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَمَّنَ الإِمَامُ فَأَمِّنُوا فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Imom omin deganda, sizlar ham omin denglar. Zero, kimning omini farishtalarning ominiga toʻgʻri kelsa, uning oʻtgan gunohlari kechiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Имом омин деганда, сизлар ҳам омин денглар. Зеро, кимнинг омини фаришталарнинг оминига тўғри келса, унинг ўтган гуноҳлари кечирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ سَكْتَتَانِ حَفِظْتُهُمَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَقَالَ حَفِظْنَا سَكْتَةً ‏.‏ فَكَتَبْنَا إِلَى أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ بِالْمَدِينَةِ فَكَتَبَ أُبَىٌّ أَنْ حَفِظَ سَمُرَةُ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ فَقُلْنَا لِقَتَادَةَ مَا هَاتَانِ السَّكْتَتَانِ قَالَ إِذَا دَخَلَ فِي صَلاَتِهِ وَإِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِذَا قَرَأَ ‏:‏ ‏(‏وَلاَ الضَّالِّينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يُعْجِبُهُ إِذَا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَسْكُتَ حَتَّى يَتَرَادَّ إِلَيْهِ نَفَسُهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَمُرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ لِلإِمَامِ أَنْ يَسْكُتَ بَعْدَ مَا يَفْتَتِحُ الصَّلاَةَ وَبَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُنَا ‏.‏

Hasan (al-Basriy rahimahulloh), Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U: «Men Rasululloh ﷺdan ikkita sukutni yodlab oldim», dedi. Imron ibn Husayn buni inkor qilib: «Biz bitta sukutni yodlaganmiz», dedi. Shunda biz Madinaga Ubay ibn Kaʼbga xat yozdik. Ubay: «Samura toʻgʻri yodlabdi», deb (javob) yozdi. Said aytdi: Biz Qatodaga: «Bu ikki sukut nima?» dedik. U: «Namozga kirganida va qiroatdan boʻshaganida (qiladigan sukut)dir», dedi. Soʻng shundan keyin: «Hamda {adashganlarning (yoʻliga) emas} (Fotiha 7) ni oʻqiganida (ham)», dedi. (Qatoda) aytdi: U (Samura) qiroatdan boʻshaganida nafasi joyiga tushguncha sukut qilishni maʼqul koʻrar edi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Samuraning hadisi hasan hadisdir. Bu ilm ahlidan bir nechtasining soʻzidir — ular imom namozni boshlaganidan keyin va qiroatdan boʻshagandan keyin sukut qilishini mustahab sanaydilar. Ahmad, Ishoq va bizning ashoblarimiz ham shuni aytadilar.Ҳасан (ал-Басрий раҳимаҳуллоҳ), Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан иккита сукутни ёдлаб олдим», деди. Имрон ибн Ҳусайн буни инкор қилиб: «Биз битта сукутни ёдлаганмиз», деди. Шунда биз Мадинага Убай ибн Каъбга хат ёздик. Убай: «Самура тўғри ёдлабди», деб (жавоб) ёзди. Саид айтди: Биз Қатодага: «Бу икки сукут нима?» дедик. У: «Намозга кирганида ва қироатдан бўшаганида (қиладиган сукут)дир», деди. Сўнг шундан кейин: «Ҳамда {адашганларнинг (йўлига) эмас} (Фотиҳа 7) ни ўқиганида (ҳам)», деди. (Қатода) айтди: У (Самура) қироатдан бўшаганида нафаси жойига тушгунча сукут қилишни маъқул кўрар эди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Самуранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу илм аҳлидан бир нечтасининг сўзидир — улар имом намозни бошлаганидан кейин ва қироатдан бўшагандан кейин сукут қилишини мустаҳаб санайдилар. Аҳмад, Ишоқ ва бизнинг ашобларимиз ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ هُلْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَؤُمُّنَا فَيَأْخُذُ شِمَالَهُ بِيَمِينِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَغُطَيْفِ بْنِ الْحَارِثِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ هُلْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَرَوْنَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يَضَعَهُمَا فَوْقَ السُّرَّةِ ‏.‏ وَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنْ يَضَعَهُمَا تَحْتَ السُّرَّةِ ‏.‏ وَكُلُّ ذَلِكَ وَاسِعٌ عِنْدَهُمْ ‏.‏ وَاسْمُ هُلْبٍ يَزِيدُ بْنُ قُنَافَةَ الطَّائِيُّ ‏.‏

Qabisa ibn Hulb otasi (Hulb (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladi. U: «Rasululloh ﷺ bizga imomlik qilar, oʻng qoʻllari bilan chap qoʻllarini ushlar edilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Gʻutayf ibn Horis, Ibn Abbos, Ibn Masʼud va Sahl ibn Saʼddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Hulbning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari, tobeinlar va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining bu (hadis) boʻyicha amali shudir — ular kishi namozda oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻyishini maʼqul koʻradilar. Baʼzilari ularni kindik ustiga qoʻyishni, baʼzilari esa kindik ostiga qoʻyishni maʼqul koʻrgan. Bularning hammasi ularning nazdida keng (joiz)dir. Hulbning ismi Yazid ibn Qunofa at-Toiydir.Қабиса ибн Ҳулб отаси (Ҳулб (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилади. У: «Расулуллоҳ ﷺ бизга имомлик қилар, ўнг қўллари билан чап қўлларини ушлар эдилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Ғутайф ибн Ҳорис, Ибн Аббос, Ибн Масъуд ва Саҳл ибн Саъддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ҳулбнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари, тобеинлар ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг бу (ҳадис) бўйича амали шудир — улар киши намозда ўнг қўлини чап қўли устига қўйишини маъқул кўрадилар. Баъзилари уларни киндик устига қўйишни, баъзилари эса киндик остига қўйишни маъқул кўрган. Буларнинг ҳаммаси уларнинг наздида кенг (жоиз)дир. Ҳулбнинг исми Язид ибн Қунофа ат-Тоийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَلْقَمَةَ، وَالأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُكَبِّرُ فِي كُلِّ خَفْضٍ وَرَفْعٍ وَقِيَامٍ وَقُعُودٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي مَالِكٍ الأَشْعَرِيِّ وَأَبِي مُوسَى وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَعَلِيٌّ وَغَيْرُهُمْ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَعَلَيْهِ عَامَّةُ الْفُقَهَاءِ وَالْعُلَمَاءِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ har bir egilish va koʻtarilishda, turish va oʻtirishda takbir aytar edilar. Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) ham (shunday qilardilar). (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Anas, Ibn Umar, Abu Molik al-Ashʼariy, Abu Muso, Imron ibn Husayn, Voil ibn Hujr va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Masʼudning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari, jumladan Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali va boshqalar, hamda ulardan keyingi tobeinlar shu (hadis) boʻyicha amal qilganlar. Faqih va olimlarning umumi shu (fikr)dadir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ҳар бир эгилиш ва кўтарилишда, туриш ва ўтиришда такбир айтар эдилар. Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳам (шундай қилардилар). (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Умар, Абу Молик ал-Ашъарий, Абу Мусо, Имрон ибн Ҳусайн, Воил ибн Ҳужр ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари, жумладан Абу Бакр, Умар, Усмон, Али ва бошқалар, ҳамда улардан кейинги тобеинлар шу (ҳадис) бўйича амал қилганлар. Фақиҳ ва олимларнинг умуми шу (фикр)дадир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحَسَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُكَبِّرُ وَهُوَ يَهْوِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا يُكَبِّرُ الرَّجُلُ وَهُوَ يَهْوِي لِلرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ (rukuʼ va sajdaga) pasayib borayotgan paytlarida takbir aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblari va ulardan keyingi tobeinlardan boʻlgan ilm ahlining soʻzidir — ular: «Kishi rukuʼ va sajdaga pasayib borayotgan paytida takbir aytadi», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ (рукуъ ва саждага) пасайиб бораётган пайтларида такбир айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашоблари ва улардан кейинги тобеинлардан бўлган илм аҳлининг сўзидир — улар: «Киши рукуъ ва саждага пасайиб бораётган пайтида такбир айтади», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاَةَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ مَنْكِبَيْهِ وَإِذَا رَكَعَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ ‏.‏ وَزَادَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ فِي حَدِيثِهِ وَكَانَ لاَ يَرْفَعُ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏.‏

Solim otasi (Ibn Umar (roziyallohu anhumo))dan rivoyat qiladi. U: «Men Rasululloh ﷺni koʻrdimki, namozni boshlaganlarida qoʻllarini yelkalari barobariga koʻtarar, rukuʼ qilganlarida ham, boshlarini rukuʼdan koʻtarganlarida ham (shunday qilar) edilar», dedi. Ibn Abu Umar oʻz hadisida: «U zot ikki sajda orasida (qoʻllarini) koʻtarmas edilar», deb (rivoyatga) qoʻshdi.Солим отаси (Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо))дан ривоят қилади. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺни кўрдимки, намозни бошлаганларида қўлларини елкалари баробарига кўтарар, рукуъ қилганларида ҳам, бошларини рукуъдан кўтарганларида ҳам (шундай қилар) эдилар», деди. Ибн Абу Умар ўз ҳадисида: «У зот икки сажда орасида (қўлларини) кўтармас эдилар», деб (ривоятга) қўшди.

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَجَابِرٍ وَعُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمْ وَمِنَ التَّابِعِينَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَنَافِعٌ وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَمَعْمَرٌ وَالأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ ثَبَتَ حَدِيثُ مَنْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ وَذَكَرَ حَدِيثَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَلَمْ يَثْبُتْ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ زَمْعَةَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ كَانَ مَعْمَرٌ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَعُمَرُ بْنُ هَارُونَ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ يَرْفَعُونَ أَيْدِيَهُمْ إِذَا افْتَتَحُوا الصَّلاَةَ وَإِذَا رَكَعُوا وَإِذَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Bizga Fazl ibn Sabboh al-Bagʻdodiy hadis aytdi, (u dedi:) bizga Sufyon ibn Uyayna hadis aytdi, (u dedi:) bizga Zuhriy shu isnod bilan Ibn Abu Umarning hadisiga oʻxshash (qilib) hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Voil ibn Hujr, Molik ibn Huvayris, Anas, Abu Hurayra, Abu Humayd, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd, Muhammad ibn Maslama, Abu Qatoda, Abu Muso al-Ashʼariy, Jobir va Umayr al-Laysiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli shuni aytadi — jumladan Ibn Umar, Jobir ibn Abdulloh, Abu Hurayra, Anas, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Zubayr va boshqalar; tobeinlardan esa Hasan al-Basriy, Ato, Tovus, Mujohid, Nofeʼ, Solim ibn Abdulloh, Said ibn Jubayr va boshqalar. Molik, Maʼmar, Avzoiy, Ibn Uyayna, Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Muborak: «(Namozda) qoʻllarini koʻtaradigan kishi (haqidagi) hadis sobit boʻlgan», deb Zuhriyning Solimdan, u otasidan (qilgan) hadisini zikr qildi va: «Nabiy ﷺ faqat birinchi marta (takbirdagina) qoʻllarini koʻtarganlari haqidagi Ibn Masʼud hadisi sobit boʻlmagan», dedi. Buni bizga Ahmad ibn Abda al-Omuliy hadis qilib aytdi, (u dedi:) bizga Vahb ibn Zamʼa Sufyon ibn Abdulmalikdan, u Abdulloh ibn Muborakdan hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bizga Yahyo ibn Muso hadis aytdi, (u dedi:) bizga Ismoil ibn Abu Uvays hadis aytdi, (u dedi:) Molik ibn Anas namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Yahyo aytdi: Bizga Abdurrazzoq hadis aytdi, (u dedi:) Maʼmar namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Men Jorud ibn Muozning shunday deyayotganini eshitdim: «Sufyon ibn Uyayna, Umar ibn Horun va Nazr ibn Shumayl namozni boshlaganlarida, rukuʼ qilganlarida va boshlarini (rukuʼdan) koʻtarganlarida qoʻllarini koʻtarar edilar».Абу Исо айтди: Бизга Фазл ибн Саббоҳ ал-Бағдодий ҳадис айтди, (у деди:) бизга Суфён ибн Уяйна ҳадис айтди, (у деди:) бизга Зуҳрий шу иснод билан Ибн Абу Умарнинг ҳадисига ўхшаш (қилиб) ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Али, Воил ибн Ҳужр, Молик ибн Ҳувайрис, Анас, Абу Ҳурайра, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, Абу Қатода, Абу Мусо ал-Ашъарий, Жобир ва Умайр ал-Лайсийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган баъзи илм аҳли шуни айтади — жумладан Ибн Умар, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва бошқалар; тобеинлардан эса Ҳасан ал-Басрий, Ато, Товус, Мужоҳид, Нофеъ, Солим ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Жубайр ва бошқалар. Молик, Маъмар, Авзоий, Ибн Уяйна, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборак: «(Намозда) қўлларини кўтарадиган киши (ҳақидаги) ҳадис собит бўлган», деб Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан (қилган) ҳадисини зикр қилди ва: «Набий ﷺ фақат биринчи марта (такбирдагина) қўлларини кўтарганлари ҳақидаги Ибн Масъуд ҳадиси собит бўлмаган», деди. Буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий ҳадис қилиб айтди, (у деди:) бизга Ваҳб ибн Замъа Суфён ибн Абдулмаликдан, у Абдуллоҳ ибн Муборакдан ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бизга Яҳё ибн Мусо ҳадис айтди, (у деди:) бизга Исмоил ибн Абу Увайс ҳадис айтди, (у деди:) Молик ибн Анас намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Яҳё айтди: Бизга Абдурраззоқ ҳадис айтди, (у деди:) Маъмар намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Мен Жоруд ибн Муознинг шундай деяётганини эшитдим: «Суфён ибн Уяйна, Умар ибн Ҳорун ва Назр ибн Шумайл намозни бошлаганларида, рукуъ қилганларида ва бошларини (рукуъдан) кўтарганларида қўлларини кўтарар эдилар».

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ أَلاَ أُصَلِّي بِكُمْ صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى فَلَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Alqama aytadi: Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu): «Sizlarga Rasululloh ﷺning namozlarini (oʻqib) koʻrsatmayinmi?» dedi-da, namoz oʻqidi va faqat birinchi marta (takbirdagina) qoʻllarini koʻtardi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Baro ibn Ozibdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari va tobeinlardan boʻlgan ilm ahlining bir nechtasi shuni aytadilar. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Алқама айтади: Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу): «Сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг намозларини (ўқиб) кўрсатмайинми?» деди-да, намоз ўқиди ва фақат биринчи марта (такбирдагина) қўлларини кўтарди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Баро ибн Озибдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари ва тобеинлардан бўлган илм аҳлининг бир нечтаси шуни айтадилар. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، قَالَ قَالَ لَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عَنْهُ إِنَّ الرُّكَبَ سُنَّتْ لَكُمْ فَخُذُوا بِالرُّكَبِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ لاَ اخْتِلاَفَ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَبَعْضِ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُطَبِّقُونَ ‏.‏ وَالتَّطْبِيقُ مَنْسُوخٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abu Abdurrahmon as-Sulamiy (rahimahulloh) aytadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bizga: «(Rukuʼda) tizzalarni (ushlash) sizlar uchun sunnat qilingan, bas, tizzalarni ushlanglar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Saʼd, Anas, Abu Humayd, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd, Muhammad ibn Maslama va Abu Masʼuddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblari, tobeinlar va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining bu (hadis) boʻyicha amali shudir — bu (masala)da ular orasida ixtilof yoʻq, faqat Ibn Masʼud va uning baʼzi ashoblaridan rivoyat qilinganki, ular (qoʻllarni tizzalar orasiga qoʻyib) tatbiq qilar edilar. Tatbiq esa ilm ahli nazdida mansux (bekor qilingan)dir.Абу Абдурраҳмон ас-Суламий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бизга: «(Рукуъда) тиззаларни (ушлаш) сизлар учун суннат қилинган, бас, тиззаларни ушланглар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Саъд, Анас, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама ва Абу Масъуддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашоблари, тобеинлар ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг бу (ҳадис) бўйича амали шудир — бу (масала)да улар орасида ихтилоф йўқ, фақат Ибн Масъуд ва унинг баъзи ашобларидан ривоят қилинганки, улар (қўлларни тиззалар орасига қўйиб) татбиқ қилар эдилар. Татбиқ эса илм аҳли наздида мансух (бекор қилинган)дир.

قَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ كُنَّا نَفْعَلُ ذَلِكَ فَنُهِينَا عَنْهُ وَأُمِرْنَا أَنْ نَضَعَ الأَكُفَّ عَلَى الرُّكَبِ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ عَنْ أَبِي يَعْفُورٍ عَنْ مُصْعَبِ بْنِ سَعْدٍ عَنْ أَبِيهِ سَعْدٍ بِهَذَا ‏.‏ وَأَبُو حُمَيْدٍ السَّاعِدِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَعْدِ بْنِ الْمُنْذِرِ ‏.‏ وَأَبُو أُسَيْدٍ السَّاعِدِيُّ اسْمُهُ مَالِكُ بْنُ رَبِيعَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَبِيبٍ ‏.‏ وَأَبُو يَعْفُورٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عُبَيْدِ بْنِ نِسْطَاسٍ ‏.‏ وَأَبُو يَعْفُورٍ الْعَبْدِيُّ اسْمُهُ وَاقِدٌ وَيُقَالُ وَقْدَانُ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ وَكِلاَهُمَا مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) aytdi: Biz buni (tatbiqni) qilar edik, soʻng bizga (bundan) qaytarildi va kaftlarni tizzalar ustiga qoʻyish buyurildi. (Abu Iso) aytdi: Bizga Qutayba hadis aytdi, (u dedi:) bizga Abu Avona Abu Yaʼfurdan, u Musʼab ibn Saʼddan, u otasi Saʼddan shu (hadis kabi) hadis aytdi. Abu Humayd as-Soidiyning ismi Abdurrahmon ibn Saʼd ibn Munzirdir. Abu Usayd as-Soidiyning ismi Molik ibn Rabiʼadir. Abu Hasinning ismi Usmon ibn Osim al-Asadiydir. Abu Abdurrahmon as-Sulamiyning ismi Abdulloh ibn Habibdir. Abu Yaʼfur (esa) Abdurrahmon ibn Ubayd ibn Nistosdir. Abu Yaʼfur al-Abdiyning ismi Voqid, baʼzan Vaqdon ham deyiladi, u Abdulloh ibn Abu Avfodan rivoyat qilgan kishidir. Ularning ikkalasi ham Kufa ahlidandir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз буни (татбиқни) қилар эдик, сўнг бизга (бундан) қайтарилди ва кафтларни тиззалар устига қўйиш буюрилди. (Абу Исо) айтди: Бизга Қутайба ҳадис айтди, (у деди:) бизга Абу Авона Абу Яъфурдан, у Мусъаб ибн Саъддан, у отаси Саъддан шу (ҳадис каби) ҳадис айтди. Абу Ҳумайд ас-Соидийнинг исми Абдурраҳмон ибн Саъд ибн Мунзирдир. Абу Усайд ас-Соидийнинг исми Молик ибн Рабиъадир. Абу Ҳасиннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир. Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг исми Абдуллоҳ ибн Ҳабибдир. Абу Яъфур (эса) Абдурраҳмон ибн Убайд ибн Нистосдир. Абу Яъфур ал-Абдийнинг исми Воқид, баъзан Вақдон ҳам дейилади, у Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан ривоят қилган кишидир. Уларнинг иккаласи ҳам Куфа аҳлидандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ اجْتَمَعَ أَبُو حُمَيْدٍ وَأَبُو أُسَيْدٍ وَسَهْلُ بْنُ سَعْدٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ مَسْلَمَةَ فَذَكَرُوا صَلاَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ أَبُو حُمَيْدٍ أَنَا أَعْلَمُكُمْ بِصَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَكَعَ فَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ كَأَنَّهُ قَابِضٌ عَلَيْهِمَا وَوَتَّرَ يَدَيْهِ فَنَحَّاهُمَا عَنْ جَنْبَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي حُمَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُجَافِيَ الرَّجُلُ يَدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Abbos ibn Sahl ibn Saʼd aytadi: Abu Humayd, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd va Muhammad ibn Maslama (roziyallohu anhum) yigʻilishib, Rasululloh ﷺning namozlari haqida soʻzlashdilar. Shunda Abu Humayd (roziyallohu anhu): «Men orangizda Rasululloh ﷺning namozlarini eng yaxshi biluvchiman. Albatta, Rasululloh ﷺ rukuʼ qildilar va qoʻllarini tizzalari ustiga goʻyo ularni (ushlab) siqayotgandek qoʻydilar, hamda qoʻllarini (yoyib) yon tomonlaridan uzoqlashtirdilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Humaydning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli ixtiyor qilgan (fikr) shudir — kishi rukuʼ va sajdada qoʻllarini yon tomonlaridan uzoq tutadi.Аббос ибн Саҳл ибн Саъд айтади: Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд ва Муҳаммад ибн Маслама (розияллоҳу анҳум) йиғилишиб, Расулуллоҳ ﷺнинг намозлари ҳақида сўзлашдилар. Шунда Абу Ҳумайд (розияллоҳу анҳу): «Мен орангизда Расулуллоҳ ﷺнинг намозларини энг яхши билувчиман. Албатта, Расулуллоҳ ﷺ рукуъ қилдилар ва қўлларини тиззалари устига гўё уларни (ушлаб) сиқаётгандек қўйдилар, ҳамда қўлларини (ёйиб) ён томонларидан узоқлаштирдилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳумайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ихтиёр қилган (фикр) шудир — киши рукуъ ва саждада қўлларини ён томонларидан узоқ тутади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ يَزِيدَ الْهُذَلِيِّ، عَنْ عَوْنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَكَعَ أَحَدُكُمْ فَقَالَ فِي رُكُوعِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ رُكُوعُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏.‏ وَإِذَا سَجَدَ فَقَالَ فِي سُجُودِهِ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقَدْ تَمَّ سُجُودُهُ وَذَلِكَ أَدْنَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ حُذَيْفَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ لَمْ يَلْقَ ابْنَ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَنْقُصَ الرَّجُلُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ مِنْ ثَلاَثِ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَسْتَحِبُّ لِلإِمَامِ أَنْ يُسَبِّحَ خَمْسَ تَسْبِيحَاتٍ لِكَىْ يُدْرِكَ مَنْ خَلْفَهُ ثَلاَثَ تَسْبِيحَاتٍ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga hadis aytib berdi (u): Iso ibn Yunus bizga xabar berdi, (u) Ibn Abu Ziʼbdan, (u) Ishoq ibn Yazid al-Huzaliydan, (u) Avn ibn Abdulloh ibn Utbadan, (u) Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Biringiz rukuʼ qilib, rukuʼida uch marta ‹Subhona Robbiyal aziym (Buyuk Robbim pokdir)› desa, rukuʼi toʻliq boʻladi va bu uning eng kam (miqdori)dir. Sajda qilib, sajdasida uch marta ‹Subhona Robbiyal aʼlo (Eng yuksak Robbim pokdir)› desa, sajdasi toʻliq boʻladi va bu uning eng kam (miqdori)dir». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Huzayfa va Uqba ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Masʼudning hadisi isnodi ulanmagan (muttasil emas)dir. Avn ibn Abdulloh ibn Utba Ibn Masʼudga uchrashmagan. Bunga koʻra ilm ahli oldida amal (qilingan) boʻlib, ular kishi rukuʼ va sajdada uch tasbehdan kam aytmasligini mustahab koʻradilar. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: «Men imom uchun besh tasbeh aytishni mustahab koʻraman, toki orqasidagilar uch tasbehga ulgursin», degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan.Али ибн Ҳужр бизга ҳадис айтиб берди (у): Исо ибн Юнус бизга хабар берди, (у) Ибн Абу Зиъбдан, (у) Ишоқ ибн Язид ал-Ҳузалийдан, (у) Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, (у) Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди: Набий ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз рукуъ қилиб, рукуъида уч марта ‹Субҳона Роббиял азийм (Буюк Роббим покдир)› деса, рукуъи тўлиқ бўлади ва бу унинг энг кам (миқдори)дир. Сажда қилиб, саждасида уч марта ‹Субҳона Роббиял аъло (Энг юксак Роббим покдир)› деса, саждаси тўлиқ бўлади ва бу унинг энг кам (миқдори)дир». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ҳузайфа ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Масъуднинг ҳадиси исноди уланмаган (муттасил эмас)дир. Авн ибн Абдуллоҳ ибн Утба Ибн Масъудга учрашмаган. Бунга кўра илм аҳли олдида амал (қилинган) бўлиб, улар киши рукуъ ва саждада уч тасбеҳдан кам айтмаслигини мустаҳаб кўрадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у: «Мен имом учун беш тасбеҳ айтишни мустаҳаб кўраман, токи орқасидагилар уч тасбеҳга улгурсин», деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعْدَ بْنَ عُبَيْدَةَ، يُحَدِّثُ عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، عَنْ حُذَيْفَةَ، أَنَّهُ صَلَّى مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَانَ يَقُولُ فِي رُكُوعِهِ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الْعَظِيمِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي سُجُودِهِ ‏"‏ سُبْحَانَ رَبِّيَ الأَعْلَى ‏"‏ ‏.‏ وَمَا أَتَى عَلَى آيَةِ رَحْمَةٍ إِلاَّ وَقَفَ وَسَأَلَ وَمَا أَتَى عَلَى آيَةِ عَذَابٍ إِلاَّ وَقَفَ وَتَعَوَّذَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga hadis aytib berdi, (u): Abu Dovud bizga hadis aytib berdi, (u) aytdi: Shuʼba bizga xabar berdi, (u) Aʼmashdan, (u) aytdi: Saʼd ibn Ubaydadan eshitdim, (u) Mustavriddan hadis aytib berardi, (u) Sila ibn Zufardan, (u) Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, u Nabiy ﷺ bilan namoz oʻqigan. (Nabiy ﷺ) rukuʼida «Subhona Robbiyal aziym», sajdasida esa «Subhona Robbiyal aʼlo» derdilar. Rahmat oyatiga oʻtganlarida toʻxtab (rahmat) soʻrar, azob oyatiga oʻtganlarida toʻxtab (Allohdan) panoh tilardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абу Довуд бизга ҳадис айтиб берди, (у) айтди: Шуъба бизга хабар берди, (у) Аъмашдан, (у) айтди: Саъд ибн Убайдадан эшитдим, (у) Муставриддан ҳадис айтиб берарди, (у) Сила ибн Зуфардан, (у) Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, у Набий ﷺ билан намоз ўқиган. (Набий ﷺ) рукуъида «Субҳона Роббиял азийм», саждасида эса «Субҳона Роббиял аъло» дердилар. Раҳмат оятига ўтганларида тўхтаб (раҳмат) сўрар, азоб оятига ўтганларида тўхтаб (Аллоҳдан) паноҳ тилардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ حُذَيْفَةَ، هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّهُ صَلَّى بِاللَّيْلِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏

(Abu Iso) aytdi: Muhammad ibn Bashshor bizga hadis aytib berdi, (u): Abdurrahmon ibn Mahdiy bizga hadis aytib berdi, (u) Shuʼbadan shunga oʻxshash (rivoyat qildi). Bu hadis Huzayfa (roziyallohu anhu)dan boshqa bir yoʻl bilan ham rivoyat qilingan boʻlib, u Nabiy ﷺ bilan kechasi namoz oʻqigani (haqida), soʻng hadisni zikr qildi.(Абу Исо) айтди: Муҳаммад ибн Башшор бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдурраҳмон ибн Маҳдий бизга ҳадис айтиб берди, (у) Шуъбадан шунга ўхшаш (ривоят қилди). Бу ҳадис Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган бўлиб, у Набий ﷺ билан кечаси намоз ўқигани (ҳақида), сўнг ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ وَعَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ وَعَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَرِهُوا الْقِرَاءَةَ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytib berdi, (u): Maʼn bizga hadis aytib berdi, (u): Molik ibn Anas bizga hadis aytib berdi. Yana Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u) Molikdan, (u) Nofeʼdan, (u) Ibrohim ibn Abdulloh ibn Hunayndan, (u) otasidan, (u) Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ qassiy (ipakli mato) va saʼfar bilan boʻyalgan (kiyim) kiyishdan, oltin uzuk taqishdan hamda rukuʼda Qurʼon qiroat qilishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining soʻzidir; ular rukuʼ va sajdada (Qurʼon) qiroat qilishni makruh sanaganlar.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Маън бизга ҳадис айтиб берди, (у): Молик ибн Анас бизга ҳадис айтиб берди. Яна Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у) Моликдан, (у) Нофеъдан, (у) Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳунайндан, (у) отасидан, (у) Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ қассий (ипакли мато) ва саъфар билан бўялган (кийим) кийишдан, олтин узук тақишдан ҳамда рукуъда Қуръон қироат қилишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг сўзидир; улар рукуъ ва саждада (Қуръон) қироат қилишни макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي مَعْمَرٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ الْبَدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لا تُجْزِئُ صَلاَةٌ لاَ يُقِيمُ فِيهَا الرَّجُلُ يَعْنِي صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَرِفَاعَةَ الزُّرَقِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ يَرَوْنَ أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ مَنْ لَمْ يُقِمْ صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فَصَلاَتُهُ فَاسِدَةٌ لِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ لاَ يُقِيمُ الرَّجُلُ فِيهَا صُلْبَهُ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَبُو مَعْمَرٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَخْبَرَةَ ‏.‏ وَأَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ الْبَدْرِيُّ اسْمُهُ عُقْبَةُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏

Ahmad ibn Maneʼ bizga hadis aytib berdi, (u): Abu Muoviya bizga hadis aytib berdi, (u) Aʼmashdan, (u) Umora ibn Umayrdan, (u) Abu Maʼmardan, (u) Abu Masʼud al-Ansoriy al-Badriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi, u aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kishi rukuʼ va sajdada belini rost tutmagan namoz kifoya qilmaydi (durust boʻlmaydi)», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali ibn Shaybon, Anas, Abu Hurayra va Rifoʼa az-Zuraqiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Masʼud al-Ansoriyning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi; ular kishi rukuʼ va sajdada belini rost tutishi (lozim) deb biladilar. Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq: «Kim rukuʼ va sajdada belini rost tutmasa, namozi fosid (botil) boʻladi», dedilar — Nabiy ﷺning ‹Kishi rukuʼ va sajdada belini rost tutmagan namoz kifoya qilmaydi› degan hadislari sababli. Abu Maʼmarning ismi Abdulloh ibn Saxbaradir. Abu Masʼud al-Ansoriy al-Badriyning ismi esa Uqba ibn Amrdir.Аҳмад ибн Манеъ бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абу Муовия бизга ҳадис айтиб берди, (у) Аъмашдан, (у) Умора ибн Умайрдан, (у) Абу Маъмардан, (у) Абу Масъуд ал-Ансорий ал-Бадрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши рукуъ ва саждада белини рост тутмаган намоз кифоя қилмайди (дуруст бўлмайди)», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али ибн Шайбон, Анас, Абу Ҳурайра ва Рифўа аз-Зурақийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Масъуд ал-Ансорийнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади; улар киши рукуъ ва саждада белини рост тутиши (лозим) деб биладилар. Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ: «Ким рукуъ ва саждада белини рост тутмаса, намози фосид (ботил) бўлади», дедилар — Набий ﷺнинг ‹Киши рукуъ ва саждада белини рост тутмаган намоз кифоя қилмайди› деган ҳадислари сабабли. Абу Маъмарнинг исми Абдуллоҳ ибн Сахбарадир. Абу Масъуд ал-Ансорий ал-Бадрийнинг исми эса Уқба ибн Амрдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، حَدَّثَنِي عَمِّي، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ قَالَ ‏"‏ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ مِلْءَ السَّمَوَاتِ وَمِلْءَ الأَرْضِ وَمِلْءَ مَا بَيْنَهُمَا وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَأَبِي جُحَيْفَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ قَالَ يَقُولُ هَذَا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ يَقُولُ هَذَا فِي صَلاَةِ التَّطَوُّعِ وَلاَ يَقُولُهَا فِي صَلاَةِ الْمَكْتُوبَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا يُقَالُ الْمَاجِشُونِيُّ لأَنَّهُ مِنْ وَلَدِ الْمَاجِشُونِ ‏.‏

Mahmud ibn Gʻaylon bizga hadis aytib berdi, (u): Abu Dovud at-Toyolisiy bizga hadis aytib berdi, (u): Abdulaziz ibn Abdulloh ibn Abu Salama al-Mojishun bizga hadis aytib berdi, (u): amakim menga hadis aytib berdi, (u) Abdurrahmon al-Aʼrajdan, (u) Ubaydulloh ibn Abu Rofeʼdan, (u) Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi, u aytdi: Rasululloh ﷺ rukuʼdan boshlarini koʻtarganlarida: «Samiʼallohu liman hamidah. Robbano va lakal hamd, milʼas-samovoti va milʼal-arzi va milʼa mo baynahumo va milʼa mo shiʼta min shayʼin baʼd (Alloh Oʻziga hamd aytganni eshitdi. Ey Robbimiz, hamd Sengadir — osmonlar toʻla, yer toʻla, ular orasidagi (narsalar) toʻla va undan keyin Oʻzing istagan narsalar toʻla)» derdilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Ibn Abu Avfo, Abu Juhayfa va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi va Shofeʼiy ham shuni aytadi; u: «Buni farz (namoz)da ham, nafl (namoz)da ham aytadi», dedi. Baʼzi kufaliklar esa: «Buni nafl namozida aytadi, farz namozida aytmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: «Mojishuniy» deyilishining sababi, u Mojishunning avlodidan boʻlgani uchundir.Маҳмуд ибн Ғайлон бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абу Довуд ат-Тоёлисий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдулазиз ибн Абдуллоҳ ибн Абу Салама ал-Можишун бизга ҳадис айтиб берди, (у): амаким менга ҳадис айтиб берди, (у) Абдурраҳмон ал-Аъраждан, (у) Убайдуллоҳ ибн Абу Рофеъдан, (у) Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ рукуъдан бошларини кўтарганларида: «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ. Роббано ва лакал ҳамд, милъас-самовоти ва милъал-арзи ва милъа мо байнаҳумо ва милъа мо шиъта мин шайъин баъд (Аллоҳ Ўзига ҳамд айтганни эшитди. Эй Роббимиз, ҳамд Сенгадир — осмонлар тўла, ер тўла, улар орасидаги (нарсалар) тўла ва ундан кейин Ўзинг истаган нарсалар тўла)» дердилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Абу Жуҳайфа ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади ва Шофеъий ҳам шуни айтади; у: «Буни фарз (намоз)да ҳам, нафл (намоз)да ҳам айтади», деди. Баъзи куфаликлар эса: «Буни нафл намозида айтади, фарз намозида айтмайди», дедилар. Абу Исо айтди: «Можишуний» дейилишининг сабаби, у Можишуннинг авлодидан бўлгани учундир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏.‏ فَقُولُوا رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ قَوْلُهُ قَوْلَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ يَقُولَ الإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ وَيَقُولُ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَغَيْرُهُ يَقُولُ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ مِثْلَ مَا يَقُولُ الإِمَامُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytib berdi, (u): Maʼn bizga hadis aytib berdi, (u): Molik bizga hadis aytib berdi, (u) Sumayydan, (u) Abu Solihdan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Imom ‹Samiʼallohu liman hamidah› deganda, sizlar ‹Robbano va lakal hamd› denglar. Zero, kimning soʻzi farishtalarning soʻziga muvofiq kelsa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan baʼzi ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi; imom «Samiʼallohu liman hamidah, Robbano va lakal hamd» deydi, imom orqasidagi (kishi) esa «Robbano va lakal hamd» deydi. Ahmad ham shuni aytadi. Ibn Sirin va boshqalar esa: «Imom orqasidagi (kishi) imom aytgani kabi ‹Samiʼallohu liman hamidah, Robbano va lakal hamd› deydi», dedilar. Shofeʼiy va Ishoq ham shuni aytadilar.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Маън бизга ҳадис айтиб берди, (у): Молик бизга ҳадис айтиб берди, (у) Сумаййдан, (у) Абу Солиҳдан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Имом ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деганда, сизлар ‹Роббано ва лакал ҳамд› денглар. Зеро, кимнинг сўзи фаришталарнинг сўзига мувофиқ келса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган баъзи илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади; имом «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал ҳамд» дейди, имом орқасидаги (киши) эса «Роббано ва лакал ҳамд» дейди. Аҳмад ҳам шуни айтади. Ибн Сирин ва бошқалар эса: «Имом орқасидаги (киши) имом айтгани каби ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал ҳамд› дейди», дедилар. Шофеъий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَجَدَ يَضَعُ رُكْبَتَيْهِ قَبْلَ يَدَيْهِ وَإِذَا نَهَضَ رَفَعَ يَدَيْهِ قَبْلَ رُكْبَتَيْهِ ‏.‏ قَالَ زَادَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ فِي حَدِيثِهِ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ وَلَمْ يَرْوِ شَرِيكٌ عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ مِثْلَ هَذَا عَنْ شَرِيكٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ رُكْبَتَيْهِ قَبْلَ يَدَيْهِ وَإِذَا نَهَضَ رَفَعَ يَدَيْهِ قَبْلَ رُكْبَتَيْهِ ‏.‏ وَرَوَى هَمَّامٌ عَنْ عَاصِمٍ هَذَا مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ وَائِلَ بْنَ حُجْرٍ ‏.‏

Salama ibn Shabib, Ahmad ibn Ibrohim ad-Davraqiy, Hasan ibn Ali al-Hulvoniy, Abdulloh ibn Munir va boshqa bir necha (kishi) bizga hadis aytib berib, ular dedilar: Yazid ibn Horun bizga hadis aytib berdi, (u): Sharik bizga xabar berdi, (u) Osim ibn Kulaybdan, (u) otasidan, (u) Voil ibn Hujr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi, u aytdi: Rasululloh ﷺni koʻrdim; sajda qilganlarida tizzalarini qoʻllaridan oldin qoʻyar, (sajdadan) turganlarida esa qoʻllarini tizzalaridan oldin koʻtarar edilar. (Abu Iso) aytdi: Hasan ibn Ali oʻz hadisida qoʻshimcha qildi: Yazid ibn Horun aytdi: Sharik Osim ibn Kulaybdan faqat shu hadisni rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz Sharikdan buni shunday rivoyat qilgan birovni bilmaymiz. Aksar ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi; ular kishi tizzalarini qoʻllaridan oldin qoʻyishini va (sajdadan) turganda qoʻllarini tizzalaridan oldin koʻtarishini (lozim) deb biladilar. Hammom esa Osimdan buni mursal (sahobani zikr qilmay) rivoyat qilgan va unda Voil ibn Hujrni zikr qilmagan.Салама ибн Шабиб, Аҳмад ибн Иброҳим ад-Даврақий, Ҳасан ибн Али ал-Ҳулвоний, Абдуллоҳ ибн Мунир ва бошқа бир неча (киши) бизга ҳадис айтиб бериб, улар дедилар: Язид ибн Ҳорун бизга ҳадис айтиб берди, (у): Шарик бизга хабар берди, (у) Осим ибн Кулайбдан, (у) отасидан, (у) Воил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади, у айтди: Расулуллоҳ ﷺни кўрдим; сажда қилганларида тиззаларини қўлларидан олдин қўяр, (саждадан) турганларида эса қўлларини тиззаларидан олдин кўтарар эдилар. (Абу Исо) айтди: Ҳасан ибн Али ўз ҳадисида қўшимча қилди: Язид ибн Ҳорун айтди: Шарик Осим ибн Кулайбдан фақат шу ҳадисни ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз Шарикдан буни шундай ривоят қилган бировни билмаймиз. Аксар илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади; улар киши тиззаларини қўлларидан олдин қўйишини ва (саждадан) турганда қўлларини тиззаларидан олдин кўтаришини (лозим) деб биладилар. Ҳаммом эса Осимдан буни мурсал (саҳобани зикр қилмай) ривоят қилган ва унда Воил ибн Ҳужрни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَسَنٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ فَيَبْرُكُ فِي صَلاَتِهِ بَرْكَ الْجَمَلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Abdulloh ibn Nofeʼ bizga hadis aytib berdi, (u) Muhammad ibn Abdulloh ibn Hasandan, (u) Abu Zinoddan, (u) al-Aʼrajdan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Biringiz qasddan namozida tuya choʻkkani kabi choʻkadimi?» Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi gʻarib hadisdir; biz uni Abu Zinodning hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Bu hadis Abdulloh ibn Said al-Maqburiydan, (u) otasidan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, (u) Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Abdulloh ibn Said al-Maqburiyni Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqalar zaif (deb) sanaganlar.Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдуллоҳ ибн Нофеъ бизга ҳадис айтиб берди, (у) Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Ҳасандан, (у) Абу Зиноддан, (у) ал-Аъраждан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз қасддан намозида туя чўккани каби чўкадими?» Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадисдир; биз уни Абу Зиноднинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийдан, (у) отасидан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар заиф (деб) санаганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي عَبَّاسُ بْنُ سَهْلٍ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَجَدَ أَمْكَنَ أَنْفَهُ وَجَبْهَتَهُ مِنَ الأَرْضِ وَنَحَّى يَدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ وَوَضَعَ كَفَّيْهِ حَذْوَ مَنْكِبَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي حُمَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَسْجُدَ الرَّجُلُ عَلَى جَبْهَتِهِ وَأَنْفِهِ فَإِنْ سَجَدَ عَلَى جَبْهَتِهِ دُونَ أَنْفِهِ فَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجْزِئُهُ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُهُمْ لاَ يُجْزِئُهُ حَتَّى يَسْجُدَ عَلَى الْجَبْهَةِ وَالأَنْفِ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor — Bundor — bizga hadis aytib berdi, (u): Abu Omir al-Aqadiy bizga hadis aytib berdi, (u): Fulayh ibn Sulaymon bizga hadis aytib berdi, (u): Abbos ibn Sahl menga hadis aytib berdi, (u) Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ sajda qilganlarida burunlari va peshonalarini yerga tegizar, qoʻllarini yon tomonlaridan uzoq tutar va kaftlarini yelkalari roʻparasiga qoʻyar edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Voil ibn Hujr va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Humaydning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi; kishi peshonasi va burni ustiga sajda qiladi. Agar burni emas, faqat peshonasi ustiga sajda qilsa, ilm ahlidan bir guruh: «Kifoya qiladi», dedilar. Boshqalari esa: «Peshona va burun ustiga sajda qilmaguncha kifoya qilmaydi», dedilar.Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абу Омир ал-Ақадий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Фулайҳ ибн Сулаймон бизга ҳадис айтиб берди, (у): Аббос ибн Саҳл менга ҳадис айтиб берди, (у) Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ сажда қилганларида бурунлари ва пешоналарини ерга тегизар, қўлларини ён томонларидан узоқ тутар ва кафтларини елкалари рўпарасига қўяр эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Воил ибн Ҳужр ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳумайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади; киши пешонаси ва бурни устига сажда қилади. Агар бурни эмас, фақат пешонаси устига сажда қилса, илм аҳлидан бир гуруҳ: «Кифоя қилади», дедилар. Бошқалари эса: «Пешона ва бурун устига сажда қилмагунча кифоя қилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قُلْتُ لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ أَيْنَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ وَجْهَهُ إِذَا سَجَدَ فَقَالَ بَيْنَ كَفَّيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي حُمَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ تَكُونَ يَدَاهُ قَرِيبًا مِنْ أُذُنَيْهِ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Hafs ibn Gʻiyos bizga hadis aytib berdi, (u) al-Hajjojdan, (u) Abu Ishoqdan rivoyat qiladi, u aytdi: Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)ga: «Nabiy ﷺ sajda qilganlarida yuzlarini qaerga qoʻyardilar?» dedim. U: «Ikki kafti orasiga», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr va Abu Humayddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Baroning hadisi hasan sahih gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahli ihtiyor qilgan (narsa) ham shu — qoʻllari quloqlariga yaqin boʻlishi (kerak).Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Ҳафс ибн Ғиёс бизга ҳадис айтиб берди, (у) ал-Ҳажжождан, (у) Абу Ишоқдан ривоят қилади, у айтди: Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)га: «Набий ﷺ сажда қилганларида юзларини қаэрга қўярдилар?» дедим. У: «Икки кафти орасига», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳумайддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли иҳтиёр қилган (нарса) ҳам шу — қўллари қулоқларига яқин бўлиши (керак).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا سَجَدَ الْعَبْدُ سَجَدَ مَعَهُ سَبْعَةُ آرَابٍ وَجْهُهُ وَكَفَّاهُ وَرُكْبَتَاهُ وَقَدَمَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْعَبَّاسِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Bakr ibn Muzar bizga hadis aytib berdi, (u) Ibnul-Hoddan, (u) Muhammad ibn Ibrohimdan, (u) Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqosdan, (u) Abbos ibn Abdulmuttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, u Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitdi: «Banda sajda qilganda u bilan birga yetti aʼzo sajda qiladi: yuzi, ikki kafti, ikki tizzasi va ikki oyogʻi». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Abu Hurayra, Jobir va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir va ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi.Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Бакр ибн Музар бизга ҳадис айтиб берди, (у) Ибнул-Ҳоддан, (у) Муҳаммад ибн Иброҳимдан, (у) Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, (у) Аббос ибн Абдулмутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, у Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитди: «Банда сажда қилганда у билан бирга етти аъзо сажда қилади: юзи, икки кафти, икки тиззаси ва икки оёғи». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Жобир ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أُمِرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةِ أَعْظُمٍ وَلاَ يَكُفَّ شَعْرَهُ وَلاَ ثِيَابَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Hammod ibn Zayd bizga hadis aytib berdi, (u) Amr ibn Dinordan, (u) Tovusdan, (u) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi, u aytdi: Nabiy ﷺ yetti suyak ustiga sajda qilishga, sochlarini ham, kiyimlarini ham yigʻib olmaslikka buyurildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Ҳаммод ибн Зайд бизга ҳадис айтиб берди, (у) Амр ибн Динордан, (у) Товусдан, (у) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади, у айтди: Набий ﷺ етти суяк устига сажда қилишга, сочларини ҳам, кийимларини ҳам йиғиб олмасликка буюрилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَقْرَمِ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنْتُ مَعَ أَبِي بِالْقَاعِ مِنْ نَمِرَةَ فَمَرَّتْ رَكَبَةٌ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ يُصَلِّي ‏.‏ قَالَ فَكُنْتُ أَنْظُرُ إِلَى عُفْرَتَىْ إِبْطَيْهِ إِذَا سَجَدَ أَىْ بَيَاضِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ بُحَيْنَةَ وَجَابِرٍ وَأَحْمَرَ بْنِ جَزْءٍ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَعَدِيِّ بْنِ عَمِيرَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَحْمَرُ بْنُ جَزْءٍ هَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَهُ حَدِيثٌ وَاحِدٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَقْرَمَ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ وَلاَ نَعْرِفُ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَقْرَمَ الْخُزَاعِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَقْرَمَ الْخُزَاعِيُّ إِنَّمَا لَهُ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَرْقَمَ الزُّهْرِيُّ صَاحِبُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهُوَ كَاتِبُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ‏.‏

Abu Kurayb bizga hadis aytib berdi, (u): Abu Xolid al-Ahmar bizga hadis aytib berdi, (u) Dovud ibn Qaysdan, (u) Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn al-Aqram al-Xuzoiydan, (u) otasidan rivoyat qiladi, u aytdi: Otam bilan Namira (mavzei)dagi tekislikda edim. Bir guruh suvori oʻtib qoldi, qarasam, Rasululloh ﷺ tik turib namoz oʻqiyotgan ekanlar. (Otam) aytdi: Sajda qilganlarida ikki qoʻltiqlarining oqligiga — yaʼni ularning oppoqligiga — qarab turardim. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Ibn Buhayna, Jobir, Ahmar ibn Jazʼ, Maymuna, Abu Humayd, Abu Masʼud, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd, Muhammad ibn Maslama, Baro ibn Ozib, Adiy ibn Amiyra va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu Ahmar ibn Jazʼ Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan kishi boʻlib, uning bitta hadisi bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Aqramning hadisi hasan hadisdir; biz uni faqat Dovud ibn Qaysning hadisidan bilamiz va Abdulloh ibn Aqram al-Xuzoiyning Nabiy ﷺdan shu hadisdan boshqasini bilmaymiz. Nabiy ﷺ ashoblaridan boʻlgan aksar ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Abdulloh ibn Aqram al-Xuzoiyning Nabiy ﷺdan faqat shu hadisi bor. Abdulloh ibn Arqam az-Zuhriy esa Nabiy ﷺning sahobasi boʻlib, u Abu Bakr Siddiqning kotibidir.Абу Курайб бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абу Холид ал-Аҳмар бизга ҳадис айтиб берди, (у) Довуд ибн Қайсдан, (у) Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ақрам ал-Хузоийдан, (у) отасидан ривоят қилади, у айтди: Отам билан Намира (мавзеи)даги текисликда эдим. Бир гуруҳ сувори ўтиб қолди, қарасам, Расулуллоҳ ﷺ тик туриб намоз ўқиётган эканлар. (Отам) айтди: Сажда қилганларида икки қўлтиқларининг оқлигига — яъни уларнинг оппоқлигига — қараб турардим. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Буҳайна, Жобир, Аҳмар ибн Жазъ, Маймуна, Абу Ҳумайд, Абу Масъуд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, Баро ибн Озиб, Адий ибн Амийра ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу Аҳмар ибн Жазъ Набий ﷺ ашобларидан бўлган киши бўлиб, унинг битта ҳадиси бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Ақрамнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир; биз уни фақат Довуд ибн Қайснинг ҳадисидан биламиз ва Абдуллоҳ ибн Ақрам ал-Хузоийнинг Набий ﷺдан шу ҳадисдан бошқасини билмаймиз. Набий ﷺ ашобларидан бўлган аксар илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади. (Абу Исо) айтди: Абдуллоҳ ибн Ақрам ал-Хузоийнинг Набий ﷺдан фақат шу ҳадиси бор. Абдуллоҳ ибн Арқам аз-Зуҳрий эса Набий ﷺнинг саҳобаси бўлиб, у Абу Бакр Сиддиқнинг котибидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَجَدَ أَحَدُكُمْ فَلْيَعْتَدِلْ وَلاَ يَفْتَرِشْ ذِرَاعَيْهِ افْتِرَاشَ الْكَلْبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ وَأَنَسٍ وَالْبَرَاءِ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ الاِعْتِدَالَ فِي السُّجُودِ وَيَكْرَهُونَ الاِفْتِرَاشَ كَافْتِرَاشِ السَّبُعِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Birortangiz sajda qilsa, muʼtadil (toʻgʻri) boʻlsin va itning yotishi kabi ikki bilagini (yerga) yozmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdurahmon ibn Shibl, Anas, Baro, Abu Humayd va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar, ular sajdada muʼtadillikni ixtiyor qiladilar va yirtqich hayvonning yozilishi kabi (bilakni) yozishni makruh sanaydilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бирортангиз сажда қилса, муътадил (тўғри) бўлсин ва итнинг ётиши каби икки билагини (ерга) ёзмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдураҳмон ибн Шибл, Анас, Баро, Абу Ҳумайд ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар, улар саждада муътадилликни ихтиёр қиладилар ва йиртқич ҳайвоннинг ёзилиши каби (билакни) ёзишни макруҳ санайдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اعْتَدِلُوا فِي السُّجُودِ وَلاَ يَبْسُطَنَّ أَحَدُكُمْ ذِرَاعَيْهِ فِي الصَّلاَةِ بَسْطَ الْكَلْبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Qatoda aytdi: Men Anas (roziyallohu anhu)ning shunday deyayotganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Sajdada muʼtadil boʻlinglar va birortangiz namozda itning yozilishi kabi ikki bilagini (yerga) yozmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Қатода айтди: Мен Анас (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Саждада муътадил бўлинглар ва бирортангиз намозда итнинг ёзилиши каби икки билагини (ерга) ёзмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ وَنَصْبِ الْقَدَمَيْنِ ‏.‏

Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqos otasidan (roziyallohu anhu) rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ (sajdada) ikki qoʻlni (yerga) qoʻyishga va ikki oyoqni tik tutishga buyurdilar.Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққос отасидан (розияллоҳу анҳу) ривоят қиладики, Набий ﷺ (саждада) икки қўлни (ерга) қўйишга ва икки оёқни тик тутишга буюрдилар.

قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَقَالَ مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ وَنَصْبِ الْقَدَمَيْنِ ‏.‏ مُرْسَلٌ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وُهَيْبٍ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ وَاخْتَارُوهُ ‏.‏

Abdulloh aytdi: Muʼallo ibn Asad ham aytdi: Bizga Hammod ibn Masʼada Muhammad ibn Ajlondan, u Muhammad ibn Ibrohimdan, u Omir ibn Saʼddan rivoyat qilib aytdiki, Nabiy ﷺ ikki qoʻlni (yerga) qoʻyishga buyurdilar — soʻng shunga oʻxshashini zikr qildi va unda «otasidan» deb zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha (kishi) Muhammad ibn Ajlondan, u Muhammad ibn Ibrohimdan, u Omir ibn Saʼddan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ ikki qoʻlni (yerga) qoʻyishga va ikki oyoqni tik tutishga buyurdilar. (Bu rivoyat) mursaldir va u Vuhaybning hadisidan sahihroqdir. Ilm ahli shunga ittifoq qilgan va uni ixtiyor qilganlar.Абдуллоҳ айтди: Муъалло ибн Асад ҳам айтди: Бизга Ҳаммод ибн Масъада Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан ривоят қилиб айтдики, Набий ﷺ икки қўлни (ерга) қўйишга буюрдилар — сўнг шунга ўхшашини зикр қилди ва унда «отасидан» деб зикр қилмади. Абу Исо айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча (киши) Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан ривоят қилдики, Набий ﷺ икки қўлни (ерга) қўйишга ва икки оёқни тик тутишга буюрдилар. (Бу ривоят) мурсалдир ва у Вуҳайбнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Илм аҳли шунга иттифоқ қилган ва уни ихтиёр қилганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمَرْوَزِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ كَانَتْ صَلاَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَكَعَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ وَإِذَا سَجَدَ وَإِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ قَرِيبًا مِنَ السَّوَاءِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺning namozi — rukuʼ qilganlarida, rukudan boshlarini koʻtarganlarida, sajda qilganlarida va sajdadan boshlarini koʻtarganlarida — bir-biriga deyarli teng (uzunlikda) boʻlar edi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг намози — рукуъ қилганларида, рукудан бошларини кўтарганларида, сажда қилганларида ва саждадан бошларини кўтарганларида — бир-бирига деярли тенг (узунликда) бўлар эди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: al-Hakamdan shunga oʻxshashi (rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Baroning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ал-Ҳакамдан шунга ўхшаши (ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا الْبَرَاءُ، وَهُوَ غَيْرُ كَذُوبٍ قَالَ كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ لَمْ يَحْنِ رَجُلٌ مِنَّا ظَهْرَهُ حَتَّى يَسْجُدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَسْجُدَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَمُعَاوِيَةَ وَابْنِ مَسْعَدَةَ صَاحِبِ الْجُيُوشِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْبَرَاءِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَهْلُ الْعِلْمِ إِنَّ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ إِنَّمَا يَتْبَعُونَ الإِمَامَ فِيمَا يَصْنَعُ لاَ يَرْكَعُونَ إِلاَّ بَعْدَ رُكُوعِهِ وَلاَ يَرْفَعُونَ إِلاَّ بَعْدَ رَفْعِهِ ‏.‏ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ اخْتِلاَفًا ‏.‏

Baro (roziyallohu anhumo) — u yolgʻonchi emas edi — aytdi: Biz Rasululloh ﷺning orqalarida namoz oʻqiganimizda, u zot rukudan boshlarini koʻtarganlarida, bizdan birorta kishi Rasululloh ﷺ sajdaga ketmagunlaricha orqasini egmas edi, soʻng (u zot sajda qilganlarida) biz sajda qilardik. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Muoviya, qoʻshinlar sohibi Ibn Masʼada va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Baroning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shuni aytadilar: imomning orqasidagilar uning qilgan ishida unga ergashadilar, faqat u rukuʼ qilgandan keyingina rukuʼ qiladilar va faqat u bosh koʻtargandan keyingina bosh koʻtaradilar. Biz bu xususda ularning orasida ixtilof borligini bilmaymiz.Баро (розияллоҳу анҳумо) — у ёлғончи эмас эди — айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺнинг орқаларида намоз ўқиганимизда, у зот рукудан бошларини кўтарганларида, биздан бирорта киши Расулуллоҳ ﷺ саждага кетмагунларича орқасини эгмас эди, сўнг (у зот сажда қилганларида) биз сажда қилардик. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Муовия, қўшинлар соҳиби Ибн Масъада ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Баронинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шуни айтадилар: имомнинг орқасидагилар унинг қилган ишида унга эргашадилар, фақат у рукуъ қилгандан кейингина рукуъ қиладилар ва фақат у бош кўтаргандан кейингина бош кўтарадилар. Биз бу хусусда уларнинг орасида ихтилоф борлигини билмаймиз.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَلِيُّ أُحِبُّ لَكَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِي وَأَكْرَهُ لَكَ مَا أَكْرَهُ لِنَفْسِي لاَ تُقْعِ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَلِيٍّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ الْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ ‏.‏ وَقَدْ ضَعَّفَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْحَارِثَ الأَعْوَرَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الإِقْعَاءَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Ey Ali! Men oʻzimga ravo koʻrgan narsani senga ham ravo koʻraman va oʻzimga yoqtirmagan narsani senga ham yoqtirmayman. Ikki sajda orasida iqʼoʻ qilib (sonni tik qoʻyib, dumba bilan) oʻtirma», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni Alining hadislari ichidan faqat Abu Isʼhoqning Horisdan, uning Alidan (qilgan) rivoyati orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahli Horis al-Aʼvarni zaif sanaganlar. Koʻpchilik ilm ahli bu hadisga amal qilib, iqʼoʻni makruh sanaydilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Anas va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Али! Мен ўзимга раво кўрган нарсани сенга ҳам раво кўраман ва ўзимга ёқтирмаган нарсани сенга ҳам ёқтирмайман. Икки сажда орасида иқъў қилиб (сонни тик қўйиб, думба билан) ўтирма», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни Алининг ҳадислари ичидан фақат Абу Исъҳоқнинг Ҳорисдан, унинг Алидан (қилган) ривояти орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳли Ҳорис ал-Аъварни заиф санаганлар. Кўпчилик илм аҳли бу ҳадисга амал қилиб, иқъўни макруҳ санайдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Анас ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا، يَقُولُ قُلْنَا لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الإِقْعَاءِ عَلَى الْقَدَمَيْنِ قَالَ هِيَ السُّنَّةُ ‏.‏ فَقُلْنَا إِنَّا لَنَرَاهُ جَفَاءً بِالرَّجُلِ قَالَ بَلْ هِيَ سُنَّةُ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَ يَرَوْنَ بِالإِقْعَاءِ بَأْسًا وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ أَهْلِ مَكَّةَ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ وَالْعِلْمِ ‏.‏ قَالَ وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الإِقْعَاءَ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏.‏

Abu Zubayr Tovusning shunday deyayotganini eshitdi: Biz Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ga ikki oyoq ustida iqʼoʻ qilib oʻtirish haqida (soʻradik). U: «Bu sunnatdir», dedi. Biz: «Biz buni kishi uchun mashaqqat (qoʻpollik) deb hisoblaymiz», dedik. U: «Yoʻq, balki bu Nabiyingiz ﷺning sunnatidir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli bu hadisga amal qilib, iqʼoʻda hech qanday zarar (yomonlik) yoʻq deb biladilar; bu Makka ahlidan boʻlgan baʼzi fiqh va ilm ahlining ham soʻzidir. (Abu Iso) aytdi: Koʻpchilik ilm ahli ikki sajda orasida iqʼoʻ qilishni makruh sanaydilar.Абу Зубайр Товуснинг шундай деяётганини эшитди: Биз Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)га икки оёқ устида иқъў қилиб ўтириш ҳақида (сўрадик). У: «Бу суннатдир», деди. Биз: «Биз буни киши учун машаққат (қўполлик) деб ҳисоблаймиз», дедик. У: «Йўқ, балки бу Набийингиз ﷺнинг суннатидир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли бу ҳадисга амал қилиб, иқъўда ҳеч қандай зарар (ёмонлик) йўқ деб биладилар; бу Макка аҳлидан бўлган баъзи фиқҳ ва илм аҳлининг ҳам сўзидир. (Абу Исо) айтди: Кўпчилик илм аҳли икки сажда орасида иқъў қилишни макруҳ санайдилар.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقُولُ بَيْنَ السَّجْدَتَيْنِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي وَاجْبُرْنِي وَاهْدِنِي وَارْزُقْنِي ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ikki sajda orasida: «Allohumma-gʻfirliy varhamniy vajburniy vahdiniy varzuqniy (Ey Alloh! Meni magʻfirat qil, menga rahm qil, mening (nuqsonimni) toʻldir, meni hidoyat qil va menga rizq ber)», deb aytar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ икки сажда орасида: «Аллоҳумма-ғфирлий варҳамний важбурний ваҳдиний варзуқний (Эй Аллоҳ! Мени мағфират қил, менга раҳм қил, менинг (нуқсонимни) тўлдир, мени ҳидоят қил ва менга ризқ бер)», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ حُبَابٍ، عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ، ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ يَرَوْنَ هَذَا جَائِزًا فِي الْمَكْتُوبَةِ وَالتَّطَوُّعِ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ كَامِلٍ أَبِي الْعَلاَءِ مُرْسَلاً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Komil Abul-Aladan shunga oʻxshashi (rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Alidan ham shunday rivoyat qilingan. Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoq ham shuni aytadilar va buni farz hamda nafl (namoz)da joiz deb biladilar. Baʼzilari bu hadisni Komil Abul-Aladan mursal (tarzda) rivoyat qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Комил Абул-Аладан шунга ўхшаши (ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Алидан ҳам шундай ривоят қилинган. Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқ ҳам шуни айтадилар ва буни фарз ҳамда нафл (намоз)да жоиз деб биладилар. Баъзилари бу ҳадисни Комил Абул-Аладан мурсал (тарзда) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اشْتَكَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَشَقَّةَ السُّجُودِ عَلَيْهِمْ إِذَا تَفَرَّجُوا فَقَالَ ‏"‏ اسْتَعِينُوا بِالرُّكَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُمَىٍّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ اللَّيْثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari (qoʻl va oyoqlarini) yozganlarida sajdaning ularga (ogʻirlik qilib) mashaqqat berishidan Nabiy ﷺga shikoyat qilishdi. Shunda u zot: «Tizzalardan yordam olinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni Abu Solihning Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺdan (qilgan rivoyati) ichidan faqat Laysning Ibn Ajlondan (qilgan) shu yoʻli orqaligina bilamiz. Bu hadisni Sufyon ibn Uyayna va boshqa bir necha (kishi) Sumayydan, u Nuʼmon ibn Abu Ayyoshdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (tarzda) rivoyat qilganlar. Goʻyo bularning rivoyati Laysning rivoyatidan sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари (қўл ва оёқларини) ёзганларида сажданинг уларга (оғирлик қилиб) машаққат беришидан Набий ﷺга шикоят қилишди. Шунда у зот: «Тиззалардан ёрдам олинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺдан (қилган ривояти) ичидан фақат Лайснинг Ибн Ажлондан (қилган) шу йўли орқалигина биламиз. Бу ҳадисни Суфён ибн Уяйна ва бошқа бир неча (киши) Сумаййдан, у Нуъмон ибн Абу Айёшдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилганлар. Гўё буларнинг ривояти Лайснинг ривоятидан саҳиҳроқдир.