حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْرَائِيلَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ بِلاَلٍ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُثَوِّبَنَّ فِي شَيْءٍ مِنَ الصَّلَوَاتِ إِلاَّ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْرَائِيلَ الْمُلاَئِيِّ . وَأَبُو إِسْرَائِيلَ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ مِنَ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ قَالَ إِنَّمَا رَوَاهُ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عُمَارَةَ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ . وَأَبُو إِسْرَائِيلَ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَلَيْسَ هُوَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ التَّثْوِيبِ فَقَالَ بَعْضُهُمُ التَّثْوِيبُ أَنْ يَقُولَ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ . وَقَالَ إِسْحَاقُ فِي التَّثْوِيبِ غَيْرَ هَذَا قَالَ التَّثْوِيبُ الْمَكْرُوهُ هُوَ شَيْءٌ أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ فَاسْتَبْطَأَ الْقَوْمَ قَالَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ . قَالَ وَهَذَا الَّذِي قَالَ إِسْحَاقُ هُوَ التَّثْوِيبُ الَّذِي قَدْ كَرِهَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَالَّذِي أَحْدَثُوهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَالَّذِي فَسَّرَ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ أَنَّ التَّثْوِيبَ أَنْ يَقُولَ الْمُؤَذِّنُ فِي أَذَانِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ وَهُوَ قَوْلٌ صَحِيحٌ وَيُقَالُ لَهُ التَّثْوِيبُ أَيْضًا وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرَأَوْهُ . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ الصَّلاَةُ خَيْرٌ مِنَ النَّوْمِ . وَرُوِيَ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ دَخَلْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ مَسْجِدًا وَقَدْ أُذِّنَ فِيهِ وَنَحْنُ نُرِيدُ أَنْ نُصَلِّيَ فِيهِ فَثَوَّبَ الْمُؤَذِّنُ فَخَرَجَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ مِنَ الْمَسْجِدِ وَقَالَ اخْرُجْ بِنَا مِنْ عِنْدِ هَذَا الْمُبْتَدِعِ . وَلَمْ يُصَلِّ فِيهِ . قَالَ وَإِنَّمَا كَرِهَ عَبْدُ اللَّهِ التَّثْوِيبَ الَّذِي أَحْدَثَهُ النَّاسُ بَعْدُ .
Ahmad ibn Maneʼ bizga, Abu Ahmad az-Zubayriy bizga, Abu Isroil bizga al-Hakamdan, u Abdurrahmon ibn Abu Layladan, u Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ menga: «Bomdod namozidan boshqa hech bir namozda aslo tasvib aytma», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Mahzura (roziyallohu anhu)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bilolning hadisini biz faqat Abu Isroil al-Muloiyning hadisidan bilamiz. Abu Isroil esa bu hadisni al-Hakam ibn Utaybadan eshitmagan. U: «Buni Hasan ibn Umoradan, u al-Hakam ibn Utaybadan rivoyat qilgan», dedi. Abu Isroilning ismi Ismoil ibn Abu Ishoq boʻlib, u hadis ahli huzurida unchalik kuchli emas. Ilm ahli tasvibning tafsirida ixtilof qilganlar. Baʼzilari: «Tasvib — muazzin bomdod azonida ‹As-salotu xayrun minan-navm› (namoz uyqudan yaxshiroqdir) deyishidir», dedilar. Bu Ibn al-Muborak va Ahmadning soʻzidir. Ishoq esa tasvib haqida bundan boshqacha aytib dedi: «Makruh tasvib — bu odamlar Nabiy ﷺdan keyin paydo qilgan narsa boʻlib, muazzin azon aytib, soʻng odamlarning sustlik qilganini koʻrsa, azon bilan iqomat orasida ‹Qad qomatis-salot, hayya alas-salot, hayya alal-falah› deyishidir». (Abu Iso) aytdi: Ishoq aytgan bu (narsa) — ilm ahli makruh sanagan va odamlar Nabiy ﷺdan keyin paydo qilgan tasvibdir. Ibn al-Muborak va Ahmad tafsir qilgani — muazzin bomdod azonida ‹As-salotu xayrun minan-navm› deyishi esa sahih soʻzdir, unga ham tasvib deyiladi, va shuni ilm ahli ixtiyor qilgan va shunday koʻrganlar. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, u bomdod namozida ‹As-salotu xayrun minan-navm› deydi edi. Mujohiddan rivoyat qilinishicha, u aytdi: «Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) bilan bir masjidga kirdim, unda azon aytilgan edi, biz unda namoz oʻqimoqchi edik. Muazzin tasvib aytdi, shunda Abdulloh ibn Umar masjiddan chiqib: ‹Bu bidʼatchining oldidan chiqib ketaylik›, dedi va unda namoz oʻqimadi». (Abu Iso) aytdi: Abdulloh faqat odamlar keyinchalik paydo qilgan tasvibni makruh koʻrgan.Аҳмад ибн Манеъ бизга, Абу Аҳмад аз-Зубайрий бизга, Абу Исроил бизга ал-Ҳакамдан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайладан, у Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Бомдод намозидан бошқа ҳеч бир намозда асло тасвиб айтма», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Маҳзура (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Билолнинг ҳадисини биз фақат Абу Исроил ал-Мулоийнинг ҳадисидан биламиз. Абу Исроил эса бу ҳадисни ал-Ҳакам ибн Утайбадан эшитмаган. У: «Буни Ҳасан ибн Уморадан, у ал-Ҳакам ибн Утайбадан ривоят қилган», деди. Абу Исроилнинг исми Исмоил ибн Абу Ишоқ бўлиб, у ҳадис аҳли ҳузурида унчалик кучли эмас. Илм аҳли тасвибнинг тафсирида ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Тасвиб — муаззин бомдод азонида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› (намоз уйқудан яхшироқдир) дейишидир», дедилар. Бу Ибн ал-Муборак ва Аҳмаднинг сўзидир. Ишоқ эса тасвиб ҳақида бундан бошқача айтиб деди: «Макруҳ тасвиб — бу одамлар Набий ﷺдан кейин пайдо қилган нарса бўлиб, муаззин азон айтиб, сўнг одамларнинг сустлик қилганини кўрса, азон билан иқомат орасида ‹Қад қоматис-салот, ҳайя алас-салот, ҳайя алал-фалаҳ› дейишидир». (Абу Исо) айтди: Ишоқ айтган бу (нарса) — илм аҳли макруҳ санаган ва одамлар Набий ﷺдан кейин пайдо қилган тасвибдир. Ибн ал-Муборак ва Аҳмад тафсир қилгани — муаззин бомдод азонида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› дейиши эса саҳиҳ сўздир, унга ҳам тасвиб дейилади, ва шуни илм аҳли ихтиёр қилган ва шундай кўрганлар. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, у бомдод намозида ‹Ас-салоту хайрун минан-навм› дейди эди. Мужоҳиддан ривоят қилинишича, у айтди: «Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) билан бир масжидга кирдим, унда азон айтилган эди, биз унда намоз ўқимоқчи эдик. Муаззин тасвиб айтди, шунда Абдуллоҳ ибн Умар масжиддан чиқиб: ‹Бу бидъатчининг олдидан чиқиб кетайлик›, деди ва унда намоз ўқимади». (Абу Исо) айтди: Абдуллоҳ фақат одамлар кейинчалик пайдо қилган тасвибни макруҳ кўрган.