حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمُلَقَّبُ، مَرْدَوَيْهِ قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ رَافِعٍ، وَبَكْرَ بْنَ سَوَادَةَ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَحْدَثَ - يَعْنِي الرَّجُلَ - وَقَدْ جَلَسَ فِي آخِرِ صَلاَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ جَازَتْ صَلاَتُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَقَدِ اضْطَرَبُوا فِي إِسْنَادِهِ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا . قَالُوا إِذَا جَلَسَ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ وَأَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلاَتُهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يَتَشَهَّدَ وَقَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ أَعَادَ الصَّلاَةَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ . وَقَالَ أَحْمَدُ إِذَا لَمْ يَتَشَهَّدْ وَسَلَّمَ أَجْزَأَهُ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ " وَالتَّشَهُّدُ أَهْوَنُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي اثْنَتَيْنِ فَمَضَى فِي صَلاَتِهِ وَلَمْ يَتَشَهَّدْ . وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِذَا تَشَهَّدَ وَلَمْ يُسَلِّمْ أَجْزَأَهُ . وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ حِينَ عَلَّمَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فَقَالَ " إِذَا فَرَغْتَ مِنْ هَذَا فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ هُوَ الإِفْرِيقِيُّ وَقَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ .
Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar (kishi) — yaʼni er kishi — namozining oxirida, salom berishdan oldin oʻtirgan holida hadas yetkazib qoʻysa, namozi joiz boʻlgandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik kuchli emas, uning isnodida ixtilof (iztirob) qilganlar. Baʼzi ilm ahli shunga (rivoyatga) borib: Kishi tashahhud miqdoricha oʻtirib, salom berishdan oldin hadas yetkazsa, namozi tugagan boʻladi, dedilar. Baʼzi ilm ahli esa: Agar tashahhuddan oldin va salomdan oldin hadas yetkazsa, namozni qaytadan oʻqiydi, dedilar. Bu Shofeiyning soʻzidir. Ahmad: Agar tashahhud oʻqimasdan salom bersa, kifoya qiladi, dedi — Nabiy ﷺning «uning tahlili — salomdir» degan soʻzlari sababli, tashahhud esa undan yengilroqdir; Nabiy ﷺ ikki rakaatdan (oʻtirmay) turib ketib, namozlarida davom etganlar va tashahhud oʻqimaganlar. Ishoq ibn Ibrohim esa: Agar tashahhud oʻqib, salom bermasa, kifoya qiladi, dedi va Ibn Masʼudning hadisi bilan dalil keltirdi — qachonki Nabiy ﷺ unga tashahhudni oʻrgatib: «Buni tugatsang, zimmangdagini ado qilgan boʻlasan», degan edilar. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼum — u al-Ifriqiydir, uni baʼzi hadis ahli zaif sanagan, ular orasida Yahyo ibn Said al-Qatton va Ahmad ibn Hanbal bor.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар (киши) — яъни эр киши — намозининг охирида, салом беришдан олдин ўтирган ҳолида ҳадас етказиб қўйса, намози жоиз бўлгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас, унинг иснодида ихтилоф (изтироб) қилганлар. Баъзи илм аҳли шунга (ривоятга) бориб: Киши ташаҳҳуд миқдорича ўтириб, салом беришдан олдин ҳадас етказса, намози тугаган бўлади, дедилар. Баъзи илм аҳли эса: Агар ташаҳҳуддан олдин ва саломдан олдин ҳадас етказса, намозни қайтадан ўқийди, дедилар. Бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: Агар ташаҳҳуд ўқимасдан салом берса, кифоя қилади, деди — Набий ﷺнинг «унинг таҳлили — саломдир» деган сўзлари сабабли, ташаҳҳуд эса ундан енгилроқдир; Набий ﷺ икки ракаатдан (ўтирмай) туриб кетиб, намозларида давом этганлар ва ташаҳҳуд ўқимаганлар. Ишоқ ибн Иброҳим эса: Агар ташаҳҳуд ўқиб, салом бермаса, кифоя қилади, деди ва Ибн Масъуднинг ҳадиси билан далил келтирди — қачонки Набий ﷺ унга ташаҳҳудни ўргатиб: «Буни тугатсанг, зиммангдагини адо қилган бўласан», деган эдилар. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъум — у ал-Ифриқийдир, уни баъзи ҳадис аҳли заиф санаган, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Аҳмад ибн Ҳанбал бор.